Մնացորդաց

Հեղինակ

Բաժին

Թեմա

***

Սողոմը ընդունողնե՞րը, մոխիրնոցին մէջ։

Մարդեր մը, թիւով շատ։ Որոնք նմանութիւն չէին բերեր թիւ տասներկու նկուղին բնակիչներուն։

Խայտաբղէտ էր ասոնց տարազը, ամէն աստիճանէ, երանգով՝ ինչպէս որակով։ Ու սրտառուչ ալ նորին քով, որ դերձակին արդուկը դեռ չէր կորսնցուցած հայու մը կռնակին, երեք ամիսէ ի վեր զլացուածը, ինչպէս կը վկայեն օձիքները, իւղ կապելէն-կապելէն ա՛լ կաշի, սեւցած ոսկորի վերածուած։ Ատոնց աղտին ու քայքայումին վերեւ բանտին կնիքը` պարզ ու պայծառ։ Մինչ ուրիշներ` կազմելով դառն այլուրութիւն մը։ Այդ առտու իրենց տունէն բաժնուած ու բաց օդ հոտող։

Բոլորեցին զինքը, ուրա՜խ, կարեկցուն ու հետաքրքիր։ Բանտը արժէքի կը հանէ մեր ազատութիւնը։ Ամէն նորեկ այդ ազատ աշխարհէն դեռ հոտ մը, ծուէններ մը կը կրէ վրան։ Այս մօտութիւնը գրաւեց անոր ուշը, թիւ տասներկուքը չէր ունեցած այս սիրտբաց թեթեւութիւնը։ Եղաւ անոր աչքին, րոպէ մը, մռայլ խոռոչը, իր լռակեաց չղջիկներով։ Անոնց միակերպ տարազը, կէս քերծուած գանկերը փուշի պէս ցցուեցան իր մէջ։ Անիկա չէր կրնար խորհիլ, որ արգահատանքը տրտում է մեր մէջ, ու ցաւը, ուրիշի մը ցաւակցիլն ալ նոր տառապանք մը մեզի։ Ինչպէս մեզ կը խոցէ յաճախ մեր դէմէն մեր վրայ արձակուած գութին զգայութիւնը։

-Օրը գէր է։

Մռլտացողն էր շուտիկ դէմքով փոքր ու թշուառական մարդ մը, որ եկողները կը դիմաւորէր, հաճոյակատար ու զուարթ` ջանալով առաջին տպաւորութիւնը մեղմ ընծայելու սա բունէն։ Ուզածը սիկարն էր կամ պիստակի հատիկ մը, որմէ, իր դատողութեամբը, ունենալու էր ամէն մարդ, նոյնիսկ բանտ քալած ատեն։ Պիստակի համար իր տկարութիւնը անիկա կը տարածէր ամէնուն։ Այնպէս որ, այդ բառին արտասանութիւնը կը ստեղծէր առատ ծիծաղ։ Սիկարը առնելէ ետքը, անիկա կը սկսէր իր պատմութեան, անդադար վիպելով, ընդլայնելով, հեգնութեան շատ սուր զգայարանքով մը տրուած, որ դիւր կու գար ցուրտ այդ սալարկին եւ անժպիտ պատերուն սաղաւարտաձեւ ճնշումին դէմ։

-Թո՛ւղթդ, թո՛ւղթդ, ընկեր։

Սողոմը պատասխանի տեղ դարձաւ ետին` փնտռելու ձեւով տասնապետը, որ զինք բերած էր հոս։ Տասնապետը անհետացեր էր։ Թո՞ւղթը։ Ան ալ միասին անշուշտ։

-Կամաց-կամաց։ Կու գա՜յ։ Մարդ չէ, որ ծերանայ ու մեռնի։

Այս նախադասութիւնները կտոր-կտոր, զանազան բերաններէ, իբր շղթայի մը օղակները, հատ-հատ փրթան ու գացին։ Գլուխները չէին տարբերեր զանգուածէն։ Ու ըսողները չունէին ճիգ, շարժում, ըրած ըլլալու։

-Աղէկ գործը վեց ամիսէն։

-Հա՜յ-հա՜յ։

-Ինշալլա՛հ։

-Մաշալլա՛հ։

-Սիւպհան Ալլա՜հ…

Կը խօսէին մարդիկ։ Ու լոյս կար բաղնեկամարին ներքեւ։ Իրիկնացումը սկսած։ Ու քարերը՝ պաղով լեցուելու վրայ։

Այս սրախօսութիւնները թուլիկ գանգատներ էին Համիտի ռէժիմի նկարագիրն էր դժգոհ ըլլալ, բայց չգանգատիլ, մա՛նաւանդ պաշտօնեայ դասակարգէն այսպէս բանաձեւուած, կորսնցնելով իրենց դառնութիւնը, բերանէն այն մարդոց, որոնք շաբաթներէ ի վեր կը սպասէին իրենց թիւին, հերթին, ամէնէն առաջ թուղթին։ Ժամանակը ամէնէն պղտոր բանն է բանտարկեալի ուղեղին մէջ։ Անիկա պիտի չափուի այդ պզտիկ գաւիթին պարունակութեամբը ու պիտի տարտամի շատ շուտ։ Անոնք յանցանք գործած ըլլալու գիտակցութենէն կը թուէին հեռացած։ Կային՝ որ, զոհ դառնալու աճպարարութեան չստորնացող, մոռցեր էին իրենց մեղքերը, իրապէս, այնքան հինցած կը զգային զիրենք այդ քանի մը շաբթուան մէջ։ Յոգնած, սպասման չափով ալ, նաեւ եկող ու գացող քարտուղարներուն հարցականներէն, որոնք, եղէգ-գրիչը իրենց ֆէսին տակ մխած, կը թթուէին անոնց անիմաստ ներկայութեան` խորհելով անշուշտ թագաւորին հացին, որ կը վատնուէր աւելորդ ակռաներու վրայ։ Անոնք քննիչներ ալ տեսած էին` մնալու համար հո՛ն, ուր էին։ Յանցանք գործելը նուազ դառն էր, քան սա անզբաղ մակաղումը։ Դատարա՞ն։ Բայց խա՜ն չէր ատիկա, որ տրեխով ու գաւազանով, առնուազն հայհոյութեամբ մտնէին ներս։ Դատուելու համար ալ թո՜ւղթ էր հարկաւոր։ Պիտի մնային ուրեմն ատոնք, թուղթի կորուստներ, հիւրանոց ին մէջ (մոխիրնոցը՝ պաշտօնական յորջորջումով) մինչեւ որ բախտը քաղցր հայէր իրենց ու, տեղէ մը, դիւանէ մը, թղթածրարէ մը կամ դժոխքին անկիւնէն հանէր մէջտեղ այդ անիծեալ առարկան ու արտօնէր իրենց պատժապարտումին սկզբնական սեւագրութիւնը, առանց որուն անոնք անհարազատ զաւակներն են սա մեծ կազմակերպութեան, որուն անունն է ժամանակակից արդարութիւն։

Շղթա՞յ։ Ոչ ոքի վզին։ Բայց կային այնպիսիներ, որոնք կապուած էին իրենց ձեռքերէն, ո՛րը դէպի կռնակը, ո՛րն ալ փորին վրայ։ Նոր ժամանածներ, անշուշտ, սպասելով, որ քակուէին այդ շղթաներուն կղպանքները։ Ոստիկանները, այդ եղկելիները հոս քշած ատեն, կը պատահէր, որ կորսնցնէին այդ մանր փականքներուն նոյնքան մանր բանալիները, վարժութեամբը իրենց կենցաղին, որ անփոյթ է սովորական դէպքերու եւ հարցերու մասին։ Թափթփածութիւնը, ձախաւերութիւնը ամուրիներուն, օտարին տունը պառկողներուն, աւելի շատ՝ օտարի հաց ուտողներուն։ Կ’երթային անգամ մը յանցաւորը հաւնոց թխմելէ ետքը` փնտռելու եւ բերելու բանալիները։ Անոնց հո՜գն էր հատեր, փակուած անասունին համար հարցուփորձ ընել, գովուշ ին մէջ այնքան քաղցր էր ճամբու տաժանքէն յետոյ, երկարուն հանգիստը։ Գեղերէն, յանցաւորները քաղաքին բանտը փոխադրող ժանտարմաները այնքան խելօք Դաւիթներ են, որ կը մոռնան բանալիները, իրենց վրայ, ու կը փնտռեն դուրսերը։ Նասրէտտինի անէքտոթը ամէն օր թարմ իրականութիւն է` էշը հեծնալով էշ փնտռելու։ Անոնց առաջին գործը կ’ըլլայ գլուխնին զարնել գետին եւ ութ ժամ քնանալ անծակ։

Սողոմին կանոնաւոր շղթան զարմացուց բոլորը։

Բանտը յիմարներու հաւաքարան ըլլալէ առաջ, իմաստուններու խորհրդարան մըն է։ Ամէնէն դդումն անգամ՝ առանց ուզելուն եւ գիտնալուն, գանկին մէջ բաներ մը դիզած կ’ըլլայ տարիներու ընթացքին։ Վասնզի կարգ մը մարդոց համար տարին քանի մը հեղ, քանի մը ամսով «այցելութիւն» մը խառնուածքի մաս կը կազմէր։ Ու ասոնք են, որ բանտէն արձակուելէ յետոյ իրենց գեղ դարձին, իմաստուն պատգամներով կը խօսին հարիւրապետէն, հազարապետէն, որոնց տուներէն ներս մուտք ունենալ կը յաւակնին` իբր ներսի մարդ, անշուշտ կողով մըն ալ մանրամասնութիւն, բամբասանք` ընդհանրապէս նիւթ ունենալով իշխանաւորին կիները, աղջիկները, այնքան աղուոր, մարդամօտ, հաւանաբար իրենց էրիկներէն չկշտացող տեսակէն։

Բանտարկեալները սա շղթայաւոր մուտքը կապեցին ուրիշ երկու հայերու երեւումին` տեսնուած այն առտուն։ Ասոնք մնացեր էին հոն երկու ժամ, յետոյ առնուեր դուրս` դէպի նրբանցքը ոստիկաններուն։ Չարագուշա՜կ այդ կողմնացոյցը։ Ոստիկաններուն կողմէ՝ դէպի հողին ընդերքը։ Մեծ յանցաւորներու վիճակուող այս ճակատագիրը հայերուն վրայ սովորական կը դառնար։ Ո՞վ էր փսփսացած, անոնց դուրս ելլելէն վերջ չարագուշակ տարազը։ Քոմիթան։

-Ա՞ս ալ։

Ըսին իրարու, խոժոռ ու խորհրդաւոր, բայց մնացին տարակուսող։ Սողոմին զգեստները մօտի հայ գեղերուն կտրուածքն ու նախանիւթը ունենալնուն, դժուար ընդունելի կ’ընէին նման բանաձեւ մը։ Լեռներուն մէջ պտըտող ասպատա՞կ։ Սպասելի չէր այդ ապրանքը սա մատաղ տղայէն, որուն տժգունութիւնը, ձեւերու փոքր շնորհքը անընդունելի կ’ընէին լեռնային խստութեանց մէջ կարծրացած գազանը։ Անոնք գլուխ ճօճեցին ու չափեցին խիստ գունատ երիտասարդը։

Հետաքրքրական սակայն։ Շղթայովը, որ չէր վայլեր, ու բռնի դրուած կը թուէր անոր ուսերուն։ Ճերմակ վիրակապներովը, տակաւին աղտէ զերծ, որոնք գեղէ մը մինչեւ քաղաք եօթը օխա աղբի հիւթով կ’ըլլան ժանգահար, եւ որոնք զինուորութիւն ըրածներուն մէջ արթնցուցին ռմբական, պատերազմական առնուազն յեղափոխական գործունէութեանց մնացորդ յուշեր, երբ Պալքաններու մէջ, հզօր բախումներէ յետոյ, բռնուած քոմիթաները, սպաներուն մատնութեամբը (զինուորը միշտ ամբոխ է եւ կը տրամաբանէ մեծ գիծերով) կը կապէին այդպէս ճերմակ լաթերով, փոխանակ շերտ-շերտ մանրելու, մեծ կտորը ականջնին թողելու պայմանով։ Ամէնէն աւելի հետաքրքրողը այդ տղուն վրայ, պատանութի՛ւնը, որ հազիւ ստուերուող պեխերէն եւ դէմքին թարմ կնիքէն կը բխէր։ Ու տժգոյն, շատ տժգո՜յն, հերքելու չափ ընթացիկ տիպարը դանակէ, գետակէ անցնողներուն, որոնք հաստ, մսագործի արիւն կ’ըլլան դիզած իրենց դնդերներուն։ Կարգ մը մարդոց մօտ երեսը չի զանազանուիր ոտքի միսէն։

Սովորութիւնը կ’ուզէր, որ ամէն մտնող յանցաւոր, հինգ վայրկեանի դադարէ մը յետոյ, որ կարելիութիւնը կը ստեղծէր մեղքին խռովքէն խանգարուած ջիղերը քիչ-շատ տեղաւորելու միսերուն ներքեւ, ներկայացուէր պիտի գաւիթին պետին տամ չաւուշի ին 1 ։

Պատմուած մը աս ալ, բայց մեծ գիծէ։ Այսինքն՝ տասնհինգ տարիով։ Բայց, օրինաւոր խողովակով լրացուցած անոր պահանջուած մասը, քանի մը տարիով հեռու՝ իր ազատ արձակումէն։ Այդ քիչիկ միջոցը այդ չաւուշները կ’անցընէին դուրս իրենց նկուղէն, աւելի թեթեւ յանցաւորներու բաժինին մէջ` կարգապահութեան իբր ազդակ։ Այդ կարգադրութեամբ գովուշներու ներքին խաժամուժը կը սանձուէր աւելի դիւրաւ։ Ամէն նորեկ դիւրայոյզ է եւ կռուազան։ Կ’ուտէ ծեծը, բայց կը մոռնայ, վասնզի ոստիկանը դուրսն է։ Բարձր, արիւնով ու առասպելով նուիրագործուած հեղինակութիւն մը ծեծկըւուքը կ’ընէ պակաս, ոստիկաններուն գլուխն ալ՝ աւելի հանգիստ։ Կամաւոր անունին տակ, իրապէս ստիպողական տուրք մըն ալ կը գանձեն անոնք, մտնողէն՝ ինչպէս ազատ արձակուողէն, վասնզի պատահական է, որ քրիստոնեաներուն շատերը, արդէն առանց բանաւոր պատճառի քշուած հոդ, զգաստարան չինկած, քրտնելէ ետքը, ձգուին դուրս։ Անոնք սրտագին կը պարպեն մանրուքն ալ իրենց գրպաններուն, եթէ ունին։ Չունեցողները կը թեթեւնան իրենց չուխայէն, գօտիէն, նոր կօշիկներէն։ Մաքրութեան, քարիւղի, ածուխի, ջուրի, աւելի եւ ուրիշ անուններու տակ գանձուած այս գումարները անուղղակի հասոյթի աղբիւր են ոստիկաններուն։ Այս ամէնը լռին գիտակցութեամբը մեծերուն, որոնք բանտային պիւտճէին մէջ կլորակ ծախքեր նախատեսած եւ տրամադրած ալ կ’ըլլան ամէն տարի։ Աղքատութեան եւ թշուառութեան այս տուրքը երբեմն կը ստեղծէ աղեխարշ տրամներ, որոնք բանտին պետին թաքուն թելադրութեամբը կը յարդարուին զոհին ընկերներէն։ Ծեծը ատոր ամէնէն անմեղ ձեւն է, երբեմն յանգող շնորհքով մահուան, աւելի յաճախ՝ սրտառուչ ջախջախումի։ Կը փշրուին չունեցողին ոսկորները ու ոչ ոք կը պատժուի այդ բարբարոսութեան համար, վասնզի հաւաքականութիւնը իր հմայքն ունի, նոյնիսկ բանտին մէջ ու զինաթափ կ’ընէ։ Կը հասկցուի, որ այս պաշտօնը ինքնին շատ ալ թեթեւ գործ մը չըլլայ։ Բանտապետը անպայման տասնհինգ տարի կերած մարդասպան մըն է, որով, ինքնին, անառարկելի հեղինակութիւն սա սուտուփուտ մեղաւորներուն մէջ, մէկ մասը լիովին անպարտ, մեծ մասն ալ գող՝ հաւկիթի, պտուղի, հաւի, երբեմն ալ կնիկի։ Ու մոխիրնոցն է կրկին հանգստավայրը ախտավարակներուն, լուսնոտ ու որդնոտ, որոնք մեղք կը գործեն ծեծի մը գնով` շաբաթ մը ապահով հաց ուտելու համար։ Ու բախտախնդիրները, քսակահատները, լեզուի տուողները, մարդ ծեծողները, կիներու խօսք նետողները, եւ ամբողջ գորշ ամբոխը ճճի մեղաւորներուն, որոնք ծեծկըւուքի աժան ալ հերոսներ, կը հետաքրքրեն ոստիկանութիւնը, երբ «անգործութիւնը տիրէ», դուք հասկցէք՝ երբ ազգային խնդիր մը չգրաւէ ոստիկանութեան ուշը, ու մեծ ոճիրները, որոնք որ մեծ ձերբակալութիւն, ահագին հարցաքննութիւն եւ երթեւեկ կը պահանջեն, ցանցառ դառնան, վրայէ վրայ, քանի մը ամսով։

Բանտապետը։ Մեծապեխ ու շատ թուխ երիտասարդ մը։ Հակառակ քառսունէն վեր ըլլալուն, դեռ պահած էր մոյնքին թարմութիւնը։ Անզբաղ կեանքը երբեմն ծնունդ կու տայ այս բացառութիւններուն։ Գէր ըսուելու չափ լեցուն, որ, այդ գառագեղներուն մէջ մարմնական ուժին հետ հեղինակութիւն ալ կը խորհրդանշէ։ Աչքերէն արիւն կաթող, իրականին մէջ արիւնահոսման ենթակայ աչքեր, քանի որ նստուկ կեանքը եւ խնամուած սեղանը (անիկա կ’ուտէր իր քսակէն ու կ’ուտէր, չվաստկած ծախսող մարդու ախորժակով) իրարու կը միանային անոր որովայնէն ներս։ Արիւնի պէս բաց կարմիր ֆէսը անոր կու տար դիւանապետի գլուխ մըն ալ, ճաղատ ու կարմիր, որուն նմոյշները այնքան առատ են պետական պաշտօնեաներու գատրոն երէն։

Անիկա չշարժեցաւ տեղէն, Սողոմին մուտքէն յետոյ։

Շղթան, տասնապետի աչքով խփումը դեր ունէին բացատրելու սա վերապահութիւնը, քանի որ հեղինակաւոր մարդու իր հմայքներէն մէկն ալ իր խոնարհամտութիւնն էր ամէն եկուորի հետ, կարեկցուն, եփուն, մարդամօտ, փարատելու աստիճան եկուորին միտքէն առաջին դառնութիւնները կղզիացումին։

Իրողութի՞ւն, որ, անիկա փուլ չէր փրցուցած, առտուն «սխալմամբ» հիւրանոց մոլորած քոմիթաճիներէն, ինչպէս մեկնուած էր հայերուն հեռացումը, քանի մը ժամէն։ Բանտապետը խելք ունէր։ Ու գիտէր զայն գործածել։ Անոր հեղինակութիւնը կապ ունէր թափանցամտութեան, որով շրջապատին շարժումները, ասոնց թաքուն զսպանակները արագ-արագ կը հասկնար ու կը զգացնէր ատիկա, իսկապէս գործողութեան մարդու վայել սառնութեամբ։ Շատ բան կը զգանք ու կը հասկնանք։ Բայց կը պահենք մեզի, երբ հայեցողական է մեր խառնուածքը։ Կրնանք մեծ արուեստագէտներ ըլլալ այդ տուրքերով, բայց պիտի չազդենք մեր շրջապատին, որ միշտ պիտի փնտռէ տիրողները, գործողութեան մարդերը, ասոնք՝ իրենց դիտածը իրենց չպահողները։ Բանտապետը, հայերու այս շղթայակիր տեղափոխութեամբը հոտն էր առած ծանր բաներու։ Վեց-եօթը տարի առաջ` Հայկական ջարդերուն ատեն շարժած էր սա գիծերուն մէջ։ Այն ատեն ալ, կուսակալութեան մէջ ձեռք անցուած ոչ-երկրացի, հետեւաբար հայաստանցի արհեստաւորները, օրավարձով բանուորները, անգործ բեռնակիրները, պանդուխտները իբր քոմիթա ձերբակալած ու մաքրել էր տուած, թուրք բանտարկեալներուն ձեռքով։ Ձեւակերպութիւնները կը յիշեցնէին այդ արիւնոտ թուականը։ Ու օդին մէջ հոտ կար գէշ բաներու։ Պոլսոյ եւ Իզմիրի մեծ հաստատութեանց մէջ գտնուած ռումբերն ու տինամիթները բանտերուն համար նիւթ էին քնարական ցասումի։ Ամէն թշուառական, հայու մը անունին հետ առիւծ կը կտրէր ու քաղաքական ատելութիւն, անզէն, տկար ժողովուրդի մը դէմ, ամէնէն ընթացիկ նիւթն էր ներսէն, ինքնիրմէ մեծնալու, իր ազգը սիրելու, փատիշահը փառաբանելու։

-Հարցուցէք երկիրը, - հրամայեց անիկա` ափի մը չափ խոշոր գլուխով սաթ ծխափողը բերնէն հանելով։

Պատասխանը թթուեցուց զինքը։

Քոմիթա տիտղոսուած հայը ուրիշ արարած մըն էր։ Թուրքը անոր վրայ իր մեզմէ ունեցած արհամարհանքին կը լծորդէր նաեւ իր կատաղութիւնը, մեզմէ չսպասուած սա ապերախտութեան իբր անդրադարձ՝ իր անպարագիծ ատելութիւնը, արեւելեան եւ վճռական, որով կարգ մը անգթութիւններ բացատրելի կ’ըլլան մարդոց ոճիրներէն։ Քոմիթաներուն պատուհասումը գործն էր անշուշտ բարձր կազմակերպութեան մը, որուն օղակները կը կեդրոնանային Պոլիս։ Քաղաքական լրտեսութիւնը այդ տարազով մատչելի կ’ըլլար զանգուածին։ Հայերը պետութեան դաւադիր միքրոպներն էին, որոնց դէմ պաշտպանուելու հարկն իսկ զայրոյթ կ’ազդէր։ Ու ահաւոր նրբերա՜նգ, այդ զայրոյթը անոնց մէջ կը փոխուէր խոր արհամարհանքի։ Ոչ մէկ տեղ, ոչ մէկ ատեն, բացի 94-95ի շրջաններուն պոլսական տիպարներու ստեղծած մտայնութենէն, թուրքերը չզբաղեցան հայերով, զանոնք անկարող նկատելով քաղաքական որեւէ ձեռնարկի։ Ի՞նչ կ’արժէր, բանտապետին կարծիքով, այդ քոմիթաները խղդելը` առանց կորզելու գաղտնիքները, որոնք անոնց աղիքներուն երկայնքովը ոլորուած կը մնային։ Ու հոս գաղտնիքը ինքնին արժէքէ զերծ էր, իբր արդիւնք ալ պատճառ կ’ըլլար նոր անուններու ծանուցումին։ Ու կը խորհէր խելացի մարդը անդունդներուն, որոնց մէջ այդ դաւաճանները փոխէին պիտի նախ իրենց ծրագիրները, ապա՝ արիւնն ու թոքը։ Ու սատկէին։

Կեցուց անիկա իր հարցուփորձը։ Կը սպասէր իր արարածներուն։

Հինգ վայրկեան յետոյ, ոստիկան մը զայն կանչեց դուրս` խօսելու անոր։ Աս ալ սովորութիւն մը։ Այս լրաբերը, շատ մութ ու վատ դիմագիծով մէկն էր, որ պաշտօն ունէր ամէն եկուորի վրայ կարելի զեկոյց հաղորդելու բանտապետին` անոր թղթածրարին հիմնական գիծերը մատչելի ընելով աւատառուին։ Կապալը հիմնական զսպանակն էր այս փութկոտութեան։ Լրաբերը ծառայելով արձանագրութեանց գալէմ ին մէջ, անոր դիւանապետին համակրութիւնը կը վայելէր, ի գին իր կնոջ, ու իր բնական հետաքրքրութիւնը գոհացնել կը ձգտէր նիւթական ակնկալութիւնով ալ։ Իրմով հաղորդուած տեղեկութեանց առաջին յօդուածը կը վերաբերէր նորեկին դրամական կարողութեան, բաւական բարդ աշխատանք, որ տարօրէն դիւրացած էր անոր կազմակերպած միջոցներով։ Ամէն ոստիկան, գեղերէն «ապրանք» փոխադրած ատեն, հարկին տակն էր լրիւ լուսաբանուելու ապրանքին այար էն, զոր պիտի ճշդէր կարելի բոլոր կերպերով, երբ յանցաւորը, կապելէ յետոյ գիւղական առաջին տեղեկագիրը՝ պատրաստել կու տար տեղին իմամին, մուխթարին, եւայլն։ Լայն ժամանակ, այդ խմբագրումի պահուն, քաղելու ուզուածը։ Ասիկա՝ առհասարակ գործադրելի, մա՛նաւանդ թուրք յանցաւորներու մասին։ Հայե՞րը։ Այդ հարցը ունէր երկու հիմնական յօդուած։ Որոնցմէ առաջինը տիեզերական պատրիարքի ընդհանրականութեամբը։ Ամէն հայ ունեւոր էր անպատճառ։ Ու հակառակ անոր, որ քառսուն փարայի համար քառսուն կռուփի գլուխ ծռող հայաստանցիներ մեռած էին բանտապետին ծեծին տակ, անիկա չէր ընդուներ բացառութիւն այդ օրէնքէն։ Ամէն գիւղացի աղուէս է, հայ թէ թուրք։ Բայց հայը՝ խորանարդ աղուէս։ Ապացո՞յց։ Տուները, խանութները, կալուածները։ Ապացո՞յց։ Մուրացկանին պակասը անոնցմէ։ Բայց այդ տեսութիւններէն դուրս, նոյնիսկ աւուր հացի կարօտ գիւղացիին համար անիկա անզիջող կը մնար, վասնզի կար քաղաքին Հայ աղքատախնամը, որ տաղաւարներուն չէր մոռնար բանտարկեալներուն քաղցուեղէն եւ աղանդեր, ծխախոտ ու մանր ծախս հասցնել։ Ունեցողը՝ չունեցողին։

Բանտապետ չաւուշը սկսելու էր գործի, առաջին յօդուածին տրամադրութեամբ։ Սողոմը, հիւր, անծանօթ, ժամանակով։ Լրաբերը տուաւ քանի մը մանրամասնութիւններ, հիւանդանոցի անոր օրերէն։ Կը մնար անտեղեակ պատճառին, որ զայն կը դնէր երէկ հարիւր մէկ տարուան դատապարտուածներուն նկուղը։ Կը մնար դարձեալ անծանօթ, պատճառին, որ զայն կը ղրկէր հոս։ Անշուշտ գաղտնիք մը կար հընզըրին մօտը, զոր կախաղանը պիտի չուշանար մաքրելու։ Չէր կարծեր, որ մնար հիւրանոցին մէջ երկար։ Ատոր համար անմիջապէս քերթել ։ Ոստիկանը չմոռցաւ նաեւ խօսելու անոր փոքր համբաւէն, զոր օրուան մը կեանքը տուեր էր այդ շանզաւակին, բանտին միւս բաժինին մէջ։ Անոր ձայնը, իր բացառիկ քաղցրութեամբը, յուզեր էր խոր, մարդասպաններու անզգած ու խաւարչուտ թաղերը, ուր արցունքը, Եգիպտոս ինկող անձրեւին պէս՝ ցանցառ է, կ’ըսեն։ Աւելի՝ ընդարձակ հետաքրքրութիւն քոմանտան փաշային, որ մօտ ամիս մը կայ, առնուած էր քոմիթաներով ստեղծուած առեղծուածին մէջ։ Պոլիսին ուշադրութի՜ւնը։ Աւելի՝ փաշային փոքր աղջիկը, կեավուր Նէճիպէն, որ Աստուած ինք գիտէ ո՛ր ճամբով, լսեր էր հընզըրին անուշ եղանակը, իսկապէս անուշ, վառուած ու վառող բանով մը։ Յետոյ, տեղակալ Աքիֆ պէյին պատահարը։ Կիները՝ որ խառնուած էին գործի։ Ասոնք մօտի մանրամասնութիւննե՜ր, որոնցմէ վեր՝ քոմիթան։ Անիկա «տխմար»ով մը դիմաւորեց բանտապետին տարակոյսը։ Ինք, տասնէն աւելի տարի բանտին մէջ, ի՜նչ կը ճանչնար այդ օձերու հանգոյց ժողովուրդը։ Քոմիթաճի՞։ Ի հարկէ՜։ Ո՛ր հայր չէր ատիկա, դեռ մօր արգանդէն։ Աւելի՝ սպաննած էր երկու հոգի` մայր մը ու իր տղան, որ բարեկամ կը նկատուէր թուրքերուն։ Ու հրկիզած ամբողջ տունը, անոնց դիակները անհետելու դիտումով։ Ասոնք ստուգուած իրողութիւններ։ Աւելի՝ կրակ բացած օսմանեան զինուորներուն վրայ, մէկու մը թեւը վիրաւորած։ Դեռ կ’ուզէ՞ր։

Այս խօսակցութիւնը իբր արդիւնք ունեցաւ, նիւթական մտահոգութենէ աւելի՝ բանտապետին խուլ, անհանգիստ հետաքրքրութիւնը սա կեավուրի կտորին դէմ, որ թուրքի վայել սրտոտութիւն էր ցոյց տուած ու մոխիրնոցը մտնելէ ետքը կը թուէր վեր անոր սարսափէն։

Սիւլէյման չաւուշը, աս էր անունը անոր (ոճիրը գործած ատեն, անիկա տասնապետ զինուոր մըն էր, աւելի փայլուն, աւելի խռովիչ, հանրատուններու վճարեալ տարփածու, զոր կը բուծանէին իրար նախանձող երկու աղջիկներ` անդադար իրենց կռիւներովը գրգռելով շփացած զինուորը։ Հանճարային յղացումով մը, անիկա, հաշտեցնելու համար այդ քածերը, տարեր էր դուրս այդ տունէն, դաշտային բանջարանոց մը, անոր հիւղակին մէջ սարքեր շուայտութեան մռայլ հանդէս մը, որով յաճախուած է այդ ցեղին սեռային զգայութիւնը, յետոյ կապած իրարու եւ սպաննած, գինով ըլլալուն), ձգելով իր ամրացեալ թախտը, յովազի նկարէն մորթով մը պսակուած բազմոց, որ տեղաւորուած էր դրան կուշտին, եկեղեցիի մեծ պատուհանները յիշեցնող բացուածքի մը մէջ , մօտեցաւ Սողոմին։

Անուններու նմանութիւնը բարեգուշակ էր նորեկ մարդասպանին համար, ինչպէս մեկնաբանեց քաղաքացի հայ մը` հոդ ինկած իբր խարդաւանող, թանկագին մուշտակ մը աւելի աժանով մը տեղափոխած ըլլալու ամբաստանութեամբ։

-Մի վախնար, Սողոմոն աղբար, մի վախնար, - կ’ըսէր անիկա` քաշուելով իր հայերէնէն, թուրքին սա կայսրութեան մէջ։

Աստուածավա՛խ, դուք պէտք է հասկնաք վախկոտ՝ ամէն բանէ, ինչպէս ատոնց կարգին, Աստուծմէ ալ։ Պոլսոյ մէջ մեր քաղքենին աւելի արձակ գտայ ես։ Բայց Պրուսա՞ն։ Թուրքերը այդ քաղաքին մէջ պահած են խստութիւն մը, որ պէտք է չափուի իր արդիւնքէն մեր քաղքենիին վրայ։ Հայ թաղերը ամայի էին իմ տղայութեանս, անցնող-դարձող թաթար լակոտներու սարսափէն։ Ու մեծերը պարտաւոր էին պզտիկներու այդ ահաբեկումը գնել, կաշառել։

Աւետարան կարդացող, թրքաբարբառ, բայց հայատառ գիրքերէ։ Տիրացո՛ւ։ Շարականներ ջուրի պէս գոց սորված։ Միջին տիպարը մեր արհեստաւորներուն, որ ա՛լ ջնջուելու վրայ էր այդ օրերուն։ Իր խանութը, կնիկը, կիրակնօրեայ եկեղեցին ու իրիկուան օղին, ճաշէն յետոյ սուրճը, քնանալու համար Ս. Գիրքէն գլուխի մը ընթերցումը կը կազմէին անոր աշխարհը։ Լեզուանի՛, եօթը հրեայ բառով ծախելու աստիճան։ Թուրքէ մը աւելի սահուն խօսելով «անհաւատին» լեզուն։ Անիկա փաստեց իր աստուածաշնչական տեսութիւնները։

-Սողոմ, Սողոմոն, հազրէթը Սիւլէյման Փէյղամպէր ։

Ասոնք ամէնը մէկ ծագում ունէին մուշտակագործին բերնին մէջ։

Ու համոզիչ էին անոր փաստերը։ Կ’ըսէր կակուղ, ծաւալէն փոքր ձայնով մը, որ կը շփոթուէր կեղծիքին հետ։ Սողոմը լսած էր այդ քաղաքի հրեայ հայերէն, որոնք անուշ-անուշ խօսելէն ոսկիները կը պարպեն գեղացիներու քսակներէն։ Բնազդական զգուշաւորութիւն մը զինքը ըրաւ վերապահ։

Բայց, հաճելախօս ու յիմար՝ մուշտակագործը անտեղեակ էր տղուն զգացումներուն։ Անոր մտահոգութիւնն էր չիյնալ աչքի, չճնշել, սիրուիլ բոլորէն, հաճոյակատարութեամբ, ու իր ծառայութիւնը անվախճան տրամադրելով։ Այս կանխապատրաստութեամբ անիկա կը հաւատար իր անպարտ արձակուելուն։ Վասնզի իր բարեմասնութիւնը իր ընկերներուն բարեացակամութիւնը շահած էին իրեն։ Այդ ընկերներուն վճիռովը անիկա ամէն օր անգամ մը ազատ կը ձգուէր դէպի իր տունը, բայց գիշերը կը թաղէր այդ գուշակութիւնը։ Այն ատեն անիկա բանտին մէջ կ’երգէր տարփավառ շարքիներ, թեթեւ, աշխոյժ, որոնք բանտարկեալները կ’օրօրեն քաղցր ու տրտում յուշերու ծոցը։ Այս բարիքին համար անիկա շնորհ ունէր բանտապետին մօտ, որ սազ եւ ուտ գիտէր նուագել ու կ’ընկերանար հայ երգիչին։

Միակ քրիստոնեան՝ անիկա, այդ բազմութեան մէջ, եթէ չառնուէին նկատի երկու հրեաներ, որոնք չորս օր առաջ ծեծկուեր էին փողոցի վրայ, խաբուելիք գեղացի մը իրարմէ կորզելու տենդին մէջ ու չէին տեսած ոստիկանը, որ փրթեր էր դիմացէն։ Մարդը զանոնք ձգեր էր առջին ու քշած հիւրանոց, հակառակ անոր, որ տակաւին իրենց թաղին մէջ անոնք հաշտուած էին իրարու հետ ու ջանացած ողոքել ոստիկանը, բառերով ու աղաչանքով։ Չէին ունեցած խելքը քիչ մը բան փայլեցնելու անոր աչքին։ Հրեան, խոնարհ, այնքան խոր յարգանք ունի աշխատանքին դէմ, որ չի կրնար ըմբռնել կաշառքը։

Մուշտակագործ Ղազարոս էֆէնտիին միջնորդութիւնն էր, որ կակուղ ըրաւ բանտապետին աչքը նոր ժամանած երիտասարդին վրայ, ինչպէս պիտի պարծենար յետոյ իր ընկերներուն, լրջօրէն հաւատալով չըրածին իրականութեանը։ Ահագին, անգնահատելի կարեւորութիւն ունէր այդ բարեացակամութիւնը, սա ժամանակներուն։ Հայու կտորը ա՛լ դասական բանաձեւ էր՝ կայսրութեան մինչեւ խուլ խորշերը թափանցած։ 900էն ետքը մեր ժողովուրդը հոգեպէս կը հանդերձուէր 915ի բնաբաններուն, որոնք խաբուսիկ միջնարարով մը առժամաբար մոռցուեցան։ Հայը կտոր ալ չէր Եղեռնին ատենը ու անկէ անդին։ Թուրքերուն կործանած, կորակոր հպարտութիւնը մեզի հանդէպ սա արհամարհանքին մէջ ինքզինքը վերակազմեց։

Մուշտակագործը, ծնած ու մեծցած մինչեւ ընդերքն իսկ տաճկըցած սա քաղաքին մէջ, խոհեմ էր ու ճկուն։ Ձեռքերը իրարու շփելէն անիկա գրեթէ փսփսաց.

-Ժամանակները փափուկ են խայերուն համար։

Լռեց։ Կը վախնար շատ խօսելուն։

Բայց տղուն հետ առաջին խօսողը ինքն էր նորէն։ «Արիւնն էր, որ կը քաշէր», ինչպէս պիտի բանաձեւէր իր զգայութիւնը, աւելի վերջը։ Հաճոյակատար ու բարի՝ անիկա վրան առաւ թուրքերուն եւ Սողոմին միջեւ հաւանական դժուարութեանց հարթումը։ Ամէնէն չնչին պատրուակը բաւ է կռիւ ստեղծելու։ Բանտը մարդը կ’ընէ ջղագրգիռ, թուրքը կը տասնապատկէ ու հայը կը հարիւրորդէ։ Այսպէս է աշխարհին բանը։

Քառսունէն վեր, տուն ու տեղի տէր, երեք զաւկի հայր, շուկացի, այսինքն՝ օձը ծակէն հանելու կարող իր լեզուով, Ղազարոս էֆէնտին տիտղոս, զոր կը պարտէր բացէն նուէրի մը բանտապետին, ձեռագործ քսակ մը հին ոճով ու յուլունազարդ կը խօսէր սրտանց։ Կը հաւատար իր չըրած միջնորդութեան, որուն շնորհիւ էր, որ Սողոմը իր գոյքերէն ու մարմինէն խուզարկումը անցուց թեթեւ։ Իրականին մէջ սա վեցերորդ անգամն էր, որ անիկա կ’ենթարկուէր սա դաժան, նուաստացուցիչ քննութեան, ամէն մէկին մէջ ալ անցնելով կռուփի նոյն հարուածներէն, հայհոյանքի նոյն ասեղներէն։ Այնպէս որ, մորթէն զատ վրան ոչինչ կար անձնական։ Առած էին գօտին, բայց ձգած չարագուշակ կօշիկները` հակառակ գեղի հարիւրապետէն անոնց հագցուած երբեմնի կարեւորութեան։ Հոս ալ կը ձգէին իրեն, շնո՜րհը անշուշտ մուշտակագործին բարեխօսութեան, ի յառաջագունէ կատարած բանտապետին մօտ, դեռ Սողոմը չմտա՜ծ հոն, ինչպէս նաեւ պզտիկ ծրարը, որ կը պարունակէր ձեռք մը ճերմակեղէն, ան ալ նուէ՜ր, բայց իրական, հիւանդանոցի ընկերէ մը, քաղքըցի, բանտ ինկած կնիկի հարցով, թուրք ու բարի, նոր ապաքինած ծանր հիւանդութենէ մը, որ անուն չունէր։ Ուրի՞շ։ Ոչինչ ունէր ան։ Ու չկար մէկը, որ հարցնէր իմաստը սա խուզարկութեան, բանտին մէկ մասէն միւսը անցնելու պահուն։

-Դրա՞մ։

Չունէ՜ր։

Մուշտակագործ Ղազարոս էֆէնտին թթուեցաւ, բայց ոչ-ամբողջ։ Կարգ մը դէմքերուն ճակատագիրն է ատիկա։ Այնքան երկար մակաղած են իրենց հոգեկան յօրինուածութեան մէջ, որ դժուար կը փոխեն ատով ստացուած կնիքը։ Թերեւս իր մօրը արգանդին մէջ մեղմ ըլլալու սովորած այդ երեսներուն չէր երթար շիտակ խստութիւնը։ Տհաճութիւնն ալ զգեստ մըն է, որ չի վայլեր ամէն դէմքի։ Թթուեցա՛ւ, վասնզի, տեղեակ բանտային օրէնսդրութեան, պիտի կանչուէր վճարելու ցեղակիցին հաշուոյն։ Ու ողորմութիւնը, հոգեկան երեւոյթ, կ’ազդուի հոգին պարուրող մթնոլորտէն։ Կարելի՞ բան էր բանտ իյնալ` առանց շէնք-շնորհք քսակի։ Նման զանցառութիւն մը հասկնալի էր թերեւս, երբ կատարուէր ստիպման ներքեւ, այսինքն՝ անճարակ գողերու, քսակահատներու կամ բանտի կարօտ մուրացիկներու վրայով։ Բայց մէկո՜ւ մը կողմէ, որ պալատ էր իրական ու մարդ սպաննա՜ծ։ Պզտիկ ճամբորդութիւններ չէր վերջապէս կատարուելիքը։ Ամէնէն քիչը՝ տասնհինգ տարի։ Ուրե՞մն։ Անոր խելքը չէր հասներ աղքատութեան հաւանական փաստին։ Նման ամէն քաղաքացիի, կ’երեւակայէր գեղը մեծ, շատ մեծ ընտանիք մը, ուր ամէն բան ամէնունն է, պարտքը՝ ինչպէս պահանջքը, պարտէզ, ձիթաստան, այգի, արտ, ու ասոնց անսպառ արդիւնքները։ Ինք կը ճանչնար Սողոմին գեղացիները, որոնք հարսնիքներու ատեն կը գտնէին զինքը ու կու տային իրեն կարել վեց-եօթը ձեռք հարսանեկան մուշտակներ, իւրաքանչիւր տունէ։ Հէ՜յ։ Սուտ չէր, որ կը խօսէր։ Հաճի աղաները ու հաճի խաթունները օխանոց պարկերով կը հանէին ոսկին իրենց շալերուն փաթէն։ Իրաւ է, թէ հիմա քիչ մը կարճ էին անոնց ալ ձեռքերը։ Բայց խոզակը, ձէթը, խաղողը, ցորենը կախում չունէին քաղաքականութենէն։

Սողոմը եղաւ կարճ այս քաղցր, պճլտուն, անմեղ ու համով շատախօսութեան դէմ։ Մարդուն հայերէնը հասկնալի էր, թէեւ կէտկիտուած առատ թուրքերէն բառերով։ Թոյլ ականջով մտիկ ըրաւ մուշտակին ալ պատմութիւնը, որուն մէջ Ղազարոս Քիւրքճեան էֆէնտին Յիսուսն ու յարութիւն առնող Ղազարոսը վկայ կը կանչէր իր պարկեշտութեան։ Իր գանգա՜տը, դերձակներու դէմ սնուցած վատ համբաւէն, քանի որ իր արհեստն ալ, ասեղին պատճառով, կը մտնէր այդ դասակարգին մէջ։ Բայց մուշտակն ու չուխայի կտորը նման բաներ չէին կրնար ըլլալ։ Չէ՞ որ մահացու մեղք էր, հայ-քրիստոնեային համար, գողութիւնը։ Ու ամէն հայ սորված էր ատիկա Մարկոսեանի Քրիստոնէական ին մէջ, թէ՛ տասնաբանեայէն, թէ՛ մահացու մոլութիւններէն։ Այս գնացքով, այս անփութութեամբ այնքան խօսեցաւ հայու կարօտ խեղճ մարդը, որ չարաչար յոգնեցուց արդէն չհանգչած երիտասարդը։

Սողոմը դրաւ գլուխը սաքուի եզրին։ Անիկա չէր պատասխաներ ալ շատախօս քաղքըցիին, որ ի վերջոյ զգաց անպատեհութիւնը իր քարոզին ու քաշուեցաւ մէկդի։

Շրջապա՛տը։ Մարդերու դէմքը աւելի բաց, այսինքն՝ իմաստի ելած կը թուէր հետզհետէ։ Բացի ատոնց շեշտ տաճկութենէն, ուրիշ տպաւորութիւն չառաւ անիկա, աշխարհէն անփորձ իր ջիղերուն երեսէն։ Բայց զօրաւոր եղաւ իր տհաճութիւնը բանտապետ թուխ երիտասարդէն, որուն հեղինակութիւնը, այնքան ծանր, զգալի էր բոլորին ալ վրայ։ Իր թախտը դարձած, սիկարը նորած, մուխին մէջ կէս մը թաղելով խստութիւնը իր աչքերուն՝ ան կը հսկէր սա խաժամուժին ու կը պահէր իր պատկառանքը։ Մուշտակագործը, առակովի, փոխաբերեալ դարձուածքներով, տուեր էր անոր ոճիրը Սողոմին ու յարակից փոքր մանրամասնութիւնները։ Անշուշտ չէր ճշդած սպանութեան հանդէսը։ Բայց Սողոմը անոր պատահարը տարածեց թիւ տասներկու նկուղին գինովին, որմէ բութ վայրագութիւն մը կը ճաճանչէր սա դէմինին ալ վրայ։ Անիկա նեղուած էր մա՛նաւանդ անոր ամուր ու համաչափ կազմէն, որ բացի իր սեփական կշիռէն, ոճիրով ու համբաւով ալ կը տարուէր սա հեղինակութեան։ Ճղճիմ կազմերու նախա՞նձ։ Նո՛ր էր ասիկա Սողոմին մէջ։ Գեղի տղաքը, ըմբիշները միայն կը զբաղին դնդերային հարցերով։ Յետոյ՝ աճումի օրէնքները ամէն կազմի մէջ նման չեն ճնշեր։ Իրաւ է, թէ անցնող երկու ամիսներու ընթացքին, Սողոմը քակուած էր բաւական, իր ոսկորներուն կապէն։ Անդամները, մա՛նաւանդ կուրծքը շահեր էին։ Յարմար զգեստ մը, մա՛նաւանդ մէջքին շալ մը բաւ էին` հալեցնելու կազմի այդ տարբերութիւնը։ Բայց ո՞ւր դնել ինչ որ ցեղային ոլորտը կու տայ, իբր ուժ ու հեղում, մեր մարմինին։ Ո՞ւր դնել թրքութի՜ւնը, որ առաջին անգամ այդպէս խիստ, պայծառ կը ճառագայթէր կարմիր ֆէսէն ու թուխ ճակատէն։ Գազայի բանտը, կերած ծեծերը, հիւանդանոցը, թիւ տասներկու նկուղին այլապէս տպաւորիչ կալանաւորները հեռու էին իր մէջ ըրած ըլլալէ սա տպաւորութիւնը։ Ուրիշ մարդ չըլլար հոդ։ Անոր հետ զարնուելու պէ՞տք մը։ Բայց յիմար էր ինքը։ Բաներ կան, որ կանխահաս են մեր մէջ։ Ու թերխաշ հայերէնը մուշտակագործին, ու քսան-երեսուն սա դէմքերը անկարող էին իր մէջ հակակշռելու ինչ որ կարմիր անոր ֆէսը կը ղրկէր սա ծակին։ Ու դառնացաւ անիկա։ Քաղաքը կը միջամտէր, անտես իր հոսումովը, թերեւս, սա թախիծին ու յուսաբեկ յոգնութեան։ Միւս կողմէ՝ անիկա ունեցաւ նոյնքան դառն, բայց վայրագ հակազդմունքներ իր ընկերներէն, խստապարանոց, բայց անկնիք մարդեր, մեծ մասով, անձ ըլլալէ աւելի միսի կառոյց։ Թոյլ՝ սիկար վառելու համար իսկ պետէն արտօնուիլ ուզելու աստիճան։ Անոր մտքէն անցաւ այդ մարդուն հետ չափուիլ մը, իր լեռներուն վրայ։ Յետոյ՝ իրեն դարձաւ իր հայութիւնը, որով կաշկանդուած իջեր էր մինչեւ այս տեղուանքը։ Հայու եւ թուրքի հարցը ատելութեան հարց մը ըլլալէ առաջ՝ սա հոգեկան ճակատումն է մեր մէջ։ Մեր մտաւորականները ատիկա ըրին, այսինքն՝ այդ վիճակէն անցան, միտքի պողոտաներով։ Մեր մարմինի տղաքը ատիկա ըրին՝ իրենց կալուածէն։

Ո՛րքան անոր մէջ խոր ու հզօր էր պատկերը թիւ տասներկու նկուղէն, ա՛յնքան թոյլ ու անկնիք բան էր անոր առածը սա փայլուն ախոռէն։ Անհանգիստ, անվստահելի բան մը կ’ողողէր մարդերը` գետնի սալերն անգամ հինգ ընելով։ Անյարիր, մոխի՛ր այդ բունին, արդարացնելու համար իր յորջորջումը։ Առժամեային ազդեցութի՞ւնը, որով դէմքերը կը թուին սուտ։ Սարսափը՝ անորոշ։ Ու խորհիլ, որ առնուազն բիւրաւորներ աշխարհի երեսին, դրուած են այդ մակաղումին, առնուազն իրենց մեղքէն կամ վայելքէն։

Խարդախ ու անհանգիստ այս շրջապատը սեղմեց անոր կզակները։ Անիկա եղաւ կարճ իր մեծ անուանակցին հետ։

Գիշերը կը պատրաստուէր։ Երկու ցաւագար, դողդողալէն, կը լուային լապտերներու ապակիները` չխորհելով ըրածնուն։ Ուրիշ մը ոստիկանին կը ներկայացնէր զանոնք, որ կը լեցնէր քարիւղով ու կու տար ետ։ Վանդակը բացուած, դուրս ելլողներուն։ Հատ-հատ, այնպէս որ, մտնողի մը տեղ ուրիշ մը կ’ելլէր։ Ոստիկան մը, առջին ձգած ծերուկ հաճի-պապա մը, զարկաւ վանդակին փեղկերուն։

- Գուս-գուս փիլա՜ւ ։

Ուզողները արտօնուած էին հողէ պտուկներ երկարելու, որոնց մէջ թիթեղեայ դգալով մը, տկար աչքերուն համար գլուխը մէկ կողմին ծռելէն՝ համրանքով փիլաւ կը դնէր ծերունին` գրպանելով տասնոցը։ Չորս զաւակ կը նայէր ծերունին, թոռները՝ բոլորն ալ, իր մէկ աղջկան, որուն էրիկը վռնտեր էր զինքը, երես առած՝ ինքզինքը օտար երկիր փախցնելու համար։

Սիկար ծախողը։ Անուշ ծախողը։ Այս բոլորը, օրէնքով արգիլուած, բայց փաստօրէն գոյ, արտօնուած էին տասանորդեան դրութեամբ։ Պա՛ղը։ Լոյսի բեկորներ։ Բանտին միւս գաւառներէն տրտում երգեր։ Մեծ պողոտային վրայ լանոներուն որոտումը։ Ու կեա՜նքը, որ կը գիշերնար, երկինքին նման` մտնելու համար վայելքի փափուկ գօտիին, ճաշի, ժպիտի, խաղի, հաճոյքի բիւրազան ձեւերով։

Ձգած էին զինքը իր գլխուն։

Քանի մը վայրկեան յետոյ, դրաւ անիկա իր մարմինը իր ծրարիկին։ Ձեռքերը ըրած էր ընդունարան դէմքին, որ կը մսէր ցուրտէն, ինչպէս արեան պակասէն։ Քո՞ւն։ Չէր կարելի որակել սա առանձնացած սուզումը, ոչ ոքի նայելու, ոչ ոքէ ոչինչ ուզելու անտրամադիր մտմտուքը։ Տեղին նորութեան անոր ընտելացումը կը սկսէր սա ճամբով։

Իրաւ ալ, մուտքէն կէս ժամ յետոյ, անոր վրայէն անհետացած էր օտարութիւնը, ինչպէս թռած՝ նորութիւնը։ Երիտասարդութեան մէջ միայն կարելի պատրանքով մը՝ անիկա մէկ կտորն էր եղած սա շրջապատ գորշութեան, անկնիք այն դժբախտութեան, որով տաղաւարուած են սա տժգոյն, տրտում համախմբումները։ Մարդեր ասոնք, փոքր մեղքերու, ճճի յոյզերու, օրէնքին սարսափին մէջ զայն, օրէնքը, արհամարհելու մղուած, այսինքն՝ գողցած, խաբած, աւրած, ուրիշ բանի դժուար ճկելնուն։ Ատոնց մօտ, Սողոմենց տղան տեսակ մը հերոս, արիւնին ու կրակին զոյգ ահովը, քիչիկ մըն ալ պատկառելի։ Անոր մեղքին մեծ գիրերը գիտէին հիմա այդ մարդերը։ Քոմիթա՛։ Քիչիկ մըն ալ այդ, բայց անվաւեր։

Չտուաւ երես մուշտակագործին, որ արդէն քոմիթային յայտնումէն ասդին կը զգուշանար անկէ, բայց խօսելու տենդէն բռնավար, կը դառնար շուրջը։ Սողոմը կ’ընէր այդպէս` տառապելով մենութեան պէտքէ մը։ Յոգնութիւնը, յուշերու բեռը, մարդասպաններու բաժինին խօսարանը, սեւազգեստ կինը, պատշգամին աղջիկը կը գրաւէին անոր ուղեղը։ Մերկ միսի վրայ թառող մագիլներու նման, ծանր-ծանր ճնշելով։ Նիւթական այս բե՜ռը, երբ կը շուարինք մեր լքումէն, ընկճուածութեան պատճառները ճշդելու ու կը փնտռենք մենէ դուրս ինչ որ խորարմատ թաղուած է մեր ներսը։ Մեր դժբախտութիւնը, ըսել կ’ուզեմ՝ անոր այն ձեւը, որ հանգոյց մըն է, կարելի է անուանել թունաւորուած, աւրուած պտուղը մեր հոգիին։

Չտուաւ երես, նոյն տհաճութեամբ, ուրիշի մը, անխարդախ թաթար մը ասիկա, բեռնակիր ու դէգ, որ բանտ էր ինկած իր թաղը ոտքի հանելուն։ Քաղաքին վերերը, Ռուսիայէն ու Պալքաններէն գաղթականներ, միասենեակ տուներով թաղեր կը կազմէին։ Կոշտ, խիստ, մարմինով՝ ինչպէս հոգիով, այդ մարդիկը, քիչ-քիչ կը սրբէին քաղաքին փոքր ստամբակները, ծեծի դիմացող իրենց կռնակին ապաւինած։ Ու բանտը զզուած էր անոնցմէ։ Ասիկա ծեծեր էր զոքանչը` դուրսի ցեխին վրայ երկարելով անոր մարմինը ու կոխկռտելով։ Կը պատմէր ատիկա` մեծ հաճոյքով պատմումը համեմելով, փառաւոր յիշոցներով, այնքան փարթամ ու պատկերալից, չխորհելով, որ կինը աղջիկն էր այդ գարշութեան։ Եօթը օր է կը սպասէր թուղթին, որ մոռցուած էր ոստիկանին գրպանը, հաւանաբար նետուած իբր աւելորդ թուղթ, քանի որ զինքը հոս առաջնորդողը կարդալ չէր գիտեր, հիւանդ ալ էր ու գացեր էր պառկելու` մարդը յանձնելով սպասող զինուորին։ Ու դէգ թաթարը դժգոհ չէր այս տամ էն 2, ուր կէս-կուշտ, կէս-անօթի կ’անցընէր օրը իր ամէնէն սիրած եղանակով` երկննալով ու երկննալով։ Միակ հոգը՝ սիկարն էր, որ հացէն գերակշիռ է թիրեաքի ին համար։ Դրա՞մ։ Ատ էր, որ չունէր, չէր ունեցած։ Կ’ընէր բեռնակրութիւն իր փորին եւ բերանին համար։ Օղին եւ ծուխը։ Անշո՛ւշտ։ Ու անոր կինը, մօրը հետ, պարտաւոր էր պահել զաւակները։ Ուրիշ բան չէր հասկնար անիկա աշխարհին օրէնքներէն։ Փախո՞ւկ։ Չէր անիկա միայն բանտին մէջ, ուր օղին թանկ է շատ։ Ատ էր պատճառը, որ կը մօտենար ամէն նորեկի` պատմելու համար անոր մեծ կամուրջի մը փլիլը մեծ հեղեղէն, որ Ողիմպոսը` թուրքերուն Քեշիշ տաղը քանդել սպառնացած էր ան տարին։ Հիւրանոցին պատուակալ յաճախորդ տասը տարիէ ի վեր՝ անիկա չէր զարմանար իր պատմութեան չհիննալուն, վասնզի ամէն անգամ անոր ունկնդիրները նորեր կ’ըլլային։ Անիկա չէր նեղուեր, որ զինքը մտիկ չընէին։ Մեծ համբերութեամբ հիմա այդ կամուրջին ներքեւ կը շինէր ահագին փոս մը, այնքա՛ն խորունկ, որ մինարէ մը լման կուլ կու տար, եթէ մէկը կարենար ատիկա ձգել անոր մէջ։ Պատմութիւնը այսպէս յարդարուած, կը քալէր դէպի հեքիաթը, որ այդ փոսին մէջ կ’ապրեցնէր ջուրի աղջիկներ, թուրքերուն ջուրի մելեքը ։ Օ՜, ինք քանի՜ հատ տեսեր էր անոնցմէ, թէ՛ այդ փոսին շուրջը, գիշերը կէսին իրենց մարմինները չորցնելու դրած, թէ՛ վարը, Ջերմուկները, բոլոր կարեւոր գափլըճա ներուն 3 ներսը։ Ու կ’ընէր երդում զոյգ իր աչքերէն, թէ չէր ըսեր սուտ։ Յետոյ կը խորանար այդ ոգիներուն արարքները, ընդհանրապէս ոճիր, քանի որ անոնք թշնամի էին տեղի աղջիկներուն, տասնհինգ նոր մտած։ Այդ փերիները կը հագնէին ձայնն ու մարմինը անոնց մայրերուն, կ’արթնցնէին զանոնք իրենց անկողինէն, կը հանէին ոտքի, կը տանէին բաղնիք, լուսդէմ ու կը ձգէին մեծ աւազանին մէջ` խղդելով անձայն։ Ի՞նք։ Քանի՜ հատ էր ազատած անոնց ձեռքէն` խլելով աղջիկը մազերէն, ջուրին խորէն։ Թաթարը այս հեքիաթը տուած ատեն խոր վայելչութիւն կը ստանար։ Ու չէր տարակուսեր ասումին արդիւնքէն։ Միտք բանի՞ն այս ամէնուն։ Հարկա՜ւ։ Ջաղացքի քարն իսկ, աղալէն-աղալէն, կը մաշի կ’ըսեն։ Բերա՞նը։ Քար չէ անիկա, որ չմաշի։ Եղել պէտք էր։ Եղը՝ սիկարը։ Չէր հանգչեր անիկա, մինչեւ որ հեքիաթին մէջ չփախցնէր դրուագը, ուր հերոսներէն մէկը` դեւ կամ գոնջ տղայ, ձեռքերը շփելով պիտի կատակէր.

-Հայտէ նայինք, սիկա՛րը։

Հետեւելով հերոսին` թաթարը կը կեցնէր պատմումը ու կը պահանջէր.

-Սիկա՛րը։

Զուր վաստակ սակայն, անոր աշխատանքը։ Սողոմը չէր ծխեր։ Ճամբեց զայն, նեղսիրտ ու քիչ մը բիրտ, շատ ալ չհասկնալուն Թուրքեստանի նախատիպ բարբառով սպառազէն այդ լեզուն։ Անիկա չտեսաւ, թէ շրջապատը ի՜նչ մռայլ աչքով չափեց անոր փակուած աչքերը։ Թաթարը թուրք էր ամէն բանէ առաջ։ Ու Սողոմը հայ՝ ամէն բանէ վերջ։

Ուրիշ փորձ մը, նման պաշարողականով, աճպարարի մը կողմէ, որ քահանայ կը փախցնէր 4 բանտին մէջ յանցանք՝ որուն համար ձերբակալուած էր փողոցին մէջ եւ զոր պաշտօնապէս կը գործադրէր ահա ` շահը կիսելով ոստիկաններուն եւ բանտապետին հետ , չունեցաւ արդիւնք։

Ասիկա վճռական փաստն էր Սողոմին չքաւորութեան։ Բախտախաղը ո՛չ մէկ տեղ ունի այնքան հաստատ իմաստ, որքան բանտին մէջ։ Առանց դրամի յանցաւորները իրենց զգեստները կը ծախեն ` այդ բախտը փորձելու համար։ Ամէն ոք իմացաւ ատիկա։ Այս յայտնութիւնը եղաւ բաւ, որպէսզի անիկա մէկէն ի մէկ ազդէր մուտքին ալ հովէն։ Մարդ սպաննելը դիւրաւ չի հաշտուիր անօթութեան հետ։ Մոռցա՞ն զինքը։

Գիշերը տեղաւորուելու վրայ։ Լապտերները, հակառակ իրենց թիւին, անբաւական էին ` քիչ մը ուղիղ լոյս կեցնելու սենեակին մէջ։ Յանցանքը, ապակիներուն ըլլալուն չափ, ապահովաբար կ’երթար ձէթին, որ ամէնէն աղտոտ տեսակին կը պատկանէր ` ամէնէն ընտիրը գնուելուն հակառակ։ Պետութիւնը կողոպտելը Արեւելքի մէջ աչքըբացութիւն է ու բարիք։ Ու գարշահոտութիւնը, որ անոնց մուխէն կը մղուէր, նորեկներուն կոկորդը կը կճէր։

Մարդիկ անցան իրենց տեղերը։ Անկիւնները՝ ուժովներուն ու հիներուն։ Սաքուին վրայ երկարողները վճարողնե՛ր, որոնք փայ տ ին թիզը կը գնէին բանտապետէն։ Յայտնի այս կողոպուտը կը պարտկուէր պարտ ու պատշաճ բացատրութիւններով, աղքատներուն օգնող կազմակերպութեանց այլուրութեամբը աղքատներէն։ Ուրիշներ սալարկին կեդրոնը փռեցին վերմակ մը, խորտուբորտ բոլորակով մը միշտ մէջտեղը։ Հոն պիտի նետուէր բախտին ոսկորը, թաւլուին զարը, բանտին հռչակաւոր պարպութը 5 ։

Խորունկ, գրեթէ սեռային ձգողութիւնը կախարդական բոլորակին։ Խմբուեցան բոլոր ունեցողները։ Մո ւշտակագործը կը դառնար խումբին շուրջը, բայց զգոյշ, ինչպէս էր պարտքը ըլլալ բոլոր ոչ-թուրքերուն, մա՛նաւանդ բանտին մէջ։ Շահիլը կրնար նախանձ գրգռել, որքան կորսնցնելու դրամ ենթադրել ու թելադրել գիշերային յարձակում մը։ Օրեր կան, ուր Աստուած կ’օտարանայ այդ խոռոչներէն ու հայեր կը մեռնին ` խղդուած իրենց ընկերներուն բազուկէն, ուր կը յանձնուին քահանային, որ պարտաւոր է ստորագրել օրինաւոր անպարտագիր մը իր ստացած մեռելէն, շէնքը-շնորհքը տեղը՝ մեռնելէն ետքն ալ, օրինաւոր պայմաններու մէջ կատարած իր երթը «ի կայանն յաւիտենից», ու ստորագրել նմանապէս բժշկական տեղեկագիրն ալ, որ մահը կը վերագրէր աս ու ան պայթումին, երակներէ կամ սիրտէ, երեսուն նոր մտած մարդոց մարմիններէն։ Ու կը փակուէր եղեռնը։

Չունեցողնե՞րը։ Անշո՛ւշտ։

Անոնք ալ թող կու տային ծխանները ծխախոտին, առատ, թաւ ու կարմրաւուն։ Գեղէն բերուած անկիւնաբեկ թուղթերով անդրամ խաղեր։ Մրափ։ Քերու ը տուք։ Հազ։ Հայհոյութիւն։ Երբեմն մարդիկ երգ մը, որ չունէ ր իրաւունք շատ բարձրանալու քանի որ երգողները անոճ կոկորդով ձանձրոյթ փարատելու հոգով կ’ընէին այդ փորձը։ Ամէնէն կարեւորը, իրիկուան թային էն յետոյ, փոխադարձ լքումն էր իրարմէ։ Իր կերածը մարսելու յոգնութեան հետ, յիշատակներու դարձ մը։

Ուզա՛ծը Սողոմին։

Իր ծրարիկին վրայ դրած իրանը, կռնակն ալ սաքուի շրթունքին՝ անիկա կ’այցուէր անօրինակ յուզումներէ։ Ցաւ ու բեռ՝ շղթան, որ կը դպէր անվարժ անոր միսերուն ու փուշ-փուշ կ’ընէր զանոնք։ Նախանձով ու բեկումով նայեցաւ չորս դին։ Ոչ ոքի վրայ ան՝ զոր կը զգայ իր վրայ։ Անոր մեծակառոյց ոճիրը կը զատուէր սա շնագայլերուն մնառութիւններէն, սանկ ու նանկ ճամբաներու յաճախորդներ։ Բայց անոր միտքը հոսանքին տակն էր յստակ ու ուժով զգայութիւններու, անոնցմէ՝ որոնք առեր ենք բացառիկ պահերու, բայց առեր խորունկէն ակօսուած։ Անիկա չզարմացաւ, որ սեռային պատկերներ պակսէին հիմա, ի՛նք՝ որ կը թրթռար անոնց բզզիւնին մէջ, ինչպէս ճանճը ոստայնին վրայ։ Այդ զգայութիւններէն մէկը, որ կը նեղէր իր աներես յամառութեամբը, կու գար դռնակէն, իր այն ճնշումէն, զոր միսին կողմէ ետ հրուած շեղբը տուած էր ան ափին։ Այնպէս որ, օրուան մէջ իրեն կը վիճակուէր այդ պահը ապրիլ շատ-շատ անգամներ։ Ճակատագրական այս զգայութիւններուն բախտն է պահել իրենց սկզբնական սրութիւնը շատ աւելի երկար, քան ուրիշները։ Անոնք չեն հպատակիր ֆիզիքի օրէնքներուն ու մեր ծերնալուն կամ նուաղելուն անտարբեր, կը մնան իրենք զիրենք։ Կրնան այլանալ, այսինքն՝ խոտոր համեմատելով մեր օրէնքներուն, խորանալ աւելի։ Ունինք յիշատակներ, որոնք մեծ կը կշռեն, քան եղելութիւնը, որուն իբր նկար ը ինկան մեր հոգիին պահեստին։ Ոճիրէն ասդին հալածական անոր ուղեղը հեռու էր իր կշիռը գտնելէ, նոյնիսկ մահուան թաթէ մը ուղղուած։

Անոր չէր այցելած դասական զիղջը ի պաշտօնէ ոճրագործներուն, մինչեւ վերջին օրը, երբ հիւանդանոցէն զինքը պիտի նետէին մարդասպաններուն նկուղը։ Այս թուլացումը, սակայն, եղաւ իր մէջ րոպէի համար, երբ անոր կիսախուփ աչքերուն ցանցէն հեռացաւ փափուկ պատկերը մատղաշ աղջկան մը ` քաղաքի տարազով, առանց քողի ու անուշիկ ժպիտով։ Անոր անհետացումէն յետոյ էր, որ շրթները հարցուցին առաջին անգամ.

-Ինչո՞ւ սպաններ էր։

Բայց հարցում մը խղճահարութիւն չէ միշտ։ Խղճմտանքը գութն է ինք իր վրայ։

Անիկա մօտ էր տեսակ մը նուաղումի, աւելի ճիշդը՝ տեսակ մը քունի, որուն պահանջքը կը ծանրան ա ր վրան դեռ առաւօտէն։

Հիւանդանոցին բաղդատաբար չէզոք մթնոլորտէն, ուր թուրքը կար, բայց տկար կազմով ծառաներու ընդմէջէն, մինչեւ թիւ տասներկու նկուղին շնչահեղձ ընող վիրապը, անոր տեսածները, լսածները նուաճեր էին զայն, դանդաղ՝ բայց յ ա ռաջխաղաց թունաւորումով, բոլորովին հոգեկան, որ կ’արտայայտուէր խօսքէ չկամութեամբ, ինքնախօսումով ու դէմքին դաժան պրկումներով։ Անիկա չէր կրնար ճշդել, թէ ուրկէ՛ կը բերէր սա անդարման յոգնածութիւնը, լայն ու ծանր վերմակի տակ առնող անոր ներսին որոշ մասերը, սեռային գօտիէն ու ոճրածին ճահիճէն, որ մեր ամէնուն ներսը կը մնայ սքողուն։ Յետոյ, իբր թէ վիրապին սեւ ջուրէն, անտես ձեռքէ մը վերցուած, եղան անոր աչքին թիւ տասներ կ ու նկուղին շղթայակիրները ` մեծ իրենց մեղքերուն հասուն հանգոյցներովը։ Նո՞ր կը թափանցէր անոնց պատուհասումի կերպին, մութին ու երկաթին վստահուած։ Ուրուացաւ անոր մէջ տարրական զգայութիւն մը, արդարութիւն ըսուած բանի մը մասին, բայց չմարմնացաւ։ Թուրքին ոլորտին մէջ ամէն զգացում ձեւազեղծ ենք ըրած։ Աւելի ճիշդը՝ մեզի չէ տրուած պատեհութիւնը զգացումները իրենց իրականութեան մէջ առնելու։ Գերութիւնը բառ է հիմա, տիրողներու լեզուին տակ։ Անիկա կեանք էր մեր ուղեղին տակ ու մեր ամէն բանը։

Զզուանքի, դառնութեան համ մը ողողեց անոր ներսը։ Իմացական զգայութիւններ ունինք, որոնք կը տեղաւորուին ֆիզիքականին ճամբաներովը։ Կու գայ պահը, ուր ո՛չ միայն չենք կրնար ոտք փոխել, այլեւ մտածումէ մը ուրիշին անցնիլ։ Անոր ջիղերը հիմնովին սպառած էին։

Փակու ե ցան անոր արտեւանունքները ` երկաթ, անդիմադրելի մատէ հրուած իրարու։

Քո՞ւն։ Չէր ունեցած։ Աղօթողը դեռ չէր պոռացած գիշերասկիզբի էզան ը։ Մրափը արդիւնք է երբեմն մեր հոգեկան իւրեմի ին։ Մղձաւա՞նջը։ Տեսի՞լքը։

Գեղն էր անիկա, աղբիւրի այն ակին, ուր անոր ձայնը զինքը կ’ընէր ներկայ աղաներու խ ն ճ ոյքին։ Ուր եղեր էր քանի մը ամիս առաջ ուրիշ խմբակի մը հետ։ Գ ոյն, օդի շղարշ, զովութեան եւ սօսափի զգայութիւններ, կատարելապէս հարազատ։ Բայց նոյն ատեն, նոյնքան յստակ գիտակցութիւնը սա սալարկին։ Բե՜ռը շղթային։ Աւելի՝ մահուան մերձանկար անդոհ մը, որ կը նմանէր անդունդէ մը բխող ձայնին, անտեսանելի՝ բայց ահաւոր ուժգնութեամբ մը իրական։ Այնպէս որ, իր գեղին անուշիկ այդ տեսարանին համար, վտանգի, սարսափի սա հեղումով անգամ մըն ալ կ’ուժեղնար։ Երազ չէր ատիկա, այլ՝ սովորականէն վեր պայծառութիւն մը, որով ողողուած կը զգար պատկերը, կաղնիի այդ համաչափ թուփերը, խումբ-խումբ, մարդկային միտքով մը ըսես հիւսուած իրարու, շուքը ընելու աւելի համով։ Այդ թուփերը մշտադալար արօտի մը մէջ խարսխուած, մտերիմ իրենց հովը կը պահէին, ա՛յն տարփավառ գորովը, զոր տղաքը կ’ունենան բնութեան կարգ մը գեղեցկութիւններուն, ջուրին ու ծաղիկին, համաձայն իրենց բնաւորութեան գաղտ մագնիսներուն։ Այդ թուփերուն կապուած էին անոր պատանութեան քանի մը ուժգին յուզումները, երբ իր ձայնը արձակած ատենը անգիտակցաբար նետուած կ’ըլլար ինքն ալ երգին ակօսէն, թանձրացած զգայութեանց բաշերուն պլլուած՝ ինչպէս հեղեղէ մը քշուած երիվար ու հասկցած իր ձայնին սարսուռը ինքը՝ իր հաշուոյն, մինչ աւելի մեծեր կը պարպէին իրենց գաղտ կրակներուն վրայ կենաց ջուրը ` տէրտէրին ճերմկած գաւաթին զարնելով իրենցը, ճուացնելով մետաղը, ու հեղու կ կրակը, կաթիլ-կաթիլ մղելով դէպի երկայնքը իր ջիղերուն, բոցէ անձրե՜ւ, ինչպէս էր տրուած տեսնել իրենց ջուրին կայլակումը, հեռագրի թելերէն շար ի շար ուլունքներուն, տարափէ ետք…։ Օղին անձրեւ մըն է խմողին ներսը, մենէ շատերուն համար, ու անոր շոգին մէջ արուեստին կը բարձրանանք մենք։ Ա՛ն է, որ կը մեղմէ մեր ցաւերուն պտուտակները եւ կը թուլցնէ մեր արհամարհանքը մեզմէ։ Հաւասարութեան հաշտ զգացումը չէ անիկա, որ աղքատին ու հարուստին յաւիտենական առ ե ղծուածը մշուշով կը լուծէ, այլ՝ հաշտութիւն մը նաեւ ինք իրեն հետ։ Ամէնէն դաժան հոգին անոր կայլակին, կաթնացումին մէջ պահ մը կը քաղցրանայ…։ Սողոմին հետն էին ուրիշներ, պատանի, իրմէ մեծեր, գեղին անունով ըմբիշներէն, դրացիներ՝ իրենց հացի անիւին կապուած գրաստի կենցաղով, որոնք տեսիլքի հիւսիսայգին մէջ կ’այլանային ` դադրելով իրենց շատ մը կողմերէն, ու ցցուելով ուրիշ մէ կ քանիներէ։ Վ ա՞խ։ Անստուգութի՞ւն։

Մատաղներու դէմքին այս զգացումները հեշտ չէր զանազանել։ Արիւնէն խենթ տղաքը մահն ալ պղտոր կը տեսնեն։ Ու տար ո ւօքներ, լուրջ ու բոլորին ծանօթ աղբար ները, գեղին գործերով աւելի տարուած։ Որոնք կը հասնին ուրիշին ցաւին ու նեղութեան, գիտեն սփոփել ու պաշտպան կանգնիլ որբին, ա ն ոքին։ Անոնց մէջ կան կռուի ալ հերոսներ, որոնց երիտասարդութիւնը դրուագներ ունի արութեան եւ վեհանձն ներումի։ Բայց որոնք նեղ օրերու, շալկած իրենց հրացանները՝ գլուխը կը կենան շուարած ժողովուրդին ու սիրտերը կ’ամրացնեն։ Խառն ի խուռն՝ մատաղներուն հետ։ Աղբերակի սա խորունկ յուզումին մէջ, տակաւի՛ն, երկու օտարականներ, Ջարդերէն առաջ ղարիպ որակուող այդ օրերուն անանուն, վասնզի մեղք էր մարդոց համար ըլլալ մեր երկրէն։ Ոստիկանները պաշտօն ունէին օտարամուտները շղթայի զարնելու ու… երկիր ղրկելու։ Հայեր՝ այդ օտարականները։ Մէ՛կը՝ անոնցմէ, որոնց անունը, երկիրը բերան առնելը բաւ էր թուրքին ճիրանը ձգելու անխոհեմները։ Հասնող սերունդը դժուար պիտի ըմբռնէ անձուկին աստիճանը, որ մեր հոգիինը եղաւ, Ջարդերէն մինչեւ Սահմանադրութիւնը, մինչեւ թուրքերուն հռչակաւոր ազատութիւնը, այնքան անհաւատալի է անիկա ազատ երկիրներու մթնոլորտին վարժուած նորերուն համար։ …Եւ սակայն, պարզ մարդեր էին այդ ղարիպները ` նման գեղի վարժապետներուն, իրենցմով շրջող համբաւէն մղոնով հեռու։ Գ ր ե թ է ժողովուրդ, ու զուրկ սարսափի այն զրահան ք էն, որով սպառազէն կը պտըտէր քոմիթան գեղացիներուն ուղեղին մէջ։ Լե՛ռ՝ թուրքերուն հանդերձած ահարկու գազանին ու սա փոքրիկ օտարականներուն մէջտեղը։ Մ էկը բերան ալ չունէր։ Այնքան քիչ էր անկէ ելած բառերուն թիւը։ Անշուշտ Սողոմը լաւ չէր թափանցեր երկրորդին բոլոր ըսածներուն, որոնք կը դպէին շատ բանի, թուրքին ու հայերուն կապին։ Բայց բառի կարօտ չեն կարգ մը բաներ, որպէսզի պարզ դառնան մեզի։ Մարդեր կան, որոնց ներկայութիւնը բաւ է մատնանիշ ընելու իրենց խորհուրդը։ Սողոմը՝ միւսներուն պէս չէր հասկնար, թէ ի՛նչ կ’ուզէր իրենցմէ սա կարճահասակ տղան, երբ կը խօսէր աղբիւրի պէս, հեռու ընկերներէ, ուժերէ ու պահեստներէ, որոնք ծովերէն անդին ապահով ձեռքերու տակ կը սպասէին մեծ օրուան։ Սո՞ւտ։ Չէր կրնար մտնել այդ ամէնուն մէջ, պարզ այն պատճառով, որ քոմիթան շատ անգամներ անոնց պատմուած էր սա տարազներով։ Սո՞ւտ։ Չէր կրնար ըլլալ այն մռայլ, ընկճուած՝ բայց երկաթէն ալ ամուր վստահութիւնը, որ սա դէմքը, անկէ հոսող բառերը, մտիկ ընող հոգիներուն տարօրէն սուր, քաղցր, նուաղում բերող ընկալչութիւնը կը շաղախէր իրարու։ Եղաւ այդ ու կանխող օրերուն՝ այդ հոգեբանութի ւ նն ալ, արի եւ տարուած մարդոց մէջ, որոնք մահը հաւասար նկատեցին ազատութեան։ Հայկական միսթի՜քը, մեր լեռներուն եւ լիճերուն ծնունդ գրաւչութիւնը, որ մեր մէջը անհուն այդ թրթռումներուն կը վերածուի ու մեզ կ’ընէ փոխն ի փոխ խենթ կամ հերոս։ Որ մեր պատմութիւնը հասկնալի կ’ընէ տեսնել կրցողին։ Կռուի կամ խունկի մարդեր, ճակատամարտի դաշտին ինկած կամ կամովին վիզ երկարած թշնամիի սուրին, մէկ են անոնք՝ թէ՛ այդ անցեալին, թէ՛ նոր օրերու մեծ ողջակէզին մէջ։ Սողոմը գիտէր աւելի պարզ բաներ, որոնք երբ դրուին սա մտածումներու պարունակին, չեն հերքեր զանոնք։ 1900ին, քոմիթան յղացք մը չէ, ոչ ալ հեքիաթ մը։ Անիկա մեր միսթիքն է, որ իր ընտրեալները կը հրազինէ ու չի հասկցուիր զանգուածէն։ Այդ օտարականներէն մէկը իր լռութեամբը, հեռահայեաց իր ներկայութեամբը, գրեթէ սուրբի իր դիմախաղովը կը նպաստէր այդ տպաւորութեան աճու մ ին։ Միւսին ըսածներուն մէջ կային բաներ, որոնք իրենց նորութեամբը եղան ուշագրաւ։ Ըստ կարճահասակ պարոնին, յեղափոխութիւնը պէտք էր «լայննար», ելլէր իր զուտ տեղական, փոքր պատահարի իմաստէն, որով մատչելի էր անիկա այս գեղացիներուն ուղեղին։ Այս տեսակէտին մէջ անոնք կը տարբերէին, մօտ անցեալին մէջ, հայուն համար արիւն թափած միւս քաջերէն, որոնց մտածումով թուրքը ատելութեան անհուն ծով էր ` մեր հոգիներուն վրայ արձակուած։ Նո՛ր՝ սա քոմիթաճիները։ Որոնք նոյն կրակով, այրուած սիրտով չէին խօսեր դրացի թուրք գեղերէն, տեսած էին անոնց հանդարտաբարոյ ծանրութիւնը, ծանօթ՝ մեր եւ անոնց նախանցեալ յարաբերութիւններուն։ Չէին հերքեր ներկան ու անոր դժոխքը, բայց ատոր պատասխանատու կը նկատէին մեծերը, պետերը։ Կարճահասակ պարոնը կը տաղէր 6 կառավարութիւնը ` զայն ընդունելով հեղինակը բոլոր չարիքներուն։ Գեղացիները մտիկ կ’ընէին, անշուշտ զարմացած, իրենց զգացումներուն մէջ երկմտուն։ Ջարդե՞րը։ …։ Սողոմին ուղեղին տակ տեսիլքը կ’ընթանար իրականութեան ոլորքներէն։ Ան հիւսուած էր բազմաթիւ ու չնչին մանրամասնութիւններով, որոնք տեղի մը կու տան իրականութեան կնիք, այն գունաւորումը, ս եւեռումը, որոնցմով պատկերը ա՛լ չի կրնար սրբուիլ մեր մէջէն։ Համապատկերը, այսինքն՝ ինք իր մէջ ամբողջ իրականութիւնը, կաղինի թուփերուն խելօք, կանոնաւոր խրձնացումը ու, մա՛նաւանդ՝ պահը լեցնող հոգեկան խռովքը, որուն ասեղներուն ներքեւ տարիքները եկած էին հաւասարութեան սանդուխի, բոլորը կը կրէին հանդիսաւոր օրուան անփոխելի մոյնքը։ Մեծե՜րը, այսինքն՝ անոնք, որ հինգ-վեց զաւկի տէր, կոխուած տուրքին ու հացին մղձաւանջէն, կերեր էին թուրքին մտրակը, իրենց տուներուն ալ մէջը, երբ անօթի իրենց զաւկներուն խոտ ու թեփ կը խաշէին ու կ’ելլէին դուրս ախոռներէն ` բանտ երթալու, տուրքէ պարտական։ Մեծե՜րը՝ որոնք կերեր էին այդ ծեծը, Աստըծոյ ճամբաներուն, առանց պատճառի, պարզ իրենց հայութեան գնով։ Ու կերեր՝ աւելի կարծրը, յեղափոխական զսպումի խստութեանց մէջ, թուրք անգթութիւնը, զինուորէ, ոստիկանէ, քարտուղարէ, բանտի գազաններէն, ամեհի մարդիկ, յատկապէս հանուած իրենց նկուղներէն, սա ր սափի կենդանի արձաններու նման կանգուն անոնց շղթայակապ կործանումին վերեւ, «գաղտնիք կորզելու» գիտութեան մը ծառայելով, իրենց անձին ահաւոր բխումներէն, երբ բռնի վկայութեան, խոստովանութեան մը համար կը մխուէին գետնափոր վիրապներէ ներս, պահանջքի սեղանին։ Մեծ մասը այդ մեծերուն, 96ի դէպքերուն իջած էին այդ նկուղները բանտին, կոխկռտուած իրենց ամէնէն սուրբ զգացումներուն ալ մէջը, թուրքին մոյկերէն, բռնի հրուելով ըմբոստութեան, որպէսզի գեղ դարձին իրենց իսկ ձեռքով շղթայազերծէին ջարդը։ Այսպէս կը խօսէին այդ մարդիկը, ճիւաղի պէս ցից՝ անոնց վրայ, երբ ճոկաններուն ելեւէջը կը բանար կապն ալ ոստիկաններու բերանին ու մատուցու ո ղ, հրամցուող սա ծեծը իբր ազդու եւ անվրէպ դարման կը պատգամէր անկախ Հայաստան որակուած հիւանդութեան, յիմարութեան։ Ասոնք, այս նախատական անգթութիւնը, տանջանքին մէջ սա լրբութիւնը չէին կրնար մոռցուիլ։ Վեց-եօթը տարի անցեր էր այդ օրերէն ու Աղբերակը հաւաքուած սա մարդոցմէն ամէն մէկը, խեղճ, իր անձը իբր յառաջ ներս, կուրծ ք ն ի վար քաշած ատենը՝ իր շունչը կը զգար ասեղներով սպառազէն կար ժ մը բան, տարտղնուող՝ սիրտէն անդին ալ, դէպի մարմնին այն մասերը, որոնք որոշուած անուն մը չունին, ու ատով՝ մեր հոգիին ամբողջ աւազանը կ’ըլլան։ Այդ մեծերը մտիկ ընող մատաղներուն մէջ ալ կ’ընթանար խռովքին նոյն ալիքը, ազգային դիւրազգածութեան պատկերներով, միամիտ, քանի որ զերծ էր անիկա կեանքին հակակշիռէն։ Թուրքերէ զերծ գեղերու մէջ այս պատրանքը զօրաւոր է շատ ու մեր ազգային զգայութիւնը այլապէս գունաւոր ազդակ է եղած։ Անշուշտ, աւելի վերջը, երբ կեանքը լայննայ ու փոքրերուն ալ գարշապարին, ասոնք ալ պիտի առնեն ցաւին մեծ, միակտուր զգայութիւնը, որով միայն եղբայր ենք իրարու։ Տառապանքը սխալ չէ թերեւս նմանցնել սեռին։ Ասոր պէս, ան ալ պէտք ունի տարիներու ամբարի մը, ինչպէս առաջինը՝ դնդերային որոշ դրութեան մը։ Ժամանակը մեծ գահաւորակն է, որ կը կրէ անդադար, դէպի ներս ու դէպի դուրս։ Պիտի դիզէ անիկա պարարտութիւն ու սերմ, ինչպէս նաեւ ցաւի ալ նեարդներ, իսկանիւթ, որպէսզի հասուննայ գերագոյն ծաղիկը մեր մարմինին։ Նմանութիւնը գործածելի է ցաւին համար ալ։ Տարիքը, աշխարհի մեծ պատրանքներուն հետ, զրկանքներուն հետ մեր շփուիլը, անոնցմէ զգետնուիլը զաւկի, կնիկի, գերեզմանի կապուած խոր զգացումներն են, որ կը հանդերձեն այդ խաւերը իր մէջ։ Քառսուն տարի, զրկանքին խթանը կը խոցէ ու կը խոցէ մեր հոգին։ Ու հասկնալի է, որ այդ հոգին իր դիմադրական ուժին մէջ հաւասար չգայ քսան տարի ծեծուած ան միւսին։ Ատ է պատճառը, որ տարիքին հետ ըլլանք տկար, դիւրազգած ու պարտուինք այն հարուածներէն, որոնցմէ քիչ կ’ազդուէինք քսանին։ Ու ճիշդ է թերեւս վարկածը, որ պատանին ու երիտասարդը կէս մարդ կ’ընդունի, այսինքն՝ կը զեղչէ անոնց մարմինէն ցաւի ընկալչութեան լիութիւն մը ` կէս սփիւռ միայն շնորհելով անոնց այդ գիծէ ջիղերու ցան ց ասփռումին։ Դասական է երիտասարդներու անփութ ո ւթիւնը, կապանքէ թեթեւութիւնը, մեր բառերով՝ հերոսութիւնը։ Գաղտնիք չէ, որ բանակները կ’ապրին անով։ Ու պատանին, երիտասարդը չեն իյնար ձգողութեան ու պրկումին մէջը այն հզօր լարերուն, որոնք մեր պատառ մը սիրտին վրայ իրենց կտուցները կը մխեն, ինչպէս նուագարանի մը եզրին, իրենք զիրենք հոն ամրացնելու ու դէմք տալու համար մեր հոգեկան լինելիութեան, զուարթ կամ տխուր, նեղ կամ արձակ, ինչպէս է պատկերը մարդոց հոգիներուն, երեսունէն ետքը, ա՛լ կնճիռի ինկած, իր լարին իսկ ցանցերուն կնիքովը։ Չեմ գիտեր, քանի՞ հատ ունի այդ լարերէն՝ սիրտը քսանամենիներուն։ Ու փակագի՜ծ։ Այսինքն՝ պէտք է տակաւին շատ տեսնել մեր՝ հայերուս սիրտերը, ուրիշ ազգերու մէջ կաղապարի ելած սիրտերէն։ Անշուշտ քսան տարեկան գերմանը մեզի պէս չ’ապրիր, ըսել կ’ուզեմ՝ իր հոգեմոյնքը պատրաստող սա տարիներուն՝ բացուած է այլապէս գողտր, գեղեցիկ ու բարձր յուզումներու։ Անշուշտ դասական հայրենասիրութիւնը այսօր հինցած է քիչ մը։ Բայց այդ խարտեաշ երիտասարդը գիտէ, թէ կը հասուննայ ինքը իրեն ու այդ մեծ երկրին համար, որ իր մարմինը պարգեւած է անոր ու կը պահանջէ փոխադարձ, այսինքն՝ այդ մարմինով կարելի փայլը, շնորհը, տունը, գիրքը, երգը, քանդա՜կը։ Ու անոր հոգին զերծ է մեծ պալարէն, կեղէն՝ որ թուրքին թաթն է մեր սիրտին վրայ։ Որո՞ւ համար կը մեծնար, երեսուն տարի առաջ, մեր պատանին։ Թուրքին դանակին։ Ու ասիկա գիտէինք, բոլորս ալ, բնազդով։ Տարեցնե՞րը։ Ու թախիծը տակաւին։ Որ քսան դար վարերէն, մեր ցեղին խուլ ընդերքներէն կը յառնէ ու մեր այրերը կ’ընէ տարօրէն տխուր։ Ու մեր կիները՝ տրտում նուիրում, մեր երգերուն ընդմէջէն իբր իմաստի, զգացումի շամանդաղ թրթռացող այն քաղցր ու բեկ շնորհը, որ զանոնք կը զատէ ուրիշներէ։ …Ինչ որ, այս վերլուծումներէն անմատոյց էր Սողոմին, կերպով մը մատչելի կ’ըլլար տեսիլքին սահմաններէն։ Զգացումին առաւելութիւնն է ազատ կարենալ ըլլալը մտածումէն։ Ու անիկա, միտքէն առանց նեղուելու, կը բաշխուի, կը ստորաբաժնուի պարզուկ հոգիներու խարիսխին համեմատ։ Կեանքը ունի այս հազուագիւտ պահերէն, որոնք տարիներու ծուէն-ծուէն շամանդաղուած զգայութիւնները րոպէի մը մէջ կը խտացնեն ու կը թափեն լափլիզող կայծակը իրենց ծոցէն դուրս։ Սիրային տրամները հետեւանք են հաւանաբար այդ գերպրկումներուն։ Տարիներով հաւաքուած երազն է, որ դէմք կը դառնայ մեր դէմի կնիկէն ու մեզ կը զգետնէ։ Այդ գիծով, նուազ բախտորոշ չէ դրուագը, որ երազի մը պատմուճանով կը մատուցուի մեր ջիղերուն։ Կ’արթննանք ու հասած ենք, մահու ա ն կամ վայելքին։ Ու չմոռնալ սա խոնարհ, շատ չյեղյեղուած ճշմարտութիւնն ալ, որ կեանքին գերագոյն յուզումներուն համար մեր սիրտին կերպասը նոյն կտաւէն կ’ընդունի։ Ատոնցմէ մէկը ` մահը, նոյն խորտակումն է իմաստասէրին՝ ինչպէս Սողոմին ուղեղէն ներս։ Ատոնցմէ միւսը ` սէրը, նոյն հրդեհն է ամէնէն ականաւոր բանաստեղծին ջիղերն ի վար, որքան Սողոմին։ Ատոնցմէ մէկ ուրի՞շը, թո՞ւրքը։ Սողոմին համար ատիկա բառ էր տակաւին այդ անտառին մէջ, անշուշտ այնքան մը՝ ինչպէս էր անիկա մեր պզտիկներուն, որոնք թուրքն ու դեւ ը նոյն շապիկով կը ձեւեն։ Բայց անկէ ասդի՞ն։ Բայց ախո ռ ին ծե՞ծը։ Սա վերջին քանի մը ամիսներուն անոր տրուեցաւ հասուննալ։ Ու ասիկա շատ երեսներով։ Այդ տղուն մէջ, տասը տարի առաջ, թուրքին հանդէպ ատելութիւնը հաւատքի, այսինքն՝ գոց սորված բաներու մաս կը կազմէր։ Ու ամէն հաւատք անհատական տագնապի մը, կսկիծի մը, կիզումի մը քուրայէն միայն արժէքի կ’ելլայ, այսինքն՝ հոգեկան իրողութիւն կը դառնայ։ Կը լսենք ու կը լսենք, բայց չենք հաղորդուիր որքան ատեն, որ արձագանգող պատեր ըլլանք։ Կը լրջանանք ու կը տառապինք, երբ մեր տագնապը իբր ցաւ, իբր ջիղերու տարափ, իբր այրող ճենճեր զգալ սկսինք։ Ասիկա կը կոչուի հաշուի նստիլ ինք իր ներսին հետ։ Ջարդերուն դերը պիտի ըլլար այդ տագնապը տարօրէն մօտեցնել, հասունցնել, մեծերուն՝ ինչպէս փոքրերուն զգացական աւազանին։ Անոնք պարտաւոր էին այդ ատելութիւնը փրկել, հանել հաւատալիքի անգայտ խորխէն ու իբր ապրուած իրականութիւն, իբր ստեղծագործ շամանդաղ անձրեւել մենէ ներս։ Յետո՞յ։

Այդպէս հրդեհուելէ ետքը, զայն ծածկել օտարներէն։ Վասնզի իր ազգը սիրելու համար չի բաւեր ուրիշներունը ատել։ Պէտք է, մեզի բռնադրուածին նման, մեր ամէն օրը կրել իբր սկսող հոգեվարք մը, առտուն արթննալ, բայց չըլլալ վստահ անոր վախճանը գտնելու։ Ու մտնել գիշեր, մահուան համար տեառնագրելէ յետոյ զմեզ։ Այս է ահա համբաւաւոր բարօրութիւնը, խաղաղ ու երջանիկ կեանքը, զոր թուրքերը շնորհեցին մեզի, Ջարդերը կանխող տարիներէն մինչեւ հիմա։ Չեմ իջներ աւելի ետ, հարիւր մը տարի վար, ուր այդ կեանքը այլապէս ահաւոր, լեղի հաց էր ` մեր ակռաներուն թխմուած։ …Սողոմը կանչուած էր անտառ, մեծ զգուշութեամբ ` Նալպանտենց տունէն իր այդ գիշերուան բացակայութիւնը խոր անհանգստութեամբ մը ծածկելով պառաւին աչքէն։ Կանչողը՝ վարպետ Թորոսը, ազգին ցաւովը դիւահար դարբին, որ հրացա ն կը շինէր, կը նորոգէր, աւելի ճիշ դ ը՝ որսի տեսակէն, բայց թուրքերու բերնին հասած էր ահաւոր գերազանցութեան, թնդանօթ անգամ ձուլելու կարող, քոմիթաճիներու հաշուոյն, 96ի խլրտումին ատեն։ Առաջապահ մարտիկ, ոստիկանները տարտղնող ու բանտին մէջ այդ յանդգնութիւնը քաւած, վրայ տալով աջ ձեռքը, որպէսզի անկարող ըլլայ պոմպաներ շինելու։ Տարած տանջանքը, վայել արութեամբ։ Դարձած գեղ, իր խանութին մէջ, տղուն հետ, մէկ ձեռքով կը հանէր հացին դրամը ու կը պատրաստէ՜ր, գիշերները գաղտնի, թնդանօթնե՜րը, որոնք այդ գեղին մէջ անկախութիւն պիտի յայտարարէին, ինչպէ ս կը հաւատար գազային գայմագամը անգամ։ Այդ գիշեր, անիկա ձգեր էր երեսի վրայ, իր ծանր պառկած կնիկը, երեք-չորս պզտիկները, ու անդրանիկին հետ, որ հազիւ կար տասնհինգ, ելեր անտառ ` «Հայաստանէն» ժամանած մարդերը «համբուրելու»։ Մեծ պեխերը ու թուքոտ բարբառը անոր համբոյրը ըրած էին ծիծաղելի, բայց դասական։ Անվկանդ յոյսով՝ անիկա կը սպասէր օրուան, երբ Սիմէոն Ծերունիին նման պիտի արձակէր իր ժողովուրդը իր գերութենէն՝

Ի գիրկն առեալ ծերունւոյն…

բայց ոչ Աստուածորդին, ինչպէս կը պատմէր հինաւուրց երգը, այլ՝ մեծափող իր հրացանը, որուն աչքը, այսինքն՝ բլթակը կը համբուրէր, այսքա՜ն կանուխէն, «կարմիր աւետիս» բոլոր սպասողներուն։ Այս դերակատարումը այնքան իրաւ, լրջութեամբ ու հաւատեռանդ, որ մոռցուած էր անունը ` տեղի տալով Սիմէոն Ծերունիին։ Ու կը սպասէր քաջարի արհեստաւորը, եթէ ոչ «թագաւոր հայոց»ին, գոնէ՛ «յեղափոխական հայոց»ին, զոր չէր տեսած եօթը տարի կայ։ Ծարաւի՞։ Հիւանդը անոնց։ Այս քանի օր էր փակ էր անոր խանութը։ Ուշքի կանչող պարագայ այդ սահմանափակ թիւով խանութներու մէջէն։ Անիկա անտառէն չէր իջներ գեղ, հակառակ յեղափոխականներու իսկ պնդումին։ Անոր կինը հիւանդ էր ու ծանր տեսակէն։ Պզտիկները, զգուշաւոր, ժամեր առնող շրջումներով կու գային զինքը գտնելու։ «Մաման կը մեռնի՜»։ «Թո՛ղ մեռնի» պոռացեր էր անիկա ` երկար յիշոց մը արձակելով տղուն ետեւէն։ Սիմէոն Ծերունիին կնի՞կը։ Ս. Գիրքը չի յիշեր ատիկա։ Բայց հեքիաթ մը Դարբին Թորոսին դրուագը յիշեցնող բաներ մը ունէր թեւաւորուած։ Անիկա իր մեծ մանչը ղրկեր էր դաշտ, Նալպանտենց այգիները, ստիպող ու աղաչողական, Սողոմը, պիւլպիւ լ Սողոմը հրաւիրելու անտառ։ Ինչո՞ւ։ Չէր գիտեր ճշդիւ։ Բայց տղուն ձայնը կը յառնէր անդա դ ար ականջին մէջ ու գլխուն պտոյտ տալու չափ ուժով կը դպէր ուղեղին։ Ուրկէ՛ իմանար խեղճ արհեստաւորը, որ մեր մէջ շատ վիճակներ, շատ զգացումներ այդ տարազին մտնելու համար ուրիշ ի՜նչ ձեւերէ անցան։ Անոնք փուռ դրուած աղիւսներու կը նմանին։ Գոյնէն կը խաբու ի նք ու չենք խորհիր օրուան, երբ այդ վիճակները փշուր-փշուր կազմեցինք, առքի մը թեւերուն վրայ, որ թռաւ, սուզուեցաւ մեր մշուշներուն ծոցը, բայց չմեռաւ։ Անոնք պիտի յառնեն կրկին, երբ զուգորդութիւններ միջամտեն։ Ուզա՞ծը՝ Նալպանտենց ծառայէն։ Քիչ բան։ Բայց այնքան անդիմադրելի։ Ե ՜ րգ մը, որուն համար անիկա ափերով արցունք կը թափէր, երբ պատանի, իր նշանածին խորհած ատենը, ինքնաբերաբար կ’ըլլար հայր, այսինքն՝ իր կինը կ’ընէր մայր ` իր կորսնցուցած զաւկըները փնտռելով։ Այդ երանելի շրջանակին, թուրքին հանդէպ մեր ատելութիւնը՝ հայհոյանք, անոնց սպասող ապահով կմախքով ինքնազովացում միշտ ու մեծակառոյց հանդէս (հիմա, ատոնք ըլլալով հանդերձ, է նաեւ ուրիշ բան)։ Ու Սողոմենց Հայրապետին տիրացու տղան ` պիւլպիւլ Սողոմը, այդ պատմական Ակնաղբիւրին (ուր, ուրիշ անգամներ ալ, քաղցր կամ մռայլ հաւաքումներու, անոր ձայնը, սառ ջուրի հեղեղի նման, փուշ-փուշ էր ըրեր սիրտերը), երգեր էր եօթանասունական թուականներու ամէնէն ժողովրդական մեղեդիներէն մէկը, ա՛ն՝ զոր ա՛լ իր կերկեր ու խազերը խորշուք հանող 7 կոկորդին հակառակ, մեծ խղճմտութեամբ սորվեցուցեր էր իրեն անոր բուն իսկ փոխադրիչը, կուրցած ու անդամալոյծ տէր Մօրուքը, Պոլսոյ Ազգային հիւանդանոցի մէկ հանդէսին մէջ, առաջին անգամ զայն լսած ու մէկ հեղէն գ ա մած իր ուղեղին։ Տէր Մօրուքը, երգով թելադրուած պատկերներուն կենդանի վկան ալ կը մնայ ` կորսնցուցած ըլլալով չորս իր մանչերը, ու իր ծերութեան մէջ կարօտ՝ փեսին։ Կոյր էր տասը տարիէ ի վեր, բայց առողջ։ Անոր յաղթանակը խոր թախիծով լեցուած այդ երգն էր, տակաւին մինչեւ քանի մը տարի առաջ։ Անով պիտակուած էր իր ալ դժբախտութիւնը։ Ու գերեզմաններու գլխուն անիկա, առանց հրաւէրի, հոգեհանգիստի շարակ ա նէն ու մաղթանքէն ետքը, կամացուկ մը կ’երկարէր եղանակին մէկ տողը, մէկ թելը։ Աչքերը կուրնալէն յետոյ, սրտառուչ էր անիկա, երբ իրարու կարուած իր թարթիչները կը լ խ կէին միացման գիծէն, քրտինքի նման բան մը պաղելով, ու կը պատկերէր հազարներու ահաւոր տառապանքը, հեռաւոր Պոլիսին այդ պարտէզին մէջ, բուսցնելով յանկարծակի յօրինուած ամպիոնի մը վրայ կին մը սեւերու մէջ, բայց լոյսէն ալ ճերմակ, որ կը բանար իր թեւերը, աչքերը երկինք, մէկ ծունկն ալ կոտրած, վիզէն շղթայ ու կը հարցնէր երկինքին դուռներուն սրտաճմլիկ հարցականը երգին…

Մոխիրնոցին մէջ մրափո՞ղ, թէ արթուն, Սողոմը շարժեց իր թեւերը։ …Անտառն էր անիկա։ Ու անոր շրթներէ ոլորուեցաւ ապրշումի, բայց արիւնի թաթխուած թելի մը նման վաղնջուց, անմոռանալի եղանակը.

Իմ սիրելի զաւակունքըս կը թափառին օտար աշխարհ,

Ես ո՛ւր երթամ, ո՜ւր փնտռեմ, կը ծառայեն այլոց խոնարհ։

Անպատմելի՝ ձայնին անդրադարձը բոլորին վրայ։

Դարձան գլուխները անոր ուղղութեամբ։

Մեռե՞լ էր երգողը, թէ ուրիշ մէկը։

Սողոմին ափը կը շարունակէր սեղմել իր երեսը։ Ու գոց թարթիչները անկէ կ’առնէին աչքին մատնող տկարութիւնը։ Ձայնին քաղցրութիւնը զարկած էր բոլորին ալ սիրտը։ Մեծ մասով ջիղէ ցնցուածներ՝ բանտարկեալները յուզումը կրկնապատկուած կ’ընդունին։ Հաստ պատերը, զրկանքը, խոր թախիծը, որ կէս մութին եղեամն է մեր հոգիին, թերեւս կը նպաստեն զգայութեանց այս այլայլումին։ Անձկագին լռութիւն մը դիմաւորեց սա շատ դաշն ու սրտայոյզ հոսումը։ Ինքնաբերաբար, առանց որ մէկը միջամտէր, դադրեր էին խաղերը, թուղթն ու «քուեան»։ Աւելի՛ն. կիսամրափ գլուխները շտկուեցան իրենց վիզերուն վրայ։ Տանիքէն բու մը կտոր-կտոր բան մը փոխեց սա լռութեան, որ եղանակը կ’երկարաձգէր անոնցմէ ներս։ Ամէնուն աչքը՝ Սողոմէն մուշտակագործ Ղազարոս էֆէնտիին։ Ու խեղճ մարդը դեղնած էր բոլորէն աւելի։ Բարեբախտաբար լոյսի աղօտութիւնը կը ծածկէր այդ դէմքին խոր տագնապը։ Տիրացու Ղազարոսը ծանօթ էր արգիլուած եղանակին։ Ու քաջածանօթ նաեւ պատիժին, զոր երգերը կը դիզէին «հայոց» ուսերուն։

-Ի՞նչ կ’ըսէ։

Հարցնողն էր բանտապետը ` յուզուած երգին թախիծէն ու անոր մէջ ե նթադրելով տեսակ մը սիրային տրոփ։ Մարտական եղանակները չեն լար։

Տիրացուն կմկմաց։

Բայց մեղեդին ինքզինքը արձակեց կրկին։

Բոլորը տառապէս սառեցան։ Բան մը անհանգիստ կ’ընէր անոնց աղիքները։ Քանի՛ եղանակը կը ջերմանար, ա՛յնքան ֆիզիքական անձուկը կը լայննար մարդոց կոկորդէն վար, որոշ կէտերու ` զարնելով «իր ճպոտը» պիտի ըսէր բանաստեղծ-վիպասան մը։ Խօսիլը՝ անկարելի։ Մուշտակագործը օգտուեցաւ այս ուշաթափումէն՝ հեռանալու համար ամէնէն լոյսէ քիչ անկիւնը։ Սողոմը, միշտ այտը ափին, կը ջանար թարթիչները քակել իրարմէ ու չէր կրնար։

-Քոմանտան փաշա՜ն։

Այսպէս պոռաց, կիսաձայն, պահակ ոստիկանը, դուռ-վանդակէն ն երս։

Բանտարկեալներուն խռովքը տասնապատկու ե ցաւ, այդ աւետիսով։ Անոնց գորոված, ջերմացած, սեռէն այցուած, հոգիին մէջ (երգը անոր ակօսն է յաճախ, մեզմէ շատերուն համար) նոր խռովքը, որ փաշային հետեւորդ «Եղնիկէն» կու գար։ Կինը այդ գառագեղներուն մէջ ամէնէն հզօր իրականութիւնն է։ Անոնք վարժուած էին այդ անակնկալ այցելութիւններուն։ Փաշան։ Անշուշտ կինը ` սարայլըն։ Բայց մա՛նաւանդ Եղնիկը։

Չէին սխալած։

Փաշան։

Ետեւէն՝ կինն ու աղջիկը։

Որոնք գիշերային այս պտոյտները կը կատարէին արտաքուստ պարզ, բայց ներսէն գաղտ նպատակներով։

Մոխիրնոցին առջեւ, մեծկակ լապտեր մը, բաւական զօրաւոր լոյսով մը կը բանար քոմանտան փաշային գալիք ճամբան։ Զոր կ’եզերէին խոշոր թաղարներու մէջ լեմոնի տունկերը, մարդերէն շատ աւելի արժէքաւոր անոր աչքին։ Իր օրով բանտին ընդարձակ տրտմութիւնները, շէնքերէն դուրս, ծածկուեցան ծաղիկով ու կանանչով։ Բուսաբանութեան եւ բնագիտութեան ու քիմիայի պատուակալ դասախօսը Պերլինի եւ Փարիզի իր տպաւորութիւնները իրականութեան կը վերածէր ` պետութեան վրայ առանց փարա մը ծախք բեռնալու, թեթեւ պատժապարտներուն բազուկներով։

Փաշայէն աւելի, այդ ծաղիկներով ու անոնց մշակումով տարուած էին անոր հետեւորդ կիները, ինչպէս կ’ուզէին հաւատացնել իր ետեւէն այդպէս ուշ ատեն թափառելով սա տխուր ու քիչ մ ը երկիւղառիթ անցքերուն մէջ։ Բանտը միշտ խորհրդաւոր բան մը կ’արտածորէ իր վանդակներէն։ Ծաղիկի ու կանանչի իրենց հետաքրքրութեան մէ ջ ՝ անոնք կը հետապնդէին, առանց որոշապէս գիտակցելու մարդկային տառապանքը, այսինքն՝ անոր կարելի երեսները, ծալքերը։ Անոնք այդ տառապանքը կը ճանչնային իրենց տունէն ներս, երկու տարիէ ի վեր աթոռէն բաժնուիլ չկրցող աղ ջ կան մը վրայ, որ զիրենք կը ղրկէր հայրիկին ետեւէն, կարօտ իր աչքերուն պատկեր, յուզում մուրալով։ Առաւօտէն մինչեւ իրկուն, օդը ներած օրերուն, այդ ցաւագար աղջիկը իր պատգարակէն կը դիտէր վարի անցուդարձը, այնքան յիմար, խռովիչ, պղտոր, փոփոխական ու թելադրիչ։ Կեանքին թաթը՝ բոլորին ալ ծոծրակին։ Այդ հիւանդին կամքին հպատակ՝ անոնք կ’ընէին այս պտոյտները աւելի ետքը իրենց հ ա շուոյն, վերատեսուչ փաշային արգելքին հակառակ։ Սարայլը կիները որոշ հեղինակութիւն կը վայելեն իրենց ամուսիններուն վրայ։ Փատիշահին անձնական գանձէն անոնց ամսականը չէ միայն պատճառը այս կշիռին։ Մոռնալու չէ անհուն հմայքը, որ այդ վեհապետինը եղաւ քառորդ դարէ աւելի տեւողութեան մը վրայ։ Զօրաւոր ու միջնադար յիշեցնող այս կազմակերպութեան մէջ, որ Սուլթան Համիտի ռէժիմը կը խորհրդանշէ, կիները մեծ զսպանակներ էին։ Ու խալիֆաներուն պալատը՝ կիներու արեւադա ր ձային շքեղութեամբ պարտէզ մը։ Ասկէ զատ, մոռնալու չէ օրէնքը, որուն համեմատ տարիքը դժուար գլուխ կ’ելլէ այդ կիներուն գեղեցկութեան։

Մեծ լապտերին լոյսին մէջ, դանդաղ, կը մօտենային։

Տասը քայլ ետ, յիսնապետ մը եւ չորս զինուոր։ Որոնք պաշտօն ունէին հետեւիլ առաջին խումբին, անհրաժեշտ բացով ։

-Քոմանտան փաշան։

Մոխիրնոցէն, խոր ու եղկ փսփսուքը։

Երգը՝ մռլտուք, լուռ հոսում, Սողոմին բերնէն։ Տեսիլքին մէջ անիկա կը հետեւէր վարպետ Թորոսին հեկեկանքին։

1 Տամ չաւուշի բանտի պետ։

2 Տամ տանիք։ Փոխաբերաբար՝ անոր տակինը, սենեակ, ուրկէ եւ՝ բանտ։

3 Գափլըճա բաղնիք։

4 Քահանայ փախցնել աճպարարութիւն։ Թղթախաղի քահանան (եւրոպական թագաւորը) ուրիշ թուղթի հետ խառնել ու դնել գոց կողմէն գետին։ Միամիտը դրամ կը դնէ մէկուն վրայ, զայն քահանան կարծելով, ինչպէս փորձուած էր տեսած ըլլալ, աճպարարին մատներու բացուածքէն։

5 Պարպութ բախտախաղ, նարտին «քուեաները» (սիրուն գրաբա՜րը) նետել ` զոյգ նստած պարագային շահելով կամ կորսնցնելով։

6 Տաղել խարանել։

7 Խորշուք հանել խոշոր հանել։ Կը փոխաբեր է մաղը, որուն ծակերը, ծերութեամբ աւրուած, անցք կու տան ցորենին ալ։