Այրարատ

Հեղինակ

Բաժին

Թեմա

Ի ՄԵԾ ԱՐՔԱՅՆ ՏՐԴԱՏ

165. ՏՐԴԱՏ

Քաջիմաց պատմահայր Հայկազանցս ` երագաթեւ իմն գրչութեամբ անցնելով ընդ բովանդակ պարագայս երկհազարամեան հարստութեան  սոցին, ժամանեալ ՚ի Խոսրովեանն Տրդատ ` ըղձանայր գամ մի թուլացուցանել զթռչանսն եւ զկայ առնուլ. խոստովանելով, զի ԶՍրբոյ  եւ զՄեծէ եւ զերկրորդ  Նահատակէ, եւ զմերոյ լուսաւորութեանցն լուսաւոր Վերակացուէ, զ՚ի Քրիստոս հանուրց եղելոցս ճշմարիտ Թագաւորէ, հրաշափառագունիւ պարտ էր անցանել բանիւ ». եւ այսու իսկ ` ոչ բովանդակ կենացն ` այլ միայն քրիստոնէական քաղաքավարութեանն ուշ ունէր. յորում ` մասամբ իւիք ասէ, քան զԼուսաւորչին Գրիգորի ` « առաւել էր թագաւորին շնորհ. քանզի ըստ հաւատոյն ` ոչ ինչ կաւեցուցանէր զգործն. այնր աղագաւ կոչեմ եւ զսա ` նախաշաւիղ ճանապարհ, եւ լուսաւորութեանց մերոց հայր երկրորդ »: Զայս վկայեալ ` դառնայ անդրէն Խորենացի սուրհանդակօրէն  ընթանալ յԱւարտաբանութիւն իւր. կամ սրտաբեկեալ ընդ անարժան մահ այնքանոյ թագաւորի  եւ յողբս լուծեալ, կամ ոչ գտեալ ըստ բաղձանացն ` ժամ պարսպելոյ  ՚ի գովասանութիւն. « Մանաւանդ զի, ասէ, եւ հագներգութիւնս ըստ իւրաքանչիւր պատմագրաց  արտասանութեանց եւ ոչ յատուկ ՚ի մէնջ շարագրեցաւ ». եւ այսպիսեօք  քողարկեալ  բանիւք ` տայ մեզ գուշակել, եթէ այլոց ոմանց յառաջ քան զնա գրեալ ինչ էր զՏրդատայ ` լիաբար: Այլ մեր յերկոցուն եւս վրիպեալ յուսացելոց բանից, ստիպիմք մուրացկաբար ` ՚ի նշխարեալ աւանդութեանց զփափագս մեր զովացուցանել, եւ զարտս երախտեաց ըստ կարի մերու հատուցանել ` յանագանեալ ժամանակիս, ժամանակ ` զոր ՚ի նորոգութիւն կրթել ջանան որ շուրջ զմեօք ազինք առոյգ, զարդիւնական  նախնեաց իւրեանց  յիշատակս կատարելով յորելինօք  յիսներեկաց եւ հարիւրեկաց ամաց, որպէս եւ յայսմ իսկ ամի. յորում եւ տոհմայինս մեր բազմահոլով ժամանակագրութիւն ` հնագոյն եւ պանծալի քան զբնաւից նոցա ` վերագրեալ ցուցանէ մեզ զսկիզբն եօթնեւտասներորդի դարամըտի յաղթական դարձի եւ տիրապետութեան Տրդատայ ` հայրենի գահուն եւ Հայ աշխարհի:

Տրդատ հսկայ յամենայն դէմս եւ ՚ի գործս իւր, եթէ ոչ իցէ առաջին անձն յիւրում ժամանակի ( ՚ի մեծանշանն յայնմ ժամանակի ` կատարածի Գ եւ սկզբան Դ-ի դարու ) ոչ ումեք ներէ զերկրորդականն գահ. եւ թուի իմն ըստ յոխորտաբան հին վիպասանին ` հայկաբար յառաջ մատչել եւ « ձեռն ամբառնալ ՚ի մէջ բազմակոյտ սկայիցն, անհուն խոլաց եւ ուժաւորաց ». ՚ի միջի հռովմէականացն  ինքնակալաց  եւ կեսարաց, ՚ի միջի սասանական բռնաւորաց եւ հիւսիսախաղաց բարբարոսաց. ըստ այնմ եւ յիշատակ նորա, թէպէտ եւ անծանօթ յոտաբաց, յաղթողանայ ՚ի վերայ նորաբուսիկ յիշատակաց նոցին, որում պահանջէր արժանն եւ համաքատակ առնել նաւակատիս յայժմուս: Այլ զի վաղ ուրեմն անցին զմեօք աւուրքն բարեբաստիկք, եւ պայթեցին բամբռունք Արամազնեայց, եւ ոչ մնայ նուազելոցս ՚ի հայրենականացն հարստութեանց ` բայց գորովով եւ գալարմամբ սրտից կատարել զյիշատակս նախնեաց, շատասցուք եւ դուզնաքեայ բանիւք պատուել եւ պատուաստել. զի մի ' արդեօք յիսպառ լռելս մերում, ըստ տէրունական յանդիմանութեանն, երկնաչափ կարկառք Գառնոյ ` որ զՍարաւոյթն Տրդատայ կրեն տակաւին, որոտաձայն կշտամբանօք աղաղակ բարձցեն զհետ մեր:

Հայաստան ` եթէ փոքր ինչ վիճակ երկրի համարիցի եւ եթէ մեծ, եթէ արարեալ իցէ Հայոց եւ եթէ ոչ ` գործ մի մեծանշան ՚ի համաշխարհական հանդիսի ազգաց, սակայն զմեծութիւն Տրդատայ ոչ ճանաչել ` մեծ կուրութիւն իցէ համազգեաց, եւ ոչ փոքր տգիտութիւն օտարազգեաց: Բայց իմ դիտումն ոչ է այնքան մանրամասին քննել եւ ճառել զգործս Տրդատայ, զոր եւ ոչ ներէ տեղիս, որքան զարթուցանել ՚ի միտս երկոցուն եւս դասուցս ( մերայոցս եւ օտարաց ) զյիշատակ նորին, եւ նկատել զնա յիւրումն ժամանակի եւ ՚ի ժամանակակցացնմիջի ՚ի զանազան թատերս գործոց նորին, եւ ՚ի մեծամեծ յեղափոխութիւնսն ` քաղաքականս  եւ կրօնական, որպիսիք թերեւս ոչ այլ երբեք եղեն յաշխարհի, եւ յորս ոչ փոքր եւ աննշան մասն եհաս եւ թագաւորիս մերոյ, մանաւանդ ըստ ազգայինս տեսութեան. զի եւ լոկ ` որպէս այլոցն մերոյ թագաւորաց գործք ` ՚ի սահմանս տէրութեան իւրեանց բովանդակեալ, այլ սորայս կցորդեալ սերտիւ ընդ վեհագունից ազանց եւ ընդ եկեղեցեաց: Նաեւ հարեւանցի ակնկարկութիւն ՚ի համօրէն կեանս Տրդատայ ` բազմակերպս  յանդիման  առնէ եւ մեծասքանչ երեւոյթ եւ թուի իմն ոչ մի ` այլ երկուս եւ երիցս բերել յինքեան դէմս  եւ վարս ` ՚ի յերկարաձիգ ընթացս կենացն եւ յերկուս իմն աշխարհս եւ ժամանակս  կեցեալ կամ թէ յերկուս անջրպետեալ  զնոյն, եւ համօրէն ասել, կեանս վարեալ եւ դիւցականս  եւ ռազմականս, եւ քաղաքական եւ սրբազան զկէս իբրեւ ՚ի թանձրապատ մթարս առասպելեաց վաստակեալ, եւ զկէս յիսկական  լոյս ճշմարտութեան փայլեցուցեալ եւ կնքել: Ի ճահ գայր բանիս ասել, եթէ հրաշք զհրաշս յաջորդէին, յ ' երկարութեան կենաց նորին, եւ գործք զգործս մղէին. որպէս զի ` եթէ կամք եւ կարողութիւն էր ` յերկուս այլակերպ  վիպասանութիւնս հիւսելի էր նմա, այլ ըստ քաջին եւ առաքինւոյն ` պիտէր մեզ Հոմեր թեւաւոր եւ ոչ հետեւակ  չափաբան:

Ըղձալի էր ինձ յաւէտ ` ՚ի սկզբանս հանդիպել քաջի պատմաբանի ` խորախոյզ քննութեամբ լուսաբանելոյ զմթութիւնս ինչ ժամանակին եւ զիրաց յաշխարհիս մերում գործեցելոց `  ՚ի համօրէն Գ դարու  քրիստոնէական  թուականին, որոյ յետին կէս ` եղեւ առաջին կէս կենաց Տրդատայ, որպէս եւ առաջին կէս Դ-ին ` յետին նորա կենաց: Ըստ ժամանակագրաց  մերոց ` սկիզբն թագաւորութեան  Խոսրովու ` հօրն Տրդատայ ` եղեւ իբրեւ յ՚ 213 թուականին, իսկ մահ սորին յամի 342. ճշմարտասէր պատմութիւն ` ոչ շատանայ դոյզն նշանակօք գործոց գրեցելոց ՚ի մերոցս ` յայսմ երկար 130 ամաց պարագայի, եւ կարծէ ընդ մէջ երկոցուն սոցա թագաւորեալ  եւ այլոց ուրուք: Յայտնապէս իսկ արտաքինքն ( Հռովմայեցիք ) զԱրտաւազդ ` սնուցիչն կամ դաստիարակ Տրդատայ ` թագաւոր Հայոց գրեն. եւ ոմանք ` որպէս եւ ՚ի նորոց եւրոպէացի քննողաց ` յոյժ ՚ի վեր շարժեն տանին զժամանակ սորա, կամ երկուս Տրդատս երեւեցուցանեն  այլ մեզ ` ոճ բանիս շատանալ հրամայէ այժմ հասարակաց  ընկալեալ հաւանութեամբ, եւ ճանաչել զմերս Տրդատ Մեծ ` որդի եւ թոռն երկուց քաջ արանց ` Խոսրովու եւ Վաղարշայ, յաջորդեաց զբօսասէր եւ թուլամորթ  սերնդոյ  սիրելւոյն Արտաշիսի  Բ, որպէս եւ ինքն Տըրդատ նախորդ գտաւ անաբերայ, այլ եւ անյիշեալ ոմանց, բայց սոքա երեքին, Վաղարշ, Խոսրով եւ Տրդատ, արժանաւորք  եւ արդիւանաւորք կացին անուան եւ փառաց Հայոց Մեծայ, մի քան զմի գերազանցեալ, եւ երրորդին զլեալ զամենեքումք ` որ յառաջ եւ որ յետոյ կացին: Թուէր իմն եթէ եւ ժամանակն այն բազմաբեռն եւ բազմահեծ ` կամէր երկնել մեծս ինչ մեծամեծս ծնանել անձինս ` յորոց միջի ոչ միայն սիրելագունի ` այլ գոգջիր եւ մեծագունին վիճակեալ ` կարէ պանծալ Հայաստանս աշխարհ ` յիւրն  Տրդատ, եւ նովիմբ արգահատիլ ՚ի վերայ կոտորածոյ Խոսրովու եւ տան նորին եւ անիշխանութեան: - Նորանշան յեղափոխութեանց յարեւելս եւ յարեւմուտս ` ՚ի կրկնադէմ աշխարհս ` արձակէին ծայրք, եւ յուզէին ամբոխք. յարուցանէր եւ հիւսիս զհրոսակս իւր: Ի հնումն յայն յարեւելեան բաժնի ` որոյ մասն է եւ Հայոց աշխարհ, դղրդէր չորք կամ 500 ամեայ թագաւորութիւն Պարթեւաց, որ յաջորդեալ զվաղեմի ինքնակալութիւնս Ասիոյ, ընտելացեալ էր եւ ՚ի յունական ճաշակս եւ ՚ի կրօնս, Աղեքսանդրի հզօր ձեռին կնքով. այլ ընկճեալն եւ ոչ նուաճեալ ոգի եւ դեն Աքեմենեայց Պարսից, գուն գործէր գլուխ ամբառնալ. նենգաւ եւ բռնութեամբ տապալեալ զԱրշակունիս. կանգնէր ՚ի գերագոյն գահ նոցին ` զտոհմն կրակապաշտ զրադեշտիկ Սասանայ. եւ զի հոմացեղ էր խարդաւանելոյն ( Արտաւանայ ) եւ մերոյ ազգիս թագաւորական տոհմն, եւ բարեկամ եւ ընտրել բարուք եւ կրօնիւք, հարկաւորապէս զաղիփ առնոյր եւ գահ Հայոց Արշակունեաց: - Յայտնի են ամենեցուն որ ինչ յայսմ պատճառէ վէճ եւ հակառակամարտութիւնք մերոցս ` ընդ նորոյ բռնակալ հարստութեան Պարսից, տասնամեայ պատերազմունք Խոսրովու ընդ Արտաշրի եւ ընդ յաջորդացն, բազմապատիկ վիպասանական դէպք, պարտումն եւ հալածումն սասանականին ` ՚ի Խոսրովայ եւ ՚ի նիզակակցաց նորին ՚ի Հռովմայեցւոց ` մինչեւ ՚ի Հնդիկս, եւ ապա դաւաճանութեամբ սպանումն յԱնակայ. յորմէ նոր իմն եւ սրբազան կենդանութիւն բղխելոց էր ազգիս մերոյ, իբրեւ ՚ի տատասկէ թուզ, եւ յանապատէ ` աղբիւր կենդանի. ՚ի խռան անդ խաւարի եւ աղմկի մարդկան ` զխաղաղութեան նիւթելով թելս ՚ի թելս վերնոյն տեսչութեան: Ոչ ինչ ընդհատ զարմանալի ՚ի Գրիգորի ծննդենէն ` եւ առաքումն Հռիփսիմեանց հանդերձեալ առ յապայսն. քաջ արդարանալով հոգերգողին ասացուածոյ, եթէ `

       « Խորհուրդ հոգեւոր յղութեանցն յայտնիւր,

       Եւ երկուքն փրկութեան աշխարհի ճեպէին »:

Անմարթ է ոչ հրաշանալ ` երբ եւ Հռիփսիմեայ անուն հնչիցի, ընդ նրբին անկուածս աստուածագործ պատկերին, որ յօրինեցաւ ` գեղով, կուսութեամբ, գերօրինակ արիութեամբ եւ նահատակութեամբ նորին եւ ընկերացն, հանդերձ որ ՚ի նոյն կցորդեալ գործովք Գրիգորի Լուսաւորչի. այլ ոչ է մեզ այժմ զկայ առնուլ եւ զմայլել յայսոսիկ:

Ոչ ինչ ընդհատ յարեւելից ` ՚ի տագնապի երկանց կային եւ արեւմուտք յայնմ ժամանակի. հռովմէական տիեզերակալ տէրութիւն ` ճնշէր ընդ իւրով իսկ տարակենդրոն ծանրութեամբ. արտաքուստ ` խլրտմունք նախայարձակ գնդից հիւսիսականաց բարբարիկոն ազանց, որք ոտն առ ոտն յառաջխաղացութեամբ կերպարանափոխ արարին զտիեզերակալ ինքնակալութիւնն եւ զԵւրոպա համօրէն. ՚ի ներքուստ ` բարձրաձգութիւն վատազգի կայսերաց ` ցրուողաց զոյժ եւ զոգի նախնոյն Հռովմայ. զորոյ ` թէպէտեւ յաջողեաց գամ մի եւս կանգնել զանուն եւ զահ ` վերջինն հեթանոս կայսերաց եւ ոչ աննշան Դալմատացին Դիոկլետ, այլ ինքնին հնարեցաւ փոխել զտարազ միահեծան վարչութեանն, բաժանելով ընդ այլում ընկերի, եւ յետ սակաւու միոյ ` ընդ այլոց եւս երկրորդաց, չորրորդապետութիւն իմն կազմեալ կամ ՚ի չորիս տրոհեալ զտիեզերական տէրութիւնն, մէն միում կարգելով դարձեալ ընկերս ` օգոստոսս եւ կեսարս. որոց ընկերացեալ զառաջինն ` եւ աշխարհահռչակն այն Կոստանդիանոս, ապա զամենեսին մի ըստ միոջէ վանեալ վկանդեալ ` միագլխապետ եկաց յընդհանուրս. բայց ոչ ՚ի հինն Հռովմ, այլ ՚ի նոր ուրեմն, զոր եւ յիւր անուն կոչեալ, նորոյ ժամանակի եւ նորոց դարուց առնէր սկիզբն. այլ ոչ այնքան գահուն փոփոխութեամբ, որքան կրօնիցն ` ՚ի Քրիստոս հաւատալով, եւ ազատելով զքրիստոնէութիւն ՚ի յետին եւ ՚ի բռնագոյն հալածանաց, զմեծն եւ զամենամեծ յեղափոխութիւն կրօնական ` ընդ քաղաքականին զուգելով եւ գերազանց կացուցանելով:

Յայսպիսում այլայլութեանց ժամանակի ընծայեցաւ զուգափառ նմին ` յարեւելս ` մերս Տրդատ. անձուկ սահմանաւ տէրութեան իւրոյ ` անհամեմատ փոքր, այլ արդեամբք եւ մանաւանդ առաքինութեամբ ` յետ վերածնութեանն ՚ի Քրիստոս ` յառաջադէմ, տինա ` եւ գերագոյն: Անդստին ՚ի ծնէ, բնութիւն ` հսկայ հաստեալ էր զնա. այլ դժխեմ պատահարք հօր նորին եւ հայրենեացն ` անագան ուրեմն ետուն նմա հանդիսանալ ՚ի սեփականութեան իւրում. գրեաթէ յարքունի խանձարրոց ` մազապուրծ լեալ ՚ի կոտորածէ ընտանեացն ` վտարանդի դեգերէր յօտարութեան. զառաջինն ` ՚ի սահմանակալ քաղաքս Հռովմայեցւոց ` ՚ի Փոքր Հայս, ՚ի կայանս լեգէոնից նոցին, ապա եւ ՚ի կայսերանիստն ՚ի Հռովմ, ուր ` եւ իբրեւ որդի եւ պայազատ դաշնակցի եւ նիզակակցի ինքնակալաց ` պատուեալ լինէր ՚ի նոցանէ, եւ վարժեալ ՚ի զինուորական հրահանգս նոցին. եւ զհարստութիւն հսկայական հասակին մարզէր յըմբշամարտիկ կրթանս եւ ՚ի մրցութիւնս, ՚ի Լատիոն եւ յԵլլադա, ուր տակաւին չէին շիջեալ խանդք եւ եռանդք պինդարեան ագոնիստայց. յորոց միջի, ասէ Ագաթանգեղ, « բազում ոյժս պնդութեան ոսկերացն ցուցեալ էր եւ զարմացուցեալ զամենեսեան նաեւ յուլիմպիադսն Յունաց ` հսկազօր երեւեալ, բազում գործս արութեան եւ անդ ցուցեալ »: Ի դէպ է զայսոսիկ յառաջին կեանս համարել Տրդատայ, առաջին դրուագս վիպասանական հագներգութեանցն. գործք ` արդարեւ ՚ի հնապատում առասպելեացն ժամանեալք ՚ի հաւասարութիւն. եւ թէպէտ ոչ աներկբայք ` բայց եւ ոչ անհաւատալիք եւ սոսկ ստեղծաբանութիւնք. այլ ըստ արժանւոյ այնպիսումն առն սեթեւեթեալք. զոր ` պատմիչք ստէպ վկայեն լինել հզօր եւ զօրաւոր եւ բուռն ոսկերօք », յաղթանդամ եւ քաջաբազուկ. զորոյ շարժմանց եւ շանթից ներգործութիւնս ` հաւասար հռչակեցին գուսանք եւ պատմիչքն ( Ագաթանգեղ, Զենոբ, Մովսէս Խորենացի, այլովք հանդերձ ). յորոց եւ ուսանիմք ` զնորա « ՚ի մանկութեան յերիվար կամակար աշտանակելն եւ կորովի ձիավարել, եւ զէնս շարժել յաջողակաբարս, այլ եւ պատերազմականս ուսանել ախորժակս եւ ՚ի մրցանակս ագոնին ` առաւելուլ քան զԿիտոսդրատոս հռոդացի եւ զԿերասոս արզիացի ` որ զկճղակ եզին թափեաց. իսկ սա ( Տրդատ ) զերկուց ցլուց վայրենեաց ` միով ձեռամբ կալեալ գեղջերէն ` թափեաց, հանդերձ ընդվզեալ ջախջախմամբ. եւ ՚ի ձիընթացս մեծի կրկիսին բուռն հարեալ ` արգել զկառս հմտագոյն հակառակորդին, ընդ որ ամենեքին զարմացան »: Նոյն եւ ՚ի ժամանակս մարտի ` երբեմն յապստամբելն հռոմէական գնդիցն ՚ի վարչաց իւրեանց եւ ՚ի սպանանելն զՊռոբոս, եւ ՚ի դիմել ՚ի վերայ Լիկիանու, առ որում զինուորէրն Տրդատ, սա մէն « միայն ընդդէմ կացեալ ` չեթող զոք մտանել յապարանսն »: Յայլում նուագի ՚ի սպանմանն Կարոսի ՚ի Պարսից պատերազմին, եւ ՚ի խուճապել բանակի նորին, վիրաւորեալ իսկ գոլով եւ երիվարին Տրդատայ, « ոչ աճապարեաց ընդ փախստեայսն, այլ առեալ զերիվարն եւ զսպառազէնն նորին եւ զիւր զառնազէնն ` առեալ կապեալ ՚ի թիկունսն, ՚ի լոյղ ընդ լայնատարած խորայատակն անցանէր ընդ Եփրատ »:

Յիշեն եւ համբակք մեր յուսման հայրենի պատմութեան, եթէ զիարդ ՚ի կարօտել երբեմն հեծելազօրուն ` խարի երիվարաց, եւ ՚ի վարանել ամենեցուն, ակն արկեալ Տրդատայ ՚ի խստահամբար մթերեալ ՚ի բարձրութեան քաղաքորմոյ, արագ արագ հնարս ելից գտանէր, եւ « հոսէր ընկենոյր բարդս բարդս ՚ի մէջ զօրացն նաեւ զհամբարակապահսն եւ բազումս ՚ի շանց ( կամ իշեան ) յայնկոյս որմոյն »: Իսկ ո՞ ոչ յիշիցէ զգերահռչակ մենամարտութիւնս նորին, երբեմն ընդ Գթաց թագաւորին Հռչէի, իբրեւ ոչ ոք իշխէր ՚ի դիմի հարկանել նմա, եւ սա միայն յերիվար կայսերական աշտանակեալ մտրակ ՚ի կուշտ առնէր, յաղթահարէր զհաւասար իւր հսկայն եւ ձերբակալ արարեալ առաջի կացուցանէր կայսեր. յորմէ եւ մրցանակ քաջութեանն զհայրենի իւրոյ տէրութեանն զթագ եւ զզարդս ընդունէր առ ետեղ. որով կրկին իմն զգեցեալ զօրութիւն ` սլանայր յաշխարհ իւր, եւ զպատերազմականն հանճար ` զոր ստացաւն յօտարութեան, ընդ բնատուր կորովոյ բազկացն եւ ուժգնութեան սրտին խառնեալ, ոչ անօգնական եւ յորոց օգնեացն, զբազմութիւն բռնակալ զօրացն Պարսից ` ե ' ւ կոտորէր եւ փախստական տանէր, հանէր ընդ սահմանս հայրենի տէրութեանն, եւ զթշնամւոյն կոխէր ` հեռագոյնս հալածելով. ոչ միայն իբրեւ ամենապետ հայկական գնդիցն ` հրաման տալով եւ շարժելով, այլ եւ ըստ առաջնոց նահատակութեանցն ` անձամբ խառնելով ՚ի խռան ճակատուց եւ զախոյեանսն մղելով. մերթ իբրեւ զհինն Ելիանան, ( ըստ Խորենացւոյ ) կանգնելով զնիզակն մարդածախ ` ՚ի վերայ յոգնական վիրաւորեաց երեք հարիւրոց. մերթ ՚ի բաց ոստուցեալ ՚ի վիրաւոր երիվարէն, « հետի ` զբազումս ընկենոյր ՚ի թշնամեացն, եւ ՚ի նոցին իսկ ՚ի ձի քարշեալ աշտանակէր ». եւ յայլում եւս նուագի ` գերազանցեալ զյաղթանակօքն որ ՚ի վերայ ամեհի երիվարաց եւ գազանացեալ զուարակաց, հսկայագունից հանուրց քառոտնեայց վիմահասակ փղաց ` ելանէր դիմակալ, եւ « հեռի սուսերաւ զերամակս նոցին պուղէր »: - Չիցեն ապա զարմանք եթէ զայսպիսի նորա տեսեալ մրցմունս ընդ հզօրագոյն կենդանեաց, գուսանք եւ բամբռահարք Հայոց ` գերագունի եւս զօրութեան, անտղելի բնութեանն ասեմ, յաղթող թեւակոխեցին ցուցանել զանհամեմատն իւրեանց հսկայ եւ զահեղն արքայ, եւ երգեցին նմա, եթէ ` « Սիգալով աւերեաց զթումբս գետոց. եւ ցամաքեցոյց ՚ի սիգալ իւրում զյորձանս ջուրց ծովուց ». աննիւթապէս կամրջելով զգետս ` վարազդատօրէն վազմամբն. նա եւ յզկնիսն յատոք հասակի այրութեանն, եւ յերկրորդ կեանսն քրիստոնէութեան, երիտասարդաբար գիտեմք զնա ընդդիմամարտեալ հսկայիցն հիւսիսոյ. ճօպանաձիգ ճարտարացն, եթէ Հոնաց իցեն Խաքանք ` Գեդռեհոնք ոմանք, եւ եթէ Բասլաց թագաւորք. որոց յաջողեալ քեմխտապատ պարանօքն վարակել ՚ի թիկանց կուսէ զսուսերաձիգ կորովի բազուկն Տրդատաայ, սա աճապարեալ զահեակն յօգնութիւն աջոյն ` միով ահեղ հարուածով ` կտրեալ կոտորէր ընկենոյր զգլուխս հակառակորդին եւ զերիվարի նորին. զնոյն գործ նայապէս կատարեալ սուղ ինչ յետոյ եւ ՚ի վերայ սպարապետի նոցին հիւսիսայնոց, կարթակոտոր առնելով զերիվարն եւ զհեծեալ նորին, եւ զյոլովս ՚ի զօրականացն. որք ` « օրինակ իմն ( ըստ Խորենացւոյ ) ՚ի գեղեցիկ ցանցորդէ լի ձկամբք յերկիր թափեալ ցանցոյն ` կայտառէին յերեսս երկրի եւ զմնացեալսն վարէր մինչեւ յաշխարհն Հոնաց, ( ուստի եւ ) պատանդս առեալ, եւ միաբանեալ զամենայն հիւսիսի, հանեալ զոր բազում, գումարտակ արարեալ խաղայր յաշխարհն Պարսից, ՚ի վերայ Շապհոյ », եւ յաղթութիւն ստանայր:

Շատ լիցին, եւ թերեւս աւելի իսկ եղեն, ցայս վայր յիշատակք դիւցազնական շահատակութեանցն Տրդատայ, որովք միայնովք իսկ բաւական լինէր կարգիլ ընդ հերակլեան հսկայս, եւ ՚ի դիւցազնայինսն դրուատիլ վիպասանութիւնս:

Բայց ոչ կամիմ ընդ վերոյիշելոցն, նաեւ կարեմ իսկ ոչ, չյիշել եւ զվերջին եւ զվեհագոյն գործ գերազօր կորովութեան սորին, մինչ ՚ի միջասահմանին իմն էր երկուց այլակրօն կենաց իւրոց, յորժամ յետ հրաշախառն հանդիսից նահատակութեան Հռիփսիմեայց եւ ծագելոյ աստուածածանօթութեան յինքն եւ ՚ի Հայս, փափագելով հաւասար իմն անհեթեթ անկդիտանացն եւ չարաչար կատանաց չքնաղագեղ կուսին, փոխարէն առնել մեծ եւ հզօր, ոչ եւս ընդ այլոյ ումեք, զի չգոյր ոք նմին համազօր, այլ իբրեւ ինքն ընդ ինքեան մրցելով, միանգամայն ընդ զօրութեան ուժոյ մարմնոյ ` եւ զմտացն եւ զհաւատոց ` սքանչելապէս ցուցանէր, յորժամ « խնդրեաց հրաժեշտ ՚ի Սրբոյն Գրիգորէ ( թողում նորուն իսկ դպրապետի ճառել զայս ), եօթնօրեայ ճանապարհ կալեալ ՚ի բարձր լեառն Մասիս, եւ անտի ` ՚ի գլխոյ լեռնէն առեալ վէմս արաստոյս, անտաշս, անկոփս, յաղթս, ծանունս, երկայնս եւ ստուարս, մեծամեծս, որ զմի մի ոչ լինէր հնար ` եթէ եւ դիպելոց բազմութեանց ՚ի մարդկանէ ` զայն շարժել, արդ առեալ սկայազօրն հայկաբար զութ արձանսն ` ՚ի վերայ իւրոց թիկանցն զայն դնէր, ըստանձնեալ բերեալ ՚ի վկայարան տաճարացն, մէն չորս արձանս սեամս կանգնէր, իբրեւ փոխարէն անմիտ մարտին ` զոր ընդ Սրբոյն պատերազմեալ յիւրում սենեկին Եւ սա պսակ յաղթութեանց ( առաջնոց )` այսպէս զիւրոյ ձեռագործութեան զվաստակսն մատուցանէր »: - Ո՜վ նրբամիտ եւ ողորկաբան պուետիկոսք Հելլենաց եւ Հռովմոց, ո՞ ոք ՚ի դիւցազանց ձերոց այսպիսի գործեաց նահատակութիւն. կամ մանաւանդ ո՞ ՚ի ձէնջ զայսպիսի երկնեաց խորհուրդ եւ հանդիսացոյց զիւր դիւցազնն. - երկնամարտք ձեր անճոռնիք անկառիք ` արդարեւ երիցս փորձեցին զՈվսա եւ զՊելլէս յՈլիւմպոս վերաբարդեալ վերարկեալ, այլ երիցս եւ ՚ի ձերոյն անազդակ Արամազդայ շանթահար տապալեցան յերկնից յերկիր. իսկ ՚ի վերայ տրդատագիր արձանացս ` յերկրէ յերկին վերամբարձան ` ՚ի ձեռն Գրիգորի ` երեքին տաճարք կարմրաներկ կուսանացն, հանդերձ գերագոյն կաթողիկէիւն: Եթէ ըստ ձերոց սնոտիապատուաստ ստեղծաբանութեանց ` չէր եւ ՚ի մերժէս կատարեալ հսկայէ ` գործ այսպիսի, հանճարելն եւ պատշաճեցուցանել անգամ ` արժէր ողջոյն քերդուած մի. այլ ես ` քան զառաջինսն ` հաւատամ յայս գերունակ գործ Տրդատայ, ( ո ' ր եւ է օրինակաւ եւ քանակաւ եւ բերեալ իցէ զարձանսն ). յորոց բարձմանէ ` սիրեմ ասել դղրդեալ եւ զինքն զԱզատն Մասիս, եւ Քաջացն ՚ի փապարս նոցին ղօղելոց ` աղմկեալ հալածականս լինել, յայնմ աւուր լուծանելով առասպելայօդ կապանացն Արտաւազդայ, ( եթէ գոյր ոք անդ Արտաւազդ կաշկանդեալ ). եւ եթէ ոչ երկնաբերձ հասակն ` այլ փառք Մասեաց ` առաւել եւս բարձրացան յայնմհետէ եւ առ յապա, երկրորդ անգամ սրբազանեալ: Նշմարք բանից ինչ Ագաթանգեղեայ յայտ առնեն, զի թէ ոչ ՚ի շարակարգ քերդուածս ` այլ ՚ի ցուցս գուսանականս երգէին գործք Տրդատայ, եւ համբաւ հսկային հռչակեալ ծաւալէր ընդ ոլորտս Հայաստան աշխարհի, եւ անդրագոյնս եւս:

Այլ հանդէս մեծագոյն եւ մարտ բռնագոյն քան զըմբշաց եւ զգազանաց եւ զտարերաց ` առաջի կայր Տրդատայ, անդստին ՚ի մանկութենէն. թափումն հայրենի աշխարհին եւ գահուն ` ՚ի սասանական բռնութենէ, եւ նուաճումն գաւաճանաց. եթէ դժնդակագոյն եւ յերկարագոյն, այլ եւ փառաւորագոյն եղեն նահատակութիւնք նորա յիշխանական, ՚ի պատերազմական եւ ՚ի քաղաքավարական ասպարիզի: Քանզի, որպէս է գուշակել յաւանդութենէ օտար պատմչաց, ոչ միանգամայն յաջողեաց նմա ` օգնութեամբ հռովէական գնդից ` մտանել ունել զժառանգութիւն իւր. այլ հնացեալ ոխութեան եւ բուռն եւ բազմաձեռն զօրու Պարսից հանդիպեալ, եւ երկպառակութեան հայկական գրոհից, ոմանց ընտրելացելոց օտարին լծոյ, եւ ոմանց հաւատարիմ կացելոց զարմին Խոսրովու. հարկ եղեւ նմա միանգամ եւ երկիցս, յետ հսկայօրէն ջանից եւ մրցմանց ` քաջ քաջ եւ ոտն առ ոտն ընկրկել, եւ զթիկունս իւր ամրացուցեալ հռոմէական լեգէոնքօքն, վերադառնալ վանել վկանդել հալածական տանել զեկամուտսն ՚ի վիճակ Հայ արշակունեաց. եւ ոչ վարկպարազի յաղթութեամբ, այլ ըստ ճահողակի ասացուածոյ Փարպեցւոյն, « հսկայաբար դարձ առնել »: Եւ արդարեւ հսկայական իմն զինու զօրութեան պէտք էին նմա յայնժամ ` առ զդէմ ունել հակառակորդին, իբր ՚ի քառասուն ամաց հետէ յախորտացելոյ եւ արբեցելոյ փառօք յաղթութեանց ՚ի վերայ նոցին իսկ հռովմէական անվանելի գնդից, յաւուրց անտի պարտութեան եւ գերութեան Վալերիանու, եւ որ յետ նորա սինքլոր կայսերաց. եւ թէպէտ հարան երբեմն եւ ինքեանք Պարսիկքն, այլ յօգուտ առեալ զշփոթ ինքնակալութեան Հռովմայեցւոց ՚ի բարձրաձգութեան առօրեայ կայսերաց, եւ համահաւաքեալ զամենայն զինուորութիւն արեւելից եւ զհիւսիսոյ, ըստ օրինակի պարթեւական հեծելոցն ` գամ մի թիկունս դարձուցեալ ` անդրէն երեսանային առ ոսոխսն: Վասն որոյ եւ ՚ի յետս կալ Հռովմայեցւոց յօգնականութենէ ` հարկ լինէր այնուհետեւ հսկայիս մերոյ ` ոչ զիջուցանել զկապարճս լայնալիճ աղեղանն ՚ի  յաղթկու թիկնացն, այլ սպառազինեալ շուրջ գալ զարեւելեան սահմանօք աշխարհին իւրոյ, առ ՚ի չտալոյ կռուան ստից Ստահրացւոյն. եւ որպէս ատենադպիր իւր գրէ, « Զամենայն ամս ժամանակաց իւրոց ` թագաւորն Տրդատ գոռացեալ ընդ Պարսից տէրութեանն, խնդրեաց զքէն վրիժուց մարտից պատերազմաց եւ էր մարտ սաստիկ խստութեան Տրդատայ ` ընդ Պարսից թագաւորին, զամենայն աւուրս կենաց իւրոց ». որ եւ անդրժելի պահէր զսահմանսն ` հաստատեալս դաշնադրութեամբ Հռովմայեցւոց, եւ մասն ինչ յերբեմն կալուածոց նախնեացն ` թողեալ սոցա, այլով նորով մասամբ Ատրպատական աշխարհի ` ընդարձակէր, կտրեալ զայն ՚ի Պարսից. « եւ հաստատեալ իւր ` զեօթնպարսպեանն Եկբատան երկրորդ, եւ վերակացուս յինքենէ թողեալ ( անդ ) դառնայր յաշխարհ իւր », ըստ Խորենացւոյ. որ եւ յայլում բանի յաւելու խիզախօրէն, եթէ « Գոռալով խրոխտայր ջնջել զզօրութիւն Մարաց եւ Պարսից »: Վկայեն եւ օտար պատմիչք ` զի սահմանակալ քաղաք տուաւ Տրդատայ նշանաւոր ամրոց մի յաշխարհին Մարաց: Ոչ դանդաղէ եւ հաւատարիմն արքայի Ագաթանգեղ պնդել վասն « Քաջի, առաքինւոյ ուժեղ եւ պատերազմող Տրդատայ », եթէ ` « Քան զամենայն նախնիսն քաջ երեւեալ ` զանցոյց արութեամբք. որ ըմբշամարտ սկայագործ քաջութիւնս գործեաց ՚ի մարտս պատերազմաց ». եւ հռչակեցաւ ըստ աշխոյժ ախորժակաց Խորենացւոյ ` « Տիեզերասաստ բռնաւոր, եւ տիեզերաց դղրդիչ »:

Այլ տիեզերք ՚ի ձեռին Տեառն բարձրելոյ էին եւ են. եւ նորա միայն էր եւ դղրդիչս աշխարհաց դղրդեցուցանել յանկարծուց եւ սքանչելապէս. եւ հասեալ էր ժամ, եթէ ներեսցի յանդգնութեան բանիս, հասեալ էր ժամ արբեցելոյն յաղթութեամբ եւ փառօք ` Տրդատայ հսկայի ` բաղխիլ եւ ընդ երկնից եւ ոգորել ընդ վերնական զօրութեանն. եւ սա, զի յաճախ փոքումք մեծամեծս կատարէ, եւ տկարօք զհզօրս նուաճէ, յարոյց նմա աստանօր ախոյեան մենամարտիկ ` կոյս մի փափուկ քօղասուն. եւ զոր ցայն վայր զարդարեալ էր առատօրէն ` գեղեցկութեամբ բնութեան եւ շնորհաց, ելից եւ անդիմակաց զօրութեամբ հաւատոյ եւ յաւիտենական սիրոյ, որով եւ բովանդակ անձնն ձուլեցաւ ՚ի կորով գերմարդկային. առ որ ` ոչ տռփանք սրտի, ոչ ամօթ կորանաց պարտութեան, եւ ոչ ընդբոյս հաստուած կաշըմբուռն բազկացն ` զօրել բաւեցին: Հռիփսիմոէ ` աստուածազգեացն զօրութեամբ ընթադրեաց զմենամարտ յաղթողն Հռչէի եւ Գեդռեհոնի եւ զոլոմպիական նահատակացն: Որպէս ոք ՚ի փոքու հայելւոջ զտարածութիւն երկնից բովանդակեալ տեսանէ, ՚ի զաղփաղփուն հասակի աղջկանն այնմիկ ` ծանուցաւ հզօրագունին արքայից եւ ըմբշաց ` անծանօթ իմն զօրութիւն անյաղթելի. այլ զի ոչ բովանդակ ՚ի վերայ եհաս ` սրտմտեալ ցասնոյր սաստկապէս, եւ ոչ կարէր թափել զանձն յաներեւոյթ բռնութենէն:

Բայց մեզ աստանօր ոչ եւս բանիւ ճառել եւ լսել, այլ մտօք մնայ հանդէս առնել ` այն ժամու կուռ մի զմիոյ կնի եկեալ հասեալ հրաշիցն, զորս իբրեւ սեփական յաւելուած հաւատոց իւրոց ` ընկալաւ եւ պաշտէ եկեղեցի եւ դպրութիւն Հայաստանեայց. եւ որ միանգամ մտադիւր հայիցի ՚ի վայրս, կամ ՚ի լոկ իսկ ՚ի տեղագիր վայրացն ` ուր միախառն միազոյգ կատարեցան գործք Տրդատայ, Հռիփսիմեանց եւ Գրիգորի, ՚ի լրման Գ ի դարու եւ ՚ի բանալ Դ ի փրկչական թուականին, եւ ապա շուրջ ակն արկցէ զբովանդակ մարդկութեամբ ժամանակին, ոչ հանդուրժիցէ պատկառանօք եւ պանծանօք ոչ վերագոչել, եթէ « Ոչ այսպէս արար ամենայն ազգաց ` Տէր, եւ զգաստանս իւր ոչ յայտնեաց նոցա »: - Անդրանիկ ծնունդք նորահրաշ երկանց եկեղեցւոյ ` յետ երեքհարիւրոց ամաց ` տառապանաց ընծային ՚ի Հայս. յայնմ աշխարհի ` որ երկիցս ընծայարան նախահաւուց մարդկութեան լինել պանծայր: Ադամաւ եւ Նոյիս, զԵդեմ եւ զԱրարադ կանգնելով նոցա կայան եւ ապասատան, եւ այժմ զոստան թագաւորաց Արշակունեաց ` ՚ի ծննդանոց քրիստոնէութեան զարմի նոցին Հայոց, առաջին եղելում յազգս ` համօրէն հետեւողութեամբ ՚ի Քրիստոս: Աստանօր մեծահրաշ եւս օրինակաւ եօթնագունեանն կամար հրաշտից ծագէ ՚ի ծագ լարաձգեալ փարի զՀայաստան աշխարհաւ, եւ Աղաւնին աստուածամուխ յանդնդոց հեթանոսութեան վերբերէ զձիթենին խաղաղութեան եւ ճշմարտութեան:

Թատր նորահրաշ բացեալ լինի ` ՚ի տեսիլ հրեշտակաց եւ մարդկան. յստակ յերկրի ` յԱյրարատեան մարզի, ձեղուն յերկինս. Տրդատ, Գրիգոր, Հռիփսիմէ, Գայիանէ եւ Խոսրովդուխտ, հնգեքին սրբազան հանդիսադիրք, որոց պարագլուխ ` սկիզբն եւ աւարտ հանդիսութեանց ` ինքն Տրդատ: Թուէր իմն Բարձրելոյն գումարել ՚ի նմա զբուն հրաշից իւրոց, որպէս ՚ի բարձրագոյն գագաթնակէտ ` ՚ի նորակերպս յայսմ ազատութեան ՚ի զրահեղեղ ջուրց աստուածանգէտ մոլորութեանց: Մե՜ծ ՚ի հաստուած բնութեան, մեծագոյն եւ ՚ի շնորհաց կարգի ` կանգնի Տրդատ. դարձեալ ամենայն ինչ հսկայակերպ, ամենայն ինչ աստուածախառն ՚ի նմա, եւ նովաւ ՚ի բովանդակ յեղափոխութեան ազգի եւ աշխարհի Հայաստանեայց. ընդ որ ` թուի ինձ ոչ ըստ բաւականին սքանչացեալ բազմաց: Յակնարկել անդ ՚ի համատարած պատկեր դիպացս, պայծառութիւն Հռիփսիմեայ ` որպէս հեզալոյս արուսեկի ՚ի պարզութեան անդորրու ` կանխէ զմայլեցուցանել զաչս մտաց. Գրիգոր ` արեգակնակերպ լուսաւորութեամբն զօշոտէ եւ ընդարմացուցանէ. այլք ՚ի հանդիսացելոց հարեւանցի իմն կրթեն զաչս յինքեանս. այլ ամենայն ուշ եւ ուրուշ եւ հետազօտութիւն մտաց ` ամփոփեալ պարաբերի ՚ի Տրդատ. յոր ` եւ քան յայլսն բնաւ, հզօրագոյնք եւ պէսպէս նշմարին ներգործութիւնք աստուածայնոց զօրութեանց. մեծք եւ սքանչելիք. եւ ՚ի պարգեւս շնորհաց եւ ' ՚ի հարուածսն ` որով առաջնորդեաց առ նոյն շնորհս, եւ անգամ ՚ի գազանական կաղուցս եւ ՚ի կորանս նորին ` ըստ օրինակի բաբելական ամբարտաւանին, որով ջախջախեաց իսպառ զկանխաւ բեկեալն կուսական բազկօք Հռիփսիմեայ, հարուած, որ եթէ զայլամարդութեան ախտ էր եւ եթէ այլ ինչ, հանեալ վտարեալ առ վայր մի զհսկայն զայն ` ըստ տուն իւր, եւ թողեալ ինքնին յինքեան ոգորել, ապա նորակերտ իմն հաստատեաց, գերագունակ զգեցուցեալ եւ անթառամ զօրութեամբ: Ամենարուեստ ճարտարապետին բազմապատիկ են եւ գաղափարք ՚ի ձուլեալ եւ ՚ի յարդարել ` զորս եւ կամ եւ որպէս եւ կամի. եւ « ո՞ գիտաց զմիտս Տեառն, կամ ո՞ եղեւ նմա խորհրդակից »: Առ այնպիսի բուռն եւ հարստայեղց հսկայ ` ըստ մարդկօրէն ասից, ՚ի դէպ էր բռնագոյն իմն հարուածոյ, առ ՚ի զգաստացուցանել, ոչ զնա միայն, այլ եւ զազգն համօրէն, ոչ ինչ ընդհատ այլ եւ առաւել եւս թանձրամիտ եւ խստերախ. զոր ` իշխեմ ասել ` եթէ սասան որ ՚ի թագաւորն եղեւ եւ որ ՚ի թագաւորէն ` առաւել եւ փութով սարսեաց եւ հաւանեցոյց ` քան զԳրիգոր եւ մեղրաբերան քաղցրութիւնն:

Սակայն եւ ՚ի սաստկութեան աստ տեսչութեանն Աստուծոյ ` խառն եւ լծորդ տեսանի փափկութիւն. եւ որպէս նախ քան զմեծ արկածսն ` սկսաւ ներգործել ՚ի ձեռն կուսի միոյ, նոյն եւ յետ այնր ` յամբոկ գործոյն զարթոյց զկոյսն ընտանի, զօրիորդն Հայոց զԽոսրովիդուխտ, նաւթճել զհնարս բժշկութեանն. եւ նորանոր սքանչելեօք ՚ի վհաքատակ Վիրապէն յարոյց զկենդանաթաղ նահատակն ` յերեքտասանամեայ տքնութենէն. զայն ` որ իբրեւ որդի դաւաճանի կենաց հօր Տրդատայ ` յանարդագոյն պատուհաս մահու դատապարտեալ էր ՚ի սմանէ. եւ արդ աւասիկ ` յաւիտենական կենաց լինի նմա առիթ, եւ ոչ նմա միայնոյ, այլ եւ ամենեցուն հնազանդեցելոց ընդ ձեռամբ նորին: Եւ որպէս ամենայն ինչ մեծասքանչ եւ մեծահաւատք լինէր յայնմ հանդիսի, մեծաթիւ եւ յոգնամբոխ լինէր բազմութիւն մկրտելոցն յակունս եւ ՚ի խաղս Եփրատայ, բիւրաւորաց մարդկան ՚ի սակաւ աւուրս, յորս առաջին ինքն Տրդատ ` վեհագոյն հոլոնեալ, եւ թօթափեալ զհեթանոսական հեթեթանսն յալիսն յայն եդեմաբուղխս, եւ քրիստոսազզգեաց ՚ի դուրս վազեալ, քան ճոխաբար երբեմն ընդ խորայատակ կոհակս նորին սպառազէն մխեալ եւ ելեալ:

Այսքանոյ բազմութեան հօտի նորածնելոյ ՚ի Քրիստոս, սքանչելի բեղնաւորութեամբ անարատ որոջին Քրիստոսի, անդրանկագեղ եկեղեցւոյ Հայաստանեայց, անմարթ էր չկարօտանալ եւ հովուաց բազմաց. եւ զի ոչ կարէր աշխարհն հասուցանել առ ժամայն յինքենէ, հովուապետն ընտրեալ եւ ընծայեալ յերկնուստ եւ արքունուստ ` մեծն Գրիգոր, որ արքայակերպ շքով եւ սպասաւորութեամբ առաքեցաւ յօծումն հայրապետութեան տանս Հայոց, ՚ի յաղթանակօրէն դարձին ` բազմախաչեան նափորտիւն եւ պէսպէս սրբութեամբք եւ նշխարօք վկայից Քրիստոսի եւ Կարապետի նորին, իբր նուիրական գերութեամբ կողոպտելով կամ մաքսելով յամենայն եկեղեցեաց ` ընդ որս անցանէր, ՚ի Գամրաց եւ ՚ի Պոնտոսէ, որպէս յետոյ եւ յԱսորւոց կողմանց, յԵրուսաղեմէ եւ յԱղեքսանդրիոյ, եւ մինչեւ ՚ի նոյն իսկ յառաքելապետական մարզից Իտալիոյ, ածէր բերէր, եւ հրաւիրէր եւ ընդունէր դաս դաս պաշտօնից, եպիսկոպոսաց, քահանայից եւ միանձանց, եւ կարգէր տեսուչս եւ հովիւս երախայիցն եւ նորընծայից ՚ի լուսածնունդ հաւատս, թեւարկութեամբ թագաւորին ` հաստատելով վարժարանս հոգեկեցոյց ուսման եւ յոյն եւ ասորի լեզուի. մինչեւ հասունացան եւ որդիք քրմաց Վահագնի եւ Տրի դից Հայոց ` ՚ի գիտութիւն եւ ՚ի վարդապետութիւն սրբոց կրօնից, եւ յաստիճան քահանայութեան եւ եպիսկոպոսութեան ` բազմամասն վիճակաց աշխարհաց, գաւառաց եւ աւանաց երկրի տէրութեան Տրդատայ: Պատմիչք մեր ոչ պակաս քան զ 400 եպիսկոպոսս ասեն ձեռնադրեալ Լուսաւորչին. որ եթէ ոչ միահաղոյն ` այլ յերեսուն ամս քահանայապետութեան նորին կարգեալք իցեն, յաջորդելով զիրեարս, չէ ինչ մեծ, առ ընդարձակութեամբ եւ մանր մանր տրոհմամբ նահանգաց եւ գաւառաց, եւ մանաւանդ այնր ժամանակի ընդհանուր սովորութեան, եւս առաւել ` եթէ եւ քորեպիսկոպոսունք ՚ի թիւ յիշեցելոց եպիսկոպոսացդ անկցին. յայնժամ ` թերեւս ՚ի դէպ էր յոլովագոյն եւս լինել տեսչացն եւ դիտապետաց. մանաւանդ եթէ եւ զայն եւս ածցուք զմտաւ, զի ՚ի հնումն յամենայն տիրագլուխ աշխարհս ` ըստ օրինի եւ արքունեաց դասակարգութեան աւագաց աշխարհին ` կարգէին եւ դասք եկեղեցւոյ նորին. եւ զի յաւուրս մեծի եւ հզօր արքային Տրդատայ ` յաշխարհաժողով հանդիսի դրան եւ տաճարի նորին ոչ պակաս քան 400 բարձք ասին լինել աւագանւոյ, եւ ըստ ոմանց 900 իսկ, եւ յայլոց ` 620 գաւառք ( յայտ է թէ մանր բաժանմամբ ), ոչ օտարոտի իմն թուիցի եւ բազմութիւն եպիսկոպոսաց եւ քորեպիսկոպոսաց: Այլ որպէս յարքունի անդ դահլճի ՚ի միջի աւագաց գոյին եւ աւագագոյնք, ըստ այսմ եւ յեկեղեցական տաճարին ` կարգեաց նուիրապետն Հայոց ( Գրիգոր ) գերագոյն բարձս եպիսկոպոսաց երեսնից, որք մեծաթոռ կամ աթոռընկալք, եւս եւ աթոռակիցք ( կաթողիկոսին ) կոչէին, եւ ՚ի գումարել նուիրական ժողովոց ` յաջմէ եւ յահեկէ հայրապետին բազմէին յերկուս դասս, իւրաքանչիւր ըստ սահմանեալ անփոփոխ կարգի. եւ ցորչափ տեւեաց թագաւորութիւն Արշակունեաց կամ օրէնք արքունի ՚ի Հայս, յամենայն ժողովս եկեղեցւոյ ` սոցին միայն մեծաթոռ եպիսկոպոսաց անուանք յիշին, եւ ոչ այլոց ` որք ՚ի յաջորդ դարս. վասն այնորիկ եւ ոչ բազմաթիւք են գումարեալքն եպիսկոպոսունք. թէպէտ եւ ՚ի յետին դարս իսկ ոչ յիշիցին յանուանէ առաւել քան զ '50 եպիսկոպոս միանգամայն, մինչ ասեն 500 եւ մինչեւ 700 եպիսկոպոսաց լինել Հայոց ` եւ ՚ի ԺԱ դարու. իսկ կաթողիկոսունք ` առանց թուոյ բազումս ունել գրեն եպիսկոպոսունս ընդ իշխանութեամբ իւրեանց. եւ նաեւ յ ' ԺԷ դարու ` ՚ի հարցանել օտարաց զաթոռոց Հայոց ` ՚ի թիւ եւ ՚ի համար արկանէին ոչ պակաս քան 200 աթոռք, ընդ մեծ եւ ընդ փոքր, կամ արքեպիսկոպոսական եւ եպիսկոպոսական: Կշռեալ միանգամայն զբանս պատմչաց մերոց եւ զկանոնս ժողովոց ` աներկբայ երեւի, նախ, քառից հարիւրոց եպիսկոպոսացն կարգիլ ` թէ ոչ միանգամայն այլ առ սակաւ սակաւ ընդ բովանդակ երկիր իշխանութեան Տրդատայ, որ նոյն էր եւ եկեղեցական իշխանութեան Գրիգորի. եւ երկրորդ, երից դասուց եպիսկոպոսաց լինել, այն է Գլխաւոր կամ Աշխարհի եպիսկոպոսաց, որք եւ մեծաթոռ կոչեցան, զի չեւ եւս էր յայնժամ արքեպիսկոպոս կամ մետրոպօլիտ կոչումն, եւ էին վերոյիշեալ երեսունքն. ըստ որոց ՚ի դէպ է համարել եւ ըստ քաղաքական կարգի յ '30 աշխարհս բաժանել երկրի տէրութեան Տրդատայ, որ յետոյ այլայլեալ ՚ի 15 սահմանեցաւ թիւ Մեծաց Հայոց: Երկրորդ դաս էր Գաւառի եպիսկոպոսաց, եւ ՚ի դէպ էր ոչ լինել սոցա պակաս քան զ '200. երրորդ դաս էր Քորեպիսկոպոսաց ` որք ՚ի գիւղաքաղաքս եւ յաւանս, եւ ՚ի վանորայս. եւ ոչ պակաս թուով համարելի են քան զմիջինն դասն:

Յիշատակ հովուացս ինքնին յայտ առնէ եւ զկարգս ստորին դասուց եւ զամենայն յօրինուած եկեղեցւոյ Հայաստանեայց, որ վայելչապէս հաստատեցաւ ՚ի ձեռն Լուսաւորչին, այլ հզօր թեւարկութեամբ Տրդատայ. առանց որոյ, ոչ պատկառիմ ասել, թէ չէր մարթ ` ըստ մարդկային տեսութեան ` ընտելացուցանել ՚ի լուծ Քրիստոսի զայնքան խստապարանոց ժողովուրդ, տրոհեալ զատուցեալ ՚ի բազմաթիւ տոհմս եւ վիճակս, լերանց եւ տերանց եւ եզերական կամ գաւառական բարբառոց իսկ խրամատութեամբ, եւ հնաւանդ սեփականութեամբք նախանձախնդիր նախարարաց: Քաջ քննութիւն հանգամանաց ազգին եւ ժամանակին հաւանեցուցանէ զմիտս ողջախոհ, ոչ միայն ընդ Խորենացւոյ խոստովանել զՏրդատ ` երկրորդ առիթ Լուսաւորութեան մերոյ, այլ եւ յառաջ անցանել, զի եթէ « Խորհելն յաղագս Աստուծոյ եւ ճգնազդեցիկ լինել ` զոյգ երկոցունց, իսկ նուաճել հաւանեցուցողականաւ կամ բռնաւորականաւ բանիւ, առաւել էր թագաւորին շնորհ. քանզի, ըստ հաւատոցն ` ոչ ինչ կասեցուցանէր զգործն, վասն այսորիկ զառաւելութիւն ասեմ աստ զթագաւորին »: Թերեւս կարի յոյժ զօրացաւ երբեմն բռնաւորականն բան ահեղն արքայի, յորում ` կնիք Գառինն ` ոչ վերացոյց իսպառ զնախատիպն առիւծային. թերեւս հարկաւորութեամբ հաւանեցան ոմանք ՚ի հնազանդութիւն աւետարանին, եւ ոմանք իսկ առ ահի վերարկեցին նովիմբ զհեթանոսական ախորժակսն, որպէս որք ՚ի Տարօն ` պաշտօնատարք Դեմետրի եւ Գիսանեայ, կամ աշակերտք վիպասանիցն ՚ի կողմանս գինաւէտն Գողթան. թերեւս ըստ խստադատ մարդկօրէն պահանջանաց ` ոչ ամենեւիմբ անստգիւտ յայսմ մասին երեւեցի Տրդատ. այլ ՚ի բարւոյն դիտման էր առաւելազանցութիւնն, եթէ առաւելաւ ինչ. եւ յոյժ գերագոյն գտաւ քան զյոլովս ՚ի նախնի թագաւորաց հաւատացելոց, եւ կրօնիցն սերտութեամբ եւ վարուց մաքրութեամբ, եւ յափաւոր վրէժխնդրութեամբ. յորում ` մեծապէս վրիպեցան Կոստանդիանոսք եւ Թէոդոսք եւ թագաւորքն Փռանկաց: Արդարեւ առանց հրաշախառն գործակցութեան Հռիփսիմեայ եւ Գրիգորի ` ոչ լինէր Տրդատ որ ինչ եղեւն յետոյ, այլ եւ ոչ առանց Տրդատայ եւ երկարատեւ տէրութեան նորին ` կայկայանայր քրիստոնէութիւն ՚ի համօրէն Հայո: Արդ եթէ սոքա, մեք ասեմ, պարտականք եմք Գրիգորի, պարտականք եմք եւ Տրդատայ. իսկ Գրիգոր եւ Տրդատ ` միմեանց են պարտականք, երախտաւորք եւ երաշխաւորք:

Այլ ո՜ բաւեսցէ բովանդակել զներգործութիւն փոխադարձ երախտեացն ՚ի գերագունակ միտս եւ սիրտս այնքանոյ մեծի հայրապետի եւ մեծազօր արքայի, որք հակառակ իմն կերպարանօք սկսեալ ` յանճառելին եւ յանքակտելին յօդեցան ՚ի նոյն ՚ի մի սէր: Կանխեաց ՚ի սոյն Գրիգոր ` անդէն ընդ ճանաչել զանձն որդի դաւաճանի հօրն Տրդատայ, ատեցելոյն ՚ի Հայս քան զամենայն մարդ, վեհագոյն առաքինութեամբ ըղերձելով ՚ի ծառայութիւն նմին, ՚ի հատուցումն հայրենի պարտուց. եւ հատոյց բազմապատիկ ` տարեւոր խոշտանգանօք չորեքտասան դժնդակ չարչարանացն, եւ նոյնքան ամաց համբերութեամբ ՚ի մէջ թունաւորաց զեռնոց, որպէս ասի, եւ ՚ի կարակումն աղմի մահահոտ վիրապին: Իսկ յորժամ գաղտնիքն յայտնեցան, եւ լուծաւ աստուածայինն առեղծուած, եւ մահացուն կարեկցեալ թշնամի ` ցուցաւ կենսատու ինքեան եւ աշխարհին, Տրդատ ` որ ՚ի փոխարէն անգիտութեանն առ Հռիփսիմէ ` արձանս վիթխարիս իջոյց ՚ի գագաթանց լերանց Մասեաց ` դնել սեամս տաճարի նորին, զի՞նչ ոչ առնէր առ Գրիգոր, ոչ մի անգամ այլ գրեաթէ այնքանիս ` որքան կտտանս էած ՚ի վերայ նորա. - թէ ոչ ծաղու թուիցի, ասելի էր թէ ոչ արձանս ՚ի Մասեաց ` այլ զՄասիս իսկ արֆձանացուցանել ճգնէր ՚ի համար նորա ` ՚ի պատշաճագոյն տեղւոջ, եթէ ոչ ազնուագոյն օրինակաւ գիտէր սատարել նմին ՚ի հոգեւոր լուսաւորութիւն Հայաստանեայց, եւ բարձրացուցանէր զնա ` յաջողակ արդեամբք յերկինս, եւ խորագոյնս իջուցանէր տպաւորէր զյիշատակ նորին ՚ի սիրտս լուսաւորելոցն նովաւ յազգէ յազգ. մինչեւ յաւիտեանս ժամանակի: Երբեմն մահուչափն ատելութիւն առ Գրիգոր ` ՚ի մահուչափ փոխեցաւ սէր ՚ի Տրդատ. եւ աննման իմն տարազու կապեցաւ ոգին ընդ ոգւոյ նորա, որպէս աջ ընդ աջոյ, ՚ի քատկել զհիմունս հեթանոսութեան Հայոց եւ ՚ի կանգնել զնշանն Քրիստոսի ընդ աշխարհն համօրէն. ՚ի տապալելն զմեհեանս խաբէական դիցն եւ դիւցազանց, եւ ՚ի բարձրացուցանել զխաչանիշ գմբէթս եկեղեցեաց, զորոց հիմունս « ինքն փորէր բահաւ, եւ նոքա ( տիկինն եւ օրիորդն ) թեզանեօքն արտաքս կրէին զհողն ». - Լո՜ւծք զարմանալի, արդարեւ « ՚ի չհամազգեաց լծեալ », թագաւոր հսկայ մեծասաստ, եւ հայրապետ հեզ եւ խոնարհ, չափակցեալ զերագութիւն եւ զհանդարտութիւն առ ՚ի միաբան ձգել ընդ ոլորտս իշխանութեան իւրեանց զակոս աւետարանին, մին զգետինն կորդացեալ պատառէր, միւսն զսերմն արկանէր. եւ երկոքին միանգամայն միով փութով եւ նախանձու հրաւիրէին մշակս ՚ի հունձս. մին աղու աղաչանօք յորդորելով, միւսն առատաբար արքունական գանձուքն դարմանելով զէնն կենաց եւ զէնն մահու, խաչ եւ սուր, հաշտք ընդ միմեանս ` ՚ի հաշտութիւն ճեպէին զընդհանուրս. « խաչակիրն եւ զինակիր ` ամենայն ուրեք զուգընթացք, ամենայն ուրեք զուգագործք, քանզի եւ զուգակիրք յամենայնի. ուր ոչ հարկ եւ պարտք անհրաժեշտք առանձինն կոչէին զմին կամ զմիւս ` անդ եւ անմեկինք. եւ ՚ի հարկի անդ անջատմանն անձամբ ` ոչ միայն անանջատք դիտմամբ եւ մտօք, այլ եւ երեւելի իմն նշանակաւ: - Տրդատ զանջնջելի կնիքն ընկալաւ ՚ի Գրիգորէ, եւ առհաւատչեայ նմին ` զխաչն ՚ի պսակ ճառագայթաձեւ արքունի խուրին. իսկ ինքն բաց ՚ի թագաւորական թագէ անտի ` զգեցոյց նմա զիւր զհանդիսական ոսկիակուռ պատմուճանն ՚ի քահանայական ձեւեալ տարազ, այնքան հարուստ եւ սերտ հիւսեալ պատուական նիւթովն եւ ակամբք ընդելուզեալ, զի իբրեւ ձուլածոյ կանգնէր ` յորժամ ՚ի բաց դնիւր, եւ բովանդակ դարս պահեալ լինէր ՚ի հայրապետանոցի Հայոց, եւ թէպէտ ոչ իմիք յերկրաւորացս կարօտանայր Գրիգոր ՚ի սրտէ, այլ ծանր էր նմա եւ հակառակել կամաց թագաւորին. որ եւ զատ յայլոց դարմանոց ` ետ նմա ՚ի սեփական կալուած մերձ ոստանին իւրում ` զմեծ գեօղն Արամօնից, թող զշէնս եւ զպարտէզս զբօսանաց ` մօտ յայն տեղիս ` զոր երբեմն արեամբ նորին ոռոգեալ էր ` չարաչար տանջանօքն. - յառաքելն զնա ՚ի ձեռնադրութիւն կամ այլ ուրեք ` ոչ միայն ոսկիակապ կառքն եւ գահաւորակք արքունի առ դուրս կային Գրիգորի, այլ եւ ոստանիկքն եւ աւագագոյնք ՚ի նախարարաց եւ պաշտօնէից դրան թագաւորին ` եւ վաշտ վաշտ զօրականաց ՚ի սպասու շուրջ եւ յառաջոյ եւ ՚ի թիկանց. որպէս եթէ ` սրով իւիք եւ էր հնար ` արքայակերպ եւ իւրակերպ նկրտէր յարդարել զհայրապետն. եւ յորժամ ներէր նմա խաղաղութիւն երկրին, մինչեւ յարեւմտեան դրունս կայսեր ` ընդ նմա երթայր, համախումբ բանակաւ զօրուն եւ եկեղեցւոյն: Իսկ յորժամ նրբագոյն տեսութիւն կամ խոնարհութիւն, քան զոր չիք ինչ գերագոյն, կասեցուցանէր զԳրիգոր յերեւելոյ ՚ի տիեզերական սիւնհոդոսին Նիկիոյ ` վեհ ՚ի վեհագոյնս Խոստովանող Հարց ժողովոյն, հրաժարէր եւ Տրդատ յերեւելոյ երկրորդ այր փառաւոր ` ՚ի համագումար ատենին, եւ աթոռակից լինել Կոստանդիանոսի, լաւագոյն համարեալ զկալ մնալն ընդ Գրիգորի յիւրեանց կայանս. - եւ յետ յոլովից ամաց ` յորժամ վերջին հարկ քաղաքավարութեան կենաց ` զԳրիգոր վերառեալ ձգէր յանմարդաձայն միայնութիւնս, ՚ի կրթանս փոփոխման մահացուին յանմահութիւն, նա եւ ինքն Տրդատ ` բարձի թողի արարեալ զթագ եւ զսուսեր, խաչազդեցիկ ոգւով քան ձեւով ` ձգեալ երթայր զհետ նորա. եւ եթէ դարձեալ պատշաճն հրամայէր սմա հրաժարել ՚ի նմանէ, եւ կամքն վերին ` մովսիսաբար զանխուլ տնօրինէին զփոխումն Լուսաւորչին Հայոց, ոչ ժամանեալ հանդիպել նմա կենօք կամ մահու, սակայն յետ այնր, ո՜վ հարուստ սիրոյ հսկային, ըստ բաղձանացն ` տարեալ հանգուցեալ լինէր հուպ առ քնարանի Հսկողին իւրոյ եւ մեր: Գրիգոր եւ Տրդատ անմեկնելիք ՚ի կեանս ` անմեկնելիք կային մարմնով եւ յետ կենաց յերկրի աստ, որպէս եւ հոգւով անանջրպետք յերկինս: Այլ առ ՚ի ժամանել յանճառահրաշն այն զուգութիւն ` կայր մնայր երկոցուն եւս ընդ երկար նահատակել ՚ի վերայ հայրենի տոհմիս եւ եկեղեցւոյս. Գրիգորի ` յետ հնգետասանամեայ չարչարանացն եւ բանտարգելութեան ` 30 ամ եւս հովուապետութեան. Տրդատայ ` յետ վերածնութեանն ՚ի Քրիստոս ` 40 եւս ամս ` վեհագոյն եւս հսկայութեան: Ի գերունակ բաստ փառաց եւ երջանկութեան յանկարծուց իմն բարձրացաւ Հայաստան աջակցութեամբ նոցին, ՚ի սկիզբն Դ դարու, եւ գերերկրեայ իմն հանդիսանայր ՚ի մէջ երկրի ` տասնեակ մի ամաց, լուսաւորեալ եւ անդորրացեալ իբրեւ զԳեսեմ ` յառհասարակ խաւարազգեցութեան եւ ՚ի տագնապի մեծատարած ինքնակալութեան Հռովմայեցւոց. մարթ էր յայնժամ ասել Հայկազանց ` ընդ մեծի քերդողի նոցին, եթէ Աստուած շնորհեաց մեզ զայս անդորր. նա մանաւանդ ընդ Հոգերգողին, եթէ « Ի Տեառնէ եղեւ այս, եւ է սքանչելի յաչս մեր » անմարթ էր եւ եկեղեցւոյ տառապելոյ ` յետ երից դարուց եւ առաւել եւս յայնժամ, չասել վասն աշխարհիս մերոյ, եթէ Այս է հանգիստ իմ. յայնժամ եւ խաչապսակ գագաթան Մասեաց իբրեւ լուսափայլ լամբար քրիստոնէութեան բարձր ՚ի գլուխ երեւել յընդհանուրս, եւ միւսանգամ անքոյթ ապաստան ընծայել հոգեծնունդ զարմի նորոյն Ադամայ:

Այլ ընդ այսոցիկ մարթ էր եւս ասել, եթէ այսք մոլորութեան ` հալածեալք ՚ի մեհենեաց եւ ՚ի սահմանաց Հայոց ` խուճապեալ խառնէին ընդ ընկերս իւրեանց ՚ի կայս եւ ՚ի կոյս տար աշխարհի, եւ սաստկագոյնս շնչէին յոգիս չորեցուն կայսերաց եւ կայսերակերպից, եւ նոքօք յաւագագոյն նոցին ՚ի Դիոկլետ, յարուցանել զյետին մահուչափ հալածանս ՚ի վերայ քրիստոնէից, ցոր վայր հասանէր ձեռն իշխանութեան նոցին, իսկ ատելութիւն ` անդրագոյն եւս: Եւ ահա դարձեալ ալէկոծեալ ծովածուփ լինէր ծայր ՚ի ծայրէ համօրէն աշխարհ քրիստոնեայ. մէգ եւ մռայլ տխրութեան եւ կասկածանաց ` պատէր առ հասարակ. եւ ուր խաղաղագոյն երեւէին կանայք ` անդր սաստկագոյնս խուժէին կոհակքն սպառնացեալք. այլ Հայաստան, մեծն Հայաստան ` սա միայն կայր անվկանդ, անտեղիտալի ՚ի միջի շրջապտոյտ փրփրացեալ ալեացն, եւ նահանջաբեկ խորտակէր զյուզմունսն եւ զյուզողս:

Մերկանայր այնուհետեւ գամ մի դադարեալ սուսեր ահեղ հսկային, եւ հովանի լինէր խաչին հովանեցելոյ յինքն եւ յաշխարհ իւր. մտանէր ՚ի նոր եւ չքնաղ ասպարէզ նահատակութեան, եւ ՚ի մրցանս ` ընդ մահացուաց եւ անմահից: Յառնուլն անդ զկնիք Քրիստոսի եւ ՚ի յայտնապէս հռչակել զայն մեծամեծար հանդիսափայլութեամբք յերկրի իւրում եւ յաշխարհս դրացիս, անդէն եւ ինքնովի լուծեալ անկանէին աշխարհական դաշինք երկարամեայ հաշտութեանն ` ընդ կայսերական Դրանց. արագ արագ հասանէր ՚ի սոսա համբաւ մեծի յեղափոխութեան Հայոց, եւ նիզակակցին իւրեանց հաւատարմի ` հաւատարմագոյն գլուխ կալոյ քրիստոնէից, եւ պաշտպան ` որոց երբեմն միաբան ինքեանց հալածիչն էր: Մոռացեալ առ վայր մի զգաղտաձիգ հնարս նախանձաբեկ բարձաձգութեան իւրեանց, սոսկացեալ սրտմտեալ յիւրաքանչիւր աշխարհամուտ ապարանիցն կարկառեալ հայէին ընդ արեւելս ` յոստան Արշակունւոյն, ասելով իմն ` Զի՞նչ կամիցի այս լինել: Հայէր եւ ինքն Տրդատ ընդ արեւմուտս ` խոժոռ եւ անյողդողդ բրօք. երկուստեք հայեցուածք կասկած ոտք: Կայսերականքն իբրեւ ապտակակոծք ամօթալիցք լքեալք ՚ի Տրդատայ, առատանային ՚ի խուրհուրդս պէսպէսս. կամէին իմն եւ կարէին իսկ ռազմիկ լեգէոնօքն հորդան տալ հեղեղել զՀայս, այլ ոչ անդէպ է կարծել, նաեւ ստոյգ, եթէ գոյր նոցա խէթ ՚ի խորագոյն արեւելից, իբրու զի ` եթէ յայտնապէս հակառակ ամբառնային ՚ի վերայ Տրդատայ, գուցէ եւ սա ձեռն կառկառէր առ հասարակաց ոխերիմն իւրեանց ` առ Սասանեանն, ընդ որում դեռ այն ինչ կռեալ էր նոցա զդաշն 40 ամեայ հաշտութեան, եւ ՚ի յուզել պատերազմին ` գուցէ վեր ՚ի վայր խախտէր նորագիւտ քաղաքավարութիւն իշխանակից կայսերացն, եւ թողեալ զօտարս ` զմիմեանս յաղթահարել եւ միապետել կրթէին: Անտուստ եւ Տրդատ ՚ի միջի կացեալ հին եւ նոր ատելեաց, կարէր նոյնպէս զանգիտել յերկոցուն նոցին դաշնակցութենէն եւ գրգռելոյ յիւր վերոյ: Բովանդակ ուժոյ պնդութեան մտաց եւ սրտի պէտք էին նմա ՚ի ժամուն, գերագունի իմն գործոյ, զոր եւ կատարեաց ՚ի փառս իւր եւ իւրայոցն եւ եկեղեցւոյ սրբոյ: Սպառազինեալ ամենայն զօրութեամբ, եւ ամրացուցեալ զչորեսին ծագս երկրի տէրութեանն ` սահմանակալ բդեշխօք եւ իշխանօք, միանգամայն ընդդէմ արեւելից եւ արեւմտից եւ հրոսակացն հիւսիսի, ինքն իբրեւ հսկայ յաւիտենական ` ճախր առեալ ՚ի միջնաշխարհին ` շրջանակէր  տիգօքաչաց ընդ ամենայն կողմանս, զի ուստի եւ երեւեսցի նշան թշնամութեան ` արագ արագ անդր ՚ի վերայ հասցէ յառաջամարտիկ գնդովքն, վստահացեալ յաղօթս Գրիգորի եւ յիւր հաւատս, որով դեռ այն ինչ ջեռեալ էր, եւ զոր անշէջ պահեաց եւ աճեցոյց մինչեւ իսպառ: Եւ մինչ այսպէս պատրաստէր զանձն ընդդէմ արտաքնոցն ` զէն ՚ի ձեռին, ոչ թուլացուցանէր զմիւս ձեռն ՚ի շինութենէ տաճարաց եւ ՚ի յարդարելոյ զամենայն օրէնս քրիստոնէութեան ` առաջնորդութեամբ Սրբոյ Լուսաւորչին:

Այսոցիկ ամենայնի իրազգաց լեալ կայսերացն, - քանզի եւ անհնար էր մնալն թաքուն, - ՚ի խորհուրդ մտանէին, եւ զաւուրս երիս տանջեալ զդեդեւեալ գլուխս իւրեանց, ոչ իշխեցին պատերազմ յուզել ընդ Տրդատայ, եւ ոչ իսկ վիճել ընդ նմա, այլ զհրդեհ քրիստոնէութեանն ` որ պայծառանայր յերկիր անդ նորա, սահմանափակ առնել, եւ չտալ թոյլ ճարակելոյ յաշխարհս դրացիս, մանաւանդ ՚ի Փոքր Հայս, որ ընդ իւրեանց էր իշխանութեամբ ` ըստ դաշանցն պայմանի, եւ որ դրակցութեամբ եւ ազգակցութեամբ յարեալ էր ընդ Մեծին, գոգջիր եւ կրօնիւք. զի եւ յառաջ քան ՚ի սմա ` անդ ՚ի Փոքր Հայս ` առաւել տարածեալ էր սերմն աւետարանին, որպէս եւ ՚ի բազում կողմանս Գամրաց, Կապպադովկիոյ եւ Պոնտոսի: Արդ ՚ի վերայ սոցին յամառեցան օգոստոսքն, եւ թուլագոյնս գտեալ զայնժամու ոստիկանս կողմանցն, փոխանակ նոցին կարգեցին երկուս ոմանս խորամանկս եւ անագորոյնս, ըստ մտի իւրեանց. զոմն Լիւսիաս ` ՚ի Սատաղացւոց քաղաքի ` ՚ի սահմանակալն երկոցուն Հայոց, եւ զոմն Ագիրկոլաս ` ՚ի Սեբասիա ` ՚ի մայր քաղաքաց Բ Հայոց. որոց հրամանաւ եւ դատաստանաւ ` զայն տասն ամս որպէս եւ յետոյ երբեմն ` բազում Սուրբք վկայեցին ՚ի Քրիստոս ` արեամբ իւրեանց, եւ պաշտին յեկեղեցւոջ մերում:

Այլ որպէս յառաջին նուագսն ՚ի շնչել հողմոյ հալածանաց ` առաւել եւս բորբոքէր հուր քրիստոնէութեան, այսպէս եւ յայժմուս ` մեծամեծք եւ բազմաթիւք եղեն հանգէօք եւ հանդիսացեալք ՚ի նահատակութեան. իսկ անզգաստիցն առաւել եւս խելայեղեալ ` եւս քան զեւս սաստկացուցին զփչումն դառնութեանն, երիցս եւ չորիցս կրկնելով զմահահրաւէր հրովարտակսն ՚ի սկզբանէ 313 ամի ցսկիզբն երկրորդ ամին. այլ այն որ գլխաւորն էր կայսերաց, եւ թէ կամաւ եւ թէ ակամայ զիւր անունն վերագրէր ՚ի մահաշունչ հրովարտակսն, ըստ գեղեցիկ խորհրդածութեան մերոյս Ագաթանգեղեայ, թէպէտ « ուս եդեալ համբառնայր հարկանէր ընդ վիմին հաստատութեան ` ընդ հաւատոցն եկեղեցւոյ, վիմին ինչ ոչ ստնանել կարացեալ ` ինքն առ վիմին խորտակեցաւ ». եւ ջախջախեալ սրտիւ ` լքեալ զքսանամեայ զրավաստակ ջանսն եւ զծիրանիսն, տեղի տուեալ գնայր սաքրէր սոսկանայր ՚ի հայրենի Դալմատական ագարակս իւր. անհանճարից եւ վատաց քան զինքն թողեալ զասպարէզն զոր եբաց. յորում մի ոմն ՚ի նոցանէ ` որ յաւակնեալ մոլեգոյնս յառաջ խաղաց մխիլ մղել զկարծեցեալ խոչ եւ խէթ քրիստոսատեաց կամացն, զգոռն Տրդատ, առ նմին եւ ինքն ընթադրեալ խորտակեցաւ անարգաբար:

Բայց աստանօր կամ է ինձ դոյզն ինչ թողացուցեալ զայս ձեւ ընթացս բանիս, յայտնել զարմանս մի մեծ ՚ի դէպ սմին: Ճանաչէ ամենայն բանասէր ` հայր եկեղեցական պատմութեան զԵւսեբիոս, զանուանեալն Կեսարացի ( Պաղեստինոյ ), ոչ միայն բազմահմուտ եւ բազմաշնորհ այր, քաւ յարիոսական կաղ ՚ի կաղ կարծեացն, այլ եւ ժամանակաւ հպաւոր իրաց եւ աշխարհին ` զորոց մեր խնդիրս է, մի ըստ միոջէ պատմելով սորա զդէպս քրիստոնէական կրօնից երեցուն դարուց եւ քառորդի չորրորդին, ոչ բաւեմ ասել, զիա՞րդ լռէ զմեծահանդէս եւ զաշկարայ հաւատալն Հայոց ՚ի Քրիստոս, ՚ի ձեռն Գրիգորի եւ Տրդատայ, զոր յետագայ պատմիչք եկեղեցւոյ յիշեն, եւ ոմն ( Սողոմեն ) յանուանէ իսկ թագաւորին: Առեղծուած իմն է ինձ լռութիւն Եւսեբեայ, զոր ոչ կամիմ քրքրել աստանօր, բանասիրաց կամեցողաց թողեալ զքննութիւնն. այլ թէ կամաւ եւ թէ ակամայ լեալ էր մոռացութիւնն, աններելի համարէի, եթէ չէր նորա այլ ինչ յիշատակ թողեալ մեզ ` յոյժ պատուական եւ ճահաւոր կարգի բանիցս ` զոր ընդհատեցի. յիշատակ ` զոր ոսկեղինօք փափագէի դրոշմել տառիւք ՚ի հիւսուած ճառիցս որ զՏրդատայ. որ զի եւ ըստ ինքեան գործ մի է նշանաւոր, եւ առաւել եւս փափագատենչ հետաքննողաց արեւելեայ պատմութեան Խաչակրաց. գործ երկատեսակ ` ՚ի դէմս աշխարհի եւ եկեղեցւոյ, առ ՚ի բազմաց զանխուլ մնացեալ, կամ ոչ ըստ արժանւոյն կշռադատեալ. գործ ` որով ոչ զանգիտեմ սկզբնաշաւիղ Խաչակրաց զՀայս ասել, եւ առաջնորդ առաջնոյ խաչակիր գնդի ` զսկայազօրն Տրդատ, որ տասնամենաւ յառաջ ծանեաւ զզօրութիւն խաչի, եւ գրեաթէ ՚ի նմին ժամանակի ` յորում յերկնից ցուցաւ առ Կոստանդիանոս նշանն տէրունի, ինքն եցոյց զայն եւ երկնի եւ երկրի. ձողաբարձ յառաջացուցեալ ՚ի միջի բազմազան դրօշուց եւ նշանաց հայագունդ բանակին, յելս 312 կամ ՚ի սկիզբն 313 ամին, խաղալով արիաբար ՚ի վերայ շամբուշ եւ արբաշիռ շահատակին ` ինքնընծայ օգոստոսին լիւրիկեցւոյ, ըստ բարուցն յարմարեալ մականուանն Դաժանն Մաքսիմինու, քեռորդւոյ Գալերիու կայսեր. որոյ ` ոչ ածեալ ակն յաւագագոյն կայսերացն թուլատրութենէ հալածանաց, յանդգնեցաւ պղնձագիր հռովարտակօք եւ եւս սաստկացուցանել զնոյն ` յիւրում վիճակի. եւ անտուստ ՚ի սահմանակիցն իւր դիմագրաւել ` ՚ի սեփականութիւն մերոյս Արշակունւոյ, զոր ՚ի բազում ամաց գիտէր ախոյեան հաւատացելոց, եւ բարձր ՚ի գլուխ թագաւոր քրիստոնեայ. եւ գումարեալ զանպարտելի կարծեցեալ լեգէոնս Հոռոմոց ` արշաւէր ՚ի վերայ սորա եւ սորայոցն Հայոց. որք, ըստ դրուատելի բանի Եւսեբեայ, « ՚ի սկզբանէ բարեկամք եւ օգնականք Հոռոմոց էին. նոքա քրիստոնեայք էին, եւ զերկրպագութիւն Աստուծոյ փութապէս պնդութեամբ կատարէին. իսկ սոյն այս ատելի Աստուծոյ ` կամէր նեղել զնոսա, զի գոհեսցեն կռոց եւ դիւաց թշնամեաց. եւ փոխանակ բարեկամաց ` ՚ի մարտ պատերազմի յարոյց զնոսա ընդդէմ իւր: « Արդ նա հանդերձ զօրօք իւրովք ՚ի պատերազմի անդ որ ՚ի Հայսն էր ` կռփեալ լինէր »:

Զուգահաւասար զարմանացս որ ընդ Եւսեսբիոս, թուիցին արդեօք եւ մերոցս բնիկ հին պատմչաց ` մոռացօնք այսպիսւոյ պանծալի յիշատակի. սակայն հետս իմն ընդ աղօտ նշմարեմ զիրացս ` առ Զենովբայ ժամանակակցի, յասելն, եթէ ՚ի ժամանակի արշաւանաց հիւսիսայնոցն ՚ի Հայս, եւ մինչ խորհուրդ ՚ի մտի էր Տրդատայ երթալ յողջոյն Կոստանդիանոսի, « ոմանք տեսեալ զզօրսն Յունաց, համբաւեցին թէ իշխանք հիւսիսոյ թագաւորին ծանր զօրօք գան ՚ի վերայ իբրեւ տեղեկացաւ թէ Յունաց զօրքն էին, դարձաւ ՚ի գաւառն Հաշտենից, եւ եկն բանակեցաւ ՚ի գլուխ Արձանին, վասն ընդարձակութեան վայրուցն »: Ոչ երկբայիմ զի Մաքսիմինու գունդքն էին զօրքդ այն Յունաց: Իսկ զի՞նչ արարին ընդ Հայս, կամ ո՞րպէս կռփեցան ՚ի սոցանէ. զայն ոչ իշխէ պատմել Զենովբ, արգել հրամանի ունելով ՚ի մեծէն Գրիգորէ, որպէս ասեն, մի ' զայլոյ երկրի ` այլ միայն զիւրն զՏարօնոյ անցս իրացն եղելոց գրել: Բայց մեզ շատ լիցին եւ սակաւ նիշք բանիցս ` ՚ի հաստատութիւն առաջնոյցս խաչազէն ընդդիմամարտութեան առ հեթանոս բռնաւորս, եւ յաղթանակի Տրդատայ ` իւրովք արարատեան գազանամարտիկ զօրօքն, որք զկորանս նախնեաց իւրեանց ՚ի լուկուլլեան եւ պոմպէոսեան լէգէոնաց ` աստ ուրեմն լուծին, հրաշափառապէս փետրաթափ առնելով զարծուիս նոցին առ ոտս նշանին Քրիստոսի: Հաւանութեան է թէ եւ արձան մեծ նովին սուրբ նշանաւ կանգնեաց առ ետեղ Յաղթողն Հռովմայեցւոց ` Յաղթողին աշխարհի եւ դժոխոց, որպէս ՚ի նոյն ամս եւ ոչ ՚ի հեռագոյն վայրի ` յաղթահարեալ զքրմաժողով խուժանն ` գրէր ՚ի մեծի խաչարձանի. տուեալ զայն պատերազմն վասն Քրիստոսի ընդ դիցն Գիսանեայ. ՚ի դէպ էր գրել եւ աստանօր, Պատերազմեալ վասն Քրիստոսի ընդ հռովմէական դիցախումբ Պանթէոնին ` եւ հերքեալ: - Կռփահարեալն ՚ի Տրդատայ եւ ՚ի Հայոց, յետոյ եւ ՚ի կայսերակցէն իւրմէ Լիկինիոսէ, իսպառ հարաւ ջախջախեցաւ ( Մաքսիմինոս ) Ամենակալին ձեռամբ, զօրօքն եւ վիճակելովք բաժնի տէրութեան իւրոյ, մահալլուկ սովու եւ սրածութեամբ, քան զորս չարագոյն եւս ` ինքն գլխովին դժնդակ ախտիւ. որոյ « գերեզման շնչոյ էր մարմին նորա, ըստ Եւսեբեայ հաւաստաբանութեան, զի զօրեղապէս ուժգին ջերմն իբրեւ ՚ի խոր ուղղոյ նորա այրէր զնա, եւ աչք նորա ոստեան եւ ելին ՚ի դուրս ՚ի տեղւոջէ իւրեանց մինչ եթող զնա շունչ իւր, եւ այսպէս ել յաշխարհէ Մաքսիմինոս, այն որ նա միայն մնացեալ էր ՚ի թշնամեաց անտի աստուածապաշտութեանն, եւ չար էր քան զամենեսեան »: Ընդ նմին վախճան առնոյր տասնամեակն հալածանաց քրիստոնէից ՚ի հռովմէական ինքնակալութեան. դադարէր եւ խէթ Տրդատայ յայնմ մարզէ. ուր տասնեակ մի եւս ամաց գայթ ՚ի գայթի կային վիճակք որ ընդ կայսերութեամբ Լիկինիու, առ որում զինուորէրն երբեմն Տրդատ, եւ արդ զզառանցեալ ալիսն թէպէտ եւ « ներկուածոյ ունելով զհերս », ժպըրհէր թաթաւել հուսկ անգամ յանպարտ արիւն նորոց նահատակաց. որպիսիք, Ս. Վլաս ՚ի Սեբաստիա, ուր յետոյ եւ Քառասունքն հռչակաւորք, Ս. Թէոդոր Արակլիացի, եւ այլք. այլ զփորձ Մաքսիմինու ունելով ՚ի մտի, թէ եւ « ցրտացեալ ՚ի սիրոյն Տրդատայ մեր թագաւորի, ակն ածէր ( ՚ի նմանէ ) որպէս արդարեւ ՚ի թշնամւոյ ». այսպէս նախ յահէ հսկայիս մերոյ սանձեալ, եւ յետոյ վատթարեալ մարտիւ պատերազմաց ` ՚ի Մեծէն Կոստանդիանոսէ, իւրովք ձեռօք խեղդ անձին արկեալ սատակէր, եւ ինքեամբ անհետանայր եօթնագլուխ վիշապն կայսերակոյտ, որ եբաց զբերանսն դժոխաշունչս ընդդէմ եկեղեցւոյ:

Ո՜րքան մեծ փոփոխութիւն եղեւ յաշխարհի եւ սկիզբն նորոյ ամանակի, ՚ի միապետել Կոստանդիանոսի եւ ՚ի լուծանել զկապանս հարսին Քրիստոսի, համարձակեցուցանելով զպաշտօն նորին. զայն ոչ ոք անգիտանայ. այլ թերեւս ոչ եւ զայն ` զի զոր նա յընդարձակագոյն թատեր աշխարհի գործեաց, ՚ի վերին տեսչութենէն կարգեալ, զնոյն բազում ամօք յառաջ յիւրումն սահմանեալ վիճակի գործէր Տրդատ արքայ ՚ի Հայս. եւ ոչ միայն իբրեւ համառօտ պատկեր նախագաղափար լինէր մեծագունին, այլ վաղագոյն եւ լիագոյն կատարէր զիւր նկարակերտութիւնն քան զկայսրն. որ ` ոչ միայն վասն մեծի տարածութեան երկրին եւ բազմացեղ ազանց ` երկարագոյն կարօտանայր ժամանակի, այլ իշխեմ ասել թէ եւ առ դանդաղելոյն կամ յերկուս հետս կաղալոյ երբեմն, գէթ ոչ համարձակ եւ դէպ ուղիղ դիմելոյ անդըր ` ուր զերեսսն հաստատեալ ցուցանէր, եւ մինչեւ ցմահ իսկ յապաղելով առնուլ զկնիքն քրիստոնէութեան: Ոչ է ինձ աստանօր քննել եւ դատել, առ զգուշութեա՞ն եւ ըստ աշխարհի ինչ խոհեմութեան, եթէ առ տարտամութեան այնպէս վարեցաւ Կոստանդիանոս. այլ յորժամ կարգ բանից եւ պատմութեան հրամայեն յառաջ մատուցանել եւ դէմ ընդդէմ կացուցանել զերկոսին նահատակսն, զմեծագոյն յեղափոխիչս կարգաց եւ կրօնից յարեւելս եւ յարեւմուտս, - մանաւանդ մինչ իսկապէս հանդերձեալ էր մին ՚ի նոցանէ երթալ յանդիման լինել միւսոյն, ՚ի տիեզերական մայրաքաղաքին, - անհրաժեշտ հարկ ՚ի վերայ հասանէ ` կալ եւ ակնարկել առ վայր մի յերկոսին միանգամայն, եւ զուգակշռել ` ըստ ներելի չափոյ իշխանութեան նոցին: Այլ զի՞նչ իցեն չափք տարածութեան երկրի իշխանաց, առ գործովք եւ արդեամբք. - եւ յայսմ ` ըստ աստուածային իմն տեսչութեան ` բազում մասամբք նմանք եւ համեմատք գտան ` Հռովմայեցին եւ Արշակունին, եւ յառաջնմէ կենաց իւրեանց: Ըստ ուժոյ եւ պէսպէս մրցմանց քաջութեանց Տրդատայ ` պատմի եւ Կոստանդեայ ցուցեալ գեր հասարակաց կորով զօրութեան, մենամարտեալ ընդ Սա » մատացւոյ ոսոխի, ՚ի դիմի հարեալ առիւծու, անցեալ երիվարաւ ընդ ճահիճս. եւ հանգոյն իմն տարաբաղդ եւ բազմադէմ պանդխտութեանն Տրդատայ, ամս ոչ սակաւս պանդխտել յիւրոյ ծննդեան վայրէն, եւ ՚ի հօրն դրկաց, եւ կալ իբրեւ ՚ի պատանդի եւ ՚ի դիպահոջ ՚ի դրան Դիոկլետիանու, եւ ապա չար եւս ` Գալերիանու, ուստի եւ զանխուլ փախստեամբ եկն առ հայր իւր, եւ ՚ի զօրականէն կարգեցաւ փոխանակ նորա: Յարիական գործս պատերազմաց ` ո՞ քան զո՞ առաւելեալ. զայն ոչ ունիմ ասել, առ ՚ի չգոյէ մանրապատում պատմչաց առ մեզ, մինչ զուգափառի նորուն բազում են կենսագիրք, քրիստոնեայք եւ հեթանոսք. եւ յայսմ բարեբաղդ եւ բարեփառ է Կոստանդիանոս, զի մի ըստ միոջէ վանեալ զերբեմն գահակիցսն ` միահեծան տէր եղեւ հռովէական ինքնակալութեան, եւ զբուն զգլխաւոր եւ զօրինաւոր հին կայսրն ( Դիոկլետ ) ՚ի կամաւոր արգելանին ընկապճեաց. այլ ո՞քան արդարութեամբ. - ոչ կարծեմ անստգիւտ լինել յայսոսիկ. բայց անեպեր եւ յոյժ գովելի ՚ի մարտսն եւ ՚ի յաղթանակս ՚ի վերայ բարբարոս ազանց. ընդ որոց նմանիս ` եհաս բազում անգամ մարտնչել եւ մերոյս թագաւորի եւ յաղթողանալ. եւ ոչ ՚ի վերայ նոցին միայն. այլ եւ ՚ի վերայ Սասանեանց զօրաւորաց, երբեմն օգնականութեամբ կայսերականաց եւ այլ երբեմն միայնակ, եւ հուսկ ` ընդ հզօրագունիցն ընդ նոցին իսկ Հռովմայեցւոց բաղխելով, յանհանճար արշաւանին Մաքսիմինու, եւ չարաչար հարկանելով զնոսա: Յարիսականն ասպարիզի ` երկարագոյն ամօք գտանի վաստակեալ մերս արքայ քան զկայսրն, զի սորա 32 ամք եղեն իշխանութեան, իսկ մերոյս հաշուին իբրեւ 56: - Օրինագիրք Թէոդոսեանց եւ որ ըստ նոցանէ ` պահեն մասամբ եւ զքաղաքական օրէնս սահմանեալս ՚ի Կոստանդիանոսէ, որպէս եւ զեկեղեցականս ինչ զրուցեն պատմիչք, զՏրդատայ ` սակաւ ինչ աւանդեն պատմիչք մեր. այլ եւ ՚ի սակաւուն նշմարի ՚ի նմա հանճար եւ ջան մեծ ՚ի պահպանութիւն աշխարհին եւ յապահովութիւն, զինուորական բաժանմամբք եւ վիճակօք. եւ ըստ քաղաքական հրահանգաց ` դասաւորութեամբք ` ոչ պաշտօնէից միայն եւ դրանկաց, այլ համօրէն Հայաստանեայց տոհմից ` ՚ի բարձս եւ ՚ի կացս ` յարքունի տաճարին եւ յաշխարհախումբ տօնս, զորոց թիւ յիշեցաք ՚ի 400 կամ յ '900 աթոռ համարել: Իսկ առ ՚ի փոյթ մտաւոր եւ հոգեւոր հրահանգաց աշխարհին եւ անձին ` անհամեմատ առաւելեալ երեւի ինձ թագաւորն քան զկայսրն. չասի զսմանէ մակացութեանց պարապեալ ՚ի շռայլ եւ յոխերիմ արքունիս կայսերաց, եւ շողոմութեան թուին բանք Եւսեբեայ ՚ի դրուատսն զնմանէ. այլ զՏրդատ ասէ պատմիչ իւր ` դեգերեալ եւ յուսումն հելլենական դպրութեան եւ փիլիսոփայութեան, եւ ՚ի հաւատալն ՚ի Քրիստոս ` առաջին զինքն ըղերձեալ յաշակարտութիւն Լուսաւորչին: Յայսմ մասին ` հաւատոց եւ ջերմաջերմն հաւատոց եւ քրիստոսակիր հոգւոյ, ոչ բնաւ դանդաղեմ գերագոյն ճանաչել զՏրդատ, որ ` եթէ ՚ի հեթանոսութեանն բրտագոյն եւ գազանագոյն էր քան զԿոստանդիանոս, ՚ի քրիստոնէութեանն ազնուագոյն եւ հեզագոյն ցուցաւ. ՚ի սրբարար ականց Եփրատայ ` ել նա որպէս ակն մի համակ պայծառափայլ, մինչ ՚ի Կոստանդիանոս ժանգք հին մարդոյն ` երեւէին, անլուայ մնալով ՚ի սուրբ յաւազանէն, այլ եւ խայտուցքն ընձու. որովք ` թերեւս ոչ պակաս քան զհին գահակիցսն, գուցէ եւ աւելի եւս ` անգթացեալ եւ անկղիտացեալ ` ՚ի պէսպէս մահունս մատնեաց զմերձաւորագոյնս բնութեան իւրոյ, զկնի, զփեսայ, զաներ, եւ գլուխ ամենայն ողբալեաց ` զանդրանիկն առաքինի, զկորովին Կրիսպոս, որ գերազանցել գուշակիւր քան զհայրն. թող զկոտորած կարծեցեալ կուսակցաց սոցին: Յորս ակն արկեալ անաչառ քննիչ բարուց եւ զգացմանց սրտի ` ոչ կարէ սիրել զԿոստանդիանոս, որքան եւ գործք մեծամեծք կատարեալք իցեն ՚ի նմանէ. եւ հարկ է անագանել մկրտութեամբն եւ կանխեալ երախտեօքն առ եկեղեցի ` ծածկել զտխրական եւ զարիւնըռուշտ տեսարանն, եւ յանձն առնել զնա յանսահման գթութիւն Արարչին, որոյ անքնին են կշիռք եւ անթիւ օթեւանք ՚ի խորանս իւր: Այլ ներհակաբար սմին ` ո՜րքան գորովով եւ խնամով տածէր Տրդատ զընտանիս իւր, վկայէ պատմիչ նորա, որ ամենայն ուրեք զՏիկին նորա Աշխէն եւ զքոյրն գոգջիր գործակից նմին ցուցանէ, ՚ի բրածոյ հիմանց տաճարաց վկայուհեացն ` մինչեւ ՚ի ձեռնարկս արքունի հրովարտակաց. - վկայ է յաջորդ նորա եւ անդրանիկ Խոսրով, զոր ` թէպէտ տեսանէր հայրն ` տկար մարմնով եւ ոչ նմանեալ ` ոչ հսկայական հասակի իւրում եւ ոչ արիական սրտին, այլ ոչ զրկեաց յաթոռոյն, զայլ ոք յորդւոցն կարգելով ժառանգ. - վկայ է եւ կացցէ տրդատաշէն Հովանոցն Գառնոյ ` ՚ի համար քեռն իւրոյ Խոսրովդխտոյ. որոյ դերբուկք անգամ առաւել ազդեն խանդս սիրայինս քան փառս փարելիս մուրացածոյ եւ կարկատեալ Կամար յաղթիցն Կոստանդիանու:

Բայց արդ դառնալ մեզ պիտի յոճ նախագրելոցս, եւ հանդիպեցուցանել իրերաց երես առ երես ` զերկոսին պսակաւորսն ` զորս ՚ի կշիռ փորձէաք: Որպէս համբաւ քրիստոնէութեան Տրդատայ հնչեցեալ ` դղրդեցոյց զդրունս կայսերացն, նոյն եւ հռչակ հաւատոյ Կոստանդիանու ` հրճուեցուցիչ հանուրց հաւատացելոց ` զվեհագոյն նոցին զմերս արքայ ` լցոյց ըստ մեծութեան ոգւոյն եւ ըստ բաղձանացն. երկրորդ իմն արտաքին պարիսպ ամրութեան համարեցաւ ածեալ զիւրով Հայաստան աշխարհաւ. եւ փութայր դիմել երթալ կարկառել աջ խնդութեան եւ դաշնակցութեան ` առ վաղեմի մտերիմն իւր նժդեհակից:

Մի յերեւելի դիպաց պատմութեան մերոյ եւ նշանաւոր գործոց յամենայնի քաջանշանն Տրդատայ, է երթ նորա ՚ի Հռովմ, որ եւ աներկբայ մնայ մտադիւր քննութեան, ՚ի թօթափելն զանհեդեդ կարծիս եւ զբանս ՚ի նոյն յարեալս եւ զշաղփաղփանս ստայօդ Թղթոյն դաշանց. որ ոչ միայն զբազումս մոլորեցոյց երբեմն, այլ թերեւս յողջամիտսն եւս տնկեաց հաւատս ` ոչ լոկ քաղաքական դաշնակցութեան աղագաւ լինել զերթն այն Տրդատայ, այլ եւ եկեղեցական սահմանադրութեանց եպիսկոպոսապետին Հայոց ընդ քահանայապետին Հռովմայ. եւ զի վաղ ուրեմն բարձաւ ՚ի մէնջ քաղաքական գլխաւորութիւն. իսկ կրօնականն մնաց եւ մնայ, ՚ի սա ընթանան յաւէտ միտք եւ բանք. այլ ստուգութեամբ ` Գրիգոր ` յոյժ երկրորդական դէմս ունէր յայսպիսում ուղեւորութեան եւ գործառնութեան, որոյ ` իսկապէս քաղաքական էր նպատակ. թէպէտ եւ ոչ է անտեղի ` վարկանել, նա մանաւանդ եւ պատշաճ իսկ, եթէ յորժամ երկոքին թագապսակ գլուխքն խորհրդակցէին ընդ միմեանս, եւ նուիրապետքն կրօնականք զեկեղեցւոյ հոգացեալ իցեն. բայց ոչ ըստ սնոտիապատուաստ հակառակաբանութեանց ` մեծացուցանելոյ զմիոյն տիեզերական եւ զմիւսոյն ընդարձակածաւալ իշխանութիւն հոգեւոր: Բանք ինչ Զենովբայ զեպիսկոպոսաց հրաւիրելոց ՚ի Հայս ( զոր վերագոյն ուրեք յիշեցաք ), պատահելոց Ս. Գրիգորի ՚ի դարձի նորա ՚ի Հռովմէ, եւ աւանդութիւն բերելոյ սորա անտի պաշտօնեայս եկեղեցւոյ, վկայութիւն Ագաթանգեղեայ եւ համօրէն պատմչաց, հաւաստիք են ընկերելոյ նորա արքային Հայոց. որ, որպէս տեսաք յառաջագոյն, յամենայն կարեւոր դէպս եւ ՚ի տեղիս ` առ իւր ունէր զԳրիգոր. հաւաստագոյն թերեւս ՚ի գրաւոր յիշատակաց երթի սորա ՚ի Հռովմ ` է իւրով իսկ ձեռամբ դրոշմեալ սահմանագիր Առաքելոց վանաց Տարօնոյ, ՚ի յոյն բարբառոյ գտեալ եւ յեղեալ ՚ի հայ, ՚ի ԺԱ դարու ձեռամբ կամ հրամանաւ Չորտուանելի Մամիկոնոյ: - Որքան աներկբայ է գնալն առ կայսր եւ դաշնակցութիւն Տրդատայ, զոր ստէպ յիշեն քահանայապետք մեր եւ նախարարք ՚ի գրելն առ յաջորդս Կոստանդիանու, այնքան անստոյգ եւ կամամտածական մնան պայմանք զաչացն. այլ շատ է հաւատալ, եթէ նորոգեցան որ ինչ իբր 20 ամաւ յառաջագոյն սահմանեալք էին յաւուրս չորրորդապետութեան կայսերաց ` ՚ի դաշնադրութեանն Մծբնայ ընդ Պարսից, եւ վերստին գծեցան սահմանք տէրութեան Տրդատայ, թերեւս ընդարձակեալք յայսմ կամ յայն կուսէ: - Յետ այսր կարեւոր խնդրոյ ` աւելորդ համարիմ քննել, եթէ արդարեւ ա՞յնքան բազմագունդ բանակաւ 70, 000 զօրաց, եւ չորեքումք գահերէց իշխանօք տաճարին եւ աւագագոյն պաշտօնէիւք դրանն, եւ եկեղեցւոյն, յուղի անկաւ Տրդատ, կամ ցո՞ր վայր նոքօք, եւ որո ' վք մնացելովք հանդիպեցաւ կայսեր, եւ ո՞րպէս զիարդ պատուեցաւ եւ պատուեաց: Այս յայտ է, զի յամենայնի մեծ եւ հսկայագործ տեսաւ Տրդատ, եւ անդէպ է այլազգ ասել եւ յայսմ հանդիսի. եւ թէ ոչ բիւրաւորս ` այլ հազարաւորս հաշուելի է զուղէկիցսն ` մի ըստ միոջէ յայլեւայլ հանգոյցս թողեալս ՚ի պահ եւ ՚ի սպաս դարձին, եւ ՚ի թօթափելն իսկ զմեծաբանութիւնս պատմչաց, զսպրդեալսն իսկ յԱգաթանգեղեայ մատենին, մարթ է ընդունել զայս բան նորին, եթէ երթեալքն ` « մեծարեալ լինէին դարմանօք, մեծապատիւ շքեղութեանն կարգօք, յարքունեացն եւ յեկեղեցեացն, եւ ՚ի պատուական իշխանաց քաղաքին, եւ մեծամեծ պատարագօք եւ երեւելի պարգեւօքն պատուեալ սիրով. եւ ամենայն իրօք աջողելովք ելանէին յոսկիապատ կառս արքունատուրս, եւ մեծաւ շքաւ եւ բազում վայելչութեամբ ունէին զճանապարհս արքունականս ըստ արժանաւորութեան արքայութեանն մեծապէս պատուեալ ». եւ ՚ի դարձին ` առբերելով զպարգեւեալ « զոսկին եւ զարծաթ եւ զպատուական կարասին եւ զոսկի սպասս կայսերն ՚ի նուէրս սպասու Աստուծոյ եկեղեցւոյն, եւ ՚ի տունս նուիրաց սրբոց վկայիցն » ( Հռիփսիմեայց ):

Զկայսերականսն յիշելով զտուրս ` միտք մերազնէից անժոյժ ընթանան եւ ՚ի թագաւորականսն, ոչ շատացեալ լոկ վայելուչ համարել զՏրդատայ ընծայաբերութիւն, այլ գիտել ինչ եւ զորպէսն, զորմէ լռեն պատմիչք. բայց յաւանդութենէ ունին Իտալացիք, եւ առանձինն պատմաբանք քաղաքին ` ( Վենետկոյ ) յորում գրեմս, եթէ Տրդատ թագաւոր Հայոց ( զոր համարին զՊարթեւն որ առ Ներոնիւ ), տարեալ իցէ ընծայ առ կայսր զչորեսին գերահռչակ պղնձաձոյլ ոսկիազօծ երիվարս, զոր նկատեմս յաճախ ՚ի բարձրաւանդակ ճակատու աննման տաճարի Սրբոյ Մարկոսի ` յաննման հրապարակի Ադրիական մայրաքաղաքիս. եւ պատշաճագոյն համարիմ ՚ի հսկայէս մերմէ եւ ՚ի Սրբոյ Տրդատայ ` առ բերեալ զմնացուած աւարոյ քաջաց նախնեաց իւրոց յարշաւանին Ելլադայ ( յԱրտաշիսէ կամ ՚ի Տիգրանայ ), զձեռագործս գերագոյն ճարտարացն Յունաց, զՊրաքսիտելեայ եւ Լիւսիպպոսի, եւ ամբարձեալ կառուցեալ զնոսին յաղթանակ ՚ի վերայ յաղթականն կամարի Կոստանդիանու. յորմէ յետոյ փոխադրեցան ՚ի նորաշէն եւ յիւրանուն նորին ՚ի քաղաք, եւ անտուստ յաւուրս թագաւորութեան մեծագործին մերոց Լեւոնի ` այսր ՚ի Վենետիկ, ՚ի յաւերժական փառս Տրդատայ ` ՚ի յուշ դիտողաց իրացս, որում փոքր ՚ի շատէ վկայեն եւ հին տեղագրողք Հռովմայ ` սուղ ինչ կրսերք ժամանակաւ քան զՏրդատ:

Թողցուք զայս աւանդութեան, որ եթէ ոչ թուիցի հաճոյ, կամ սնոտի պարծելութիւն մեզ համարեսցի զայսպիսի չքնաղ անդրիս թռուցանել ձեռամբ Տրդատայ ՚ի նշանակեալդ փառացական կատար, մատուսցին ուրեմն ՚ի նմանէ արծուիք լեգէոնացն կռփելոց ընդ Մաքսիմինու ՚ի խաչազդեցիկ գնդից Հայոց իւրոց, որպէս երբեմն յետադարձքն առ Օգոստեաւ ` կապտեալքն ՚ի Պարթեւաց ՚ի պարտութեան Կրասոսի: Իսկ ինձ թոյլ տացի ՚ի հաստատութիւն կարեւորագունի խնդրոյս. որ է երթալն Տրդատայ ՚ի Հռովմ, յուզել եւ զժամանակն: - Գիտեմք ստուգիւ զյաղթական մուտս Կոստանդիանոսի ` յետ պարտութեան եւ գետամոյն կորստեան Մաքսենտեայ ` ՚ի կայսերական մայրաքաղաքն, յելս կոյս 312 ամին (29 հոկտ. ), առ քահանայապետութեամբ Սրբոյն Մելքիադեայ. առ որով ասէ եւ պատմիչ մեր ` կամեցեալ Տրդատայ գալ այսր. այլ արշաւանք հիւսիսականացն եւ Մաքսիմինու ` յերկիր իւր, եւ յետ այնր պատերազմունք յետնոյս ընդ Լիկիանու (313), եւ յետոյ եւս սորայքն ընդ Կոստանդիանու (314), խափան եղեն ուղւոյ թագաւորին մերոյ ` ցամս երկուս, մինչեւ հաշտութեան դաշինս եդին երկոքին մնացեալ հակառակորդ կայսերքն, եւ բաժանեցին յերկուս զսահմանս ինքնակալութեանն. յայնժամ պարապ գտեալ Կոստանդիանու ` դարձ արար ՚ի Հռովմ, եւ կատարեաց անդ մեծաւ հանդիսիւ զտասնամեակ կայսերութեան իւրոյ, յամարանի 315 ամին ( յամսեան օգոստոսի ). այն ամ ` որպէս ըստ դիպաց մեծի հանդիսին ՚ի ճահ գայր եւ գալստեան Տրդատայ, ստուգապէս եւ այնպէս եղեալ համարիմ, կամ ըստ բարւոյ բաղդի, կամ յառաջագոյն գիտելով Տրդատայ զժամանակ նաւակատեացն Կոստանդիանոսի: Վկայութիւն ունիմ առ այս վաւերական, կարծեմ զանխուլ ՚ի յոլովից եւ կամ յամենեցուն մնացեալ, զհրովարտակն կամ զպատուէր Կոստանդեայ կայսեր ` որդւոյ եւ յաջորդի Մեծին Կոստանդիանու, առ ոմն ՚ի նախարարաց իւրոց ՚ի Փոքր Ասիա, առ ՚ի տալ Արշակայ թագաւորի Հայոց ` սուրհանդակս կայսերականս ` յերթեւեկութեանն: Դէպք իրացն եւ ժամանակն ` յայտ է թէ յետոյ են քան զխնդրոյս մերոյ. այլ ` բաստ հաստատութեան սորին կայ մնայ ՚ի ստորագրութեան հրովարտակին, իբրու տուելոյ ՚ի հինգերորդ հիւպատոջն Կոստանդիանոսի եւ Լիկինիու. գիտեմք ստուգիւ զի երկոքին սոքա կայսերակիցք զհինգերորդ նուագն հիւպատոս կացին ՚ի վերոյ նշանակեալ 315 ամին: Արդ հաւաստի ուրեմն այսու ` զի եւ ՚ի սմին իսկ ամի տուեալ էր հրովարտակ մի կայսերական ` վասն թագաւորին Հայոց, որ էր ինքն Տրդատ, եթէ ՚ի սակս երթեւեկութեան նորա ոսկիապատ արքունատուր կառօքն ` զոր ցուցանէր մեզ Ագաթանգեղոս, եւ եթէ յայլ ինչ սակս. եթէ առաջինն, յայտ աւագիկ լինի ` զի վաղագոյն ազդեցեալ էր Կոստանդիանոսի եկն Տրդատայ, եւ հրամայեալ հանդերձել հիւրոյն մեծի ` կառս կայսերականս. եւ եթէ երկրորդն, ՚ի դէպ է ասել դարձեալ ` եթէ յայնմ ամի եղեւ եւ կնքեցաւ ընդ նոսա հաւանութիւնն, կամ ըստ մերայոցս ` Թուղթն դաշանց, ոչ ստեղծաբանեալն որ արդ գտանի, այլ կորուսեալ եւ բնագրաւ եւ թարգմանութեամբ: Արդ այսպէս լիցին հաւաստիք եւ երթալոյն եւ դաշնակցութեան Տրդատայ, եւ ժամանակին, յորում արդէն զՄելքիադէս յաջորդեալ էր Ս. Սեղբեստրոս, ընդ որում զրուցեն եւ մերոյս Լուսաւորչի ` ոչ միայն տեսաւորեալ այլ եւ դաշնաւորեալ: - Դարձցի արդ Տրդատ, անարիւն ` այլ մեծաշահ եւս յաղթականաւ ` միաբանութեան մեծազօր ինքնակալին ` յաթոռ իւր աներկեւան, եկեղեցազարդ Գրիգորիւ իւրով. եւ եթէ հաճոյ թուեսցի ` զօրէն տասնամեկի դաշնակցին, կատարեսցէ եւ ինքն զերեսնամեակ թագաւորութեան իւրոյ, որ լնոյր յայնմ ժամանակի, եւ անմարթ էր չառնել աշխարհախումբ հանդէս Հայոց ՚ի վերադառնալ մեծի թագաւորի իւրեանց յայնքան հեռաւոր եւ յերկար ճանապարհէ, եւ այնքան շքով եւ աւետեօք:

Յետ երեսնամեայ բազմադիմի պատահարաց եւ քաղաքավարութեան ըստ կամս եւ ըստ ոչ կամս հռոմէական ինքնակալացն, արդ անդորրացեալ Տրդատայ ` հաւատակցութեամբ քան նիզակակցութեամբ Կոստանդիանու, գուն գործէր այնուհետեւ ոչ յաշխարհակալել, այլ զաշխարհ իւր բարգաւաճ կացուցանել նորագիւտ լուսաւոր կրօնիւք, եւ ՚ի ձեռն Լուսաւորչին իւրոյ սփռել զնոյն նաեւ ՚ի սահմանակից աշխարհս Վրաց, Աղուանից եւ Կովկասայնոց խուժադուժ ազանց, եւ եւս առաւել ՚ի սեփական ժողովուրդ իւր ՚ի Հայս. որոց միապետել տիրաբար ` ոչ էր գործ դիւրին առն աննմանւոյ նմին. իսկ զբրտութիւն բարուցն կակղել եւ արմատախիլ առնել զհեթանոսական աւանդութիւնս եւ բժժանս ` բազում ջանից եւ յոլով ժամանակի պէտք էին, մանաւանդ յորդագոյն երկնապարգեւ շնորհաց, որ ` է զի ՚ի վայրկենի ներգործէ եւ կատարէ, եւ է զի յուշիկ եւ ընդերկար ազդեցութեամբ. եւ է իսկ երբեք տեսանել դէմս շնորհափայլս, այլ ոչ գտանել սիրտս շնորհընկալս, ՚ի վերին երեսս միայն ունելով զսերմն աւետարանին եւ ոչ թուփ ՚ի խորս անցեալ: - Չէ զարմանաց ` եթէ գոյին եւ յերկրի տէրութեան Տրդատայ առեւեւոյթ քրիստոնեայք ոմանք, առ ականէ կամ առ ահի ընդունողք զձեւ կնքոյն, այլ ոչ զտիպսն. վասն որոյ, որպէս խորհրդածէ ոմն ՚ի պատմաբանից, « Առաւել էր երկիւղ թագաւորին ՚ի վերայ նոցա որք գային ՚ի մկրտութիւն, քան զինքնակամ յօժարութիւնն »: Այլ որպէս Գրիգոր ` զամենայն ժամանակս հայրապետութեան իւրոյ, նոյն եւ Տրդատ զյերկարեալ թագաւորութեանն ` ոչ կասէր յերկրորդ Լուսաւորիչն լինելոյ. վերածնութեամբն յաւազանէն թուէր վերածնեալ եւ ՚ի տիս. հոլովք ամաց ` զալիսն այլ ոչ զկորովն ձաղէին. հսկայանայր եւ ՚ի ծերութեանն, եւ եռայր երիտասարդօրէն. եւ որքան հարկաւ հասակին մերձագոյնս մօտէր յ ' ելիցն ժամագրութիւն, այնքան լրջամտագոյն առաքինանայր ՚ի քաջընթացն ասպարիզի: Տեսանէր զաշխարհ բովանդակ կերպարանափոխ եղեալ, մանաւանդ թէ աշխարհ նոր ՚ի վերայ հնոյն կանգնեալ, յորմէ մի ըստ միոջէ խոյս ետուն անհետացան ` կայսերքն եւ կայսերակերպք իբր երկոտասանք, ընդ որս կենակից եւ գործակից էր եղեալ, նա եւ նոյն ինքն Կոստանդիանոս մեծն այն ` յետ ամենեցուն, յայնքան փարազանց եւ ՚ի հզօրաց ` որք պէսպէս գործովք բարեաւ եւ չարաւ ` եւ համբաւով լցին զաշխարհ, եւ աշխարհս ոչ լցաւ, ինքն միայն մենացեալ ալեւորեալ կայր կանգուն, որպէս ՚ի փլատակս մեծի ապարանից սիւն մի բարձր եւ խոյագեղ ՚ի միջի սեանց խորտակելոց եւ անխլիրտ տապաստ անկելոց. - յարակիրթ ՚ի մանկութենէ իւրմէ ՚ի մարտս եւ մենամարտս, ըմբիշ, ախոյեան յաղթող յագոնի, ՚ի  կրկիսի ՚ի դաշտի, վանիչ Պարսից եւ հիւսիսականաց, Հոնաց եւ Գթաց, եւ անգամ հռոմէական կաճառուց, հռչակեալ յարեւելս եւ յարեւմուտս, պակուցիչ բռնաւորաց, պատկառելի հայրապետաց, սիրելի ողջամտաց, ահարկու խօթամտաց, ոչ եւս էր նմա այնուհետեւ փոյթ ինչ զաշխարհէ, զհամոյ եւ զշքոյ նորին. յամենայն հանդէսս, ՚ի վայելս եւ ՚ի փառս նորին վեհ եւ հսկայ երեւեալ, հսկայանալ իմն եւ հոգւովն մնայր նմա այնուհետեւ, եւ ՚ի նոյն փափագէր: - Այլ ոչ գիտեմ ` իւրո՞յ հոգւոյն առաւել ուշ ունէր ` եթէ իւրայոցն ամենեցուն, զորս խաղաղացուցեալ յահէ հինից, եւ ամրացուցեալ քաղաքական կարգօք, երկնաքաղաքիս կամէր յարդարել: Ոչ կարէր զամենեսին իւր պէս թագաւորս կարգել, այլ ըղձայր եւ նկրտէր հաւասար աստուածապաշտս եւ քրիստոսասէրս առնել. զինքն իսկ առ այս տալով օրինակ. եւ աջողագոյն թերեւս յայսմ գերունակ մասին ` քան յամենայն աջողուածս իւր առաջինս. եւ որքան երբեմն յոխորտացեալ ամբարհաւաճեալ ՚ի նոյնս ` գերագոյն ոմն քան զհասարակ մարդիկ կարծէր զինքն ` նաբուգոդոնոսորեան մտօք, նոյնքան եւ խոնարհեալ ընդ լծով Քրիստոսի, զհաւատս, զպաշտօն եւ զփառս սորին ջանայր խորարմատ խարսխել յերկրի իւրում, եւ ընդարձակել ցորվայր եւ կարիցէ. եւ ուր ոչ այլով իւիք ժամանել մարթէր, առատատուր պարգեւօք հիմնեցուցանէր եկեղեցիս եւ վանորայս, մանաւանդ ՚ի տնօրինական տեղիսն Պաղեստինու. ուր ` եւ բարւոյ նորին նախանձաւոր նախարարքն եւ իշխանք ` բազմացուցին զնմանօրինակ ձեռակերտս ` ՚ի թիւ բազում տասնեկաց. իսկ ՚ի սեփականին իւրում աշխարհի ` յամենայն մասունս երկրին ` ՚ի դէպ է ստուգիւ ասել, զնշանս Կենարարին իբրեւ ՚ի պրակս վայրի խիտ առ խիտ թուփ առ թուփ անկեալ եւ աճեցեալ. եւ ոչ բնաւ երկբայել, զի ըստ բազմութեան տեղեաց պաշտաման եւ պաշտօնէից ` բազմացոյց թագաւորն եւ զռոճիկ նոցին ըստ իւրում մեծոգի առատաձեռնութեանն, այլ եւ լիացոյց. որպէս զի անհոգացեալք առ արտաքինսն ` հոգասցեն լրջմտութեամբ զներքինն եւ զհոգեւոր:

Սակայն որպէս խուն մի վերագոյնդ յիշեցաւ, ոչ ամենայն աւագանին այսու ոգւով վարէր, զոր եւ զգեցեալ իսկ չէր, այլ ըստ առակի Ս. Գրոց ` ցանկալի էր նոցա տակաւին սոխն եգիպտական, հեշտալիքն հեթանոսականք եւ հայրենի սնոտիապատուաստ սեթեւեթք պաշտամանց եւ յիշատակաց. անտանելի թուէր նոցա քաղցր լուծն Յիսուսի, մանաւանդ պարտք պահոց ըստ այնր ժամանակի խստակրօնութեան, յոր ` բռնադատեալ լինէին ՚ի պահեցող թագաւորէն. որ եւ ասեն ` երիս քառասունս կամ յիսնեակս բովանդակ պահէր ՚ի տարւոջ, զատ յերկօրէից յեօթնեկի. - անպատկառք ՚ի պաշտելւոյն Քրիստոսէ, ակն ածէին յերկիւղէ Տրդատայ, որոյ ծանրացեալ ծերութիւն ` թուէր գալարանալ ամ ըստ ամէ, եւ նորոգել զօրութեանն որպէս արծուոյ եւ առիւծու. եւ եթէ անկաւ երբեմն յախտ մահացու, որպէս կարծի, հաւատարիմն Գրիգոր վերակոչէր զնա ՚ի կեանս, եւ ըստ աւանդութեան ` երգէր եւ մաղթէր նմա. « Ըստ Եզեկիային քեզ ` տիւն դարձեալ ՚ի վերջս ` տացի նշան, երկարելով զժամանակս. եւ ըստ քաջին Յեսուայ ` արեգակն ՚ի քեզ առկայասցի, մինչեւ ՚ի վախճան պահանջեցեալ զվրէժս Եւ զանվախճան զխաղաղութիւն աշխարհիս Հայոց ընձեռեսցես Հատանող տապարն ՚ի բաց դիցի, եւ տնկագործականին մաղթանք ժամանեսցեն ՚ի կենդանական թզենիդ. զի պաղալից արդարութեամբ խաղաղասցի կենցաղավարութիւն քո, հանդերձ զաւակօք ( կամ զօրօք ) եւ համբաւով բարեաց: - Ի վերին ՚ի յօգնականութենէն ծագեցաւ քեզ հանդէս բարեպաշտութեան. որ առատապարգեւ բնաւորաբար զքաղաքավարութեան ունիս զիշխանութիւն, առ ՚ի յանդիմանել զվատթարացեալսն, եւ ՚ի փառաւորել զլաւագոյնսն »: - Այսպիսի էր եւ այսպէս առնէր Տրդատ ` ահեղն եւ համբոյր, մինչեւ ՚ի բուն ցոր վայր ներէին օրէնք ժամանակի եւ բնութեան, որոց չիք անեզր սահման, եւ հասարակաց է տեղի տալ յանկայուն երկրէ, որ վաղ եւ որ անագան, որպէս ամենեցուն է յայտ:

Բոլորեալ էր եւ անցեալ յիսներեակ ամաց թագաւորութեան Տրդատայ. ՚ի մահուն Կոստանդիանոսի լրացեալ էր եւ 40 ամեայ սահման հաշտութեան Պարսից եւ Հոռոմոց, ընդ որս եւ մերոյս Տրդատայ. զոր վաղ եւս բաղձայր արդեօք լուծանել երկարակեացն կամ երկարիշխեցողն Շապուհ, յայնժամ ՚ի տես երիտասարդութեան, յօգուտ իւր կրթելով զեռապետութիւն որդւոց Կոստանդիանու ` փոխանակ միահեծան նորին տէրութեան, եւ զծերութիւն Արշակունւոյս մերոյ. եւ մանաւանդ զընդդէմ սորին մախանս եւ մեղմեխանս ոմանց ՚ի նախարարացն, յորս գլխաւոր ` Սիւնեաց. եւ ընդ որս գաղտ բանագնացութիւնք լինէին, եւ զանխուլ իմն խլրտումն եւ սարսուռ ընթանայր ընդ երեսօք աշխարհիս մերոյ. յորմէ վաղ ուրեմն հրաժարեալ էր Լուսաւորիչ նորին, երթեալ ամփոփել զնշոյլս իւր յարեւմուտս, ՚ի խինձս քարանձաւացն, ուր տակաւին ճգնասուն լինէր կոյսն Մանի, մի յընկերաց Հռիփսիմեայ եւ Գայիանեայ: Ոչ անզգայ եղելոցն կամ լինելեաց, այլ եւ քաջ գիտակ բնութեան մարդկութեանս եւ բարուց իւրայոցն, եւ հպաւոր հարկի փոփոխութեան կենաց ՚ի կեանս, պնդագոյնս այնուհետեւ ՚ի հանդերձեալսն յառէր եւ ինքն աւագահայեացն Տրդատ. եւ գիտելով զի տակաւին նշուլէ ճրագն Հայաստանեայց եւ իւրոյ հոգւոյն վառիչ եւ սիրով ջահակցեալ, իղձ լինէր մերձենալ նմա, եւ որպէս նայն զհայրապետականն ` թողուլ եւ ինքն զթագաւորականն գաւազան, եւ զպանդխտի առեալ ցուպ ` իբրեւ զմի յաշխարհուրաց մարդկանէ, յետ ամենայն հանդիսիցն ` փորձել բանալ եւ զճգնաւորական կենաց հետո, երկրորդ անգամ աշակերտիլ Գրիգորի ՚ի միանձնական կեանս, եւ յանմարդաձայն լռութիւնս խորոց եւ խոխոմից Դարանտղեաց ` լռեցուցանել զամենայն աղմուկ եւ շշուկ աշխարհի եւ զաստի կենցաղոյս, եւ հզօրագոյնս լսել յանվայրն վայրի ` զհրաւէրս հրեշտակայինս, եւ զանճառելի ճառս երկնից: Ամենայն նահատակութեանց անդիմադարձ ախոյեան, մտանէր եւ յանձկագոյնն շաւիղ երկնընթաց ճանապարհին, ոչ զոք ունելով առ այս օրինակ ՚ի համավիճակ թագակցաց, այլ ինքն ռահահորդ գոլով յետագայից. ընդ որ իրաւամբք զարմացեալ գանձասաց երգչին ` բացաձայնէր « Է՜ հիահրաշ քո գործ վիպական, երանելի Ս. Տրդատիոս. զի յետ հրաշից եւ զարմանալեաց եւ մեծագոյն հանդիսից լրման զանազան գործոց, եւ արիութեան անհամեմատ բնաւից քաջութեան, ահագնալուր եւ զարմանասքանչ, որով պակնուն լսողք ամենայն. թողեալ զերկրաւոր քոյին ճոխութիւն եւ զբաղումն կենցաղական, ողջունէիր զվարս երկնայինս եւ զխստամբեր քաղաքավարումն, մշտամռունչ աղօթիւք, երկար եւ արտասուաթոր միշտ պաղատանօք. որով յաւէտ ցուցար թագաւոր երանելի եւ արքայ քաջ Տրդատ »: Թուէր իմն եւ երկնից յասպարիզէ յասպարէզ ձգել զմեծ զայն նահատակ, եւ զերբեմն յաղթող յերկրաւորս, յաղթական եւ յերկնայինսն կատարել հանդիսադրութիւնս. ապա եւ ՚ի վեհագոյն եւս քան զճգնաւորականն վերառնուլ յաստիճան, ՚ի Խոստովանողականն ասեմ, գոգջիր եւ ՚ի մարտիրոսականն հաղորդեալ:

Քանզի, թէպէտ եւ չկայր ինչ նմա այնուհետեւ ցանկալի ` քան ընդ Գրիգորի կամ ըստ Գրիգորի ` անտեսաբար փոխիլ յաշխարհէ, եւ վերանալ ուր իղձք հոգւոյն վերացուցանէին, այլ նորին իսկ Գրիգորի խրատ եւ իւրոյ իսկ խղճի ազդումն, եթէ ոչ էր օգուտ աշխարհին թողուլն զայն ` առանց յաջորդ կարգելոյ զայլ ոմն Տրդատ, որ, աւա՜ղ, ոչ երեւէր, պարտաւորէր զնա վերադառնալ յոստանն եւ ՚ի գահ լքեալ, եւ իսպառ լքեալ ՚ի սրտէ. առ որ եւ յաշխարհէն եւ ՚ի բարեսէր մարդկանէ հասանէին նմա հրաւէրք հարկէցուցիչք: Անսաց Տրդատ այսքանեաց թելադրութեանց ` որպէս աստուածահրաման ձայն, մեծագոյն եւս գործ առաքինութեան կատարելով ՚ի դարձի անդ ` քան ՚ի թողուլն զգահն եւ զթագ. գերագոյն եւս գորովով փարեալ զհայրենեօքն յանկամ թագաւորութեանն, քան երբեմն յերիտասարդութեանն ` ՚ի խնդիր նմին լինելով: - Ո՜րքան մեծ եւ սուրբ է յառաքինի միտս ` պարտուցն պատկառ կալ. այլ ո՜րքան եւս սխրալի ` գիտութեամբ յանձն առնուլ զմահուչափ պարտս. ո՜րքան վեհագոյն նուիրումն ` զանդորրաւէտ վախճանն փոխանակել ընդ կասկածեալ եւ դժնդակ մահու, յօգուտ սիրելեաց եւ ատելեաց: - Անմահութեան փառաց է սկիզբն մահ այնպիսի. ոչ ողբալի, այլ երիցս դրուատելի ` որ այսպիսում վիճակեցաւ կատարածի, որպէս եւ մերս Տրդատ. զոր եւ տօնական նուագօք արժան էր ճառագրել, եթէ ոչ յետին այն լոյս պայծառութեան նորին ` նշաւակէր զբիծ առթի մահուանն, եւ հարկ առնէր ըստ պահանջի պատմութեանս, ընդ սկզբնաւորողին հրաշափառագոյն բանիւ զճառս Տրդատայ ` երկրորդել ինձ եւ զսրտառուչ ողբաձայնութիւնս նորին. « Ամաչեմ ասել զճշմարտութիւնն, մանաւանդ թէ զանօրէնութիւնս եւ զամպարշտութիւն ( պակասամտաց ) ազգիս մերոյ, եւ զմեծի ողբոց եւ արտասուաց արժանի սոցա գործս: Քանզի զհետ առաքեալ կոչեն զնա « ( զՏրդատ յառանձնութենէն, խոստանալով ) լինել ըստ կամաց նորա, եւ ունել զթագաւորութիւնն ». բարեբարոյքն յօժարութեամբ եւ անձկաւ, յաչաղկոտքն ` առ ահի վրէժխնդրութեան նոցին:

Որպէս ՚ի կարճատել երեկոյի ` յեղակարծումն ՚ի ներքուստ գիշերադէմ ամպոց ծագէ գամ մի եւս արեգակն խոնարհեալ ՚ի մուտս, այնգունակ երեւեցաւ միւսանգամ Տրդատ ՚ի գահու իւրում, ահեղակերպ դիմօքն, եւ պակեան ատելիքն եւ ուրացողք. եհաս համբաւն ՚ի Տիզբոն. վարանեցաւ եւ Շապուհ կաշառատուն մատնըչաց. որոց ոչ յաջողեալք ՚ի լոյս տունջեան գործել, ՚ի խաւարային գաղտնութիւն լինէին ապաստան. նենգաւ դաւաճանել զահաւոր թագաւորն: Ի զբօսանս որսոց հրաւիրեն զքաջակորով ծերունին. եւ մինչ նա հայկաբար մտանէր ընդ աղեղն լայնալիճ, փքին տիրադրուժ քինախնդրացն հասանէր ՚ի թիկանց, որսալ զորսորդն հսկայազօր. այլ որպէս ձեռն սպանչի դողայ ՚ի վերացուցանել զզէն մահուն, թունէր այնպէս դողալով հասեալ մահանիւթ նետին, հարկանէր, այլ ոչ ՚ի մահ: Դառնայր Տրդատ վիրաւոր, յոգի քան ՚ի մարմին, եւ ՚ի մահիճս անկանէր. այլ տակաւին հեռի կայր տապարն հատանող ` պատկառելով ՚ի կենդանական թզենւոյն, ըստ մաղթանաց Գրիգորի: Ծանակեցաւ դաւաճանութիւնն. կամեցաւ ստուգել արքայ զդաւաճանսն ՚ի ձեռն սենեկապետին, որոյ արժան էր քան զամենայն մարդ հաւատարիմ լինել տեառն իւրում, եւ այնպիսւոյ տեառն. եւ նա գտաւ վատթար քան զամենայն մարդ: Ժա՜մ ահաւոր եւ ծանրակշիռ, յորում մարթ էր չուառականին գնել գերագոյն համբաւ, փոխանակելով զկեանս իւր ՚ի վերայ կենաց որ նմայն հաւատացաւ. այլ նա խելայեղեալ խառնեաց ՚ի բաժակ դեղոյն զնիւթն մահաբեր, դրդեալ յահէ նենգաժոտ համախոհիցն. եւ այսպէս « Տան նմա արբումն, ըստ պատմչին, որպէս անդ ուրեմն ՚ի հինսն Աթենացիքն ` Սոկրատայ ` զմոլեխինդն, եւ կատաղեալ Եբրայեցիքն ` ըմպելի լեղեաւ խառնեալ ` Աստուծոյ մերոյ: Եւ զայս արարեալ ` շիջուցին յինքեանց զբազմափայլ ճառագայթն աստուածապաշտութեան »: Արդարեւ յինքեանց շիջուցին եւ խաւարեցան, եւ խաւարեցուցին զփառս աշխարհիս մերոյ եւ զմեր. այլ շիջուցանել զՏրդատ ոչ բաւէին եւ սանդարամետք անգամ: Վասն որոյ յողբասէրս թողեալ զկրկնութիւն աղէկտուր մեղադրանաց եւ աւաղանաց լերդախոց Խորենացւոյն, սիրելի է ինձ վսեմականաւ նորին արգահատութեամբ կնքել զդրուագս. « Այլ նորա անձն ցնծասցէ Տերամբ, եւ ուրախասցի ՚ի փրկութեան իւրում. եւ ամենայնիւ ինքեամբ ասասցէ, Տէր, ո՞վ նման է քեզ »: Ո՞վ նման  եւ Տրդատայ:

Ոչ կարեմ արդարեւ արգելուլ զսարսուռ բնութեան եւ յետ հնգետասան դարուց ժամանակի, յակնարկելն մտաց աչօք ` ՚ի մահիճս հսկային, առ որ մահ ինքնին թուէր թանգուզելով մատուցեալ, եւ ստրջացեալ զի ոչ ՚ի յաղթական դաշտս պատերազմաց պատահեցաւ նմա, այլ այսգոյն անարգաբար գձձելով զմեծն այն, յորոյ եւ յանկենդան կերպարանսն ոչ իշխէին հայել կաշառակուրծքն կուրամիտք: Այլ մխիթար մեծ լիցի մեզ գորով հաւատարմաց եւ յարգողաց աննման թագաւորին իւրեանց, հզօրի եւ առաքինւոյ, ամենեւիմբ մեծ եւ հսկայակերպ երեւեցոյց. որում եւ համապատշաճ գիտացին առնել յուղարկաւորութիւն շքեղ, որպիսի ոչ այլոյ ումեք պատմի արարեալ յառաջագոյն, բաց ՚ի վիպասանեալն յԱրտաշիսէ Բ է. եւ կարծեմ նորին ինքեան Խորենացւոյ է եւ այս նշխար բանի յետին հանդիսի դրուատելոյն իւրոյ Տրդատայ. զոր ոչ հանդուրժեալ տողել զհետ ողբոցն ՚ի կարգի բուն պատմութեանն, յետոյ ուրեմն այլուր աւանդեալ է, զբարձումն նահատակազգեաց հսկայական մարմնոյն, եւ զտարումն « ՚ի Թորդան, արծաթապատ դիակիր դագաղօք, յորում լծեալ ջորիք ոսկէսանձք, եւ գունակ հանդերձիւք զդագաղսն զարդարելով. եւ վաշտք զօրացն աստի եւ անտի վառեալք զինուք եւ նշանակօք. իսկ առաջի դագաղացն ` ձայնք աստուածօրհնութեան, եւ բուրմունք խնկոց. իսկ աստի եւ անտի բարեկամք եւ սիրելիք, ընտանիք, եւ բազումք յորդւոցն նորա հետեւակ անկեալ, եւ զկնի դագաղացն փողք եւ տաւիղք ողբոց, եւ կուսանք ողբասացք. թող զայլ ռամիկսն որ երթային զհետ անթիւ բազմութեամբ: Եւ այսպէս հասեալք ՚ի տեղին, արարեալ տապան թագաւորական ՚ի քարանց կճեայց, եւ ՚ի վերայ ապակի արկեալ. յորում եդեալ զգանձն պատուական, զանուշահոտ զպատարագն, զմեծ վաստակաւորն, եւ տարեալ թաղեցին զնա ՚ի  տեղւոջ զբօսանաց մեծին Գրիգորի, զոր պարսպեալ անուանեաց իւր Պարտէզ »:

Պարտէ՜զ կենդանատունկ, զորոյ սահմանս ` զանխուլ տեսութեամբ աստուածայնով ` անձամբ յանձնէ արիւնոռոգ յարդարեալ կակղեալ էր, ճնչմամբ հակառակորդ հսկային: Ի նոյն ՚ի վայր ` յետ իբր յիսնից եւ հնգից ամաց, յետ այնքանեաց զարմանասքանչ գործոց եւ գործակցութեանց ` երկոքին միանգամայն կուռն առ կռան եդեալ հանգուցան. - ամո՜լք հրաշալիք, զորս ոչ արժէ աշխարհ, եւ զորս Աստուծոյ անբաւ իմաստութեանն եւ զօրութեան միայն մարթ էր այսպէս լծակցել: Ոչ հասանէին թերեւս միտք յուղարկաւորացն ` ՚ի վերայ այսպիսւոյ հիացուցիչ զուգաթիւ հանդիպման, այլ քաջ քաջ հաւանեալ էին ` զի զՍուրբ առ Սուրբ հանգուցանեն, եւ զարժանին առ արժանաւոր. վասն որոյ եւ անդէն երախտահատոյց բարեբանելի վճռոյ ` « Կանոնեցին զոր կատարմանն ( Տրդատայ ) տօնել ամ յամէ. զոր յանձն արարեալ եպիսկոպոսի գեղջն ` գնացին »: - Աւա՜նդ նախանձելի, պարտապանութիւն զգուշալի:

Նշխարք Գրիգորի յետ ոչ բազմաց ` բռնաբարեալք յօտարաց եւ ՚ի հայրենեաց, մասամբ ՚ի սմին բաշխեալ, մասամբ հասին ՚ի տաճարս կայսերաց եւ յեկեղեցիս արեւմտից, ուր եւ ցարդ տօնախմբութեամբ պատուին եւ ոսկերքն եւ ոսկրաքանց գաւազանքն: Իսկ գերեզմանակցին նորա ` զի՞ եղեն հսկայակուռ հիմունք հասակին պանդխտեցա՞ն, կամ փառօք հրաւիրեցան ընդ նմին ` ՚ի կայսերական քաղաքն, որպէս յոմանց ասացաւ. թէ ըստ անհանդուրժելի բնութեանս արկածից, կոխեա՞ց զնոսա ժամանակ եւ որ ինչ չար քան զժամանակ. նախանձ դժոխարմատ եւ քէն դիւրագրգիռ ժպրհեցա՞ւ ՚ի վրէժ ` որում ոչ բաւեաց կենօքն ինչ ստնանել: Մարտեան արդարեւ բազում անգամ յերկրի դժոխք ՚ի կողոպտել զնշխարս անմահացելոցն յերկինս ` Հայոց. այլ բռնագոյն քան զդժոխս է սէր, եւ սրագոյն են աչք սորա. - աստուածազդեցիկ եռանդն հայրենի ` որ ազդեաց միաբան Հայորերոյն առ գիրս հանգստեան Լուսաւորչի եկեղեցւոյն իւրոյ պատշաճեցուցանել զգիրս Տրդատայ, եւ ՚ի վերայ գերեզմանի սորին կանգնել զպատուակագոյնն համարեալ յայնժամ նշան, զխաչն քարեղէն ` զկերտեալն առաքելոյն Բարդողիմեայ եւ կանգնեալ ՚ի քարուտ գագաթանն յորմէ հերքեաց զհոյլս դիւացն յԱնձեւացեաց գաւառին, եւ զոր Սուրբն Գրիգոր ` որպէս պահպանակ իւր եւ յաղթական հզօր ` հանապազ ընդ իւր շրջեցուցանէր, - այն եռանդուն հողի հայրենի ` ոչ ներէր ժանտից եւ պղծոց մատնել զայնքան պաշտելի նշխար. եւ որպէս արժանն պահանջէր ` ՚ի վտանգի ժամանակին զանխլակի վերացուցեալ ՚ի Թորդանայ, ( ուստի եւ վաղագոյն բարձեալ էր քնակիցն իւր ), յեփրատական օժանդակ ալեաց անտի ` բացէ ՚ի բաց կարեալ զերկայնութիւն Հայաստան աշխարհի, փոխադրէր ճարտարութեամբ հուպ ՚ի զանխլագոյն ակունս Տիգրիսի, ընդ հովանեաւ միւսոյ եւս գերունակ սպասու սրբութեան, առաքելագործ Պատկերի Աստուածամօրն, ՚ի Հոգեաց նորին անուանեալ վանս, քան զոր չէր մարթ գտանել սուրբ եւ անքոյթ դիրընկալ պահարան:

Օրհնեսցին մատունք սրբասէր հայրենասիրացն, որք ընդ անմահս պաշտեցելոյն յինքեանց յերկինս, հնարեցին կորզել եւ զպաշտելին մարմին յապականութենէ մահու. որպէս արկուած ապակւոյն ՚ի վերայ տապանին ` թուի յայտնել հմտական արուեստիւ դեղոց զմռսեալ, եւ ոչ միայն անփուտ յարդարեալ, այլ եւ տեսանելի ադաց, եթէ երբեք հարկ հասցէ վերացուցանել զկափարիչն, եւ յետ դարուց ժամանակաց ` գամ մի եւս հիանալ ընդ ամրոստեան հաստուած հասակի սրբազանեալ հսկային Հայաստանեայց. յորոյ վերայ հսկէին յայնժամ աստի խաչն այն երիցս համբուրելի, Քրիստոսեան, Բարդողիմեան եւ Գրիգորեան, եւ անտի ահագնացայտ հաւհալենի սուսեր նորին Տրդատայ, զոր ինքնին ասեն բերեալ անդր եւ ընծայեալ Գրիգորի, եւ նորա ՚ի խաչ օրհնեալ, եւ թողեալ ՚ի պահպանութիւն աշխարհին, թերեւս եւ փոխանակաւ ` որպէս իւր ձեռացն խաչ կենսատու ՚ի վերայ շիրմի արքային եդաւ, եւ սորա ձեռաց մահացու գործին ` եկեալ ՚ի համբոյր Կենարարին ` եդաւ ՚ի շիրիմ հայրապետին: Յայս իմաստ մինչեւ ցայսօր ՚ի տօնի գիւտի նշխարաց սորին ` երգէ Եկեղեցիս Հայոց.

« Խորհուրդ խաչելոյն գերահրաշ տեղւոյն Գողգոթայ `

Ծածկապէս ՚ի սմին լերին ( Սեպուհւոյ ) տեսանի.

Զէնն արքայական, սպանմանըն գործի `

Կենաց արքային ՚ի կենաց գործիս նուիրեալ.

Որով փրկեսցէ զմեզ յաւիտենից մահուանէ »:

Օրհնեա՜լ ինձ յաւէտ հոգեծնունդ մայր մեր Եկեղեցի, անփոխանակ երախտագործ որդւոցս Թորգոմայ, եւ տանս Հայաստանեայց, յորում ընդ բարդ ՚ի բարդ մթարս մթութեանց տխրականաց ` փայլես աղօտ եւ անաղօտ նշոյլս զուարթարարս յառհասարակ ամայութեան եւ յաւելածի, կանգուն կալով ՚ի վերայ խորանիստ հիմանդ ` աշտարակ յուսոյ. եւ ՚ի համատարած լռութեան զօրայարոյց թմբկին եւ տաւղի, եւ վիպասան փանդռանցն եւ բամբռանց ` քարոզչաց համբաւոյ թագաւորաց եւ արի արանց, մշտաբարբառ հռչակես քոյին աղուական եւ մեղուական երգովք, այլ եւ երկնաբողոք հառաչանօք ` զնահատակութիւնս քոյոց Վկայից, եւ զմերոց անմոռաց պաշտպանից: Որ եւ ՚ի յոգնախուռն դասուց փարազանց առաքինագործ Հայկազանց սեռից ` վեհագոյն բնաւից բարձրացուցեր զհսկայացեալն յերկրի ամենապատիկ արութեամբք եւ վաստակովք, հրաշափառապէս հսկայանալ եւ ՚ի յերկինս, մէն միայնակ Սուրբ տօնելի ՚ի չարս թագակրաց մերոց, ՚ի գագաթնակէտ անդր երանութեանց, յիսկական խորանս աստուածութեան յաւիտենականաւ վերճեմել յաղթանակաւ, համակրօն զուգակցաւն Աշխենիւ եւ համարիւն քերբ Խոսրովդխտոյ, որք թուին կանխեալ քան զնա ՚ի մուտս վերին օթեվանին: Օ՜չ, թէ եւ գամու յանմատոյցիցն յայնց եւ յաւերժական հովանոցաց սիրայնոց, որպէս երբեմն ՚ի դաստակերտդ Սարաւութէ Գառնոյ ` ընդ հովիտս եւ ընդ դաշտս Այրարատայ, ակն եւ այժմիկ արկանէին խանդագորով ՚ի նոյնս եւ ՚ի քոյ համազունս, գե