Անգիտաց Անպէտ

Հեղինակ

Բաժին

Թեմա

0001

ԱԱԼՈՒՍԱՆ

Alyssum

(հուսնիւ իւսուֆ այլ կու ասեն). որ հ. վառվռուկ ասեն. եւ ինքն խոտ մըն է, որ ի լերունքն կու բուսնի, եւ ի յամէն ճուղ վերէն մինչեւ ի վայր սերտ տերեւնի է, որպէս բակլային մեծութենովն. բայց գունդ չէ զերդ զբակլան. նաւսր է, եւ ի վերեւն զաղապ ունի. եւ ամէն տերեւ երկու տակ է, եւ ի մէջն տափակ հունտ ունի կարմրաժեռ. եւ յառաջն որ կու ելնէ տերեւն՝ ի գետինն կու փռուի. եւ յետեւ որձայ կու հանէ. եւ հունդն ի յորձային տերեւին մէջն է. եւ թ. այս խոտիս ղուտուզ օթի կու ասէ, եւ յ. հաշիշ ըլ քալպ ըլ քալպ կու ասէ, որ թարգմանի ի հայ բառ՝ կատղած շան դեղ: Յորժամ զայս դեղս ջրով եփեա եւ զջուրն խմցնեն այն մարդուն որ ցուրտ անցել է, աւգտէ. եւ թէ զինքն ծեծեն եւ եփեն զջուրն խմցնեն տղին որ ձուքն ուռել լինի, աւգտէ: Եւ բժշկապետքն ասեր են, թէ ո՛վ զինք ի ձեռն առնու եւ ի վերայ հայի պահ մըն՝ աւգտէ ձուքուռանի. եւ թէ ծեծեն եւ մեղրով շաղեն եւ յերեսն աւծեն, օգտէ մանին, սպինին որ ի յերեսն լինի. եւ թէ Բ դրամ ծեծեն եւ ի կերակուրն խառնեն եւ կերցնեն այնոր՝ որ կատղած շուն լինի խածել, խալըսի ի վնասէն: Եւ թէ զինքն ի տունն կախ այնեն, զան տան ժողովուրդն ի հիւանդութենէ պահէ. եւ թէ ի յախոռն կախեն, զամէն անասունքն եւ զգրաստքն ի հիւանդութենէ պահէ. եւ թէ զինքն ի կարմիր կտաւ կապես, եւ անասուն որ խոստկոտի՝ ի վիզն կապես, աւգտէ եւ խոստուկն երթայ: Եւ թէ ո՛վ յիրիկամն քար ունենայ, Ա դրամ խմէ յամէն աւր, մինչեւ Ժ աւրն, խալսի յայս ցաւուն. եւ ի յայս դեղս շատ զաւրութիւն կայ, որ չէ գրած:

0002

ԱԱՏՐԻԼԱԼ

(Ptychotis verticillata)

այս դեղիս յ. ըռիճլ իլ ղուռապ ասէ, բայց չէ ստուգն. եւ ղուզղուն աեաղի կասէ. եւ ինքն ամենայն դիմօք ի սամիթ կու նմանի. բայց ծաղիկն սպիտակ է. եւ այլ կու ասեն թէ հունդն նման է քարաւսի հնդին, եւ խիստ լեղի է, եւ կապուտգուն. եւ կայ որ կանաչ է, քիչ մի մեծկակ է. այն է՝ այատրիլալին ղալպն է. եւ այն որ կապուտ է, այն՝ ատրիլալի Մսրին է. եւ ըռիճլ ւլ ղուռապ կու ասեն, որ է հ. էն ագռավու ճանկ. եւ ճուզվի շայըտան կասեն. եւ բնութիւնն տաք եւ չոր է Բ տարաճան. եւ լավ թտպիրն այն է որ զինք գործ դեղ խմելուն յետեւ ի գործ արկանեն: Եւ աւգտէ պահակին եւ պարասին, ամենայն դիմաւք, ուտելով եւ աւծելով: Ա՛ռ Ա դրամ յիրմէն եւ Ա դրամ ակրկայհայ. ծեծէ եւ մաղէ, եւ մեղրով շաղէ այնչափ որ շաղի մեղրովն, եւ տուր պահակին տիրոջն որ ուտէ. եւ ի յարեւն նստի մերկիկ Բ ժամ. եւ այն տեղերն որ ան ցաւն կայ, ճղքի եւ ջուր ելնէ, եւ այն լաւնայ, եւ երթայ. եւ թէ չերթայ ցաւն նայ, ա՛ռ իրմէն Դ դրամ, եւ սալախ ըլ հայըա կասեն՝ անկից Դ դրամ, եւ սատապի տերեւ Դ դրամ, զամէնն ծեծէ մինչեւ Ե աւր. յամէն աւր Գ դրամ խաղողի գինով տու որ խմէ. բայց ամռան աւուրքն լինի. եւ ուտելուն յետեւ ելնէ յարեւն նստի մերկիկ, ա՛յնչափ որ դիմանայ մարմինն. նա շատ աւգտէ. եւ թէ զհունդն ծեծես, եւ մաղես, եւ մեղրով շաղես մինչեւ ԺԵ աւր՝ յօրն Բ մխթալ խմես, եւ ի վերայ տաք ջուր խմես, զպահակն տանի. եւ թէ զհունդն ծեծես, եւ մաղես բարակ, եւ այն կնկանն որ տղան ի փորն մեռել լինի՝ ի քիթն փչես, ձգէ զտղան ի փորուն. եւ թէ Ա դրամ զիր հունտն ծեծես եւ տաս փորացաւին, աւգտէ:

0003

(ԱԱՏՐԻԼԱԼԻ ՂԱԼՊ.

 

որ ատրիլալն որ կաանչ է եւ քիչ մի մեծկակ է: )

0004

(ԱՏՐԻԼԱԼԻ ՄՍՐԻ.

 

որ է ատրիլալն որ կապուտ է: )

0005

ԱԱՔՍԱՐ

(Bunium bulbocastanum).

ինքն խոտ մըն է որ իր տերեւն նման է ստեպղնին տերեւին. եւ ինքն մէկ մէկ կու բուսնի. եւ յերկանքն Գ թիզ կու լինի, եւ գագաթն սամթի գագաթ կու նմանի. բայց ծաղիկն սպիտակ է եւ տակն բոլոր քան ի ընկզի մի չաք է. եւ ինքն լինի ի ցանի տեղերն, եւ արտերն, եւ ի լերունքն. եւ ինքն տաք է եւ չոր է. եւ իր անունն Թ խալալ ասեն. ո՛վ որ յամէն վաղվնէ մինչեւ ԺԵ օր՝ ամէն աւր զասոր հունդն Բ մխթալ ուտէ, եւ տատաշի ջուր խմէ ի վերայ, հալէ զան քարն որ յիրիկամն եւ ի բուշտն լինայ. եւ զան ճիճիքն որ ի յաղիքն լինայ, հանէ եւ սպաննէ. եւ աւգտէ այն ժամուն որ ի պալղամէ լինայ. եւ թէ ուռեց ունի՝ օգտէ. եւ թէ սպեղանի առնես եւ դնես ի վերայ ուռեցին՝ աւգտէ. եւ ամենայն հովութեան այլ օգտէ:

0006

ԱԱՐՂԻՍ

( Berberis).

ինքն ծորին տակին կեղեւն է. եւ բնութիւնն տաք եւ չոր է Բ տարաճան, եւ ի Դամասկոս՝ յաւտի ըռէհ այլ կու ասեն: Եւ յորժամ զինքն եռցնես եւ զջուրն առնուս եւ ի գործ արկանես, զխաւալանի հնչուն զբանն առնէ. եւ թէ այն ջրովն մազմատա առնես՝ աւգտէ բերընցաւութեան. եւ թէ զինքն առնուս եւ ի վարդեջուրն որ թրջես, եւ զան ջուրն առնուս ի յաչկդ կաթեցնես, աւգտէ աչից գիճութեան, եւ զհին աչացաւութիւնն տանի. եւ այի մարդն որ զինքն ի առողջութիւնն ի աչքն կաթեցնէ, իսկի աչացաւութիւն չտեսնու. եւ թէ զինքն գինով կամ քացխով եփես, եւ դնես ի վերայ լերդին, տանի զլերդացաւութիւնն. եւ թէ ուռէց այլ ունի, կակղացնէ. եւ թէ եփեն ջրով եւ հուկնայ առնեն, աւգտէ այն գաներուն՝ որ ի յաղիքն լինայ. եւ յԵգիպտացոց բժշկապետքն զայս մամիրանի չինու փոխան կու դնեն զայս դեղս:

0007

ԱԱՄԼԻԼԻՍ

(Rhamnus).

ինքն ծառ մըն է որ թ. կրապաւլի ասէ. եւ տերեւն մրտի տերեւ կու նմանի. եւ միրգն նման է ցրդոյ պտղին: Եւ թէ զայս խոտիս զկեղեւն կեղեւեն եւ եռցընեն ջրով, եւ տաս եարաղանին եւ արծուոցն, աւգտէ. եւ թէ զտակին կեղեւն թրջեն ջրով եւ խմեն, զփորն լուծէ, եւ զլերդն եւ զփայծաղն ուժովցնէ, եւ զկալուածն բանայ. եւ թէ մսով եփեն եւ զիր շուրվան խմեն, աւգտէ դեղնութեան:

0008

ԱԲԻՈՆ

(Opium).

որ է աֆիոնն, որ է սեւ խաշխշին եւ հազրին խէժն եւ կաթն. եւ ինքն Բ ազգ կու լինի. լաւն այն է որ խիմտ լեղի լինի եւ հոտն սուր լինի. հով է Դ տարաճան, եւ չոր է Բ տարաճան. եւ ինքն թմրեցնող է. զինքն թէ՛ հոտվրալով, թէ՛ վերցնելով եւ կամ աւծելով՝ կտրէ ղաչից զխոստուկն, եւ աւգտէ փայծղան. եւ թէ ի կանաց կաթն թրջես եւ յականջն կաթեցնես, զցաւն խաղեցնէ. եւ աւգտէ հազին, եւ արուն թքնելու. եւ թէ ի վերայ ծծին աւծես, չթողու որ մեծնայ. եւ զամենայն ցաւ խաղեցնէ. թէ՛ հոտալով, թէ՛ աւծելով, թէ՛ ուտելով՝ աւգտէ լուծման եւ նգի. եւ թէ աւծես ի վերայ ձուին, չթողու որ մեծնայ. եւ զամենայն ցաւ խաղեցնէ. եւ թէ հաւկթի դեղնուցով աւծես, աւգտէ նկրիսին, եւ տաք ուռեցնուն. եւ զցաւն տանի. եւ թէ մեղուն խածէ՝ աւծես, զցաւն խաղեցնէ. եւ զխոցերն կու չորացնէ. եւ թէ պզըր ղատունէի լուապով օծես, չթողու զմազն որ ելնէ. եւ իր տալուն չաքն Ա կուտ է. եւ յաւելն զմարդն կու սպաննէ. եւ զիր չարութիւնն տանի կարաւսին հունդն, եւ կղբուձուն. եւ իւր փոխանն եապրոհն է: Իպն ասէ, թէ քացխով տրորեն եւ իշուն ի քիթն կաթեցնեն՝ զաչքն արցուեցնէ, եւ շատ զռալ տայ. եւ թէ Բ դրամ ուտեն՝ սպաննէ. եւ ստածումն այս է, որ շատ վերաբերութիւն այնել տան եղով, եւ հուկնայ առնեն եղով եւ աղով, եւ սքնճպին խմցնեն, եւ մեղր եւ վարդի ձէթ եռցնեն եւ խմցնեն, եւ գինի խմցնեն, աւգտէ Աստուծով. եւ Աստուած աւրհնէ զան մարդն, որ զաֆիոն ուտելն իր գործ չայնէ: Պատէհին ասէ թէ ինքն դալար խաշխշին կաթն է. եւ թէ ի տաք ջուրն ձգեն, շուտ տրորի. եւ թէ յարեւն դնես, շուտ կակղանայ. եւ այն որ սուգծու է՝ զջուրն դեղին կառնէ, եւ խոշոր լինի որպէս մումիայ. եւ ասեր են թէ վայրի հազրին կաթն է. եւ այն որ փայլուն է, խէժն է. եւ զիր չարութիւնն տանի պղպեղն, եւ դարչինին, եւ կղբուձուն, եւ ֆարֆիոնն, եւ փոխել տալն, եւ հուկնայ այնելն, եւ հին գինի խմելն. եւ յետեւ՝ իբաղանիս տանին, եւ գէր շուրվանի խմցնեն: Թախվինին տէրն ասէ, թէ զիր չարութիւնն տանի յաւտի հնդին, եւ յաւտ ըլ վաճն. եւ իր փոխանն՝ իր չքաւքն Գպազր ըլ պանճն է, եւ Ա իր չքաւքն՝ լուֆին հունդն է:

0009

ԱԲԱՐԲԻՈՆՆ

(Euphorbia orientalis)

որ է ֆարֆիոնն, որ է ֆարպիոնն, որ է աֆարպիոնն, եւ ֆռ. ֆարֆիում ասէ: Եւ ինքն ի անծրութ կու նմանի խէժ մըն է. եւ խիստ սուր է. լաւն այն է որ նոր լինի եւ սուր լինի: Տաք է Դ տարաճան, եւ չոր է Բ տարաճան. եւ նուրբ այնող. եւ աւգտէհով գլխու ցաւութեան, եւ շակիկայի, եւ տայուսայլապի, եւ ֆալիճին, եւ թմրութեան, եւ լակուվային. եւ ջուր որ ի աչքն իջնու՝ աւգտէ. եւ զպալղամն եւ զդեղին ջուրն լուծէ. եւ ուժով զարգանդին ցաւն տանի, եւ չթողու որ տղան անկանի. եւ յէրղնիսային եւ ոսկրացաւութեան աւգտէ. եւ իր առնելուն չաքն Ա կուտ է. եւ փորոքին զեն առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի լուապնին, եւ ձիթերն. եւ իր փոխանն սաֆիսիան է. ի յայլ գիրք գտայ որ ճունտուպատասթարն է: Պատէհին ասէ թէ յորժամ ուզենաս ի ծառէն քաղես, պիտի որ զբերանն ամուր փակէ մարդ, որ փոշին ի բերանն չմտնու. թէ մտնու՝ զակռանին կու վաթէ իր փոշին զամէնն. եւ յորժամ զինքն ժողվեն, կու պիտի որ կտուած բակլայ խառնեն ի մէջն, որ ուժն չի խափանի. եւ այն որ թաժայ է, հոռւմ ձիթով կու հալի. եւ այն որ հին է, չի հալիր. եւ քանի կերթայ կու կարմրի. եւ իր ուժն Գ տարի, եւ Դ տարի, եւ Է տարի (է). եւ ի Ժ տարին՝ ուժն կու խափանի. եւ Գ դրամ զմարդն կու սպաննէ, եւ ի աղիքն խոց կու առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի մածունն, եւ քաֆուրն, եւ թթու նուռն, եւ որ սոցին նման մազարիոնն է:

0010

ԱԳՌՈՎՈՒ ՃԱՆԿ,

«Ագռվու ճանկե

(Lotus ornithopodioides).

որ ըռիճլ իլ ղուռապ, որ է աատրիլալն. յիշած է ի վերայ այբին, կամօքն Աստուծոյ:

0011

ԱԳՌԱՒ

(Corbeau).

որ յ. ղուռապն. յիշած է ի վերայ պէին:

0012

(ԱԳՌԱՒԻՆ ՈՏՔՆ.

 

որ է ըռիճըլ ղուռապ. յիշած է: )

0013

ԱԵՄԱՐԻՂԱԼԻՍ

(Hemerocallis).

հռ. յ. Իմէրօքալիս. որ է դեղին սուսանն (թուրքն աշնան չիկտամ կասէ). եւ թէ զինքն կանայքն մանդր ծեծեն եւ խմեն, եւ կամ մեղրով շաղեն եւ բրդով վերցնեն, աւգտէ արուն գնալուն. եւ զգիճութիւնն այլ կտրէ. եւ թէ զտերեւն ծեծես եւ սպեղանի առնես, կնկտիքն յորժամ տղացկան լինին՝ ի վերայ ծծին դնեն, զտաք ուռէցնին տանի. եւ թէ յաչքն այլ լինի տաք ուռէց, աւգտէ. եւ թէ զտերեւն սպեղանի առնես եւ դնես ի վերայ կրակին այրածին, շատ աւգտէ:

0014

ԱԵՐԱՆՈՒՏԱՆԻ

(Verveine

հռ. յ. Իերա բօտանի). ինքն խոտ մըն է, մէկ մէկ կանգուն ճղեր ունի, եւ տերեւն նմանէ կաղնոյ տերեւին: Եւ թէ զայս խոտիս զտերեւս գինով խմես, աւգտէ ամենայն գազանահարի. եւ թէ սպեղանի առնես եւ ձգես այլ աւգտէ. եւ թէ զայսոր Ա դրամն՝ Գ դրամ խնկով եւ Հ դրամ գինով յամէն աւր խմէ մինչեւ Դ աւր, զդեղնութիւնն տանի. եւ թէ զտերեւն սպեղանի առնեն եւ դնեն ի վերայ տաք ուռէցին, աւգտէ. եւ պալղամի ուռէցին եւ հին խոցերուն այլ աւգտէ. եւ թէ գինով եռցնեն եւ խաղաչ առնեն, աւգտէ ակռատկերուն, եւ ամրացընէ զմիսն. եւ թէ զայս խոտս եռցնեն եւ ի տունն ցանեն զջուրն նա, այն տան ժողովուրդն սիրեն մէկ զմէկ. եւ թէ ջրէն խմեն, զերեքաւրեայ ջերմն թողու: Եւ թ. այս խոտիս ղութլուճայ աւթ ասեն, որ է շնահօոր, «շնահավոր խոտե:

0015

ԱԶԱՐՊՈՒ

(Cyclamen).

որ է յարտանիսա, որ է պուխուրի Մարիամն. յիշած է ի վերայ պէին:

0016

ԱԶՆԱՊ ԸԼ ԽԱՅԼ

(Equisetum).

եւ ոմանք ասեն թէ լէհեաթ ըլ թէսն է, որ քաւշմորուքն. յիշած է ի վերայ լիւնին:

0017

ԱԶԱՐԻՂԻ

(Apocynum Diosc. ).

որ թ. բառով քուչուլա ասեն (խանիղ ըլ քապլ այլ. յիշած է ի վերայ խէին). եւ ինքն ի Հնդկաց գայ, եւ ի մահացու դեղոցն է. եւ թէ ի վերայ մանին աւծեն՝ զմանն տանի, եւ զգեճ բորն այլ տանի, եւ զհերքունն այլ տանի. եւ թէ սպեղանի առնես եւ դնես ի վերայ յէրղնիսային, աւգտէ. եւ ոմանք խուլինճ(ի)ն՝ որ ի քամու լինի՝ ի բան կու տանին. եւ բնութիւնն տաք է խիստ. եւ զամենայն կենդանի կու սպաննէ շուտով, որ ագեւոր լինի այն անասունն. եւ այս դեղիս պ. քուչուլայ կու ասէ. եւ թէ մարդ յանկարծակի զինքն ուտէ, դեղն այն է որ փոխէ թաժա կաթով, եւ խմելով նշի ձէթ, եւ գէր շուրվանի խմելով, եւ լւապնի խմէ, եւ վարդի ձէթ, որ զչարութիւնն տանի:

0018

ԱԶԱՆ ԸԼ ՖԻԼ

(Arum colocassia).

որ է ֆիլկաւշն. յիշած է իր համարն ի վերայ ֆէին, Աստուծով:

0019

ԱԶԱՆ ԸԼ ՃԱՏԱ

(Plantain).

որ է լիսան ըլ հասալն, որ է գառնալեզուն. եւ ինքն յիշած է ի վերայ լիւնին իր համարն:

0020

ԱԶԱՆ ԸԼ ՖԱՐ

(Myosotis ? Pariռtaire de CrՌte ?).

որ է մկան ականջն, որ է անաղալիսն, որ է սամուխն, որ է սամսիմոնն, որ է ըռայըհանի Տաւուտն, որ է շիմշիրան, որ է ղասուսն, որ է յանղուրն, որ է Մարտաղաւշն. եւ այս ամենայն անուանքն Մարճանկաւշին (Marjolaine) անուանքն է, եւ ոմանք՝ խուզամի(ի)ն (Lavande spic). այլ ասեն թէ մարճանկաւշ չէ. խուզամի յիշած է. եւ հռ. Մուրուսի եւ խլիտի կու ասէ. որ է ազան ըլ ֆարն: Ինքն խոտ մըն է. տերեւն մանդր, որպէս մկան ականջ կու նմանի. եւ հունդն որպէս գինձ կու նմանի. եւ ինքն Գ ցեղ կու լինի. եւ լաւն այն է որ աղէկ եւ սուր լինի. տաք եւ չոր է յառաջի տարաճան. եւ ինքն հալող է. եւ յորժամ եփեն եւ զջուրն խաղաչ առնեն, զպաղլամն ի գլխուն իջեցնէ. եւ թէ խմցնես՝ աւգտէ ըխտաւորին, եւ զճիճին եւ զաւձն ի փորուն հանէ. եւ փուշ որ ի մարդուն յանձն մխուի, երբ զինքն ի վերայ դնես՝ հանէ, եւ զխոցն չթողու որ ճապղի. եւ թէ գինով տան որ խմէ, աւգտէ աւձահարին, ի ներսէ եւ ի դուրսէ. կէս դրամ տաս որ խմէ, լերդին զեն կու առնէ. եւ զիր չարութիւննտանի վարդն. եւ իր փոխանն եղէգին տակն է: Իպն ասէ թէ տերեւն նման է մկան ակընջի. եւ ինքն կու բուսնի յածուենիքն, եւ ի յայգիքն. եւ մէկ ազգ մըն այլ կայ որ ի լերունքն կու մուսնի. եւ ի տակէն զերդ առուոտի ճղեր կու լանէ. եւ տակն ի մաւտ կարմիր կու լինի եւ մէջն փուշ կու լինի, եւ մանտր տերեւնի կունենայ, եւ յերկան. եւ թ. հութհութ կաւզի կու ասեն. եւ թէ զտակն սպեղանի առնես եւ ի աչքն դնես, զնասուրն ի աչիցն ուտէ. եւ թէ քամես եւ զջուրն առնես եւ զծածուկ մարմինն այն ջրովն աճռես, մերձաւորութիւն տայ այնել խիստ ուժով. եւ թէ զիր չոր փատն առնուն եւ եռցնեն, եւ զայն ջուրն ի գործ արկանեն, այլվայ զառաջի աւգտութիւնն տայ: Ասեր են բժշկապետքն թէ զծեր մարդիքն զերդ կտրիճ առնէ, եւ մերձաւորութիւնն եւ զանձն ուժովցնէ. բայց ասած խոտիս աղուորն այն է որ ի աւզոտ տեղեր բուսնի, եւ տերեւնին եւ ճղերն ի գետինն ճապղի, մանտր տերեւնի ունենայ, որպէս մկան ականջ. եւ թէ զինքն ի ջուրն եփես եւ քամես, եւ անուխ խառնես եւ խմես, եւ ի վերայ աղի ձուկ ուտես, զճիճին յաղեցն հանէ: (Սիւլիւք օթու. եւ ոմանք խրզամին այլ ասեն թէ մարճանկօշ չէ, խուզամի է, յիշած է: )

0021

(ԱԶԱՆ ԸԼ ՖԱՐ ԸԼ ՊՕՍԹԱՆԻ.

 

Թ. սչան ղուլաղի ասէ: )

0022

ԱԶԱՆ ԸԼ ԷՐՆԷՊ

(Cynoglosse).

որ է լապըստըկին ականջն. յիշած է ի վերայ լիւնին իր համարն: (Կաւզ պութրաղի: )

0023

ԱԶԱՆ ԸԼ ԹԷՍ

(Cotylռdon).

որ է ղուտիլիտունն է, որ ինքն հայըի յալամն. յիշած է իր համարն ի վերայ հոյին:

0024

ԱԶԱՐԻՈՆ

(Calendula).

ինքն ախհաւանին ցեղերուն է. եւ ծաղիկն ի ոսկու գուն կու նմանի, եւ ի ածուենիքն կու լինի, եւ ի լերունքն այլ կու լինի. լաւն այն է որ ի լերունքն լինի. տաք եւ չոր է Բ տարաճան. հալող է, եւ զհին սրտայցաւութիւնն տանի. եւ այս խոտիս ջուրն զտղան ի մաւր փորն կշտացնէ, եւ զպատեղւորին զտղան կու ձգէ. եւ թէ պատեղւոր կնիկն հետ իր պահէ նա, զեն առնէ. եւ թէ վարդի եղով աւծեն եւ տրորեն եւ կնիկն վերցնէ նա, պատեղւոր լինայ. եւ թէ կռնակն աւծես՝ աւգտէ արընի արգիլելուն կանացն. եւ թէ եղով տլէ այնես, աւգտէ տաք ուռէցին. եւ թէ անաւթուց խմեն, աւգտէ ամենայն մահացու դեղոց. եւ աւծելն այլ աւգտէ. եւ թէ իր շիրայէն Ե դրամ խմեն, ստամոքին զեն առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի ըռիպասն. եւ իր փոխանն պահարն է: Իպն ասէ թէ իրենն եզի աչք ասեն. եւ իր երկանութիւնն Ա կանկուն կու լինի. որ է կանկունին չաքն՝ արմունկէն մինչեւ ի մատին ծայրն. եւ ամէն տերեւ մատի մի չաք կու լինի. եւ դեղին ծաղիկ կունենայ. բայց զերդ իրիցուկ հոտ չունենալ. եւ ոմանք ասցեր են թէ հոտն այնչափ կու լինի, որ եղերդակին չաք կու լինի. եւ թէ կին մարդ զինքն ի ձեռն առնու, զտղան կու ձգէ եւ թէ զծաղիկն ի տունն ցանեն, ճանճերն փախչին ի տանէն. եւ թէ զտակն ծեծես եւ սպեղանի առնես եւ ի մեջքն ձգես, զմերձաւորութիւնն յաւելցնէ եւ առնել տայ. եւ թէ զտակն ծեծես եւ զջուրն քամես եւ ի քիթն կաթեցնես, զակռային ցաւն տանի. եւ շատ պալղամ իջըցնէ. եւ թէ զտակն՝ այն մարդն որ խոզք ունենայ՝ ի վիզն կախէ, փարատի. եւ թէ կին որ դուստր եւ որդի չլինի, թէ շաֆ այնէ յառջեւէն վերցընէ՝ զաւակ լինի. եւ թէ ի մուֆառեհնին խառնես, զսիրտն խնդացնէ: Պատէհին ասէ թէ պ. ազարիոն կասեն, եւ արտամ այլ կու ասեն. եւ շատ խաւսք Սահիպ Ճամէյին է որ ասէ թէ ախհաւանին ցեղերուն է. եւ կուլի ախաւան կու ասեն. դեղին կու լինի, եւ կարմիր կու լինի. եւ այս չէ ստուգ եւ ախհաւանին ծաղիկն դեղին եւ սպիտակ կու լինայ. եւ ասցած է թէ իր բուսն Ա կանկուն կու լինայ. եւ Գրոցս շինողն ասեր է թէ բուսն ախհաւանին Ա կանկուն կու լինի: Բայց ազարիոնին բուսն Ա կանկուն եւ Ա թիզ այլ կու լինի. եւ տերեւն ի ախհաւանին տերեւն կու նմանի ըստուգ. բայց ծաղիկն խիստ կարմիր որպէս կրակին գունովն. եւ ծաղկին մէջն սեւ կու լինի գունն, եւ ախհաւանին ծաղիկն՝ ծաղկէն փոքր կու լինի. բայց ախհաւանին ծաղկին մէջն դեղին եւ եզերն զերդ երակներ սպիտակ է. եւ ազարիոնին եզրի երակներն կարմիր է եւ մէջն սեւ է. այս ցեղիս շախայիղ կասեն եւ կու ստուգեն: Եւ ասեր է Գրոցս շինողն՝ պ. ազարկուն կու ասեն, որ թարգմանի կրակի գունով. եւ ինքն տաք է եւ չոր է Բ տարաճան: Գս. ասէ թէ աւգտէ յերղնիսային եւ նիկրիսին: Դս ասէ թէ աւգտէ ամենայն գազանահարին. եւ իր առնելուն չաքն Ա դրամ է. բայց փա(յ)ծղան զեն կու առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի մեղրն. եւ իր փոխանն պատվարտն է իր չքաւքն: (Կէլինճիկու ծաղիկ այլ կու ասեն . . . եւ եզի աչք, որ է յայն ըլ պախար: )

0025

ԱԶԱՆ ԸԼ ՏՈՒՊ

(Verbascum).

ինքն պուսիրն է. յիշած է իր համարն ի վերայ պէին, Աստուծով: (Չօպան տիւտիւկիւ, ճամուշ քոյրուղի: )

0026

ԱԶԱՐԱՂԻՈՆ

(Alcyonium).

որ է ինքն ծովուն փրփուրին ցեղերուն, որ է զապատ ըլ պահրն յիշած է ի վերայ զային իր համարն:

0027

ԱԶԱՆ ԸԼ ՅԱՊՏ

(Flօteau).

որ է մզմարի ռայի, որ թ. չաոպան տուտուկի ասեն. մզմարն տես ի վերայ մենին:

0028

ԱԶՎԱՐՏ

(Graine de Mռlilot).

որ է հանդաղուղն. յիշած է ի վերայ հոյին իր համարն, Աստուծով:

0029

ԱԶԱՆ ԸԼ ԷՐՆԷՊ

(Cynoglosse).

որ թ. տեվշան ղուլաղի ասէ, լապըստկին ականջն է, (որ է կօզ պութրաղի). ինք մէկ խոտ մըն է որ Ա կանկուն ի գետնէն ի վեր կու ելնէ, եւ ծիրանի ծաղիկ ունի. նման է քըթանի ծաղկին. եւ Ա ճուղի մէջն կու ելնէ, եւ յետեւ մանտր ճղկներ կու բուսնի շատ. եւ մջի ճղին հաստութիւնն Ա մատի մի չաք է. եւ տերեւն նման է ջղախոտին տերեւին. բայց գունն քիչ մի սեւութիւն կու քշտէ, եւ տերեւին վերայ սպիտակ զաղապ ունի. եւ յորժամ հանեն եւ երեսուին քսեն, զերեսն կարմրցնէ, եւ զգունն աղէկցնէ. եւ թէ եփեն եւ զջուրն խմեն, աւգտէ գազանահարին, եւ զկուրծքն կակղացնէ. եւ թէ ծեծես, եւ վարդի եղով սպեղանի առնես, եւ դնես այն ուռէցին վերայ՝ որ ի նստոտեղն լինայ, աւգտէ եւ զցաւն տանի. եւ զխոստուկն այլ տանի:

0030

(ԱԶԱՆ ԸԼ ՂԱՎԶԱԼ.

 

որ է փոքր լիսան ըլ համալն)

0031

(ԱԶԱՆ ԸԼ ՂԸԹ.

 

որ է քէտի ղուլաղի, որ է զրաւանտի մուտահրաճին խոտն, որ զրավանտի մուտավար կասեն, եւ չիկ թնրեաք, եւ ղազմա թիրեաք. օգտէ օձահարին: )

0032

ԱԶՄԱՏ

(Noix d'Arec).

որ է ատմատն. ազմուտա այլ կու ասեն. եւ ինքն ատմատն է. յիշած է ի վերայ այբին յիր համարն:

0033

ԱԶՈԽ

(Verjus).

որ է հուսրումն յ. էն յիշած է ի վերայ հոյին իր համարն:

0034

ԱԶՐԱՍ ԸԼ ՔԱԼՊ

(Polypode).

որ է պէսվայիճն. յիշած է իր համարն ի վերայ պէին:

0035

ԱԶԱՅԻ

(Saule,

հռ. յ. Իտէա). որ է ղարապին ծառն. եւ յիշած ի վերայ յիր համարն. ամէն:

0036

ԱԶԱՅ ԸԼ ՔԱԼՊ

(Sռbaste,

յ. Ատբա էլ քէլբա). որ է մուխաթն. եւ պանիր այլ կու ասեն. եւ ինքն սըպըստանն է. յիշած է իր համարն ի վերայ սէին:

0037

ԱԶԱՏՐԱԽՏ

(Melia Azedarach).

ինքն մէկ մեծ ծառ մըն է. միրգ ունի, որ ի կաղին կու նմանի. եւ ինքն ցեղ մըն է. լաւն այն է որ ի յածուենիքն բուսնի. տաք է եւ չոր է Բ տարաճան. բացող է. զըղեղին զկալուածն բանայ. եւ աւգտէ գլխացաւութեան որ ի տաքութենէ լինի. եւ աւգտէ ակընջին ծանդրութեան. եւ թէ զտերեւն ջրով եփեն եւ զմազն այնով լուանան՝ յերկանցնէ. եւ ի հատն զգոզն յորդորէ եւ զկանացիկն բանայ. եւ թէ ի ստամոքն եւ ի բուշտն արուն կենայ, հանէ. եւ աւգտէ ձուին թուլութեան. եւ թէ մեղրով տաս որ ուտէ, աւգտէ խուլնջին եւ զկալուածն բանայ. եւ իր քամուքսն աւգտէ ամենայն մահացու դեղոց, յորժամ խմէ. եւ աւգտէ յէրղնիսային. եւ թէ՛ աւազան առնէք. եւ թէ՛ զկեղեւն եռցնես ջրով եւ տաս ամենայն պլղամի ջերմերուն (աւգտէ): Եւ առնելուն չաքն ի հատէն Բ դրամ. բայց ստամոքին զեն է. եւ զմազն յերկանցնելուն փոխանն՝ շահտանային տերեւն է: Իպն ասէ, թէ իր ծառան նման է ալուճին ծառին. եւ միրգն այլ ի ալուճ կու նմանէ: Բայց ի մրգէն մի ուտեր, վնասակար է. կու սպաննէ. եւ թէ զծաղիկն հոտվրաս, զըղեղան կալուածն բանայ. եւ թէ զկեղեւն սեւ հայիլայով եւ անծխոտով եփեն եւ զջուրն խմեն, աւգտէ այն ջերմանն որ ի պալղամէ լինի. եւ զսեւ սավտան հանէ. եւ զտերեւն եւ զմիրգն եւ զքամուքսն քամես, եւ մուրտասանկով եւ վարդի ձիթով խառնես եւ աւծես այն գլխուն որ ջրի շտեր լինի, աւգտէ. եւ թէ մազ չի բուսնի, ի բաղնիք մտէ եւ մէկ քանի տարպայ աւծէ. բաղնեցէն ելնէ աւծէ այլ աւգտէ. եւ թէ Է դրամ խմցնես մեղրաջրով՝ լուծումն առնէ. թէ ի տունն ծխես՝ կորն որ ի տունն լինի, ջարդի: Եւ իր շարապն այս է. Գ դրամ ասարոն, ԺԲ ղուտուլի շիրայ խառնէ, եւ ի ղիվամ բերես, եւ Բ ամիս պահես, եւ ի բան տանիս, աւգտէ: Պտին ասցել է, թէ այս ծառիս ի Կուրկան՝ զահրի զամին ասեն, եւ ի Շահրիեաւզ՝ տրախտի հալիլայ ասեն. եւ ի Տապարիստան՝ տաղաք ասեն. եւ պ. տրախտի տաղ ասեն. եւ լաւն այն է որ ի ածուենիքն բուսնի, եւ գունն ի սեւութիւն քշտէ. եւ թէ զիր տերեւն սողունքն ուտեն, մեռնին. եւ բնութիւնն տաք է Գ տարաճան. եւ ասեր են թէ չոր է յառաջի տարաճան. եւ թէ ի ծառէն այլ ուտեն սողունքն՝ մեռնին. եւ իր քամուքսն աւգտէ ամենայն մահացու դեղոց. յորժամ մեղրով խմեն՝ աւգտէ խուլնճին եւ կալուածին. եւ իր առնելուն չաքն Գ մխթալ է իր պտղէն: Ասէ Գրոցս շինողն թէ աւգտէ պալղամի հազերուն. բայց Մինհաճին տէրն ասեր է թէ սպաննող է. եւ մեք փորձեցաք, ո՛չ է հանցգուն. եւ իր պտուղն քիչ մի քաղցրութիւն ունի. եւ Մինհաճին տէրն կու ասէ թէ խիստ լեղի է. եւ չէ այսպէս. եւ իր տերեւն զմազ կու երկանցնէ, թէ զգլուխն յիրմով լուանաս. եւ իր փոխանն մազն յերկնցնելու՝ շահտանաճին տերեւն է:

0038

ԱԶՖԱՐ ԸԼ ՏԻՊ

(Strombus Lentiginosus).

որ է դիվու ըղունկ. կենդանի է ծովային, յերկան, ի սատաֆ կու նմանի. եւ այս ըղընկնին զինք ծածկել է որպէս ձկան փող, որ խոշոր լինի. եւ Գ ցեղ կու լինի. տաք եւ չորէ Բ տարաճան. նուրբ այնող է. եւ թէ խմեն՝ զփորն շարժէ լուծելով եւ ամենայն դիմաւք. եւ թէ ծխես՝ զհայզն քաշէ. եւ աւգտէ արգանտին խծկելուն. եւ յորժամ խմեն՝ զպաղած արունն յիրիկամացն եւ ի բշտէն հանէ եւ հալէ. եւ թէ կանայք վերցնեն նա՝ պատեղւորին. ի ներսէն եւ ի դուրսէն ի բան կու մտէ. եւ իր տալուն չաքն՝ կէս դամ է. եւ արտաքին ճանփնուն զեն է. եւ զիր չարութիւնն տանի հայկաւն. եւ իր փոխանն ախհաւանն է: Իպն ասէ, թէ ինքն սատաֆի պէս կենդանու վերայ կու բուսնի, որպէս հագուստ. եւ զայս ի այն ծովուն կու բերեն որ ի ծովեզերքն սունպուլ կու բուսնի. եւ այս Բ ցեղ կու լինի. Ա ղուլզումի կու լինի, սպիտակ է. եւ Ա պապիլի կու լինի, եւ մանտր է եւ սեւուկ է. եւ լաւն այն է որ սպիտակ է, որ ի Եամանու կու գայ, եւ ի Քէշի պահրանու կու գայ. եւ թէ կանայք ծքեն զինքն՝ աւգտէ արգանտին. եւ աւգտէ ըխտաւորին. եւ թէ Բ դրամ խմեն՝ զփորն լուծէ. եւ թէ ծխես՝ աւգտէ սաքթային եւ ըխտաւորին եւ կանանց արգանտին ցաւուն. որոյ խելքն անցանի, ծխելով աւգտէ եւ փարատի: Պտին ասէ թէ պ. այսոր նախունի փարրի ասէ, եւ ի Շիրազ նախունիյ տէվ ասեն. եւ զիր չարութիւնն տանի հայկաւն եւ մատնէհարկաւն. եւ իր փոխանն ղասապ ըլ զարիրան է:

0039

ԱԹԱՆ

(Garum).

որ է մուռի, եւ պ. ապքամայ կու ասէ. եւ ինք յիշած է ի վերայ այբին իր համարն:

0040

ԱԹԱՆ ՄԸՆ ԱՅԼ

(Թnesse).

որ է մատակ էշն. եւ իր կաթն խիստ աւգտակար է. եւ իր աւգտութիւնն յիշած է ի վերայ կաթին համարին:

0041

ԱԼԱՎՄԱԼԻ

(լlռomՌle).

ինքն եղ մըն է որ ի մեղր կու նմանի, եւ ի ծառէն կու իջնու. եւ այսոր Դաւիթ Մարգարէի մեղր կու ասեն, եւ ֆռ. թրմնթին կու ասէ, եւ յ. յասալի Տաւութ. եւ թէ Լ դրամ տրորես եւ խմես յիրմէն՝ զպեղծ խլտերն եւ զսաֆրան լուծէ. եւ թէ յաչքն զերդ ծարուր քաշեն՝ զաչից մթնալն տանի. եւ թէ բորի ջղացաւութեան օծես՝ աւգտէ: Պտին ասէ թէ ինքն թանծր է զերդ մեղր. ի ծառէն կու իջնու. եւ համն քաղցր է. եւ լաւն այն է որ լինի հին, եւ կանաչ, եւ յստակ, եւ պայծառ. եւ բնութիւնն տաք է եւ գէճ է. եւ որ յիրմէն Ի դրամ՝ Ե դրամ տաք ջուր խառնէ եւ խմէ, լուծէ զխամ պալղամն, եւ թուլութիւն բերէ անձինն. եւ զիր չարութիւնն տանին այսպէս, որ մինչեւ լուծումն չառնէ՝ քուն չի լինին, եւ վնասն խափանի: Եւ Ես անպիտանս կու մնամ թէ այս մեղրս ի փիճոյ ծառէն կու հալի եւ կիջնու:

0042

ԱԼՉՈՒ

(Gypse).

յիշած է ի վերայ ճէին. Տալխ (Talc) այլ յիշած է ի վերայ տիւնին:

0043

Ալպուճ

(Racines indiennes).

ինքն խոտի մի տակ է, որ ի Հնդկաց կու գայ. եւ ինքն ի պուզէտան կու նմանի. եւ սպիտակ կու լինի. եւ ի վերայ սեւուկ կետկներ կու լինի. եւ համն լեղէհամ է. եւ ինքն խիստ փորձած է այն ցաւուն՝ որ շարայ ասեն. յառաջի աւրն սքնճպինով Ա եւ կէս դրամ խմցնեն. եւ Բ աւրն կէս մխթալ. եւ Գ աւրն Ա դրամ խմցնեն. ամենայն ցաւն կերթայ. եւ թէ տրորեն եւ ի վարդին ձէթն խառնեն եւ ի յանձն օծեն, զան յիշած ցաւերն տանի:

0044

ԱԼԱՏՆԻ

(լlatine,

հռ. յ. Էլաթինի). ինքն մէկ ցեղէ խոտ մըն է որ տերեւն սխտորի տերեւ կու նմանի, եւ տակն փոքրիկ եւ բոլոր կու լինի. եւ ինքն մէկ ազգ սխտոր է. եւ Ե կամ Զ ճուղ կունենայ. եւ յերկանութիւնն մէկ մէկ թիզ կու լինի, եւ ի ցաներուն մէջն եւ ի փոս տեղրանք կու բուսնի. եւ տերեւին համն ի գղթորին համն կու նմանի. եւ թէ զտերեւն գարու ալուրով սպեղանի առնեն եւ դնեն ի յաչից տաք ուռէցին՝ աւգտէ, եւ զարցունքն կտրէ. եւ թէ զայս խոտս եռցնես եւ զջուրն խմես՝ աւգտէ այն լուծմանն որ ի աղեց գաներուն լինի. եւ թէ եփեն ու դնեն տաք ուռէցին, եւ թէ զչորն ծեծեն եւ ցանեն հին խոցերուն, աւգտէ. եւ կրակին այրածին աւգտէ. եւ այն նասուրին որ սպիտակ թարախ երթայ, աւգտէ. եւ թէ ծեծեն ջղախոտով եւ զջուրն խմեն, աւգտէ այնոր որ արուն լուծի. եւ թէ ի ջրէն Լ դրամ խմեն, եւ յիրմէն Բ դրամ ուտեն, եւ թէ ճրագ եղով խառնեն, եւ ի տղոց խոցերուն վերայ դնեն, միս բուսցնէ եւ ողջացնէ:

0045

ԱԼԻՍՖԱՂԻՍ

(Sauge,

հռ. յ. Էլէի՛սֆակոն). որ այսոր թ. ըղտու լեզու կասէ. եւ ինքն երկան յերկան կու լինի եւ կու բուսնի եւ շատ ճղեր ունի, եւ փայտն չորեքզռէն կու լինի եւ սպիտակ. եւ տերեւն ի սերկեւիլի տերեւ կու նմանի, բայց յերկան կու լինի եւ բարակ է: Եւ թէ զայս խոտիս զճուղն տերեւովն եփես եւ զջուրն տաս կանանց որ խմէ, զարունն յորդորէ. եւ թէ տղան ի փորն մեռնի նա, հանէ. եւ աւգտէ ամենայն գազանահարի. եւ թէ՛ խմցնես եւ թէ՛ աւծես, զսպիտակ մազն սեւ առնէ, եւ զխոցերն կու բուսցնէ. եւ զշտերն այլ կու աղէկցնէ. եւ թէ եռցնես եւ զջուրն խմեն, ե՛ւ զլեզուին ծանրութիւնն կու տանի, ե՛վ քաղցր զրուցնել կու տայ. եւ զարունն կու կտրէ. եւ թէ ջրովն լուացուին, զկիծն տանի. եւ թէ Հ դրամ Ա կարաս գինին խառնես՝ աւգտէ իրիկամացաւին, եւ հալաբշտին, եւ հազի, եւ անձին վատուժութեան. եւ զկանաց արունն բանայ:

0046

ԱԼՈՒՐ

(Farine).

որ է ցորենի ալուրն. ձիուն մի կերցնել, խիս(տ)զեն կու առնէ. եւ թէ ծամես եւ այն տեղուն վերայ դնես որ շունն խածել լինի, շատ աւգտէ. եւ թէ հում ուտեն, ի փորի ճիճի առնէ. եւ թէ յանձն աւծեն, տաքցնէ. եւ թէ զեփած ցորենն՝ քամի առնէ. եւ կու պիտի որ ի վերայ զճուվարիշի քամունին ուտեն. եւ կու պնդեմ որ ի վերայ ջուր չի խմես. թէ չէ՝ խուլինճ կու առնէ. եւ թէ զալուրն մեղրաջրով սպեղանի առնես՝ աւգտէ ջղոց եւ քամու որ ի յաղիքն իջնու. եւ թէ սքնճպինով խառնես եւ աւծես երեսին շտերուն, աւգտէ. եւ թէ քացխով կամ գինով շաղես եւ աւծես այն տեղն որ գազանն է հարել, աւգտէ. եւ թէ մալէզ առնես եւ եփես որ թանծրանայ, եւ տաս անոր որ հազ ունի եւ արուն թքնու, օգտէ. եւ թէ ջրով եւ անուխով եփես եւ տաս, աւգտէ կրծոց խոշրութեան. եւ թէ զջաղջաց փոշին գինով եռցնես եւ հոռոմ ձեթ խառնես, եւ մայ ուլ ղարատինին ջրովն եախու առնես եւ դնես ի վերայ տաք ուռէցնուն, օգտէ, Աստուծով:

0047

Ալմաս

(Diamant).

ինքն ճոհար մըն է, որ ինքն հալած ապիկիին գունովն է. երբ կոտրի, Գ զռէն կու կոտրի. եւ իր բնութիւնն հով է եւ չոր է. եւ զամենայն քարիքն կու ծաղկէ. եւ զինք որ մարդ Բ կուտ ուտէ, կու սպաննէ, որ ծեծած լինի: Ասցել է Գրոցս ժողվողն թէ՝ Ես տեսայ մարդ մի, որ կերեւ յիրմէն եւ չմեռաւ: Ասէ Պտին թէ Մաս, որ է ալմասն. եւ ինքն Դ ցեղ է. յառաջինն՝ հնդի է, որ այն ի սպիտակութեան ի մաւտ է, եւ իր մեծութիւնն բակլայի մի չաք է, եւ ի խիար հնդի չաք է, եւ շուշմայի չաք է. եւ կու լինի որ քա՛ն զբակլան այլ մեծ կու լինի. բայց ի ան ցեղէն քիչ ի ափ կընկնի, եւ գունն նշտարին գունովն լինի: Եւ ցեղ մըն այլ կայ որ Մաղուտուֆի ասեն. եւ իր գունն յառաջի կերպին գունովն է. բայց մեծկակ է: Եւ Գ ցեղն հատիտի կասեն, այնոր համար որ գունն նման է երկթին գունին. եւ ինքն ծանտրկեկ է. եւ ի Եամանու դեհն կու լինի, եւ Պալատի սուղա կասեն՝ ի հաւն կու լինի: Եւ Դ ցեղն ղպրուզին է. եւ իր մատանն ի Կիպրոս կու լինի, եւ ինքն արծթին գունովն է: Ասեր է Գրոցս շինողն թէ այն որ ալմասն զարղի կասեն, ամուր է քան զամէն քարերն. եւ իր գունն յիստակ է. եւ ինքն նման է Շամի ապիկուն. եւ պայծառ է, եւ խիստ ամուր է. որ ի յամենայն քարերն եւ ի ճոհարնին մուտ կայնէ. եւ իսկի ճոհար չկայ որ ինքն մուտ չայնէ. եւ ամենայն ճոհարին ի ալմասն մուտ չկարել այնել, եւ ալմասն ամենուն մուտ կայնէ: Եւ ալմասն շատ ցեղ է. յառաջին՝ սպիտակ եւ պայծառ. նման է ֆիրյաւնի ապիկու. եւ Բ ցեղն դեղնագոյն, որ այնոր զայթի կասեն. եւ կարմիր, եւ կանաչ, եւ սեւ, եւ ահքապ լինի, եւ պարինահիայ եւ պալատի. եւ ցեղ մըն այլ կայ որ կու հաւնի(ն) Յերախցիքն, եւ յ. եւ պ., դեղնբառ է, որ կու հաւնին եւ կու ընդունի. եւ Հնդկացն որ աղէկ ձեւ ունի. Գ զռէն եւ Դ զռէն է. եւ հանց է ստեղծել Աստուած որ ինքն որպէս ծակիչ է. եւ թէ կոտրի նա՝ եյլվի սուր կոտրի. եւ այն որ ալմասին գէշ ցեղն է, եւ բորոտ, եւ սպիտակգուն, եւ տակ տակ, մէկ մէկի վերայ. եւ շատն ալմասին ձեւն Բ դեհով կու լինի, եւ բոլոր չի լինիր, եւ կոկ չի լինիր. եւ իր բնութիւնն հով եւ չոր է. եւ ասցած է թէ տաք եւ չոր է: Եւ ասցած է թէ ուժով է. եւ յորժամ ի բերանդ առնուս եւ բռնես, զակռադ կտրատէ եւ այրէ. եւ ինքն ի սպաննող դեղերուն է. եւ ո՛վ զինքն ուտէ, իր դեղն այն է որ տաք ջուր խմէ եւ փսխէ, եւ եղ առնէ. եւ յետ այնոր՝ թաժայ կաթ խմէ: Եւ զալմասն արճիճով կու կոտրեն. եւ քանի որ կոտրեն՝ Գ զռէն կու լինի. եւ կրակն իր մուտ չայնել: Ասեր է Գրոցս շինողն թէ՝ Այս մարդիքն կուման կու տանին, թէ զալմասն քանի կոտրի Գ զռէն կու լինի. այն չէ ստուգ. եւ այլ կու ասեն թէ արճիճն կու կոտրէ. ա՛յլ իրք չի կոտրել. չէ այսպէս. եւ յորժամ զալմասն կու կոտրեն, ի վերայ արճիճին կու դնեն, եւ զարճիճն ի վերայ երկաթէ սայլին կու դնեն եւ կու մոտրեն, որ չի թռչի եւ չի սահի. եւ թէ արճիճին տեղն՝ ի վեայ սալին կոմ կամ բամբակ դնեն նա, այլվի զայս զաւրութիւնն կու տայ որ իր մանտրունն չի ցրուի. եւ ալմասին մատանն յարեւելից դեհն կղզին է, ի Հնդկաց երկիրն. եւ ինքն ի յաւզին մեջէն կու ելնէ:

0048

ԱԼԱԻՃ

(Azerolier).

զարուրի ճէպէլի. յիշած է:

0049

ԱԼԵԱ

(Cerf).

որ է եղն: Ասէ Պտին թէ ինքն Դ ցեղ է. մէկ ցեղն ի աղբերնուն ակինն ի վերայ եւ կամ ի գետեզերքն կու լինի, եւ ի այն տեղրանքն ի շուրջ կու գայ. եւ այս ցեղ եղն դեղնգուն է, եւ աղէկ է. եւ նուրբն՝ այս ցեղն է: Եւ մէկ այլ կա՛յ ցեղ մըն եղն որ Յաւման կասեն ծով մի կայ՝ ի յայնոր լերունք կու բուսնի, եւ Պահրան կու ասեն՝ ի հաւն կու լինի. եւ այն ցեղին նահմուտ կասեն: Ե ւ ցեղ մըն այլ կայ որ ալայ կասեն. այն ցեղն ի լեռան գագաթն կու լինի: Եւ ցեղ մըն այլ կայոր այնոր պախարի վահշի կու ասեն, որ թարգմանի՝ վայրի պախրէ (եապան իյնէի). այս ցեղն ի լեռներուն ի գոգն կու լինի, եւ ի մորեստնուն ի մէջն. եւ այսպէս տեղրանք ի շուրջ կու գայ եւ կու բնակի. եւ ամենուն բնութիւն մէկ ի մէկ կու նմանի. եւ այն եղն որ որձ է՝ յորժամ հիւանդանայ նա, յաւձ կուտէ եւ կու ողջանայ. եւ այն որ վայրի պախրէ է՝ այն կու երծայ զքիթն ի յաւձուն ծակն կու դնէ, եւ շնչովն զաւձն ի դուրս կու քաշէ, եւ աւձն շուտ մի դուրս կու գայ, հանց որ խիդմանդ քարն զերկաթն կու քաշէ եւ կպչի, եւ աւձուն ագուն կսկնու եւ կուտէ. եւ աւձն կու շարժի եւ կու թապլտի, եւ կու ջանայ որ խայթէ, եւ կուտէ զինքն լման, հանց որ սրութիւնն եւ կսկիծն ի յաչքն կելնէ, եւ աչիցն արցունք կու վաթի, աչիցն աղբուրն աղտ եւ ճիպռ կու ժողվի եւ կու պնդնայ ժամանակն այն ճիպռն, որպէս որ ի ականջն կու լինի աղտի պէս: Եւ յորժամ զինքն սպաննեն, եւ առնուն զան աղտի պէս ճիպռն եւ պահեն, աւգտէ մահացու դեղոց. եւ ղաւագ թրիաքին զգործն կու առնէ: Եւ Մինհաճին տէրն ասեր է թէ այս Դ ցեղիս ագին ալ մահացու դեղ կու ժողովի. բայց վայրի պախրուն աւելի է, որ ագին մահացու դեղերուն է. եւ լաւն այն է որ յորժամ զինքն սպաննեն՝ Բ մարդ պիտի, որ Ա՝ զագին կտրէ, եւ Ա՝ զգլուխն. Բնի Ա տեղ յայն պահն կտրէ եւ ձգէ: Գեղիանոս ասէ թէ արունն որ յիրմէն ընձայի, պեղծ եւ թանծր լինի. եւ ասէ Սինէայ Որդին, թէ միսն այլ յուշ մարսէ. բայց շուտ անցնի ստամոքէն. եւ լաւն այն է որ թաժայ լինի. եւ թէ զեղին արանքն չորացնես եւ լոսես եւ գինով խմես, զմերձաւորութիւնն յաւելցնէ եւ զծածուկ մարմինն պնդէ. եւ թէ ո՛վ ի թեւն կապէ զան արանքն, աւձէ չի վախենայ, եւ ամենայն վնասակար գազան ի մարդուն խէչն չի մաւտենայ: Եւ Զահրավին ի Խավասն ասցել է, թէ ո՛վ զեղին ագին մորթովն եւ մսովն եւ ոսկրովն այրէ, եւ տրորէ գինով, եւ աւծէ ի յարանքն եւ ի ճռներն եւ յաճուկն նա, յայն պահն զծածուկ մարմինն շարժէ եւ պնդէ: Եւ այլ յիմացիր, որ եղն լեղի չունի. եւ յորժամ նետով քշտեն եւ սլաքն ի մէջն մնայ, եւ յորժամ մուշքտրամշէհ ուտեն, ելնէ եւ ընկնի ան սլաքն. եւ ասցած թէ զեղին եղջիւրն այրեն, աւգտէ խուլնջին տիրոջն. ի յայն պահն խաղեցնէ. եւ փաղչին ամենայն վնասակար գազան ի հոտուն: Իպն ասէ թէ եղին միսն ոմանք ասեն թէ ուշ կու հալի, եւ մարսէ, եւ թանծր արուն ընձայի. եւ ոմանք ասեն թէ միսն պինտ է. բայց շուտ մարսէ, եւ զգոզն յորդորէ. եւ ոմանք ասեն թէ լաւն այն է որ զմիսն չուտեն բարակ որ մատղաշ լինի, այնոր համար որ թանծր է եւ պեղծ արուն լինի. եւ թէ ով եփէ զինքն, պիտի որ պինտ եփէ որ հալի, եւ կամ քիչ մին եղով տապկեն. եւ ի վերայ՝ մեղրաջուր խմեն, եւ թզի շարապի խմեն. եւ թէ զեղջիւրն այրեն եւ Բ քթրայով խմեն, օգտէ արուն թքնելուն եւ աղեց գաներուն, եւ հին լուծման, եւ դեղնութեան, եւ հալաբշտին ցաւուն. եւ աւգտէ այն կանացն որ ի ժիր արգանտէն գիճութիւն եւ արուն երթայ. եւ թէ խմես՝ աւգտէ. եւ թէ զեղջուրն մանտր մանտրես, եւ քարէ պտուկ դնես, եւ զբերանն ծեփես, եւ ի փուռն դնես, եւ այնչափ կենայ որ այրի եւ պտուկն սպիտակի. եւ հանեն ի պտկէն, որպէս աղաղիա լուանան, եւ մանտր ծեծեն, եւ ի աչքն քաշեն, զարցունքն կտրէ եւ զխոցն աղէկցնէ. եւ թէ ակռակտերն դնես, սրբէ. եւ թէ ի կրակն ծխես, զգազանքն փախցնէ. եւ թէ քացխով եփես եւ մազմատայ առնես, զակռացաւն տանի. եւ թէ զայրած եղջիւրն խացխով եփես եւ աւծես պիսակին, աւգտէ. որոյ փայծաղն ուռի՝ խմէ նա, հալի փայծաղն. եւ թէ պախրու արդար եղով խառնես, որոյ ձեռքն եւ ոտքն ճղքել լինի՝ աւծես, աւգտէ. եւ թէ տղական բերանն ցաւի՝ աւծես, աւգտէ. եւ թէ կնոջն ի ծիծն եւ յաճուկն դնես՝ զարունն բանայ. եւ թէ կնիկն՝ ի տղաբերքն՝ զեղան զեղջիւրն ի վիզն կապէ, զտղան հեշտութեամբ բերէ. եւ թէ Ա կտոր ի կաշուն վերցնես, իսկի աւձ ի բոլորդ չգայ. փորձած է: Եւ թէ զեղին զփոքրին զխաղածն առնուս, եւ արուն տեսնելուն յետեւ վերցնել տաս կնոջն, չի պատեղւորի. եւ թէ զճրագուն աւծես կռընձկուն, աւգտէ. եւ թէ զարունն տապկես եւ տաս աղեց գաներուն, աւգտէ. եւ հին լուծման աւգտէ. եւ թէ խմեն՝ աւգտէ մահացու դեղոց. եւ թէ զարանքն առնուն եւ չորցնեն եւ բարակ ծեծեն եւ խացխով խմեն, աւգտէ մերձաւորութեան, եւ յաւելցնէ զսերմն. եւ թէ ի թեւն կապես, իսկի աւձէ եւ կարճէ չի վախենայ. եւ թէ զագին այրես եւ գինով տրորես եւ արանքդ աւծես, շատ մերձաւորութիւն տայ առնել: Եւ իր սիրտն քարիկ մի կու լինի, այնոր՝ փազահրի հայըիվանի կու ասեն. եւ թէ այն մարդուն որ մահացու դեղ առել լինի՝ ԺԲ գարէ ծանտրութենովն տաս որ խմէ, ի մահուանէ խալսի. եւ ոմանք ասցին թէ Բ գարէկշիռն այլ աւգտէ. եւ թէ Բ գարէկշռի՝ թիւնաւոր աւձին բերանն լնուս նա, սպաննէ. եւ թէ ոսկի մատնու ակ առնես, եւ յորժամ լուսինն ի կարիճն լինի, եւ ի վերայ կորու պատկերքն կարես, եւ ո՛վ զան մատնին ի մատն անցնէ՝ ի կորէ խաթելուն անհոգ մնայ. եւ որոյ աչքն ցաւի, եւ զան քարն լիզէ, աչից ցաւն երթայ. եւ թէ յօրն կէս տէնկ խմեն, օգտէ այնոր որ հոգսէ սիրտն վատուժել լինի. եւ մահացու դեղ առել լինի՝ օգտէ, եւ ի մահուանէ խալսի:

0050

ԱԼՆԻ

(Carotte sauvage).

որ հելենացի բառովն ահլի. նքն ճազարի պարրին է. յիշած է ի վերայ ստեպղինին. ի վերայ սէին, յիր համարն:

0051

Ալթիաթ

(Stactռ ?).

եւ այս դեղիս՝ բժշկապետքն միայի շահտ կասեն իրենց գիրքն:

0052

ԱԼՉՈՒ

(Gypse).

յ. ճասս, հ. ծղնա. յիշած է:

0053

ԱԼՆՈՒՀՈՒՀ

 

որ է ալնատն:

0054

ԱԼՎԱՀ

(Racine d'Acore).

որ է յօտ վաճ փարվարայ, "յավտփար փարվարտայ":

0055

ԱԼՎՈՐԵԿ

(Marum).

որ է մարվն. յիշած է իր համարն . պօկուրտլէն: )

0056

ԱԿԻՐ

(Acorus calamus).

որ է բաղշտակն (օտլ քահր). յիշած է ի վերայ բենին:

0057

ԱԼՎԱ, "Ալայ"

(Ammi).

որ է ամուս, որ է ամպուս, եւ սասիմ (շուր ?) այլ կու ասեն. եւ ինքն նանխուհն. յիշած է ի վերայ նուին յիր համարն:

0058

ԱԼՄԻՏՈՒՏ

(Helicteres Isora).

որ է քիշտ պարքիշտ. յիշած է իր համարն ի վերայ քէին, կամաւն Աստուած:

0059

ԱԼԱՏՆԻՆ

(Lierre).

որ է լապլապն, որ է բաղեղն. յիշած է ի վերայ լիւնին իր համարն:

0060

ԱԼԱՆԵԱԻՆ

(Hռlռnium,

հռ. յ. Էլէնիօն). որ է ռասանն, որ է անտուզն, որ է կղմուխն. յիշած է ի վերայ ռային:

0061

ԱԼՆԱԹԱՀ ԸԼ ՅԱՍԱՖԻՐ

(Fruit du FrՍne).

որ է լիսան ըլ յասաֆիրն, որ է ձագու լեզուն, որ հացին ծառին փայտն. յիշած է ի վերայ լիւնին իր համարն:

0062

ԱԼՈՒՃ.

 

որ է ինքն մուխալլասային ցեղերուն. որ պ. քազնաք կասեն. եւ յիշած է ի վերայ քէին:

0063

ԱԼՏ

(Thimus Serpillum).

որ է նամմամն, եւ նամմամ ըլ մուլք կու ասեն, եւ հուֆուլիոն կու ասեն. եւ ինքն սիսանպարն (Sisymbrium) է. եւ պ. սէսնպուլ կու ասեն:

0064

ԱԽԻԵԱԻՆ

(Echium

հռ. յ. Ախիուն). որ այս խոտիս թ. յաֆլի եիլան պաշի (օձի գլուխ) ասէ. այնոր համար որ՝ պտուղն ի յայն կու նմանի. եւ ինքն խոտ մըն է որ յերկան յերկան տերեւնի ունի, եւ ի վերայ փշեր ունի, եւ ամէն տերեւի տակ դեղին ծաղիկ ունի, եւ պտուղ կունենայ. եւ իր տակն քան զմատն այլ բարակ կու լինի եւ սեւ. եւ թէ եռցնեն գինով, եւ տան օձահարին եւ կարճահարին, օգտէ. եւ թէ զտակն եռցնես եւ զջուրն խմես, աւգտէ կռնակին ցաւուն, եւ զկանաց կաթն շատցնէ. եւ թէ յառաջն գինով եռցնեն եւ խմեն, ամէն վնասակար գազան թէ հարէ՝ զեն չառնէ:

0065

ԱԽԻՆՈՍ

(Erinos).

ինքն խոտ մըն է որ ի գետեզերքն կու բուսնի եւ մէկ մէկ թիզ կու լինի ի յերկանքն, եւ տերեւներուն ծայրն ճղքած կու լինի, եւ կամ բաժնած կու լինի, եւ Ե ճուղ կու լինի կամ Զ, եւ ծաղիկն սպիտակ կու լինայ, եւ մանտրկեկ սեւուկ պտուղ կունենայ. եւ թէ ի պտղէն Բ դրամ առնուս եւ ծեծես, եւ Դ դրամ մեղր խառնես եւ յաչքն քաշես, զաչնց զարցունքն կտրէ. եւ թէ զքամուքսն նատրունով խառնես եւ յականջն կաթեցնես, զցաւն տանի: Ասէ Պտին թէ այսոր ախիրոս ասեն. եւ խարտինա, եւ չաւտար (չավտար) այլ կու ասեն. եւ ոմանք ասեն թէ ինքն չի ծեծած ցորենն է, որ ի դաշտերն կու բուսնի. եւ այն որ ստուգ է՝ ի ջրեզերքն կու բուսնի, եւ ի կանկնման ջրեզերն. եւ պտուղն սեւ եւ մանտր է, եւ ծաղիկն սպիտակ. եւ պտուղն ի աչից դեղերն կու մտնու:

0066

ԱԽԻՐԻՏԱ

(Carthame ?).

որ է տիտանն. յիշած է ի վերայ տիւնին իր համարն: . իթ սինէի. խոտ մըն է: )

0067

ԱԽՏԻ

(Sambucus).

որ է իխտի, որ է խամանն (մեծ համամայ). եւ ինքն Բ ցեղ է. եւ փոքր կու լինի. եւ այն որ մեծ է՝ խամանն է, եւ շապուղայ ասեն. եւ այն որ փոքր է՝ խամա իխտի ասեն:

0068

ԱԽԱՐԻԿՈՆ

 

որ է վայրի ձիթապտղին կուտ. եւ ոսկնէ կու ասեն կտին: (Եապան զէյթինի: )

0069

ԱԽԼՈՒՍ

(Raphanus maritimus,

յ. Ալմրուս). որ է վայրի բողն. յիշած է իր համարն, որ է ֆաճլի պարին, ի վերայ ֆէին: (Եապան թուռբու: )

0070

ԱԽՀԱՒԱՆ

(Matricaire).

խոտ մըն է որ դեղին ծաղիկ ունի, եւ տերեւն նման է աղվէշբկին տերեւին. ե՛ւ սպիտակ այլ կու լինի, ե՛ւ դեղին այլ կու լինի. եւ լաւն այն է որ սպիտակ լինի, եւ նոր լինի. տաք է եւ չոր է Բ տարաճան. հալող է. եւ թէ իրմով լուացուին՝ շատ քուն տայ անել. եւ իր ձէթն՝ զակնջի ցաւն տանի, եւ զջղերն կու տաքցնէ, եւ աւգտէ ֆալճին եւ լակուվային. եւ այս խոտիս տակն աւգտէ ըխտաւորին. օգտէ այն կաթին՝ որ ի ծիծն պաղել լինի. եւ հով ուռէցնին տանի. եւ զգոզն եւ զկանացիկն կու բանայ. եւ այն արունն ի ստամոքն պաղի եւ մնայ՝ հանէ. եւ զհով ուռէցնին տանի. եւ զարգանտին ուռէցնին այլ տանի եւ հալէ. եւ իր ձէթն զքրտինքն բանայ. եւ օգտէ ոսկրացաւութեան, եւ զչար խոցին զկաշին կու բուսցնէ, եւ օգտէ սնկան. եւ իր ձէթն զամենայն հով զաւդուածքն կու տաքցնէ. եւ մսածին այլ աւգտէ. եւ Բ դրամ է իր տալուն չաքն. եւ իրիկամաց եւ բշտի զեն կու առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի՝ մրտին հունդն. եւ իր փոխանն պապունաճն է եւ շէհն է: Իպն ասէ թէ զթաժային զջուրն քամես, եւ ածես ի ձուքն եւ ի ձուերն (այսպէս), մերձաւորութեան ուժ տայ. եւ թէ եռցնես, եւ ի ջուրն փետուր թրջես, եւ աւիրած ջղերուն վերայ դնես, աւգտէ. եւ թէ զթացն հոտվրաս, ի յանձնէն զքրտինքն հանէ եւ տանի. եւ թէ Գ դրամ մեղրով ուտես, հանէ զան արունն որ ի ստամոքն լինի վաթել. եւ աւգտէ արծուոց, եւ արաղանի, եւ սնկան. եւ զսնկան բերանն կու բանայ. եւ աւգտէ ակնջին ցաւուն: Ասէ Պտն թէ ահտաղ ըլ մարզան է. յիշած է: Եւ ի Մսր՝ կարքաշ կասեն, եւ հռ. ղուրմանիոն կասէ, եւ ի Մուսուլ՝ սաճարայի քաֆուր կասեն, եւ պ. կաւչաշմ, եւ յ. յայն ըլ պախար, եւ ի Շիրազ՝ պապունայի կավ կասեն: Եւ լաւն այն է որ տերեւն կանաչ լինի, եւ ծաղկին դուրսի դեհն սպիտակ լինի, եւ մէջն դեղին լինի, եւ համն լեղն լինի. եւ ցեղ մըն այլ կայ որ տերեւն սպիտակ չէ. եւ թէ առիուն յիրմէն, եւ ի ծածուկ մարմնուն ի չորեք դիհն քսեն, եւ ի ճուռդ այլ քսես, զմերձաւոութեան զուժն յաւելցնէ. եւ իր առնելուն չաքն որ ուտուի՝ Գ դրամ է. բայց ստամոքին զեն կառնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի անիսոնն. եւ ասցած է թէ քիշնիճն եւ ղանդ շաքարն է: (Ինքն մեծ պապունէճն է: )

0071

ԱԽԼԱՊՏԻԵԱ

(Euphorbe pityuse).

որ է շիպրիմն. եւ յիշած է ի վերայ շային իր համարն:

0072

ԱԽՐՍԱՉ

 

ինքն ծառ մըն է որ ի շող քաղքնի կու լինայ. եւ իր յերկնութիւնն մարդու մի չաք կու լինայ. եւ տերեւն նման է թզին տերեւին. եւ իր ծառն այլ նման է թզի ծառին. եւ մէջն փուճ կու լինի. եւ ի վերայ ճղերուն միրգ կունենայ. եւ թէ զմիրգն եւ զտերեւն եռցնես եւ ի վերայ նկրիսին վաթես, զցաւն խաղեցնէ. եւ թէ զծառն այրես, մոխիր այնես, եւ քացխով շաղես, եւ ի վերայ ճառահաթին դնես՝ օգտէ. եւ ի վերայ շտերուն դնես՝ աւգտէ. եւ լաւն այն է որ մէկ քանի տարպայ դնես:

0073

ԱԽՋՈՒՐ

(Caroube).

եղջուր, խառնուպ. յիշած է:

0074

ԱԿՐՈՒՀԱՆԿ

(Sarcocolle).

որ է յանզրութն. յիշած է ի վերայ այբին իր համարն, Աստուծով:

0075

ԱՀՏԱՂ ԸԼ ՄՈՒՐՂԻ

(Matricaire).

որ է կավչաշմն, որ է յայնի պախարն, որ է ախհաւանն. յիշած է ի վերայ այբին:

0076

ԱՀՐԻՍ

(Carthame).

որ է պահրամ ըլ պահրամն, որ է յասֆուրն. յիշած է ի վերայ յիին իր համարն:

0077

ԱՀԼԱՀ ԸԼ ՂՍՏ

(Tanacetum Balsamita L. )

ինքն պատրանճպուէին ցեղերուն է. եւ յիշած է իր համարն ի վերայ պէին:

0078

ԱՀԼԻԼԱՃ ԸԼ ԱՍՖԱՐ

(Myrobolan jaune)5

որ է դեղին հալիլան. յիշած է ի վերայ հոյին՝ հալիլայ:

0079

ԱՀԼԻԼԱՃԻ ՔԱՊԻԼԻ

(Myrobolan de Caboul).

որ է հալիլայի քապիլին. յիշած է իր համարն ի վերայ հոյին:

0080

ԱՀԼԻԼԱՃԻ ԱՍՎԱՏ

(Myrobolan noir).

որ է հալիլայի ասվատն, որ է ղարա հալիլան. յիշած է ի վերայ հոյին, Աստուծով:

0081

ԱՂՎԵՆԱՐՕՏ

(Verveine).

որ է ռայ ըլ համմամն. յիշած է ի վերայ ռային իր համարն:

0082

ԱՂԹԱՊԱՏ.

 

ինքն ծառ մըն է որ ի տանծենին կու նմանի, բայց շատ փշեր ունի. եւ պտուղն ի մրտենու պտուղն կու նմանի. եւ թէ իր պտղէն ուտեն՝ աւգտէ հին փորացաւուեան եւ լուծման, եւ կտրէ զան գիճութիւնն որ ի յարգանտէն գայ. եւ թէ զտակն սպեղանի առնես եւ դնես ի վերայ ճառահաթին՝ աւգտէ. եւ զպակաս միսն բուսցնէ. եւ թէ այսոր տակովն Գ տարպայ զպատեղւոր կնիկն կամաց քշտես՝ զտղան ձգէ ի փորուն, թէ՛ ողջ է, թէ՛ մեռած է:

0083

(ԱՂԻՐ.

 

որ է շանաճն: )

0084

ԱՂՆԻՈՒՆ.

 

ինքն փուշ մըն է, որ թ. ղաւճա պաշի ասէ. եւ թէ զտակն եւ զկեղեւն ծեծես, եւ զջուրն ֆէլճին եւ թաշանուճին տաս, աւգտէ:

0085

ԱՂՄԻՍ

(Rռsռda).

որ է իսլիխն. ինքն է ի վերայ ինիին:

0086

ԱՂ

(Sel).

յիշած է ի վերայ մենին՝ մալհ:

0087

ԱՂԱՐՍԱՏԱՍ

(Chindent).

որ է սիլն. եւ ինքն յիշած է իւր համարն ի վերայ սէին:

0088

ԱՂՊԱՐ

(Tutie).

ինքն թութիայ է. եւ սուգծու է. աչից դեղերուն է. եւ գրած է ի վերայ Աղրապատինին, Աստուծով:

0089

ԱՂԼԻՂԻ.

 

ինքն հելենացի բառովն է. յ. մայըի փուխթաճ ասէ, եւ պ. փուխտաճաւշ կասէ. եւ ինքն ի Ղրապատինն է յիշած:

0090

ԱՂԱԼՈՒՃԻ

(Agalloche).

ինքն փայտ մըն է անուշահոտ. ի Հնդկաց կու գայ. եւ յ. ի այլ կու լինի. եւ լաւն այն է որ քիչ մի լեղի լինի:

0091

ԱՂՈՒԻԼՕՍՈՒՄՈՒՆ

(Baume de la Mecque).

որ է ինքն տաւհնի պալասան, եւ ինքն մեռոնն է. յիշած ի վերայ մենին:

0092

(ԱՂՎԷՇԲԱՆԿ

(Jusquiame)

որ է պէնին վրայ՝ պզր պաճն: )

0093

ԱՂՎԷՍ

(Renard,

հ. Աղուէս). որ յ. սայլապ ասէ, եւ պ. ըռուպահ ասէ, եւ հռ. օլոպիկս, եւ թ. տիլքի ասէ. եւ բնութիւն տաք եւ չոր է. եւ իր մորթն քան զամէն մորթի՝ տաք է. եւ գէր մարդոյ, եւ հով բնութեան մարդոյ, աւգտէ. եւ սամուրին բնութիւնն՝ ի դորա բնութիւնն մաւտիկ է ի տաքութիւն. եւ թէ զաղվէսն ի ջրին մէջն եփեն եւ այն մարդն որ ոսկրացաւութիւն ունի՝ ի վերայ լնուն, աւգտէ. եւ թէ զիր ճրագուն աւծես ոսկրացաւութեան՝ աւգտէ. եւ թէ զինքն կենդանի ի հոռոմ ձէթն ձգեն եւ եփեն մինչեւ տրորի, եւ զան ձէթն քամեն եւ աւծեն ոսկրացաւութեան եւ ջղերուն ցաւութեան՝ շատ օգտէ. եւ թէ զթոքն չորցնեն, եւ բարակ մաղեն, եւ տան որոյ թոքն ցաւ լինի, եւ ըռուպուին եւ հազին, աւգտէ. եւ թէ զճրագուն ի յականջն կաթեցնեն՝ զծանտրութիւնն տանի, եւ զցաւն այլ տանի. եւ թէ զԱ մխթալ՝ ջրով եւ մեղրով խառնես, աւգտէ ակնջին. եւ թէ այրած հաւկթի կեղեւով խառնեն եւ աւծեն տայուսայլապին, աւգտէ, փորձած է, եւ թէ զիր լեղին՝ օշախով եւ քարաւսով՝ յամէն մէկէն մէկ մէկ մասն առնուն եւ տրորեն, եւ ի քիթն կաթեցնեն, աւգտէ գոթութեան ցաւուն. ի յառաջքն Ժ օրն հեղ մըն շատ աւգտէ. եւ թէ զակռան Ա մարդ մի ի ձեռն առնու եւ բռնէ, այն մարդուն դիմաց իսկի շուն չի հաջէ եւ վնաս չառնէ. եւ թէ զակռան այն տեղն կախես որ աղւընիք կու թառին, իսկի այն տեղն աղւընի չի թառի եւ չի նստի. եւ թէ զիր ճրագուն հոռոմ ձիթով տրորես եւ քսես նկրիսին եւ ոսկրացաւութեան, աւգտէ. եւ թէ զիր եղն հետեւակ քայլող մարդն ի ոտուին եւ ի ձեռուին քսէ, քանի որ քայլէ ի ճանապարհն՝ չի աւգնի. եւ թէ զիր ճրագուն ի փայտ մի քսեն, եւ զան փայտն ի տան մի քունճն դնեն, ամէն ոջլնին ի այն տեղն ժողվին, փորձած է:

0094

ԱՂՎԵՍԻ ՁՈՒՔ

(Satyrion).

որ է յ. խուսաթ ըլ սայլապն. յիշած է ի վերայ խէին:

0095

ԱՂԱՎՆԻ

(Pigeon,

հ. Աղաւնի). որ է յ. համամ, թ. կաւկէրճին կու ասեն. եւ միսն աւգտէ. եւ զարունն եւ զսերմն յաւելցնէ. եւ այն որ մեծն է՝ աղէկ է քան զձագն. եւ թէ որջութ ճղքես եւ ի վերայ կարճահարին դնես, օգտէ. եւ թէ զգլուխն այրես եւ տրորես, եւ զերդ ծարուր ի յաչքդ քաշես, զփարտան ի աչիցդ տանի. եւ զմթնալն ա՛յլ տանի, եւ թէ զիր ճրագուն ի ճանկռծած տեղն օծեն, տանի. եւ այն մարդուն որ դիւու շոշորդն է դիպեր, ի յաղավնուն խէչն բնակի նա, թողնու եւ խալսի. եւ աղաւնուն խէչն լինալն աւգտէ թմրածին, եւ ֆալիճին, եւ սաքթային, եւ պաղածին. եւ գլուխն շուրջգալուն խիստ աւգտէ. եւ այս ցաւոցն խալսի, որ աղաւնուն ի խէչն բնակի. եւ թէ զարունն՝ տաք տաք՝ որ ի աչքն կաթեցնեն, աւգտէ խոցին որ աչքն լինի. եւ զխոշրութիւնն եւ զարունն կտրէ. եւ թէ ի քիթն կաթեցնեն՝ զքթին արունն կտրէ. եւ թէ զծիրտն գարու ալուրով եւ քացխով խառնես, եւ դնես ի վերայ խոցին, հալէ. եւ թէ զծիրտն մեղրով եւ կտաւտով սպեղանի առնես եւ դնես ի վերայ պինտ ուռէցին, կակղացնէ. եւ թէ հոռւմ ձիթով խառնես եւ դնես ի վերայ կրակին այրածին, աւգտէ. եւ թէ զծիրտն կոտման հնդով կամ մաննեխով խառնէ եւ ուտէ, աւգտէ ցուրտ անցած մարդուն, եւ պաղ հիւանդութեան, եւ հին նկրիսին, եւ կռնակին ցաւուն. եւ թէ զծիրտն գարու ալուրով խառնես եւ քշտես, եւ քիչ մի ղադրան խառնես եւ տրորես եւ աւծես պարասին, աւգտէ. եւ լաւն այն է որ մէկ քանի հեղ առնես. եւ թէ զծիրտն ջրով եփես եւ այն մարդն որ գոզն բռնուել լինի՝ ի մէջն նստի, ողջանայ. եւ թէ քացխով խառնեն եւ արծուոց աւծեն, աւգտէ. եւ թէ սքնճպինով այլ խմես, աւգտէ. եւ թէ զկարմիր աղաւնոյ ծիրտն Բ դրամ, եւ տարչինի Գ դրամ խմեն՝ զքարն հալէ. եւ թէ զաղաւնին մէկ քանի օր կտաւտովն սնուցանես, եւ զծիրտն Բ դրամ եւ Գ դրամ տարչինի խառնես եւ խմես, զքարն հալէ. փորձած է:

0096

ԱՂԼԷՄԻԱ

(Cadmie).

որ է ղլէմիան. եւ ինքն շատ ցեղ է. արծթի, ոսկու, եւ պղնծի, եւ մատէնի, եւ սուգծու. եւ սուգծուն՝ արծթէ, եւ ոսկու, եւ պղնծէ, եւ մարղաշիշայէ կու շինուի. եւ լաւն այն է որ Կիպրոսու կղզին կու լինայ. եւ զինքն ի ջրին մէջն կու գտնուն. եւ այլ կայ որ ի քարէն կու ելնէ. եւ գունն՝ լազիվարդին գունովն է. եւ բնութիւնն մուհթատիլ է, ի տաքութիւն, եւ ի հովութիւն, եւ ի չորութիւն Գ տարաճան. եւ այն որ սուգծու է՝ արծթին եւ ոսկուն ի մխէն կու թանծրանայ, եւ կպչի յերեսն. եւ լաւն այն է որ աղէկ այրած լինի, որ ի աչից դեղերն խառնեն: Եւ իր այրելուն կերպն այս ձեւովն է. պիտի որ զինքն ոսկուն պոթան դնեն, եւ զբերանն շոխով ծեփեն, եւ ի թոնիրն դնեն որ այրի: Արծթին ղլէմիան հով է քան զոսկուն ղլէմիան. եւ չորացնող է, եւ ճլէ տուող է, էհծիտալով է. եւ իր գործն՝ ի մարդն մուհթատիլ գործէ. եւ պինտ մսերուն, եւ բորին, եւ գէճ խոցերուն որ ի անձն է. եւ թէ ի աչքն զրուր այնեն՝ շատ աւգտէ. եւ մարհամնին ի գործ արկանեն, օգտէ խոցերուն, եւ զմիսն բուսցնէ: Եւ ոսկուն ղլէմիան նուրբ է քան զարծթին. եւ իր լուանալն այլ նուրբ է, եւ իր այրելն այլ նուրբ է. եւ իր այրիլն՝ որպէս արծթին ղլէմիային՝ աւգտէ այն աչիցն որ սկսնու ջուր իջնու. եւ զսպիտակն աչացն տանի, եւ աւգտէ աչից խոցերուն, եւ թեթեւացնէ զաչքն, եւ սրբէ եւ յիստկէ զաչաց ճիպռն, եւ զաւելի միսն, եւ ուժովցնէ զաչքն. եւ իր փոխանն արծթի ղլէմիային՝ ոսկին է, եւ ոսկուն՝ արծաթն է, եւ կամ սպիտակ մուրտասանկն է. եւ իր լուանալն՝ որպէս այլ պաղ քարերուն լուանալն է:

0097

ԱՂՐԱՆԻԱ

(Cornouiller).

ինքն ծառ մըն է. ի ձիթենի կու նմանէ. եւ պտուղ ունի որպէս ձիթենի եւ համն տտիպ է. եւ գունն ըարմիր է. եւ ծաղիկն դեղին է. ղարանիա կու ասեն. յիշած է ի վերայ ղատին իւր համարն, կամաւքն Աստուծոյ:

0098

(ԱՂՐԸՍԸՆՏԱՍ.

 

որ է զանապ ըլ խայլ: )

0099

(ԱՂՐԷԹԱ.

 

որ է աւելուկն: )

0100

ԱՂԱՂԻԱ

(Cachou).

ինքն ղարազին քամուքն է. լաւն այն է որ սերտ եւ պինտ լինի. հով է եւ չոր է Բ տարաճան. ինքն կապող եւ չորացնող է. զաչքն ուժովցնէ, եւ զգիճութիւնն տանի, եւ չթողու որ ի յաչքն իրք իջնու. եւ զշտկներն որ ի աչքն լինի՝ տանի. եւ զձեռքն կտրէ. եւ զակռանին ուժովցնէ, եւ չթողու որ ակռան ընկնի. եւ զմազն սեւ պահէ. եւ միրգն աւգտէ արուն թքնելուն, եւ թոքին խոցերուն. թէ՛ խմես, եւ թէ՛ աւծես, զնազաֆին արունն կտրէ, եւ զփորն կապէ. եւ թէ՛ խմես, եւ թէ՛ հուկնայ առնես, աւգտէ աղեց գաներուն. եւ զմերձեւորութիւնն պակսեցնէ. եւ աւգտէ ծածուկ մարմնին խոցերուն. եւ զձուին կիծն այլ տանի. եւ որ զաւդուածէն արուն երթայ, կտրէ. եւ զթուլութիւնն ամրացնէ. եւ տախիս եւ շուկակ ցաւուն՝ որ ի հովութենէ լինի՝ աւգտէ . եւ նկրիսին այլ աւգտէ , եւ այրածին այլ. եւ իր տալուն չաքն կէս դրամ է. եւ շնչին զեն առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի լպուպնին. եւ իր փոխանն աղբրաց արունն է: Ասէ Գս, թէ այսոր պաղաթ այլ կու ասեն. եւ փուշ այլ ունի, եւ խէժ այլ ունի. եւ ոմանք ասեն թէ խառնուպին ծառին ըռուպն է, եւ նռան կեղեւին քամուքսն է. եւ սուգծու այլ կայ: Եւ որ ղարազին քամուքն է՝ յԵգիպտոս կու լինի, եւ սապտ կասեն, եւ ղապտ այլ կու ասեն. եւ ՂԱՐԱԶին պ. քարթ կասեն, եւ ղուլղուլ կասեն. եւ բնութիւնն հով է. եւ ասցեր են թէ իր փոխանն հազազն է, եւ սանդալն, եւ կտուած ոսբն: Եւ ինքն կակիան է, որ է ղարազին քամուքսն (որ է հուզազն). եւ ի այլ տեղ այսպէս է գրած, թէ ա՛ռ կանանչ գղթոր այրած. եւ արկ ի վերայ ջուր. եւ եփէ որ թանծրանայ. եւ արկ ի ներս աղցած քիթրալ եւ տաճիկ կռէզ միաչաք, ինչուի կապի. եւ ի վերայ կտաւի արկ, եւ կտրատէ եւ պահէ. ա՛յն է սուգծու ակակիան:

0101

(ԱՂԻԼԻԿ.

 

որ է հարամըղուղ: )

0102

ԱՂՈՒԶ

(Colostrum).

որ է լուպնա, հ. ղալ. յիշած ի վերայ լիոնին:

0103

ԱՂՄԱՅԻ ԸՌՈՒՄԱՆԻ ՀՆԴԻ

(Fleur du Grenadier sauvage).

որ է նարմուշքն. յիշած է ի վերայ նուին:

0104

ԱՂՍՈՒՍ

(Gui,

հռ. յ. Իքսոս). որ է տիպխն. յիշած է իր համարն ի վերայ նուին: (Հինտու նռան կաթն է: )

0105

ԱՂԱՐՈՒՆ

(Acorus calamus).

ւր է յօտ ըլ վաճն, որ է թ. յակիրն. յիշած իր համարն, Աստուծով:

0106

ԱՂՍԱՏ.

 

որ է քաշքն. եւ ասցել է Գրոցս շինողն, թէ Շիրազին շինակներն եւ գեղացիքն ահսատ կու ասեն. եւ բնութիւնն հով եւ չոր է. եւ զփորն կապէ յորժամ տապկեն եւ տան որ ուտէ. բայց ոչ յուշ հալի ի ստամոքն. եւ զիր չարութիւնն տանի կուլանկուպինն:

0107

ԱՂՈՒՍ.

 

ինքն փուշ մըն է, որ իր տերեւն նման է շավքաթ ըլ պայզին տերեւին. եւ այն զերդ վարդ մըն է եւ ի վերայ զերդ բամբակ իրք մը կու ժողվի. եւ ի լերունքն շատ կու լինայ. եւ ի Անդալիս այսոր՝ պարաս ըլ պանճ կու ասեն:

0108

ԱՂԱՂԱԼԻՍ.

 

Ինքն ծառի մըն միրգն է, որ յԵգիպտոսու գայ. եւ շաֆեր կու շինեն յիրմէն վասն աչացաւութեան:

0109

ԱԶՆԱԱՂՍԻՍ

(Berberis).

ինքն ամիրպարիսին ծառն է, որ է ծորին ծառն. եւ այլ ասցած է թէ ֆայլազահրաճին ծառն է, եւ այն որ ստուգն է՝ զարուրն է. յիշած է ի վերայ զային:

0110

(ԱՂՆԻՂՕՆ.

 

որ է աֆիղօն: )

0111

(ԱՂՈՒՆԻՏԷՆ.

 

որ է խանիղ ըլ նամրն. յիշած է: )

0112

(ԱՂՍԻ.

 

յ. որ է աշխիս. յիշած է: )

0113

ԱՂՍԻՍ.

 

որ է ծորին ծառն: )

0114

ԱՂՍՈՍՆ.

 

ինքն մաշն է, եւ իրենն պատավարտ այլ կասեն. յիշած:

0115

ԱՂՍԻՆԱԼՈՒՖԻ

(Spina alba,

հռ. Ականթա լեւկի). որ է հելենացոց բառովն. շավքաթ ուլ պայզան, որ է պատավարտն. յիշած ի վերայ պէին:

0116

ԱՂՇՈՒՆ.

 

որ է սատայի չինին, Շիրազու բառօքն. բնութիւնն տաք է:

0117

(ԱՂՏԱՆ.

 

որ է մաշն: )

0118

ԱՂՏՈՒՐ

(Sumac).

որ է սումախն, որ է թաթրին. եւ ինքն յիշած է իւր համարն ի վերայ սէին:

0119

(ԱՂՏՈՐԻ ԽԷԺ.

 

որ է զամխի սումախն: )

0120

(ԱՂՐԱՊ.

 

որ է կարիճն: )

0121

(ԱՂՐԱՊ.

 

տօվայի ֆարսին: )

0122

ԱՃԱՍ

(Prune).

որ է դամոնն, որ է սալորն, եւ պ. ալու կասէ, եւ թ. արուկ ասէ. եւ ինքն շատ ցեղ կու լինի. եւ լաւն այն է որ խոշոր լնին եւ քաղցր լինի. հով է առաջի տարաճան, եւ գէճ է Բ տարաճան. կակղացնող է ինքն. եւ թէ զտերեւն ջրով եփեն եւ խաղաչ առնեն՝ աւգտէ փողեցաւութեան, եւ զնուզլան խափանէ, եւ զխռչկին եւ զանկիկին զուռէցնին հալէ, եւ զակռային զմիսն ամրացնէ. եւ թէ զիր խէժն զերդ ծարուր ի աչքն քաշեն՝ զաչքն սրբէ եւ զկոպերուն յթանծրութիւնն (եւ ծանրութիւն) տանի. եւ զիր ջուրն եւ զինքն ուտեն՝ զսրտին տաքութիւնն տանի. եւ թէ զիր խէժն թրջեն եւ խմեն՝ օգտէ կրծոց խորշութեան, եւ զոր հազն եւ զխռչկին պնտութիւն տանի. եւ թէ զիր յիստակ ջուրն թառանկուպինով եւ շաքրով խմեն՝ զսաֆրան հանէ, եւ զծարաւն կտրէ, եւ գործկալն այլ կտրէ, եւ զստամոքին տաքութիւնն այլ տանի. եւ խէժի օգտէ քարին որ ի ջրհեղն լինայ. եւ թէ խէժն տրորես քացխով եւ օծես հերքունին՝ տանի. եւ ինքն օգտէ սաֆրային ջերմերուն, եւ զարեան սրութիւնն տանի, եւ օգտէ ամենայն ցաւոց որ ի սաֆրայէ լինի, փորձած է. եւ օգտէ ամենայն ցեղ շտերուն որ ի անձն վեր տայ. եւ զիր չորն թրջեն կամ եփեն, ԺԵ հատ լինի եւ բայց ստամոքին զեն կառնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի վարդ մուրապպան. եւ իր փոխանն թմրհնդին է: Ասէ Պտ, թէ ինքն երկու ցեղ կու լինի. Ա սեւ, եւ Ա սպիտակ կու լինի. եւ այն որ սեւ է՝ յուեուն ըլ պախար կասեն. եւ այն որ սպիտակ է՝ շահ ալու կասեն. եւ զիր կերպն ի վերայ շային յիշել եմ: Եւ լաւն այն է սեւ սալորին որ աղէկ հասնի ինքն իրենն, եւ խոշոր եւ քաղցր լինայ. եւ բնութիւնն հով եւ գէճ է Ա տարաճան. եւ լուծումն կառնէ. եւ թէ զջուրն պարզեն եւ շաքար խառնեն եւ տան որ խմէ, զսաֆրան լուծէ եւ խաղեցնէ, եւ զծարաւն կտրէ, եւ զտաքութիւնն ի սրտէն տանի. բայց ստամոքին զեն կու առնէ, եւ կու թուլացնէ, եւ զջրային խլտերն կու ընծայէ. եւ զիր չարութիւնն տանի կուլպա շաքարն. եւ այլ ասցած է թէ փայծղան վնաս կառնէ. եւ զնր չարութիւնն տանի յունապն. եւ Թախվիմին տէրն ասէ թէ զստամոքն կու հովցնէ եւ զիր չարութիւնն տանի կուլանկուպինն, եւ կամ մեղրն. եւ ասցած է թէ իր փոխանն թմրհնդին է:

0123

(ԱՃԼԱՆՃԱՌ ?

 

որ է ֆալանճայ ?)

0124

ԱՃՈՒՐ

(Tuile).

որ է կղմինդրն (որ է տաստանպուռ ?). աղէկն այն է որ ջուր չէ հասել ի յինքն. տաք եւ չոր է. եւ իր ձէթն աւգտէ խլութեան եւ ամենայն հով ցաւերուն. եւ թէ յաչքն կաթեցնեն զիր ձէթն՝ չի թողու որ ի յաչքն ջուր իջնու. եւ զքթին կալուածն բանայ. եւ թէ զսպիտակն տաքցնես եւ յաղտորին ջուր ձգես, եւ զայն ջուրն ի ակռադ մազմատա առնես, ամրացնէ. եւ ձէթն օգտէ ըռուպուին, եւ զքարն ի ջրհեղէն հալէ. եւ զհինն մանտր ծեծես եւ սեւ ձութով հալես եւ ֆաթխին տլէ այնպէս՝ օգտէ. եւ ասցեր են թէ իր ձիթովն ձկնորսերն զվարմն օծեն եւ ի ջուրն ձգեն նա, ամէն ձկներն յինքն ժողվի. եւ իր ձէթն Ա մխթալ տուր. եւ տաք զաւդուածին զեն կու առնէ. զիր չարութիւնն տանի մանուշկին ձէթն. եւ իր փոխանն՝ նոր խեցատն է. եւ ձիթին փոխանն չէ:

0125

(ԱՄԱՌԻՏԱՆ.

 

որ է ամառիտին: )

0126

(ԱՄ ՏԱՐԵԱՆ.

 

որ է ումմի տարիեան: )

0127

(ԱՄԷԼԱ.

 

որ է ամլաճ: )

0128

(ԱՄԱՅ.

 

որ է աղիք, որ է մայեա: )

0129

ԱՄՐԸԼՂԱԼԻԱՆ

(Mimosa gummifera,

յ. Օմմը ղայլան). որ է ում ըլ ղալիանն. ինքն ծառ մըն է որ փուշ ունի եւ տերեւ ունի, եւ անուշ հոտ ունի. լաւն այն է որ ծաղկին հոտն սուր լինի. տաք եւ չոր է Բ տարաճան. ինքն կապող է եւ չորացնող. եւ իր ծաղիկն օգտէ ջղին պնդութեան. եւ զջղին զհով բնութիւնն լաւ այնէ. եւ օգտէ ֆալճին, եւ լակուային, եւ իսթրխային. եւ իր հոտն՝ զթանծր քամին ի գլուխն տանի. եւ թէ զիր կեղեւն եփես՝ օգտէ այն ուռէցին որ ի փողն լինի. եւ իր տակն աւգտէ արուն թքնելուն. եւ իր ծառն կապող է, եւ օգտէ նազաֆին, եւ զարունն կապէ. եւ թէ աւազան առնես, օգտէ ամենայն ուռէցի որ ի միջացն ի վայր լինի, եւ զխոցերուն զարունն կտրէ, եւ զհերքումն այլ կտրէ, եւ տաք բնութեան զեն կու առնէ. եւ զիր չորութիւնն տանի մանուշակն եւ իր փոխանն արղիզն է:

0130

ԱՄԼԱՃ

(Emblic).

որ է պ. ամիլա. ինքն սեւ միրգ մըն է. ինքն հալիլաներուն ցեղէն է. լաւն այն է որ սեւ լինի եւ պինդ լինի. Ա տարաճան՝ հով, է եւ Բ տարաճան՝ չոր է. կապող եւ ուժովցնող է. զջղերն կու ամրացնէ եւ զմարդն չթողուր որ շուտ ծերանայ. եւ զմազն կու ամրացնէ եւ սեւացնէ, եւ չթողու որ թափի. եւ թէ եղով ածես՝ զաչքն սրացնէ. եւ թէ ծեծես եւ ի յաչքդ քաշես՝ զաչաց գիճութիւնն տանի. եւ զսիրտն ուժովցնէ, եւ զմիտքն սրացնէ, եւ զստամոքն յուժովցնէ եւ կու լուանայ, եւ կերակուր կու տայ ուտել, եւ զփոխելն կու կտրէ. եւ զլուծումն այլ, եւ զնազաֆն այլ, եւ զբերնին ջուրն կու կտրէ, եւ զգոզին կաթնիլն այլ. եւ աւգտէ սնկան. եւ զմերձաւորութիւնն կու յաւելցնէ. եւ զարեան տաքութիւնն կու խաղեցնէ. եւ ինքն ի գոված դեղերուն է. եւ օգտէ ձուքուռանին. եւ իր տալուն չաքն մէկ մխթալ է, եւ ղուլնջին տիրոջն չեն կառնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի թզին շարապն. եւ իր փոխանն սեւ հալիլան է: Իպն ասէ թէ եռցնես, զջուրն հինայով շաղես, եւ սպիտակ մազն աւծես՝ սեւ այնէ, եւ զտակն ամրացնէ. եւ թէ ծեծես, եւ իր չքօքն շաքար խառնես, եւ օծես նշի ձիթով, եւ օրն Ե դրամ տաք ջրով խմես՝ զաչքն պայծառ առնէ, եւ զվատուժութիւնն տանի, եւ օգտէ սնկան. եւ թէ Բ դրամ սերկեւլի ջրով խմցնես, օտէ փորացաւութեան որ ի սավտայէ եւ ի պալղամէ լինայ. եւ թէ Բ դրամ ձարձատեն, եւ քաղցր ջրով թրջեն, եւ Բ պահ կենայ, եւ յետեւ Գ տարպայ քամեն, եւ զջուրն ի աչքն կաթեցնենֆ զսպիտակն սրբէ. եւ թէ սնցնեն (որ է մուրապան)՝ զփորն կակղացնէ, եւ զգայութիւնն ուժովցնէ (եւ աւելցնէ), եւ զկերակուրն տայ հալել: Եւ ի շարապն այս է. ա՛ռ Լ դրամ ամլաճ, եւ ձարձատէ, եւ ԳՃԾ դրամ վարդէջուրն թրջէ մէկ գիշեր, եւ ի լուսն կէս դրամ սանդալ, մէկ դանկ յօտ՝ ի հետ թրջէ, եւ վաղն եռցու այնչաք որ դեղեուն զօրութիւնն ի ջուրն ելնէ. եւ յետեւ քամէ. եւ այն ջրի չաք մէկուկէս շաքար խառնէ, եւ ի ղիվամ բերեն եւ ի բան տանին. օգտէ: Ասէ Պատէհին թէ փայծղան զեն կու առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի մեղրն. եւ իր փոխանն շէրամլաճն է:

0131

(ԱՄՐԱԴԻՈՆ.

 

որ է ծորն: )

0132

ԱՄՐՈՒՍԻԱՅ

(Ambrosia maritima).

ինքն խոտ մըն է որ շատ տերեւ ունի. եւ Գ Գ թիզ է յերկենութիւնն ճղերուն. եւ տերեւն նման է սազապի տերեւի. եւ հոտն այլ նման է. եւ թէ սպեղանի առնես, չի թողու որ իջուածք իջնու ի մարդն:

0133

ԱՄԱՐԻՏԻՆ

(Elichrysum,

հռ. յ. Ամարանտօն). ինքն խոտ մըն է որ բարակ տերեւ ունի. որ ի բացվենեկի տերեւ կու նմանի. եւ գագածն բոլոր կու լինենայ. եւ գունն ոսկու գուն նմանի. եւ գլուխն ի ծաթրու գլուխ նմանի. եւ թէ զծարերն գինով եռցնես, զկանաց արունն քայլեցնէ, եւ զգոզն յորդորէ. եւ օգտէ ամենայն գազանահարի, եւ ոսկրացաւի, եւ զթանծր եւ պեղծ խառնուածն կտրէ. եւ թէ զինքն Դաւիթ մարգարէին մեղրովն խմես, օգտէ այնոր որ ի բուշտն արուն լինի պաղել. եւ թէ Լ դրամ գինով խմես, նուզլային օգտէ. եւ թէ հալւի մէջ դնես, ցեցն զհալաւն չուտէ, փորձած է:

0134

ԱՄԱՄՈՒՆ

(Amomum).

ինքն համամն է. յիշած է ի վերայ հոյին ի համարն, Աստուով:

0135

(ԱՄԲԱՐԻՈՆ,

 

որ է ծորն: )

0136

(ԱՄԲՐԱՒ.

 

որ է թմր. յիշած է: . . . որ է յաճվէ: )

0137

(ԱՄԲՐԱՒԻՆ ԱԶՈԽՆ.

 

որ է պալհ, եւ ճումար այլ . . .: )

0138

(ԱՄԻՐԻՇԽԱՆ.

 

որ է համահիմ: )

0139

(ԱՄԻՐՊԱՐԻՍ,

 

որ է զրիշկ: )

0140

(ԱՄՃԱՔ ՏԱՇԻ.

 

որ է հաճար ըլ լաջտա ?: )

0141

(ԱՄՐԻԱՇԸՂԱՆ.

 

որ է ղայեա ղօռուղի: )

0142

(ԱՄՈՒՆԱՆ.

 

որ է համաման: )

0143

(ԱՄՈՒԼԻՆ.

 

որ է նիշա: )

0144

(ԱՄՅԱԼՈՒՍՐՈՒԽ.

 

որ է խարատինն: )

0145

ԱՄՐՆԱՃԻՊ.

 

եւ է ինքն կամրգուն, եւ մթնագու, եւ տափկուկ է. եւ մէջն կուտ, եւ մէջն սպիտակ է:

0146

ԱՄՎԱՃ.

 

ինքն զանապ ըլ խայլին ցեղերուն է. եւ յիշած է ի վերայ զային իր համարն:

0147

ԱՄՅԱՅ ԸԼ ՅՈՒՏՐՈՒՊ

(Ver de terre).

''Ամյայ ըլ յարզ,,. որ է խարատինն. եւ յիշած է ի վերայ խէին. եւ հ. երկր (մայր) կասեն:

0148

ԱՄՅԱՅԻՍԻՆ

(Suc de verjus).

որ է հելենացի բառովն ազոխի ջուր կասեն. եւ ինքն յիշած է:

0149

ԱՄԱԼԻՍ եւ ԱՄԱՖՈՒՐԻՍ.

 

ինքն հելենացոց բառովն. խաղողին գինին է:

0150

(ԱՄՐԱՒԻՆ ԳԼՈՒԽՆ եւ ԾԱՂԻԿՆ.

 

որ է չումարն: )

0151

(ԱՅԳԻ

 

որ է քարմ: )

0152

(ԱՅԳԻԻՆ ՄՈԽԻՐՆ.

 

որ է ռամատ ըլ խաթապ քարն: )

0153

(ԱՅԱՆ ԸԼ ՍԱՐԱՏԱՆ

(Yeux d'լcrevisse).

որ է խեձգետնի աչվին, որ է սանկուսապու. եւ յիշած է ի վերայ սէին իր համարն: )

0154

(ԱՅԻՏ ԱՂԱՃԻ.

 

որ է պատճանկուշտ: )

0155

(ԱՅԼՆԱ. ՀԱՐԻ

 

որ է սադատն, սանդատն: )

0156

(ԱՅԾ.

 

որ է մաղար: )

0157

(ԱՅԾՈՒ ՍՊՏՈՒՐ.

 

որ է պայր ըլ մաղար: )

0158

ԱՅՂԱՂԻՍ.

 

որ է անճու. յիշած իւր համարն ի վերայ այբին:

0159

(ԱՅՂԻՐ ՕԹԻ.

 

որ է սէզ: )

0160

(ԱՅՐԸԽ.

 

որ է սիլ ?: )

0161

(ԱՅԽԱՏԱՆԻՍ ?

 

որ է ղայսումն: )

0162

(ԱՅՈՒ ԿՈՒԼԻ.

 

որ է ֆուվանիէ: )

0163

(ԱՅԸ ԿՕՊԷԿԻ.

 

որ է հաճար ըլ ղամա

րն: )

0164

(ԱՅՈՒ ՂՈՒԼԱՂԻ.

 

որ է աստարատիղաւս: )

0165

(ԱՅՅՍԱՐՈՒՂԱԼԱՍ.

 

որ է այեմառիղալիս: )

0166

ԱՅՄԱՐՈՒՖԱԼԻՍ

(Hemorocallis,

հռ. յ. Իմէրօքալիս). ինքն դեղին սուսանն է:

0167

(ԱՅՈՒՐԱՆ.

 

որ է լուֆ: )

0168

(ԱՅՎԱՅ.

 

որ է սաֆարճալ. յիշած է: )

0169

(ԱՅՎՈՒԼԲՈՒԹՆ ?

 

որ է բեւեկնու խէժն: )

0170

ԱՅՏԻՂՈՒՆ

(Indicum,

յ. Ինդիկոն). որ է ֆարֆիզն. եւ նման սատաֆի, որ է կարմրգուն:

0171

ԱՅՐԱՍԷ

(Racine d'Iris)

(որ է իռսա). ինքն կապուտ սուսանին տակն է. լաւն այն է որ սեւ եւ պինդ լինի, եւ ծանր, եւ անուշահոտ. տաք է Բ տարաճան, եւ չոր է Ա տարաճան. եփող է, եւ բացող է. մարդուն քուն կու բերէ, եւ զգլխացաւն կու տանի. եւ թէ տլէ այնեն՝ զխանազիրն կու հալէ, եւ զմանն ի յերեսացն կու տանի, եւ զգլխուն զխոցն այլ կու տանի. եւ թէ յաչքն քաշես զերդ թութիա՝ զսաֆրան ի աչիցն կու տանի եւ կու կտրէ. ի կրծոցէն եւ ի թոքէն՝ զպալղամն կու հալէ եւ կու հանէ. եւ օգտէ ըռուպին. եւ զգոզն, եւ զկանացիկն կու բանայ. եւ զփայծաղն կու հալէ. եւ զկալուածն այլ բանայ, եւ կու կակղացնէ. եւ զօձն ի փորուն հանէ. եւ զպատեղւորին զփորին պնդութիւնն տանի. եւ աւգտէ մաղաս ցաւին. եւ զդեղին ջուրն ի փորուն հանէ. եւ զարծուիքն տանի. եւ զխորու խոցերուն զմիսն բուսցնէ, եւ զթարախն սրբէ, եւ զուռէցն կակղացնէ. եւ ոսկրացաւութեան, եւ զերդ քար պինտ ուռէցներուն՝ թէ խմցնեն, աւգտէ. եւ գազանահարին այլ. եւ իր տալուն չաքն Բ դրամ է. եւ թէ շատ ի բան տանիս՝ զեն է. եւ թթու ըռպնին՝ զիր չարութիւնն տանի. եւ իր փոխանն իր կիսովն զրեւանդն է: Իպն ասէ թէ Է դրամ մեղրաջրով խմես՝ զսֆրան եւ զպալղամն լուծէ, եւ զաչաց արցունքն կտրէ. եւ թէ՝ չոր ծեծեն, եւ բարակ մաղեն, եւ ցանեն ի վերայ նասուր խոցերուն՝ աւգտէ. եւ թէ ծեծեն, եւ մեղրով շաֆ անեն՝ զտղան ձգէ. եւ թէ եփեն, եւ սպեղանի առնեն, եւ դնեն ի վերայ խոզից՝ օգտէ. եւ այսոր ձէթն սնկան ցաւերուն եւ վատուժ անդամոց զվատուժութիւնն այլ կու տանի: Ե իր գործն այս է. սալիխա ԺԲ, ղուստ ԺԲ հապ ըլ պալսան ԺԲ դրամ, մազտաքէ Զ դրամ, ղարանֆուլ Զ դրամ, ճավզպուէ ԺԲ դրամ, զաֆրան ԺԲ դրամ. եւ զդեղերն ծեծէ բարակ, եւ մէկ ապիկած աման մի դիր, եւ ՃԻ դրամ շիրիկ ձէթ ի վերայ լից, եւ սուսանի ծաղիկ Լ դրամ, կամ Լ ծաղիկ, եւ ի Ա շուք մի դնես, օր մի եւ գիշեր մի կենայ. եւ յետեւ քամեն, եւ զեղն առնուն, եւ ի գործ արկանեն: Ասէ Պատէհին թէ ինքդ կապուտ սուսանին տակն է. եւ այս այրասայ անունն անոր համար է, որ ինքն երդ զտէրունի գօտի՝ գունզգուն ծաղիկ ունի, դեղին, սպիտակ, եւ լազուարդի. եւ լաւն այն է որ սեւ ու պինտ եւ հանկուս հանկուս է. եւ բնութիւնն տաք է. եւ տանի զամենայն վնասակար գազանաց զչարութիւնն: Ասէ ԸՌազկանն Որդին թէ իր փոխանն՝ ի լուծում այնելն՝ մազարիոնն է, եւ Գ նուկի լուֆահին տակն է. բայց չէ ըստուգ. լուֆահին կաթն է. եւ Սահակն ասէ թէ թոքին զեն կու առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի մեղրն: Եւ այրասայ ասելն՝ վայրի սուսանին տակն ասել կու լինայ. եւ ինքն ի յանաատ տեղեր շատ կու լինայ: Ասեր է Գրոցս շինողն թէ՝ այսոր հունդն ի քուն բերող դեղերուն է. եւ թէ իր տակէն քիչ մի ակռադ դնես՝ մանտրէ, փորձած է, եւ ի մէկալ ակռադ չի հասնի յիրմէն:

0172

(ԱՅՐԱՍԱ.

 

որ է կապուտ սուսանն, եւ կամ՝ տակն: )

0173

ԱՅՐԱԾ ՊՂԻՆՁ

(Cuivre bruօlռ).

որ է ըռաստուխն յիշած է ի վերայ ըռային, Աստուծով:

0174

(ԱՅՐԱԾ ՍՊԻՏԱՃ.

 

որ է սարանճ: )

0175

(ԱՅՐԱՍՈՒՂԱՍԻՆ ?

 

որ է թին ահմախ: )

0176

ԱՅԸՊԱԽ

(Mercure, )

յ. Զիյբաք). որ է քէմիայքարներուն բառաւքն՝ զէպախն է. եւ ինքն շատ անուանք ունի որ պիտի յիշուի:

0177

(ԱՅՐՊՈՒԼՈՒՏԱՍ ?

 

որ է ճալպուպ: )

0178

(ԱՅԻ ՏԷԿԷՃԻ

(Pentaphyllum).

որ յարապն պէնճէնկուշ ասէ. ի վերայ պէին գիտ: )

0179

(ԱՆԴԱՂՐԱ.

 

որ է խարազա: )

0180

(ԱՆԴՐՈՒԼԻՍՆՈՒ.

 

որ էզարնապ: )

0181

(ԱՆԴՈՒԼԻՎՈՒ.

 

որ է զարնախ: )

0182

(ԱՆԿԸՈՒՂ.

 

որ է հանդաղուղ: )

0183

(ԱՆԿՈՒՇՏՊԱՐԿԱՍՏ,

 

որ է խլուրդ: )

0184

(ԱՆԱՌ.

 

որ է նուռ: )

0185

ԱՆՃՈՒՊԱՐ

(ChՌvrefeuille ?).

ինքն խոտ մըն է որ ի գետեզերքն կու լինի, եւ ի մորենուն տակերն կու բուսնի. եւ տերեւն նման է առվոտին տերեւին, եւ ճղերն այլ ի առվոտին ճղերն կու նմանի, եւ այլ հաստկեկ. եւ գունն կարմիր, եւ ծաղիկն այլ կարմրաժեռ է. եւ թէ զտակն հանեն, եւ զկեղեւն չորցնեն, եւ ծեծեն, եւ տան, որ արուն թքնու՝ աւգտէ. եւ որոյ արուն երթայ, եւ աղէցաւի, եւ որ սունկ ունենայ եւ բերանն բացուի, աւգտէ. եւ հին փորացաւութեան. եւ այսոր շարապն՝ զաղիքն կուժովցնէ. եւ որ շատ լուծումն ունի՝ բռնէ. եւ զհին թոքացաւութիւնն շատ ուժովցնէ եւ աւգտէ: Եւ ասէր են, թէ մեք՝ Գ ամսու թոքացաւութեան այսով դեղ արաք, շատ աւգտութիւն գտաք: Եւ իր գործն այս է. որ թաժային զկեղեւն առնուս, եւ ծեծես, զջուրն առնուս ԻԴ դրամ, եւ ՃԻ դրամ շաքար խառնես, եւ եռցնես որ կապի. եւ կամ ի չորէն Լ դրամ առնուս, եւ ձարձատես, եւ զինքն ջրով եփես, եւ ՃԻ դրամ շաքրով ի ղիվամ բերես, եւ ի բան տանիս, աւգտէ: Ասէ Պատէհին թէ ինքն հնդին՝ շատախ կասուի, եւ շալախ այլ կու ասեն. եւ ինճուպարն ի պատուական դեղերուն է. իր տակն եւ իր քամուքսն՝ որպէս թթի ջուրն է, խիստ կարմիր. եւ այն որ սպիտակ է, չէ աղէկն:

0186

ԱՆԱՂԱԼԻՍ

(Anagallis).

որ թ. սուլուկ օթի կասէ (որ է ազան ըլ ֆար). եւ ասմանի, եւ կարմիր այլ կու լինի. եւ լաւն նորն է. տաք է եւ չոր է յառաջի տարաճան. քաշող է. զխանազիրն կու հալէ աւծելով. եւ թէ ջրով եփես եւ խաղաչ առնես, զտզրուկն ի խռջակէն հանէ որ կպել լինի. եւ այս դեղս զարմանալի խասիաթ ունի. եւ մէկ ցեղն որ կարմիր է, զնստատեղն ի դուրս հանէ. եւ մէկալն որ ծաղիկն ասումանի է, եւ հանց ասմանի է որ ի սպիտակութիւն կու քշտէ, որ ասեն թէ սպիտակ է, զնստատեղն այլվայ ի ներս կու տանի. եւ թէ աւծես խոցերուն եւ ուռէցներուն՝ հալէ. եւ զկերուած խոցն յիստկէ. եւ ի գործ արկանելն՝ ի խաղաչ առնելն է քչկիկ. եւ հազին զեն առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի հաւըթին դեղնուցն. եւ իր փոխանն՝ վասն տզրուկ հանելու համար՝ հլթիսն է: Իպն ասէ թէ ինքն Բ ցեղ կու լինի Ա. ին ծաղիկն սպիտակ կու լինի, այնոր՝ էգ ասեն. եւ Ա. ին՝ կարմիր, անոր՝ որձ ասեն. եւ Բ այլ ծառեր են, որ ի գետինն կու ճապղին երբ բուսնին եւ մանտրկեկ եւ բոլոր տերեւնի ունին. եւ միրգն այլ բոլորկեկ կու լինի. եւ թէ չորցնեն զմիրգն, եւ ցանեն ի վերայ խոցերուն՝ աւգտէ. եւ թէ ծեծես, եւ զջուրն քամես՝ ըղեղէն զպաղլամն իջեցնէ, խաղաչ առնելով. եւ թէ զայս խոտս ծեծես, եւ իշու խիարով սպեղանի առնես՝ զտզրուկն հանէ եւ ձգէ: Աել են թէ ի քիթն կաթեցնես՝ զակռային զցաւն տանի եւ խաղեցնէ. բայց պատեհ այն է որ, թէ ձախ ակռան ցաւի՝ յաջ քիթն կաթեցնես, եւ թէ յաջ ակռան ցաւի՝ ձախ քիթն կաթեցնես. շատ աւգտէ. եւ թէ թաժայ քամես եւ մաննեխով խմես, հանէ զան տզրուկն որ ի խռչակն է. եւ թէ զիր չորն եփես եւ խմես, հանէ զան տզրուկն որ ի ստամոքն լինի. եւ թէ զէգն ի ապիկի աման դնես եւ այրես, եւ զմոխիրն բարկ քացխով խառնես եւ կաթեցնես, զտզրուկն ձգէ. եւ թէ գինով խմցնես, աւգտէ թունաւոր աւձին հարածին. եւ լերդին, եւ իրիկամացաւերուն, եւ աճուկին ցաւերուն աւգտէ. եւ զայս խոտս ի ձիուն ի աչքն կու դնեն՝ զհիւանդութիւնն կու տանի, եւ կու փարատի ձին ի ցաւուն:

0187

ԱՆԱՂԱՒՐԻՍ

(Anagyris).

որ թ. խոզի փուշ ասէ (որ է անաղօրուս). ինքն մէկ ծառ մըն է, որ խիստ պեղծ հոտ ունի. եւ միրգն իրիկամ կու նմանի. եւ գունն ազգի ազգի է. եւ խաղողին ատենն խիստ կու լինի. եւ յորժամ տերեւն թաժա լինի, ծեծես եւ սպեղանի առնես, եւ դնես ի վերայ պալղամի ուռէցին՝ աւգտէ եւ հալէ. եւ թէ Ա դրամ ծորի շարպով խմցնես՝ աւգտէայս ցաւերուս որ ի վերոյ գրեալ է. եւ զտղան ի փորուն հանէ, թէ մեռած է, թէ ողջ. եւ զկանանց արունն յորդորէ. եւ թէ գինով խմցնես՝ զգլխուն ցաւն անցնի. եւ թէ այն կնկտիքն որ տղայ չի բերեն՝ այսոր փատէն ի վիզն կախեն նա, տղայ բերեն. եւ թէ պտղէն ուտեն նա, շուտ փսխեցնէ:

0188

(ԱՆԱՍՕՆ.

 

որ է անիսոն: )

0189

(ԱՆԱՏԻՏԻՍ.

 

որ է հաճար ըլ նասր: )

0190

ԱՆՂԱՐԱ

(Onagra,

հռ. յ. Օնաղրա). ինքն խոտ մըն է որ փայտ կու նմանի. եւ տերեւն նշի տերեւ կու նմանի. եւ ի մէջն տերեւ կայ որ ի սուսան կու նմանի. եւ ծաղիկն նման է նռան ծաղկին. ի լերունքն կու բուսնի. եւ բնութիւնն հով է. եւ տակն փոքր եւ սպիտակ է. եւ թէ առնուս զայս խոտսֆ չորացնես, հոտն ի գինու հոտ կու նմանի. եւ թէ զայս խոտս ջրով եփեն, եւ զջուրն խմցնեն այն գազանոցն եւ անասնոցն որ ի մարդ չէ սովորել՝ սովորի. եւ թէ սպեղանի առնես եւ օծես ի վերայ պեղծ խոցերուն՝ աւգտէ եւ աղէկ միս բուսցնէ: Ասէ Պատէհին թէ այս խոտիս պարսկերէն անաւսար կասեն, եւ ապուզան այլ կասեն:

0191

ԱՆԴԱՐՈՒՀԱՐՈՒՆ

(Hedysarum,

հռ. Հեդիւսարոն, յ. Անդարսարոն). ինքն խոտ մըն է որ ի ցաներուն մէջն շատ կու բուսնի. եւ տերեւն նման է սիսռան տերեւի. եւ ի վերան պտուղ ունի, եղջեւրի կուտ կու նմանի. եւ ի մէջն հատկներ ունի կարմիր, նման է ոսբի. եւ համն լեղի կու լինայ: Եւ թէ եռցնեն եւ զջուրն խմեն՝ աւգտէ ստամոքի ցաւերուն, եւ ուժովցնէ, եւ զկալուածնին բանայ. եւ թէ զհունտն ծեծես, եւ մեղրով խառնես, եւ զերդ շաֆ առնես, եւ կանայքն վերցնեն յառջեւնուն, ո՛վ որ այն կանացն հետ մերձաւորութիւն այնէ՝ չի պատեղւորի այն կանայքն:

0192

(ԱՆԶԱԶ.

 

որէ ծորն: )

0193

(ԱՆԷԴՈՅՄ.

 

որ է սամիթ: )

0194

(ԱՆԿԷՐԷՔ.

 

որ է աֆայի, որ է խարբ օձ: )

0195

(ԱՆՈՒՏՈՒԼԻԵԱՒՆ.

 

որ է անուպուլիոն: )

0196

ԱՆՏԱՐՏԱՂԱՍ

(Androsaces,

հռ. յ. Անդրոսաքէս). ինքն ազգ մի սիսեռ է, որ իսկի տերեւ չունի. բայց ի ծայրն զերդ սիսեռ հատկներ ունի. թէ ի հնդէն Ա դրամ խմես գինով՝ աւգտէ արծուոց, եւ շատ գոզել տայ. եւ թէ նկրիսին սպեղանի առնես, օգտէ:

0197

ԱՆԻՏՐՈՒՆ

(Empetrum).

ինքն ի լերունքն կու բուսնի, վայրի քուռաթ ասեն. եւ տերեւն ի քուռաթ կու նմանի, եւ ի քարերուն ի մէջն եւ ի ծովեզերքն լինայ. եւ թէ զինքն Դաւիթ մարգարէին մեղրովն խմես, զպալղամն եւ զսաֆրան լուծէ. եւ Դիոսկրիտոս հռ. ֆինիկոն (աֆինիկոն) ասէ:

0198

ԱՆԻՍ ԸԼ ՊԱՂՍ

(CrucifՌre ?,

յ. Ինս էն-նէֆս). ինքն խոտ մըն է որ ի չոր տեղուանք կու բուսնի. եւ տերեւն ի ջրկոտիմի տերեւ կու նմանի, եւ դեղին ծաղիկ ունի. եւ թ. այսոր՝ դեղին ծաղիկ կասեն (որ է անասուս նաֆաս). թէ ոչխարն զինքն ուտէ՝ զկաթն քայլեցնէ. եւ թէ այն կաթնէն խմես, ւամ հում՝ կամ եփած, արբեցնէ զերդ զգինի, եւ զսիրտն խնդացնէ. եւ աւգտէ յն մեծ պեղծ խորհրդին որ ի սավտայէ լինայ, տանի եւ խալսի հիւանդն:

0199

ԱՆՃԻԼ

(Guimauve).

որ է պ. խաթմի. յիշած է ի վերայ խէին. եւ հ. տուղտ ասեն:

0200

(ԱՆՃԻԶԻՍ

 

որ է շահանճիր: )

0201

ԱՆՊԱՐՊԱՐԻՍ

(Berberis).

որ է զրիշկն (որ է ծորենի), եւ հ. ծոր, կարպարիսա ասեն. յիշած է ի վերայ պէին, Աստուծով:

0202

ԱՆՃԱՐԱԿՔ

(Marjolaine).

որ է մարզանկաւշն, որ է մարզանճաւշն, որ է ազան ըլ ֆարն յիշած է ի վերայ այբին:

0203

(ԱՆՂԱՐ.

 

որ է ծոր: )

0204

ԱՆՂՈՒՆ

(Rose fedite).

որ է վարդի մնթինն, որ է գիշահոտ վարդն. յիշած է. հոտվարդին, ''հոտով վարդն,, չէ:

0205

ԱՆՊՈՒՊ ԸԼ ՄԼՈՒՔ

(Britannica).

որ է պարտանիֆհին. եւ ինքն յիշած է ի վերայ պէին իր համարն, Աստուծով:

0206

ԱՆՃՆՏԻՆԱ

(Balaustes).

որ է հուսիտունն, որ է սիտիուսն, որ է յայըիմի, եւ կամ յայըիմ, եւ վահտուվան, եւ շավք ըլ մսրուն փուշն է, եւ յ. ճուլինար ասէ, եւ պ. կուլինար ասէ, եւ ի Շիրազ՝ կուլի սատպար կու ասեն:

0207

ԱՆՃԻՏԱ

(Marrube).

որ է հաշիշ ըլ քալպն, եւ շիրնաթ այլ կու ասեն, եւ սուֆ ըլ յարզ այլ կասեն. եւ ինքն ֆարասիոնն է. յիշած է ի վերայ ֆէին:

0208

ԱՆՃԻՏԱՆ

(Silphium եւ Asa).

որ է սայսալիոսի (Sռsռli). եւ ինքն Բ ցեղ է, եւ պ. անկիտան ասեն (քարմտանա). եւ ինքն հլծիսին ծառն է, եւ մախրուսն է. եւ հլթիսն իր խէժն է. եւ իր տերեւն սպիտակ եւ սեւ է. եւ լաւն այն է որ սպիտակ լինի եւ անուշահոտ. եւ այն որ տերեւն սեւ է՝ մնթին է, եւ ինքն անճիտանին սամխն է, եւ յիշած է. եւ այն որ՝ հլթիսի մնթինն է, ինքն անճիտանին սամխն է, եւ ան անճիտանն՝ մնթին կու լինի. եւ այն որ անճիտայի տայըիպն է՝ այնոր հլթիսի տայըիպ կասեն, եւ ան անճիտանին՝ քաշիմ ւասեն. յիշած է. եւ այն որ անճիտանի խորասանին է՝ ուշթարխար կասեն անոր տակին. եւ այն որ անճիտանի ըռումին է՝ սայսալիոս կասեն, եւ հունդն՝ քաշիմն է. եւ յիշած է ամէն մէկն իր տեղն: Իպն ասէ թէ անտիճանն ուշթարղարն է, եւ կարմիր պտուղն է, եւ ղասնին իր խէժն է. եւ ինքն սեւ այլ կու լինի, եւ սպիտակ այլ կու լինի. որ սպիտակ է՝ տաք է յԳ տարաճան, եւ չոր է Ա տարաճան. եւ նուրբ այնող է. եւ թէ զինք աւծեն հոռոմ ձիթով՝ զսպինն տանի յերեսացն. եւ ճլէ այնէ. եւ աւգտէ խանազիրին. եւ ուշ(թար)ղարին քացախն՝ զան լազիճ պալղամն որ ի թոքն եւ ի փայծաղն լինի, տանի. եւ զմերձաւորութիւնն ուժովցնէ. եւ զկերակուն հալել տայ. եւ ստամոքին զգիճութիւնն շինէ. եւ զգոզն յորդորէ. եւ զճիճին, եւ զաւձն ի փորուն հանէ. եւ լուծումն առնէ. եւ թէ քիչ մի ուտես՝ ամենայն մահացու դեղոցն աւգտէ. եւ թէ սուսանի ձիթով աւծես՝ աւգտէ երղնիսային. եւ զանձինն պեղծ հոտն փոխէ. եւ աւգտէ այն ջերմանն՝ որ ըրիպ ասեն. եւ իր տալուն չաքն Ա դրամ է. բայց ըղեղին զեն կու առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի քացախն. եւ իր փոխանն քամանի քրմանին է: (Թուրքն ղասնու ծառ կասէ: )

0209

(ԱՆՃԻՏԱՆԻ ՌՈՒՄԻ.

 

որ է քաշիմի ռում: )

0210

(ԱՆՃԻՏԱՆԻՆ ՏԱԿՆ.

 

որ է ուշթարղար, որ է մախրուս: )

0211

ԱՆՏՈՒԶ

(Aunռe).

ըռասան է. յիշած է:

0212

ԱՆԱՐԿԻՈՒ

(Pavot).

ասցել են թէ խաշխաշն է. եւ ինքն յիշած է ի վերայ խէին իր համարն:

0213

ԱՆՍԱՍԱՅ

(Staphisaigre).

ինքն զապպ ըլ ճապալն է, որ է մավիզաճն. եւ յիշած է ի վերայ մենին յիր համարն:

0214

ԱՆՈՒՔ

(Plomb).

որ է արճիճն. յիշած է ի վերայ այբին իր համարն:

0215

ԱՆՃԻՏԱՅ

(Marrube).

որ է հաշիշ ըլ քալպն, եւ հ. հաւտիսաւյ ասէ: (Իր տակին խէժն է՝ օշախն: )

0216

ԱՆԱՐՄՈՒՇՔ

(Fleur du Grenadier sauvage).

որ է նարմուշքն, որ է նարխուշքն, որ է Եգիպտացոց նռան կոթն եւ կամ պպլուկն. յիշած է ի վեայ մենին:

0217

ԱՆՊԱՅՄԻՍ

(Camomille,

հռ. յ. Անթեմիս). ինքն ծաղիկ մըն է, որ ի պապունաճ կու նմանի. եւ ոմանք ասեր են թէ ստուգ պապունաճն է:

0218

(ԱՆՈՒԿ.

 

որ է արճիճ: )

0219

ԱՆՈՒՊՈՒԼԻՈՆ.

 

ի դդում կու նմանի, խոտ մըն է. եւ այս խոտիս վայրի դդում կասեն (որ է անտուլիոն եւ անուտուլիոն). եւ թէ խոցերուն վերայ դնես՝ աղէկցնէ, եւ զուռէցն տանի, եւ միս բուսցնէ:

0220

ԱՆՍԱՅ ԸԼ ՄԼՈՒՔ,

 

''Անսար ըլ մլուք,,. ինքն ի սֆուֆին ցեղերուն է. վասն զբերնին հոտն տանելու համար ի բան արկանեն:

0221

(ԱՆՈՒՄԱԼԻ

 

որ է աւնաւմալի: )

0222

ԱՆՈՒՄԱՅ

(Anchusa).

ինքն ի շիխարին ցեղերուն է. ի շիխարն յիշած է ի վերայ շային, որ է ապուխալիսան. յիշած է ի վերայ այբին իր համարն:

0223

(ԱՆՈՒՆՈՒՄԱ.

 

որ է ավնումա: )

0224

(ԱՆՈՒՇԱՏՐ.

 

որ է նիշատիր: )

0225

ԱՆՖԱԽ

(Omphacinum).

որ է հոռոմ ձէթն. որ զինքն խակ ձիթապտղէն կու հանեն:

0226

ԱՆՃԱՏԱՅ

(Silphium եւ Asa).

որ է անճուտայ, որ է անճուսայ. եւ ինքն ի շիխարն յիշած է ի վերայ շային:

0227

ԱՆՈՒՄԻՆԵԱՅ

(Anռmone).

որ է շաղայիղի նումանն. յիշած է ի վերայ շային իր համարն:

0228

ԱՆՏՈՒՆԻԱՅ

(Inthybus,

յ. Ինտուբիա). որ է քասնին. եւ շատք կասեն թէ բնութիւնն հով է եւ չոր է. յիշած է:

0229

ԱՆԱՊ

(Aubergine).

որ է հատաղն, որ է տուղասն, որ է մազտուտն, որ է քահիրաք. հավսալ այլ կասեն. եւ ինքն պատինճանն է. յիշած է ի վերայ պէին:

0230

ԱՆՊԱՐԻՍ

(Vigne).

որ է ինքն. հռ. եւ հ. տունկն է, որ է որթն, որ է խաղողին ծառն. յիշած է իր համարն:

0231

ԱՆՃԻՐԻՏԱՄ

(Figuier d'Adam,

պ. Էնջիրի Ադէմ). ինքն թուզ կու նմանի, բոլոր եւ կարմիր. եւ ինքն հանդալն է. եւ ի մէջն սպիտակ կետեր ունի. եւ ինքն ծառի մի միրգն է. ի Հնդկաց կու գայ:

0232

ԱՆԹԱԼԱՅԻ ՊԱԼԶԱ

(Zռdoaire blanche).

որ է ինքն բուս մի, որ տերեւն ի սինայ տերեւ կու նմանի. եւ գունն ի դեղնութիւն կու քշտէ. եւ զինքն գործ կու արկանեն. Անդալիսցիքն այսոր՝ ֆիհ այլ կասեն. բնութիւնն տաք եւ չոր է:

0233

ԱՆԹԱԼԱՅԻ ՍԱՎՏԱ

(Aconitum anthora).

որ է ճատվարն յիշած է իւր համարն ի վերայ ճէին. եւ իրեն թ. փաղամպար չիչակի ասեն. որպէս սպիտակ ծաղիկ ունի, եւ անուշահոտ է. եւ տակն նման է կիպէռիսին, եւ այլ մեծկակ է. եւ այսոր՝ ճատվարի անդալիսի (ճատվարի ուռիա) ասեն. յիշած է ի ճէն:

0234

ԱՆՃՈՒՀ

(Marjolaine).

որ է յօտն. յիշած է ի վերայ յիին իր համարն. ամէն:

0235

(ԱՆՕՍԱՐ.

 

որ է անղարա: )

0236

ԱՆՖԱՀԱՅԻ ԱՐՆԱՊ

(Prռsure de LiՌvre).

որ է պ. փանի մայեայի խարկաւշն, եւ հ. լապստկի խաղած ասեն. եւ թէ քացխով խմեն՝ աւգտէ ըխտաւորին. եւ կէս մխթալ՝ փազահր է ամենայն գազանահարի: Մասուվիային Որդին ասէ, որ յիրմէն մէկ կուտ խմէ եփած գինով, աւգտէ ամենայն աւձահարին, եւ գազանահարին, եւ կարճահարին. եւ թէ պատեղւոր կնիկն զլապստկին զխաղածն՝ որ որձ լինի՝ խմէ, զըռիպ ջերմն թողու. եւ թէ սարատանին աւծես՝ աւգտէ. եւ թէ տղակներուն խմցնես՝ զըխտաւորութիւնն տանի. եւ ամենայն ցեղ խաղածնին զայս աւգտութիւնն ունի. եւ այլ յաւելի՝ լապստկին է. եւ յորժամ շաղես ջրով՝ եւ ի քիթն կաթեցնես, զարունն կտրէ: Եւ (երբ)կաթնկեր տղան փսխէ, եւ կաթն ի փորն կապէ տղականն, քիչ մի այս խաղածէս տաս՝ աւգտէ: Եւ թէ կանայք՝ յիստկելուն յետեւ՝ քիչ մի մուշք խառնէ եւ երցնէ, պատեղւորութեան ընկերող լինի: Եւ թէ Գ աւրէն յետեւ խմէ քիչ մի, զպատեղւորութիւնն խափանէ. եւ զան գիճութիւնն որ ի արգանտէն գայ՝ կտրէ. եւ զփորն կապէ. եւ զաղեց գաներն աղէկցնէ. եւ զկանաց նազաֆն կտրէ. եւ թէ տղտով եւ հոռոմ ձիթով ի զաւդուածին վերայ դնես՝ որ եղէգ եւ կամ փուշ մտել լինի, հանէ եւ ի դուրս քաշէ:

0237

ԱՆՖԱՀԱՅԻ ՖԱՐԱՍ

(Prռsure de Cheval).

որ է ձիու խաղածն. եւ թէ զձիուն խաղածն տաս հին լուծման եւ աղեց գաներուն՝ աւգտէ:

0238

ԱՆՖԱՀԱՅ ԱՄԵՆԱՅՆ ՑԵՂ ԱՆԱՍՆՈՅ

(Prռsures).

որ յիշենք անուամբ. եզին խաղածն աւգտէ ամենայն գազանահարի, եւ շավքարան եւ ֆտր ուտողին. եւ տուր յիրմէն կէս մխթալ. եւ թէ քացխով խմես՝ աւգտէ որ ի ստամոքն կաթն պաղի:

0239

ԱՆՖԱՀԱՅԻ ԽԱՇՖ

(Prռsure de Faon).

որ է եղին հորթուն՝ որ որձ լինի՝ խաղածն. եւ թէ կանայք սրբելուն ետեւ վերցնեն՝ զպատեղւոր լինալն խափանէ եւ չթողու որ պատեղւորի:

0240

ԱՆՖԱՀԼ ՃԱՄԱԼ

(Prռsure de Chameau).

որ է ըղտու կաւզէռին խաղածն. ասեր է Մինհաճին տէրն թէ յիրմէն կէս մխթալ եւ կամ սիսռան չաք տաք ջրով խմեն քան զմերձաւորութիւնն յառաջ, զմերձաւորութիւնն յաւելցնէ. քան զայս զաւրաւոր մերձաւորութեան դեէ չկայ: Եւ ըղտուն, եւ ոչխրին, եւ եզինն, եւ վայրի ոչխրին, թէ քացխով խմես՝ աւգտէ կաթինն որ ի ստամոքն պաղել լինի. եւ ասցած է վասն այս խաղածնուն համար, թէ իրենց զաւրութիւնն որպէս կղբու ձուին է. եւ ուժն այլ այսպէս է, ըխտաւորին եւ արգանտին խծկելուն Եւ ամենայն խաղած՝ այն որ կապած է, արձակէ եւ հալէ. եւ այն որ հալած է, կապէ եւ պնդէ:

0241

ԱՆՖԱՀԱՅԻ ՏՈՒՊ

(Prռsure d'Ours).

որ է արջուն խաղածն. Զահրավին՝ ի խավասն գրել է, թէ զգիրութիւնն յաւելցնէ եւ զանձն խիստ յուժով առնէ յորժամ խմես:

0242

ԱՆՖԱՀ ԸԼ ՅՕՃԸԼ

(Anthirrhinum,

յ. Ինֆ էլ-էջլ). որ թ. իր հորթու քիթ ասէ, այնոր համար որ միրգն ի հորթու քիթ կու նմանի. եւ թէ զայս խոտս եռցնես եւ զջուրն խմես, աւգտէ ամենայն մահացու դեղոց. եւ թէ սուսանի եղով խառնես եւ յերեսն աւծես, ո՛վ տեսնու՝ ընդունի զինք սիրով: Խաւսք Իպն, որ ասէ վասն խաղածնուն եւ իրենց զաւրութեանն: Լաւն այն է որ գիճութիւնն պակասել լինի. տաք է եւ չոր է Բ տարաճան. մուհթատիլ է եւ մուհալլիլ է: Եւ Լապստկին խաղածն աւգտէ ըխտաւորին, եւ զպաղած արունն հալէ, եւ արգանտին աւգտէ. եւ թէ կանայք զինքն վերցնեն՝ պատեղւորին. եւ զլուծումն այլ ուժով կու կտրէ: Եւ ամենայն խաղածնի աւգտէ ամենայն մահացու դեղոց, եւ շավքարան խմողին: Եւ իր տալուն չաքն Բ կուտ է. բայց ստամոքին զեն կառնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի թորն. եւ իր փոխանն լեղին է: Ասցած է թէ զինքն ի լաթն կապեն, եւ ո՛վ որ ջերմն բռնէ՝ ի բութն կապեն, թողու ջերմն: Շանն մայեան աւգտէ փորացաւութեան, եւ լուծման, եւ աղեց գաներուն: Իշուն, եւ եղին հորթուն, եւ ուլին, եւ ըղտին կոզռանն, եւ ամէնուն ուժն մէկ է. եւ թէ քացխով խմես՝ զվախն ի սրտէն տանի:

0243

ԱՆԳՈՒԺԱՏ

(Silphium եւ Asa).

որ է անճուտան, որ է հլթիս. յիշած է:

0244

ԱՆՃԻՐԱՅ

(Ortie).

որ է ղարիսն, եւ սասարքիշտ ասեն, եւ կազնայ ասեն, եւ պ. թուխմի անճիրայ ասէ, որ է եղիճին հունդն. ինքն Բ ցեղ կու լինի. լաւն այն է որ կանանչ լինի եւ հունդ ունենայ. տաք է Բ տարաճան. հալող է. զանձն ուժովցնէ. կալուածն բանայ. եւ թէ զիր հունդն սեւ ձութով ծեծես եւ դնես ի վերայ ակռային՝ հանէ. եւ թէ զտերեւն եփես եւ դնես ի վերայ ուռէցին՝ եւ որ ի յակընջթոռքն լինայ՝ աւգտէ եւ թէ զիր ջուրն քամեն եւ շիրիկ ձիթով խմեն, աւգտէ հազին. եւ իր հունդն զպեղծ եւ զլազիճ գիճութիւնն տանի, եւ զարուն թքնուլն կտրէ. եւ հունդն զպալղամն լուծէ, եւ զբարակ աղիքն յիստկէ, եւ զդեղին ջուրն հանէ, եւ աւգտէ արծուոց եւ խուլնջի, եւ կռնակին ցաւութեան, եւ զծածուկ մարմինն զաւրացնէ, եւ զմերձաւորութիւնն յաւելցնէ. եւ թէ աղով սնկան աւծես՝ օգտէ. եւ զպինտ ուռէցնին կակղացնէ եւ եփէ. եւ զսարատանն այլ չքէ. եւ թէ աղով ի վերայ խոցին դնես՝ աւգտէ եւ յիստկէ. եւ թէ տլէ այնես, աւգտէ այն խոցին՝ որ կերուի. եւ իր հունդն զկաշին կարմիր անէ, եւ ճլէ տայ. եւ իր տալուն չաքն կէս դրամ է. բայց աղեց զեն կառնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի քիթրան. եւ իր փոխանն հապինիլն է, եւ իրենն չաք՝ ասփրին հունդն է: Իպն ասէ, թէ զթաժա տերեւն ծեծեն եւ դնեն ի վերայ արգանտին, ի ներս տանի. եւ թէ ծեծեն, եւ մեղրով խառնեն, եւ լիզեն, աւգտէ հեւուց. եւ թէ Բ դրամ ի հնդէն խմես՝ լուծումն առնէ. եւ յետեւանց վարդի ձէթ խմէ որ զխռչակն չայրէ, եւ զան կպչտուկ պալղամն՝ որ ի ստամոքն լինի, հանէ. եւ թէ սքինճպինով խմես՝ աւգտէ փայծղան ցաւերուն, եւ իրիկամաց ցաւերուն. եւ թէ զհունդն ծեծեն եւ մեղրով խառնեն եւ ի արանքն աւծեն՝ մեծցնէ եւ ուռեցնէ. եւ թէ ի հնդէն Ա դրամ ուտեն, հալէ զան քարն որ ի յիրիկամն լինի. եւ պաղած աուննին հալէ եւ յիստկէ. եւ թէ մատուտկով եռցնես եւ խմես՝ աւգտէ բշտին ցաւուն եւ այրելուն. եւ թէ զտերեւն եռցնես եւ սպեղանի առնես այն ուռէցին՝ որ ի ակնջթոռքն լինի, աւգտէ:

0245

(ԱՆՃԻՐԷ.

 

որ է անճիրա: )

0246

ԱՆՂՏ

(Mouette).

որ է նիհամ. յիշած է, Աստուծով:

0247

ԱՆԶՐՈՒԹ

(Sarcocolle).

որ է անծրութն. ինքն յայտնի խէժ մըն է. Բ ցեղ է. սպիտակ եւ կարմիր է. լաւն այն է որ սպիտակ լինայ. տաք է Բ տարաճան, եւ չոր է տարաճան. յիստկող է զխոցերն. եւ աւգտէ աչից ցաւին, եւ որ ջուր իջնելու է, եւ որոյ աչքն յիրար կպչելուն. եւ թէ աւծես՝ աւգտէ խանազիրին, եւ ակընջին խոցերուն. եւ զմանն ի յերեսացն տանի. եւ թէ խմեն զինքն՝ զգլուխն խոց առնէ խասիաթով. եւ զծծին խոցերն հալէ եւ աղէկ այնէ. եւ զսաֆրան եւ զպալղամն լուծէ. եւ թէ օծէս՝ աւգտէ ձուքուռանին. եւ զխոցերուն զմիսն բուսցնէ. եւ գէճ խոցերուն լաւ է. եւ թէ ոսկրացաւութեան՝ ընկզի ձիթովն խմցնես, աւգտէ. եւ զմարդն գիրացնէ. եւ տալուն չաքն կէս դրամ է. եւ զմարդուն գլուխն քալ կու առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի ընկըզին ձէթն. եւ իր փոխանն՝ Բ իր չաք նշան է եւ կամ կէս իր չաք՝ սապռն է: Իպն ասէ թէ ուզես որմէն խմես, նշի ձէթ խառնէ եւ խմէ. Բ դրամ ի բան տար. եւ բժշկապետքն ասցել են թէ յԵգիպտոս կանայքն զԺԲ կամ զԻԴ դրամ ի բաղնեց ելած ի գործ արկանէին, իրենց մարմինն կու գիրանար խիստ եւ զեն չէր առնել: Ասէ Պատէհին, թէ ինքն փշի մի խէժ է որ՝ աշապաքա ասեն. ինքն կարմիր եւ սպիտակ այլ կու լինայ. եւ յորժամ արեգական տաքութիւնն յինք շատ հասնի, հին եւ կարմիր լինի. եւ այս ցեղիս՝ անզրութ վաղարզու, ''անզրութի վաղազրու,, ասեն, եւ քանճատայ ասեն, եւ պ. կազրու ասեն. եւ լեառ մի կայ, որ Կաւհի շապան, Կահ վարտաճան կասեն, անկից կու ելանէ. լաւն այն է որ սպիտակ լինի, եւ ի դեղնութիւն քշտէ, եւ լեղի լինի:

0248

(ԱՆԴԱՍՈՒՄ.

 

որ է նանա ջրի: )

0249

ԱՆԴԱՐԻՈՆ.

 

ի լեառն կու բուսնի, խոտ մըն է. ըռազիանա կու նմանի, եւ հոտն սուր է. այն որ լուծումն առնէ՝ լաւ է, մուհալլիլ է. եւ թէ ի քացխին մէջն եփես եւ ի գլուխն օծես, աւգտէ սատար եւ տավար ցաւուն, որ ի գլուխն լինի, եւ հին գլխու ցաւութեան, եւ ֆալիճին, եւ զկանացիկն կու բանայ, եւ զտղան կու ձգէ. եւ թէ խմեն եւ կամ վերցնեն, եւ թէ օծէն, փայծաղնն կու հալէ եւ կու տանի. եւ աւգտէ ամենայն վնասակար դեղոց չարութեան. եւ որ կորն խայթէ՝ աւգտէ յայտնապէս. եւ ջղերուն եւ խոցերուն աւգտէ. եւ յէրղնիսային, եւ ոսկրացաւութեան, եւ գազանահարի աւգտէ. բայց ըղէղին զեն առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի վարդին ձէթն. եւ իր փոխանն ղուստն է, եւ զրեւանդն յերկանն իր չքաւքն:

0250

(ԱՆԴԱՐՈՒՍԱՄԱՆ.

 

որ է հայֆարիղոն: )

0251

(ԱՆԻՇԱՏ.

 

որ է ուպան: )

0252

ԱՆԻՍՈՒՆ

(Anis).

որ է յայտնի ամենայն լեզուաւ, եւ թ. հազապ թարայ ասէ. ասած է թէ ինքն հոռմցի ըռզիանին հունդն է. լաւն այն է որ նոր լինի. տաք եւ չոր է Բ տարաճան. բացող եւ յորդորող է. եւ թէ ծխեն՝ աւգտէ ամենայն ղուգամին. եւ շոգին՝ հով գլխու ցաւութեան աւգտէ. եւ զբերնին համն աղէկ առնէ. եւ որոյ երեսն ուռի՝ օգտէ. եւ թէ զինքն ծեծես եւ չամչով շաղես որ ուտէ, զչորութիւնն տանի. եւ աւգտէ աչից եւ զկուրծքն եւ զթոքն յիստկէ ի պեղծ գիճութենէ. եւ զհազն այլ տանի. եւ զսավտան կու հալէ եւ կու տանի. եւ զքամին յանձնէն կու ցրուէ. եւ զլերդն, եւ զփայծաղն, եւ զիրիկամն, եւ զգոզին կալուածն կու բանայ. եւ զկանացիկն այլ կու բանայ. եւ զմերձաւորութիւնն, եւ զծարաւն՝ որ ի պալղամին գիճութենէն լինի՝ կտրէ. եւ աւգտէ ամենայն պալղամի ջերմանն. եւ զվնասակար դեղոց զչարութիւնն տանի. եւ քրտինք տայ բերել. եւ զուռէցնին կակղացնէ. եւ իր տալուն չաքն Ա դրամ է. բայց բշտին զեն առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի մատուտկին ըռուպն. եւ իր փոխանն՝ ըռզիանին հունդն է: Ասէ Պտէհին թէ ինքն ըռազիանայի ըռումին է. եւ ինքն Բ ցեղ է. այն որ հոռմցին է՝ ի նանխուհ կու նմանի. եւ այն որ հոռմցի չէ՝ ի ղրտմանա կու նմանի. եւ լաւն այն է որ հոռմցի լինի. աւգտէ արծուոց եւ ստամոքին քամուն եւ գռգռալուն. եւ թէ յաչքն քաշես՝ զհին սապալն տանի. եւ աւգտէ հին ջերմերուն. եւ զլերդին կալուածն բանայ. եւ թէ ակռան օծես՝ զհոտն անուշցնէ, եւ զակռային տակերն սրբէ. եւ զիր չարութիւնն տանի ըռազիանան. եւ իր փոխանն սամթին հունդն է. եւ ասցած է թէ իր փոխանն քարաւիան է:

0253

ԱՆԻԾԱԾ ԾԱՂԻԿ

(Eupatoire de Dioscorides).

որ է ղաֆէթն, որ է երեսնակն. յիշած է ի վերայ ղատին յիր համարն:

0254

ԱՆՄԵՌՈՒԿ

(Pourpier).

որ է փրփրեմն, որ է պախլաթուլ համղան. յիշած է ի վերայ պէին իր համարն:

0255

ԱՆԾԽՈՏ

(Fumeterre).

որ է շահթառաճն. ինքն յիշած է ի վերայ շային իր համարն:

0256

ԱՆԿԱՐՏԻԱՅ

(Anacarde).

որ է պալատուրն. եւ ինք հոռոմերէն է. եւ յիշած է ի վերայ պէին իւր համարն:

0257

(ԱՆԿՈՒՊԻՆ.

 

որ է մեղր: )

0258

(ԱՆԿՈՒՎԻԶ.

 

որ է տարիղան: )

0259

(ԱՆԿՈՒՐ.

 

որ է խաղող: )

0260

(ԱՆԿՂ.

 

որ է ռախա ?: )

0261

(ԱՆԿԻՏԱՆ.

 

որ է անճիտա: )

0262

(ԱՆՏՈՒՊԻԵԱ.

 

որ է շամի հնտուպէն: )

0263

(ԱՆԿՈՒՐԸՌՈՒԱՊԱՀ.

 

որ է այնապ ըլ սայլապ: )

0264

ԱՆԱՂԱԾ ԾԱՐՈՒՐ

(Tutie).

որ է թութիան. յիշած է ի վերայ թոյին:

0265

ԱՆՆՈՒԽ

(Menthe).

որ է նանայ. եւ ինքն յիշած է ի վերայ նուին իր համարն:

0266

(ԱՆՆՈՒՐՈՒԹՆ ?

 

որ է համամա: )

0267

ԱՆՏԻԶԵԱՅ

(Inthybus,

հռ. յ. Ինտուբիա). ինքն հոռոմ բառ է. եւ յ. հնդիպայ ասէ, եւ պ. քասնի, եւ հ. եղրդակ. եւ յիշած է ի վերայ հոյին իր համարն:

0268

(ԱՆԴԱՐԱՆԻ ԱՂ.

 

որ է անտարիոնի աղ: )

0269

(ԱՆՏԱՐԱՆԻ ԱՂ.

 

որ է անտոնի աղ: )

0270

Անդիանտաւն

(Cappillaire,

հռ. յ. Ադիանտոն). հոռոմ բառ է. եւ հ. ձարխոտ ասեն, եւ յ. փարսիաշան ասէ, եւ թ. պալտրի ղարա ասէ. եւ ինքն յիշած է ի վերայ պէին իր համարն:

0271

(ԱՆՏԱՐԱՏԱՂԱ.

 

որ է անտարտաղաս: )

0272

(ԱՆՏՈՒԶ

(Aunռe).

որ է ըռասանն, որ է ճանահն, որ է հ. կղմուխն. եւ ինքն յիշած է ի վերայ ռային:

0273

(ԱՆԹԱՐՈՒ ՀԱՐՈՒՆ

 

. . . որ է անդարու սարօն: )

0274

ԱՆԹԻԼԻՍ

(Cressa cretica).

ինքն Բ ցեղ կու լինայ. Ա՝զերդ ոսբն կու լինի, տերեւն յերկան, մէկ մէկ թիզ կու լինի. եւ իրենն վայրի ոսբ կասեն. եւ Ա ին՝ տերեւնքամայֆայտոսին տերեւն կու նմանի: Եւ թէ ասկից Դ դրամ տան որ խմէ՝ աւգտէ իրիկամացաւուն, եւ գոզարգելին, եւ ըխտաւորին այլ. եւ թէ զԲ այլ տրորես եւ խառնես վարդի ձիթով, եւ շաֆ առնես, եւ կանայքն յառջեւէն վերցնեն՝ աւգտէ տաք ուռէցին, որ ի յարգանտն լինայ. եւ այն ցեղն որ ի յամաֆատոս կու նմանի՝ թէ քացքով խմեն, օգտէ դիւահարին:

0275

(ԱՇԱԿ ԽԻԵԱՐԻ.

 

որ է ղսսա խիմար: )

0276

(ԱՇՈՒ.

 

որ է մուղրա: )

0277

(ԱՇԷԼԱՒՆԱ.

 

որ է սուլֆաթ: )

0278

(ԱՇՄՈՒՍԱ.

 

որ է սամուսա: )

0279

(ԱՇՂԱՂՈՒԼ

(Tordilium secacul).

որ է շաղաղուլն. յիշած է ի վերայ շային իր համարն:

0280

(ԱՇՊՈՒՂԱ.

 

որ է խամանն: )

0281

ԱՇՔԻԼԻ ՉԱՇՄՆ

(Rhamnus Diosc. ).

որ է յավսաճն. յիշած է ի վերայ յիւն իր համարն:

0282

ԱՇՆԱՅԻ ՏԱՒՈՒՏ

(Hysope D. ).

որ է չոր զուֆան, որ է զուֆայի եապիսն. յիշած է ի վերայ զային իր համարն:

0283

ԱՇՄՈՒՆԻՍԱՅ

(Carotte sauvage).

որ է վայրի ստեպղինն, որ է ճազարի պարրին. յիշած է յիր համարն. ամէն:

0284

ԱՇԽԻՍ

(Chamռlռon blanc).

ասցած է թէ քարմտանային ծառն է. եւ ինքն մազարիոնին ցեղերուն է. եւ իրեն՝ խամալուն լուղիս ասեն. եւ ինքն սպիտակ ասել կու լինայ. եւ ոմանք աղսիայ ասեն. եւ ինքն ի լերունքն կու լինայ. եւ այսոր մեկնութիւն ի մազարիոնն կու յիշուի: (Սպտակ մազարիոնն է: )

0285

ԱՇՐԱՍ

(Ornithogale).

որ է խունսան, որ է շրէշն, որ է ապրախն. եւ ինքն յիշած է իր համարն ի վերայ խէին:

0286

ԱՇԻԵԱՖԻ ՄԱՄԻՍԱՆ

(Glaucium).

որ է մամիսան. յիշած է ի վերայ մենին:

0287

(ԱՊԱ ԿՕՄԱՃԻ.

 

որ է խուպազն: )

0288

ԱՊԻԿԻ

(Verre).

որ է զուճաճն, որ պարսին ապկինա կասէ. եւ ինքն յիշած է ի վերայզային:

0289

ԱՊՈՒՂԱՆԻՍ

(Euphorbia spinosa Spr.,

հռ. յ. Իպպուֆաիս). որ է ղասուլ հոռմցին. ինքն խոտ մըն է, որ մանտր տերեւնի ունի. նման է ձիթենոյ տերեւին. եւ ինքն ի ծովեզերքն կու բուսնի. եւ Բ տերեւին մէջն մէկ մէկ չոր փուշ կայ, սպիտակ սպիտակ. եւ ի գագաթն ծաղկնի ունի կուզ կուզ, խաղողի գուն: Եւ յորժամ զայսոր տերեւն եւ զտակն առնուն, եւ եռցնեն, եւ քամեն, եւ չորցնեն, եւ պահեն, եւ յորժամ պիտենայ՝ առնուն մայուլ ղարատին ջրովն, որ է շարապն, Գ մխթալ խմցնեն, զջրի պալղամն լուծէ. եւ հեռուց, եւ ըխտաւորի, եւ ջղացաւութեան աւգտէ, Աստւծով:

0290

ԱՊՐՈՒՆ

(Sempervivum).

որ է հայըի յալամն, որ է վայրի ազոխն. որ ինքն հանապազ կենդանի է, եւ կանանչ, եւ դալար է. եւ ինքն յիշած է ի վերայ հոյին յիր համարն:

0291

ԱՊԶԱՐ ԸԼ ՂԱՏ

(Sdum,

Աբզազ էլ-կըտտա). որ է հայըի հալամն, որ է վայրի ազոխն յիշա է յիր համարն ի վերայ հոյին:

0292

(ԱՊԶԻՂԱՐԻՆ

 

. . . որ է ապրիղարին, եւ ոմանք սորա ուրքար օթի ասեն: )

0293

ԱՊԼ

(Petit Cardamome).

որ է փոքր ղաղուլէն. Գ զռէն աման ունի. կու հանեն ի յամնէն զինքն. եւ Ա ցեղն՝ ճավզպուէի չաք կու լինի, Գ զռէն. եւ Ա եղն՝ պալիլային կուտն կու նմանի, բոլորկեկ է, եւ նաւսր կեղեւ ունի. եւ այս Բ ցեղն այլ փոքր ղալուլան է, եւ հիլ, եւ հալ, եւ խարպուէ, եւ շուշիմիր այլ կու ասեն. տաք է եւ չոր է Գ տարաճան. լաւն այն է որ սուր լինի. եւ իր աւգտութիւնն եւ ուժն որպէս ղարանֆուլն է. հով ստամոքին եւ լերդին աւգտէ. եւ զվերաբերութիւնն կտրէ: Եւ ասցած է թէ քան զմեծ ղաղուլէն նուրբ :

0294

ԱՊԱՐ

(Plomb).

որ է այրած անուկն (Litharge). յիշած է:

0295

(ԱՊԶԱՐ ԸԼ ՂԱՏ.

 

որ է հայըի յալամն, որ է վայրի ազոխն: )

0296

(ԱՊԻԿԻՆԱ.

 

որ է ապիկի: )

0297

(ԱՊԼՈՒՃ.

 

որ է շաքար: )

0298

(ԱՊԼԻԶ.

 

որ է տինի պատրի: )

0299

ԱՊՂԱՐ

(Agent).

որ է նաւղրայ, որ է արծաթ:

0300

ԱՊՈՒԽԱԼԻՍԱՅ

(Anchusa).

որ է անճուսան (շնիճար). յիշած է: Եւ քիչ մի պատմեմ. որ է խաս ըլ հնմարն, եւ յաղըսամյայ, եւ սաճար ըլ տամ, եւ ըռիճլ իլ համամա, համիրա, եւ հուվաֆլուս, եւ շանտախ, եւ քահլա, անղիլիա, ահլիայ կասեն. եւ ի Խորասան՝ պէխի պաշա կասեն. եւ աս. հուլումավիայ ասէ. եւ ցեղ մըն այլ՝ պալաղիս եւ քահուիխար այլ կու ասեն. եւ պ. սանկնր կասեն. եւ վահվայճուեա՛ այլ կու ասեն. եւ լաւն այն է որ տերեւն սեւ լինայ գունովն. տակն հաստ՝ եւ տերեւն շատ լինայ. եւ բնութիւնն տաք է եւ չոր է Բ տարաճան յառաջքն. եւ աւգտութիւնն այն է որ տրորեն եւ աւծեն պիսակին, աւգտէ. եւ զփայծղան ուռէցն տանի. եւ զլերդն յիստկէ. եւ թէ քացխով ուտեն կամ նկրիսին աւծեն՝ աւգտէ. եւ կամ ածու ճրագուով ի վերայ խանազիրին դնես՝ հալէ. եւ խոցերուն այլ աւգտէ. եւ թէ մարհամ այնես՝ աւգտէ կրակին այրածին, եւ որոյ նստատեղն շուկայ լինայ. եւ թէ զիր տերեւն տապկես եւ գինով խմցնես, զփորն աղէկցնէ. եւ թէ ծամես եւ ի վերայ վնասակար գազանի դնես եւ կամ ցանես, մեռնի այն վնասակար գազանն. եւ թէ զտակն այն վնասակար գազանքն ուտեն, մեռնին. եւ թէ կանայքն զտակն վերցնեն՝ զտղան ձգեն, եւ զպինտ ուռէցն որ ի յարգանտն լինի՝ հալէ. եւ թէ իր ջուպն աւազան առնես՝ զհայզն բանայ. եւ իր առնելուն չաքն Բ դրամ է. եւ թէ շատ ուտեն՝ զգլուխն կու ցաւցնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի նշի ձէթն եւ դդմի ձէթն:

0301

ԱՊԿՕՆ

(Amidon).

որ է լուպապ ըլ ղամհն, եւ լուպապ ըլ ֆում, եւ լուպապ ըլ պար. եւ այլ կու ասեն լուպապ ըլ հանդա, եւ յ. նշա ասեն եւ պ. նշաստակ ասեն:

0302

ԱՊԱՍՏ

(Huile de Cռdrat).

որ է ութրուճի ճրագուն, եւ պ. փէհպալանկ կու ասեն. եւ ասեն թէ թուռինճին միսն է. եւ ասցել են Գրոցս շինողքն թէ Շապան քարան՝ պաթաս, ''պարաթ,, կասէ եւ մուրաքքապ այլ կասեն. յիշած է:

0303

(ԱՊՈՒԻՍԱՆԱՎԻՆ.

 

որ է ասլի լուհ: )

0304

ԱՊՈՒՅԱԼԱՍ

(Oeillet).

որ է պ. կուլի խիրին. յիշած է ի վերայ խէին իր համարն:

0305

(ԱՊՈՒԶԱՆ.

 

որ է անղարա: )

0306

ԱՊԱՅԱՍԱԼ.

 

ծաղիկ է մեծ եւ յազուվարդին գունովն, եւ քիչ մի ի կարմրվութիւն կու քշտէ. եւ բնութիւնն տաք է եւ չոր է յառաջի տարաճան:

0307

ԱՊԱՅԱՎՐԻԹ,

 

'Ապայյավրիաթ,,. ինքն խոտ մըն է, որ յ. լարեհ, եւ ըռանճայ, ''ըռանճանայ,, ասէ. ոչ դեղին է եւ ոչ սեւ է. պեղծ է հոտն. եւ տաք է եւ չոր է յԳ տարաճան:

0308

(ԱՊԻՍՎԱՐՃԱԼ.

 

որ է սերկեւիլն: )

0309

(ԱՊՀԱՅ.

 

որ է ջուր: )

0310

ԱՊՀԱՅ

(Cyclamen).

ինքն բոլոր տակ է, ի շողգամ կու նմանի. եւ համն սուր է. եւ տերեւն նման է սամթի տերեւի. եւ ի գետեզերքն կու բուսնի. եւ լինի որ ի չոր տեղեր այլ կու բուսնի. եւ այնոր որ չոր տեղեր կու բուսնի՝ ո՛վ իր տերեւէն ուտէ, կու մեռնի յայն պահն. եւ ինքն տաքէ եւ չոր է Գ տարաճան:

0311

(ԱՊՐԱԽ.

 

որ է շրէշն: )

0312

ԱՊՐՈՒՐ.

 

ինքն դեղին խոտ մըն է եւ սեւգուն, եւ փշեր ունի, եւ ի սնպուլի կերպ է, եւ անուշ հոտ ունի. եւ բնութիւնն տ աք է եւ չոր է յառաջի տարաճան:

0313

ԱՊԱՆԱՒՍ

(EbՌne).

ինքն յայտնի է. եւ աղէկն այն է որ Հնդի լինի եւ կամ Հապաշի. եւ թէ ի ջուրն ձգես նա, ի տակն իջնու եւ նստի. եւ տաք է եւ չոր է Բ տարաճան. կապող է. եւ կայ ի յինքն սահուկութիւն. եւ յորժամ զինքն ջրով տրորեն եւ ի յաչքն քաշեն՝ զաչիցն սպիտակն տանի, եւ թէ զմթնալն այլ տանի, եւ զարտեւանունքն բուսցնէ. եւ իշխանական զաւդուածոցն զաւրութիւնն չունի. եւ զպալղամն լուծէ. եւ աւգտէ քարին՝ որ ի ջրին ճանփան լինի. եւ քամի որ ի փորն լինի՝ հանէ. եւ աւգտէ այնոր՝ որ ի կրակն այրի, յորժամ տրորեն եւ օծեն. եւ տաք աչացաւութեան զեն առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի քաֆուրն եւ իր շաֆն. եւ իր փոխանն՝ այրած ամպրաւին կուտն է: Իպն ասէ թէ յորժամ զինքն ի պտուկն դնեն եւ այրեն եւ լոսեն, եւ այրեն եւ զայրածն լուանան եւ յաչքն քաշեն՝ զսպիտակն տանի, եւ զարցունքն կտրէ, եւ ուժովցնէ եւ աւգտէ. եւ թէ Բ դրամ տրորես եւ տաս ան մարդուն որ ի բուշտն եւ իրիկամն քար կենայ՝ հալէ եւ յիստկէ. եւ այլ շատ զաւրութիւն կայ: Ասէ Պատէհին թէ ապանաւսն Բ ցեղ է. Ա՝ սեւ, եւ Ա՝ խառնուած է ի այլ ցեղ գուներ. եւ իր ծառն նման է յունապին ծառին. եւ Բ ցեղ յապանաւսն այլ երբ ի ջուրն ձգես՝ յատակն իջնու նստի վասն ծանտրութեան. լաւն այն է որ սեւ լինի եւ կոկ. եւ ասեր է Գրոցս շինողն թէ այն որ խառնուած է շատ գուներով՝ Բ ազգ է. Ա ցեղն խառնուած է սեւ ու դեղնագոյն. եւ այն ցեղն՝ Զանկուպար կասեն ծովեզեր մի կայ, անկից կու գայ. եւ իր հունդն հինայի հունդ կու նմանի. եւ ի դեղնութիւնն եւ ի սեւութիւնն հաւասար է. եւ յաւել ու պակաս այլ ունի: Եւ ցեղ մըն այլ կայ որ գունն կարմիր է եւ սպիտակ. եւ սպիտակութիւնն սանդալին գունովն է. եւ իր հունդն պղպեղն է: Եւ այն որ յիստակ է, սեւն փայտին մէջն է, եւ բոլորն պատած է այլ գունով. եւ այս ցեղ ապանաւսն քան զան որ խառնուած է յայլ գուներ, ծանտր է քան զամէնն: Դա ասէ. լաւն այն է որ Հապաշու գայ. եւ կու զարմանամ որ ի Հապաշ ապանաւս չկայ. զայս ապանաւսս ի Սպահանու եւ ի Ֆուվախու կու գայ. եւ Ղամիր կասեն կղզի մի կայ, անկից կուգայ. եւ թէ զիր խարտուքն աղէկ լոսեն եւ ի վերայ պեղծ խոցերուն ցանեն՝ աւգտէ եւ չորացնէ: Ասեր է Գրոցս շինողն, թէ դանկով եւ կամ թրով զարկածին ցանելու քան զայս աղէկ դեղ չկայ. եւ ասցած է թէ իր փոխանն՝ քանար կու ասեն ծառ մի կայ, ա՛յն է. եւ զիր չարութիւնն տանի սամխ յարապին եւ կամ շահսաֆրամն: Եւ ասցած է թէ ապանաւսն ի կրակն ձգեն՝ հալի եւ անուշ հոտ հանէ: Ասցել են բժշկապետքն թէ մարդ զիր ծառն եւ բուսած տեղն չէ տեսել. եւ ծովն ի դուրս ձգէ, եւ յեզրէն կառնուն, եւ յամենայն կողմն կու տանին կու ծախեն:

0314

(ԱՊՀԷ.

 

որ է ուպհուլ: )

0315

(ԱՊՈՒՃԱՀԼ ՂԱՐՓՈՒԶԻ.

 

որ է շահմի հանդալ: )

0316

(ԱՊՈՒՂԱԼՄՈՒՆ.

 

որ է հաճարլ եաշֆն: )

0317

(ԱՊԿԱ.

 

որ է լուպապլ ղահմն: )

0318

(ԱՊԿԱՄԱ.

 

որ է մուռի?: )

0319

ԱՊՐԻՇՈՒՄ

(Soie).

յայտնի է. լաւն հումն է, որ կակուղ լինի եւ յիստակ. եւ բնութիւնն ի տաքութիւն մաւտիկ է. եւ ինքն այրող եւ չորացնող է. եւ յորժամ այրեն եւ լուանան եւ աչից խոցերուն ցանեն՝ օգտէ եւ ողջացնէ, եւ չի ցաւցնէ. եւ յորժամ որ խմեն՝ զսիրտն խնդացնէ, եւ զխաֆաղանն տանի. եւ լաւն այն է որ այրեն եւ ի գործ արկանեն. եւ թէ չայրեն՝ ուժն այլ աւելի լինի. եւ իր հագնիլն խիստ տաք չի բռնել, զերդ զբամբակն միջակ է. առնելուն չաքն Բ կուտ է. եւ տաք բնութեան զեն է. եւ իր վնասն քթանէ հալաւն տանի. եւ իր փոխանն Բ իր չաք սնպուլն է եւ կամ կէս չաք թուրնջին կեղեւն է: Իպն ասէ. ո՛վ ապրիշում շապիկ հագնի, չի ոջլոտի. եւ ապրուշումին երելուն նշանն այս է. զապրշումն մէկ երկթէ աման մի դնես, եւ զբերանն ծեփես, եւ մանտր ծակեր թողուս. եւ դնես ի վերայ կրակին, մինչեւ այրի. եւ ազգ մըն ալ այն է որ դնեն ի նոր պտուկ, եւ զբերանն ծեփեն, եւ այրեն, եւ յետեւ՝ լուանան, եւ հապա՝ չորացնեն եւ ի յաչքն քաշեն. շատ աւգտէ: Ասէ Պաէհին թէ միջակ է ի տաքութիւն եւ ի հովութիւն. Խաւզին ասէ թէ տաք է եւ գէճ է. զպալղամն եւ զսավտան յիստկէ անձնէն, եւ գիրացնէ, եւ ուժովցնէ, եւ զհոգսն ի սրտէն հանէ, եւ զմիտքն սրացնէ. եւ զաչքն այլ. եւ մերձաւորութիւնն ուժովցնէ եւ յաւելցնէ. եւ ի մաճունին՝ այրելուն ետեւ խառնէ, եւ կամ մկրատած լինի. եւ իր այրելն՝ որպէս զֆին այրելն է, որ յիշած է ի վերայ սէին. եւ թէ հումն մկրատեն՝ ուժով լինի. եւ թէ այրեն եւ տան մարդուն՝ կատարեալ մուֆառէհի, եւ զսիրտն խիստ ուժովցնէ, եւ օգտէ խաֆաղանին. եւ իր առնելուն չաքն Ա դրամ է. եւ այրելուն յետեւ լուանան եւ ի յաջքն քաշեն, աւգտէ աչից խոցերուն. եւ թէ զինքն հագնին՝ տաք չէ, զերդ զբամբակն իսկի:

0320

(ԱՊՐԻՍԱՄ.

 

որ է ապրիշում: )

0321

(ԱՊՐԱԹԻ:

 

որ է լուֆ: )

0322

ԱՊՐԱՆՃ

(Alkռkenge).

ինքն ի Հնդկաց կու գայ (հնտի էղէգին հունտն է). սեւուկ հունտ մըն է, եւ բողկի հունտ կու նմանի. եւ մանտր այլ կու լինի, եւ խոշոր այլ կու լինի. լաւն այն է որ նոր լինի. տաք է Ա տարաճան, չոր է Բ տարաճան. լուծումն առնէ. եւ զմազն ուժովցնէ. եւ զպալղամն լուծէ. եւ զճիճին հանէ. եւ զտափակն այլ հանէ յուժով. եւ աւգտէ ոսկրացաւութեան, եւ յէրղնիսային, եւ ճռանցաւութեան. եւ ինքս ի լուծման դեղերուն շատ աւգտութիւն ունի. եւ իր տալուն չաքն Բ դրամէ. եւ աղեց զեն առնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի քիթրան. եւ իր փոխանն հապի նիլն է: Իպն ասէ, թէ Ժ դրամ յիրմէն ծեծեն եւ ջրով խմեն, եւ կամ կաթով, պալղամ լուծէ եւ տափակ ճիճի ձգէ. եւ այս ցեղն է, որ խոշոր է. եւ մէկ ցեղ մըն այլ կայ մանտր է, ի վերն գրած է. այն որ խոշոր է՝ զաղիքն սրբէ, եւ փորուն զաւձն կու հանէ. եւ շատ աւգտութիւն կայ ի յինքն: Ասէ Պատէհին թէ ապրանճ եւ պարնախ կու ասեն, եւ պ. պրինկ քապիլի կասեն. եւ ինքն Բ ցեղ է. մեծ եւ փոքր. լաւն այն է որ փոքր լինայ, եւ գունն կարմիր կու զարնէ. եւ իր Բ դամն զլազիճ պալղամն լուծէ. եւ զճիճին սպաննելու համար իսկի դեղ այսոր նման չկայ. բայց աղեց զեն կառնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի քիթրան. եւ իր փոխանն իր չքօքն թրմուսն է, եւ այլ ասած է թէ՝ ղանխիլն է. եւ Մսուվիային Որդին ասէ թէ իր փոխանն թրմուսն է (եւ) Բ դանկ ղամբիլն է:

0323

(ԱՊԱՄ ՔՈՒՄԱՃԻ

(Mauve).

յիշած է ի վերայ մէնին՝ մօլօխի, որ հ. մօլօշ ասէ: )

0324

ԱՊՈՒԽՏ

(Filet de boeuf sռchռ et ռpicռ).

որ է նամաքսուտն. եւ ազգ մի այլ կառնեն՝ որ նամաքսուտ կասեն, որ զմիսն կաղեն եւ կու պահեն. եւ ինքն չի չորանալ. յորժամ պիտենայ՝ ի բան կու տանին. եւ այն ցեղն որ կու չորցնեն ի մեր երկիրն, պախրու միսն եւ զոչխրի միսն կու չորացնեն եւ կու պահեն տարեստնով. եւ տեսաք մարդիք՝ որ եկին մեզի ասացին, թէ ի Վրցտունն՝ Ի տարի այս չոր միսն կու դիմանայ. բնութիւնն տաք է եւ չոր է Բ տարաճան յառաջքն. աւգտէ արծուոց. եւ թէ քացախն քան զաղն շատ լինի՝ խուլնջին տիրոջն զեա կառնէ. եւ թէ շատ ուտես՝ բոր եւ քոր առնէ, եւ խլտեր ընձայէ, որ սավտայ լինի. եւ թէ նանխուհով, եւ ծաթրինով, եւ գնձով, եւ տաք դեղերով շինես, իր չորութիւնն խիստ չի լինի. եւ թէ քիչ մի ջուրն թրջեն, եւ յետոյ սպանախով եփես, եւ դալար եղ կամ նշի ձէթ խառնես նա, զենութիւն չի լինի. եւ զգէր մարդիքն աւաղ առնէ. եւ թէ ծարւին՝ սըքընճուպին խմեն. եւ թէ զբերանն եւ զխռչակն չորացնէ եւ չծարաւցնէ՝ ճուլապ տուր, եւ կամ գէր շուրվանի, եւ կամ նշի ձիթով մալէզ. եւ թէ ըռզիան, եւ կարաւս, եւ անիսոն խառնած լինի՝ զգոզն յորդորէ, եւ կրծոց եւ թոքին զխոշորութիւնն տանի:

0325

(ԱՊՈՒՏԱՄՈՏ.

 

որ է ղաֆուլի ահուտն: )

0326

(ԱՊ ԿԱՄՄԱ.

 

որ է մայի ճամմա: )

0327

ԱՊԻԿՈՒ ՖՐՓՈՒՐ

(Scories de verre).

որ է զապատ ըլ ղավարիրն. ինքն յիշած էէ ի վերայ զային, որ է ապիկու փրփուրն:

0328

ԱՆՊՈՒՊԻ ԸՌԱՅԻ

(Verge Ո pasteur).

որ է յասայի ըռայի. եւ ստուգ ասեր են թէ հայըի յալամն է. եւ չէ ստուգ ինքն:

0329

ԱՊԶԻ ՂԱՐԻՆ.

 

յերկանութիւնն մէկ արիշ է, եւ տերեւնին կարմրժեռ, ի ջրկոտիմի տերեւ կու նմանի. եւ ոմանք ասեր են թէ ծաղկին հոտն քնծորի հոտ կու նմանի: Եւ յորժամ զտերեւն եւ զծաղիկն մուսալասով սպեղանի առնեն եւ դնեն ի վերայ ուռէցին՝ որ ի ձուն եւ ի նստատաղն լինի՝ եւ թէ զտակն ծեծես եւ յալուրն խառնես եւ դնես այն խոցերուն որ ի ջեղն լինայ, եւ թէ քացխով սպեղանի առնես այլ՝ աւգտէ, Աստուծով:

0330

(ԱՌԱԵԱՎԷՆԴԱՒ ?

 

որ է պանճն: )

0331

(ԱՌՈՒԶ.

 

որ է բրինծ: )

0332

ԱՌԻՒԾ

(Lion).

որ է ասատն, որ պ. շէր ասէ. առիւծն է եւ յիշած է ի վերայ այբին յիր համարն:

0333

ԱՌՋ

(Ours,

հ. Արջ). որ է յ. տուպ. եւ թէ զլեղին մեղրով եւ պղպեղով խառնես եւ տրորես, եւ աւծես ի քանչալին գլուխն, աւգտէ եւ խոշոր մազ բուսցնէ. Ե. Զ. տարպա քսէ. եւ թէ զլեղին սքնջուպինով խմես, աւգտէ լերդացաւութեան. եւ թէ զճրագուն նռան հատով՝ որ մէջն ելած լինի՝ տաքցնես, եւ իր չքաւքն հոռոմ ձէթ խառնես եւ զունք աւծես, մազ բուսցնէ եւ զմազն շատացնէ. եւ թէ նասուրին աւծես, աւգտէ. եւ թէ զարջուն արունն խեւին խմցնես, շատ աւգտէ. եւ թէ զճրագուն տրորեն եւ աւծեն կապած զաւդուըծոցն, օգտէ. եւ թէ պարասին աւծես, աւգտէ. եւ թէ զԲ աչքն հանես, եւ ի լաթ մըն կապես, եւ այն մարդուն՝ որ ըռիպ ջերմն է բռնել՝ աչիցն ի վերայ կապես, թողու. եւ արջուն զարմանալի խասիաթնուն մէկն այլ այս է, որ թէ էգն ցնկնի՝ կտոր մի իրք կու ցնկնի, որ երես չունի, եւ զաւդուածք չունի. եւ լիզելով այնչափ կու լիզէ, որ կերպ եւ զաւդուածք կու երեւնայ. եւ թէ զճագուն աւծես տայուսայլապին՝ մազ բուսցնէ. եւ թէ աւծես այն տեղուն որ ցրտէ ճղքել լինի՝ աւգտէ. եւ թէ զճրագուն յարեւուն դիմաց աւծես այն տեղացն՝ որ ոսկրն տեղացն յելել լինի, աւգտէ. եւ յորոյ ջեղն յիրար քաշուի՝ աւգտէ. եւ թէ զարունն տաք տաք աւծես ուռէցնուն, շուտ եփէ. եւ լեղին՝ որպէս պախրու լեղի է. եւ թէ զիր լեղին մեղրով խառնես եւ ըխտաւորին տաս որ քիչ մի լիզէ, շատ աւգտէ. եւ թէիր լակոտին ի կուրծքն խաղած կու լինի՝ զայն խաղածն խմեն, գիրացնէ. եւ թէ զլեղին թաժայ ըռզիանի ջրով խառնեն եւ յաչքն քաշեն, սրացնէ. եւ թէ զարունն՝ կոպին մազն փետես եւ աւծես, այլ մազ չի բուսնի իսկի. եւ թէ զտղաքներն այսոր ճրագուովն աւծեն, յամենայն վնասէ պահէ. եւ զմիսն չուտեն. պեղծ կերակուր է. եւ մորթն խիստ տաք կու լինի. եւ այն մարդն որ նկրիս ունի, թէ մահիճ առնէ եւ ի վերայ պառկի՝ շատ աւգտէ:

0334

ԱՌՋԱՍՊ

(Vitriol,

հ. Արջասպ). որ է զաճն. յիշած է ի վերայ զային, Աստուծով. ամէն:

0335

(ԱՌՋԻ ՎԱՐԴ.

 

որ է ֆուֆանիեա: )

0336

(ԱՌԶԻԶ.

 

որ է կլայեկ: )

0337

ԱՌՃԻՃ

(Plomb,

հ. Արճիճ). որ է սուրպն, որ ապարն (ղուռշուն). հով եւ չոր է. եւ թէ յիրմէն հաւան շինեն եւ հաւձեռք շինեն, եւ կամ հոռոմ ձիթով, կամ մրտի ձիթով, կամ վարդի ձիթով, եւ կամ սերկեւլի ձիթով տրորեո ի մէջն, եւ աւծես սնկան եւ այն շտերուն որ ի նստատեղն լինի, եւ թէ առնուս ասկնց մէկ երկու կտոր եւ տափկեցնես եւ ըխտաւորին յաճուկն կապես, շատ աւգտէ. եւ թէ նաւսր տախտակ այնեն եւ կապեն ի տեղն որ ջեղն քաշուել լինի, աւգտէ. եւ թէ այրես եւ մանտր ծեծես եւ հին խոցերուն ցանես, աւգտէ. եւ թէ շտերուն թաախն շատ է նա, օրն մէկ տարպա ի բան տար. թէ քիչ է՝ Բ տրպա ի Դ աւրն՝ հանց որ Բաւրն մէկ լինայ. եւ թէ տախտակ առնես եւ ջրով յիրար քսես մինչեւ այն ջուրն սեւնայ, եւ այն ջուրն վարդի ձէթ խառնես եւ աւծես նստատեղացն եւ սնկանն, աւգտէ. եւ շտերուն՝ որ ի նստատեղն լինի. եւ թէ զայրածն առնուս եւ լոսես եւ յաչքն քաշես՝ աւգտէ արցուելուն աչացն. եւ շտերուն զաւելի միսն տանի. եւ թէ զինքն նօսր նօսր մանտրեն եւ ի կճիճ դնեն, եւ տակ մի արճիճ եւ տակ մի քուքուրդ դնեն մինչեւ պտուկն լցուի, եւ դնես ի կրակն որ այրի եւ բոցն ելնէ, եւ խառնես երկթով մինչեւ հող դառնայ, եւ զան հողն առնուն եւ մորհամ առնեն, եւ դնեն ի վերայ հին շտերուն՝ աւգտէ. եւ խառնեն ի աչից դեղերն, շատ աւգտէ. եւ թէ զմատդ ի ճրագ եղն աւծես եւ յարճիճն քսես եւ յունքն աւծես՝ որոյ մազն ի վայր գայ, աւգտէ. եւ թէ զԲ արճիճն յիրար քսես գինով, եւ աւծես ի վերայ տաք ուռէցին, աւգտէ. եւ թէ զարճիճն եղով յիրար քսես մինչեւ սեւնայ, եւ զինքն որ երկաթ որ քսես՝ չբորբոսի. եւ որ զարճիճն մատանի առնէ եւ ի մատն անցնէ, զանձն պակսեցնէ. եւ թէ զԱ կտոր արճիճն ի վերայ մսին ձգես որ կու եփի, չի եփի եւ հում մնայ. եւ թէ արճիճէ մէկ հալղա մի առնես եւ յայն ծառն անցնես որ միրգ չի տալ, եւ կամ միրգն կու թափի նա, չի թափի եւ աղէկ միրգ տայ խիստ:

0338

ԱՋՈՒ ԸՆԿՈՒԶ

(Noix mռtel,

հ. Արջու ընկոյզ). որ է ճավզի մաթիլն. յիշած է ի վերայ ճէին յիւր համարն:

0339

ԱՌՎՈՏ

(TrՌfle,

հ. Առուոյտ). որ է ըռատապ. յիշած է ի վերայ ռային յիր համարն, Աստուծով:

0340

ԱՍՏԱՐԱՏԻՂԱՒՍ

(Aster attique,

հռ. յ. Աստիր ատտիկոս). ինքն խոտ մըն է որ ի գետնէնմէն կու ելնէ, եւ ճղեր չունի. եւ ինքն ամուր կու լինի եւ խոշոր. եւ ի մէջն դեղին ծաղիկ կունենայ. նման է պապունաճի ծաղկին. եւ գագաթնին մէկ մէկէ զատած կու լինի. եւ տերեւնին յերկան կու լինայ: Եւ յորժամ ծեծես եւ սպեղանի առնես եւ ի ծծին ուռէցին վերայ դնես, աւգտէ. եւ թէ կին մարդ զայս ի վիզն կախէ, այն՝ ցաւէն խալսի. թէ զայս խոտիս զծաղիկն ծեծես եւ քամես եւ զջուրն ջրով խառնես եւ խմես, զստամոքին զբոցնալն տանի. եւ աւգտէ փողացաւութեան. եւ աւգտէ տղին ըխտաւորութեան. եւ տաք ուռէցնուն որ ի աչքն լինի. եւ թէ յաճուկն եւ ի այլ տեղ տաք ուռէց լինի՝ աւգտէ. եւ զխոստուկն այլ տանի. եւ ծաղիկն այլ զայս բանս առնէ:

0341

ԱՍՂԱԼԻՆԱՍ.

 

Իպն ասէ թէ ինքն խոտ մըն է, որ Բ ցեղ կու լինայ. եւ ինքն ի ջրեզերնին կու բուսնի. եւ Ա՝ պտուղ չունի, եւ Ա՝ եւուկ բոլրկեկ պտուղ ունի. եւ թէ այն պտղէն գինով խմես՝ զփորն կապէ, եւ զարունն արգիլէ, եւ զգոզն յորդորէ. եւ թէ զտերեւն սպեղանի առնես եւ ի վերայ աւձահարին դնես, աւգտէ. բայց զան պտուղն ի կրակն տապկես եւ ապայ խմես, աւգտէ:

0342

ԱՍՏԱՐԱՂԱԼԻՍ

(Astragale).

որ թ. տավճանճիլ տուընաղի ասէ. ինքն խոտ մըն է որ ի վերայ գետնին կու ճապղի տերեւնին, եւ մանտր ծաղիկ ուին, եւ տակն ի բողկ կու նմանի. եւ ի շուք տաղրանք կու բուսնի: Եւ թէ ծեծես եւ շտերուն ցանես, աւգտէ. եւ թէ զտակն եռցնես գինով եւ խմես՝ զփորն կապէ, եւ զլուծումն արգիլէ, եւ զգոզն յորդորէ, եւ զարուն թքնուլն կտրէ եւ խալսէ, եւ աւգտէ :

0343

ԱՍԵԱՒԻՇ

(Pierre d' Assos,

հռ. յ. Ասսիուս). այն քարն է որ ի վերայ աղ կու բուսնի. եւ թէ ի ձեռդ առնուս՝ շուտ կու մանդրի եւ կու տրորի. եւ թէ ձութով եռցնես եւ դնես ի վերայ ճառահաթին, միս բուսցնէ. եւ թէ զչորն ծեծես՝ եւ հին խոցերու վերայ, որ անողջանալի է, ցանես՝ ողջանայ, եւ զաւելի միսն ուտէ. եւ թէ ի մեղրն խառնես եւ աւծես զանձն այն շտերուն՝ որ ի յանձն կու ճապղի, չի թողու որ ճապղի. եւ թէ բակլայի ալուրով խառնես եւ դնես ի վերայ նկրիսին՝ աւգտէ. եւ թէ քացխով խառնես եւ դնես ի վերայ փայծղանն՝ աւգտէ. եւ թէ մեղրով խառնես եւ լիզես՝ աւգտէ թոքին խոցերուն. եւ թէ բարակ ծեծես, եւ մէկ քանի տարպա մաղես, եւ գլխադրով ի յաչքն զերդ ծարուր քաշես, զաչքն զաւրացնէ եւ զսպիտակն տանի. եւ Գս ասեր է, թէ ի լեզուդ հասցնես՝ զլեզուդ խածնէ. եւ ինքն ի գէճ պուխարէ կու ընձայի. որ է կոհարչլէն:

0344

ԱՍԼԱՆՃ

(Rռsռda,

յ. Իսլիխ). ինքն խոտ մըն է որ ի յաւզին մէջն կու բուսնի, եւ յերկան յերկան եւ դեղին դեղին. ի ջրկոտիմ կու նմանի. եւ ներկարարնին կու բանին զինքն: Եւ յորժամ զտերեւնին եփես եւ սպեղանի առնես՝ աւգտէ պալղամի ուռէցնուն. եւ թէ գարու ալուրով եւ ի վերայ կսկծած տեղին դնես՝ աւգտէ: Եւ մէկ ցեղ այլ կու լինի որ ի չոր տեղեր կու բուսնի, եւ ծաղիկն ի յաղվէշբկի ծաղիկ կու նմանի: Եւ թէ ծեծես եւ տաս ան մարդուն՝ որ փորն կու ցավի (աւգտէ). եւ զթանծր քամին այլ տանի. եւ խուլնջին աւգտէ. եւ կարճահարին, եւ մահացու դեղոց այլ աւգտէ:

0345

(ԱՍԼԱՂՆ.

 

որ է արսատ. յիշած է: )

0346

(ԱՍՊԱՏ.

 

որ է եաւնճա: )

0347

ԱՍՏԱՖԼԻՆ

(Carotte sauvage,

հռ. յ. Ստաֆիլինոս ագրիոս). որ է վայրի ստեպղինն. եւ ինքն զսերմն յաւելցնէ, եւ զգոզն յորդորէ, եւ զկանանց արունն բանայ: Եւ մէկ ցեղ մըն այլ կու լինի, որ տերեւն անծխոտին տերեւն կու նմանի, եւ ի ջրեզերքն կու բուսնի. եւ թէ ի հնդէն խմեն՝ զգոզն յորդորէ, եւ աւգտէ գազանահարին. եւ թէ կնկտիքն խմեն՝ եւ կամ զերդ շաֆ վերցնեն՝ զկանացիքն բանայ, եւ թէ տղան ի փորն մեռած լինի՝ հանէ. եւ թէ զտերեւն ծեծես, եւ մեղրով խառնես, եւ դնես ի վերայ մկնատմին, աւգտէ. բայց խռչկին եւ կրծոցն զեն կառնէ. եւ թէ հում ուտես՝ ստամոքին զեն կառնէ եւ զսիրտն կու ցաւցնէ. եւ թէ զհունդն առիուս, եւ Ա դրամին Ա դրամ այլ շաքար խառնես եւ տաս որ ուտէ, աւգտէ ջղացաւութեան. եւ թէ կնկտիքն խմեն՝ աւգտէ, եւ պտաղւոր լինի. եւ զայն ստեպղինն որ ի ջրեզերն կու բուսնի՝ թէ ի տունն կախ այնես, ճիճիք եւ վնասակար գազանք, ամէնն, ի տնէն փաղչին. եւ թէ ստեպղնին զտերեւն զամէնն եփեն, եւ զտղակներուն ձեռուին լուանան, ի ցրտուն որ արունն պնդել լինի՝ տանի. եւ զինքն ո՛վ ուտէ՝ քամի ընկենու. բայց զծածուկ մարմինն պնդէ եւ մերձաւորութիւն տայ առնել. եւ ո՛վ ուտէ զինքն՝ թող եփէ եւ ապա ուտէ, եւ տաք դեղեր ցանէ. եւ զգոզն յորդորէ, եւ զիրիկամն տաքցնէ, եւ զստամոքն զաւրացնէ, եւ զթանծր պալղամն տանի, եւ զլերդին կալուածն բանայ, եւ զկերակուրն մարսել տայ. եւ թէ ուլի մսով եփեն, եւ քացխով եւ աղով, աւգտէ սստամոքին եւ լերդին եւ փայծղանն. եւ մեղրով սնուցանես եւ ուտես՝ զմերձաւորութիւն տայ առնել, եւ զկանաց զարգանտն յիստկէ, եւ կերակուր տայ ուտել, եւ զքամին վարէ. եւ լաւն այն է որ քան զկերակուրն յառաջ ուտեն, եւ յետեւ կերակրին այլ ուտեն, եւ իր հնտին փոխանն անիսոնն է:

0348

ԱՍԱՊԷՀ ԸԼ ՍՖՐ

(Main de Marie).

որ թ. Մարիամ ալի ասէ. եւ տերեւնին՝ քէտու հայեասի ''ղուրդ հայեասի,, կասեն խոտ մըն կայ, ի յայն կու նմանի, եւ ինքմէն եւ բարակ կու ելանէ, եւ ի գագաթէն մինչեւ ի տակն ծաղիկ կունենայ, եւ իր մազմզուկն զերդ կաթնկեր տղին ափին եւ մատներուն կու նմանի, եւ Ե մատն կու լինի կամ Զ, եւ ի մէջն ի լիք գիճութիւն է, եւ իր գոյնն սպիտակ եւ դեղին խառն է եւ քիչ մի քաղցրկեկ կու լինի, եւ ի աւզի մէջ եւ կամ ի ծովեզերք կու լինի: Եւ զթանծր խլտերն կու հալէ, եւ զջղերն կու յիստկէ, եւ խեւութեան օգտէ, եւ գազանահարի այլ. եւ զաղջիկ տղան կու ձգէ. եւ իր փոխանն սօտն է, որ Գ բաժնէն մէկն լինայ:

0349

ԱՍԱՊԷՀ ԸԼ ՀՈՒՐՄՈՒԶ

(Hermodactyle).

ինքն սորընճանին ծաղիկն է. դեղին կու լինի. եւ սպիտակ այլ կու լինի. եւ ասցել է Գրոցս ժողովողն թէ շանպալիթն է. այս սորնջանին է. եւ այլ ասցել են թէ սորնջանին տերեւն է. եւ բնութիւնն տաք է եւ չոր է յԲ տարաճան. օգտէ ոսկրացաւութեան, եւ հին խոցերուն. եւ թէ նկրիսին սպեղանի առնեն՝ աւգտէ: Եւ Բտ ասցել է թէ ոսկրացաւութեան թրիաքն է. եւ իր ուժն նման է սորընջանին ուժին. եւ աւգտէ հին գլխացաւութեան, եւ զկալուածն բանայ. եւ զմերձաւորութիւնն յաւելցնէ, յորժամ զանճապիլ խառնես, եւ քամուն, եւ ֆութանաճ՝ աւգտէ, Աստուծով:

0350

ԱՍԱՊԷՀ ԸԼ ՂԱԹԻԱԹ

(Basilic,

յ. Ա. ֆէթիաթ). որ է ֆարանճամուշքն. յիշած է ի վերայ ֆէին յիր համարն, Աստուծով:

0351

ԱՍԱՊԷՀ ԸԼ ՖԱՏԱՐՒ

(Raisin,

յ. Ա. յադարի). ինքն սեւ խաղողին ցեղէն է. եւ իրեն՝ ձիթենոյ խաղող կասեն. եւ ինքն յիշած է ի խաղողնուն մէջն:

0352

ԱՍԱՊԷՀ ԸԼ ՖԻՐՅԱՒԻ

(Coquillage).

ինքն քար մըն է, որպէս մատ մըն. ի Հէճազին ծովուն կու ելանէ. եւ այսոր՝ իմսաք ըլ խուռաճ կասեն:

0353

ԱՍՖԻՏԱՃ ԸՌԱՀԱՍ

(Cռruse) (Plomb).

որ է հուսէնն. յիշած է իւր համարն ի վերայ հոյին:

0354

ԱՍՖԻՏԱՃ

(Cռruse).

որ է քրշանն, ''քշրանն,,. եւ ի կլայեկէ եւ ի կրէ այլ լինի. եւ լաւն այն է որ սպիտակ լինի, եւ կակուղ. հով է եւ չոր է Բ տարաճան. եւ չորացնող է. աւգտէ աչից ցաւերուն. եւ զաչից խոցն եւ զգիճութիւնն կտրէ: Եւ այն սպիտաճն որ ի կրէ կու զուգեն, զթոքին արունն կու կտրէ. եւ յորժամ որ աւծեն քացխով ի վերայ ճակտին՝ գլխուն եւ ծծին ցաւուն այլ աւգտէ. եւ յորժամ աւծես քացխով՝ չթողու որ ծիծն մեծնայ. եւ թէ վարդի ձիթով եւ հաւկթի դեղնուցով աւծեն շուկակին՝ որ ի նստատեղն լինի, աւգտէ: Եւ կրկին, սպիտակ դեղն թէ սամխ յարապով՝ զնազաֆն կտրէ, եւ ամենայն տեղաց զարունն կտրէ. եւ թէ աւծես՝ զամենայն խոց չորացնէ, եւ զտաք ուռէցն խաղեցնէ. եւ ամենայն խոցի մորհամնին կու մտէ. եւ այն կորն որ ի ծովն կու լինի՝ որ կու խա(յ)թէ զմարդն, ըօ աւծես՝ աւգտէ, եւ զխոցին տեղն յիստկէ, եւ զանձն յիստկէ. եւ թէ ուտեն՝ զեն կառնէ. եւ զիր չարութիւնն տանի պարարտ եւ եղլի իրուին. եւ իր փոխանն մուրտասանկն է: Ասէ Պտին թէ պ. սպիտապ ասեն. լաւն այն է որ յիստակ եւ սպիտակ լինի. եւ անուշահոտ լինի. հով է եւ չոր է Բ տարաճան. եւ ասցած է թէ Գ տարաճան: Գս ասէ թէ աւգտէ ամենայն ցեղ խոցերուն որ ի գլուխն լինի, եւ տայու սայլապին, եւ հայըային. վարդի ձիթով օծեն: Ասէ Դս թէ հովացնող է ի դուրսէ՝ զամենայն խոցերն. ի մարհամնին կու մտէ. եւ աչից ուռէցնուն լաւ է. եւ սպիտաճ որ ի կլայեկէ լինի, աւգտէ կարճահարին եւ շուկակին: Եւ այն որ արճիճին իսպիտաճն է՝ աչացաւոցն աւգտէ, եւ զխոցն ողջացնէ: Եւ ինն չուտուիլ. եւ թէ ուտեն՝ իր դեղն փսխելն է, եւ մտպուխ տուր կարաւսի հնդով եւ ըռզիանի եւ աւշնդրի. աւգտէ:

0355

ԱՍՐՈՒՀ.

 

որ է այն որդներն որ ի յաւզին մէջն կու ընձայի:

0356

ԱՍՓՈՒՐ

(Carthame).

որ է ղուրտումն. յիշած է ի վերայ ղատին իւր համարն, Աստուծով:

0357

ԱՍՄՈՒՍԱ

 

որ է աշմուսա. ինքն ազգ մըն է ի մրտէն, յիշած է ի վերայ ի մրտին համարն:

0358

ԱՍՂՈՒԼՈՒՍ

(AsphodՌle).

ինքն տակ մըն է որ ի ջաղացքն կաղան. եւ ինքն շրէշն է, որ է խունսայն:

0359

ԱՍՎԱՏԻ ՍԱԼԷՀ.

 

ինքն աւձերուն ազգ մըն է. սեւ աւձ է ինքն:

0360

ԱՍՎԱՊՈՒՆ ԿԱՀՈՒ

(Myrte).

ինքն ղիտիսն է. եւ յիմար այլ կու ասեն, եւ ասմարդրանդ այլ կասեն, եւ պ. մուրտ կասեն. եւ լաւն այն է որ խոսրովանի լինի, եւ թաժա լինի. եւ բնութիւնն հով է յառաջի տարաճան, եւ չոր է Բ տարաճան,. եւ իր աւգտութիւնն այն է որ զփորն աղէկ կու կապէ. եւ թէ զաւդուածն կոտրի՝ ի վերայ նուտուլ առնես, աւգտէ. եւ թէ ծխեն՝ հոտն աւգտէ անձինն. եւ տաք ուռէցներուն եոգտէ. եւ կրակին այրածին այլ աւգտէ. եւ զստամոքն ուժովցնէ. եւ զխաֆաղանն տանի. եւ իր հունտն աւգտէ հազին. եւ կարճահարին, եւ ըռաթիլային հարածին. եւ զփորն աղէկ կապէ. եւ թէ հոտուըրան զմուրտն՝ աւգտէ. եւ թէ զիր քամուքսն ի յաչքն քաշեն՝ ուժովցնէ զաչքն, եւ</