Մնացորդաց

Հեղինակ

Բաժին

Թեմա

***

Այս քիչ մը մանր վերլուծումներէն ետք՝

Հասկնալի՞

-Սա կինը ` սարայլը, բարի, սիրահար, դժբախտ, հայու հոգիով մը արդէն մկրտուած։ Որ մոխիրնոցի կիսամութին բացուող սա երգին շրթունքներէն իր ափափուիլը, ծամուիլը, լմուիլն էր զգացած, այնքան տիրաբար։

-Սա փաշան, յիմար, հիւանդ, սերմէն սառած։ Որ Արեւելքն ու Արեւմուտքը իրար է խառնած ու նման ամէն պարտուածի, բռնի հրուեր էր ծոցն իր պատանութեան։

-Սա աղջիկը, տասնհինգէն անց, այդքան հեռուներէն հանդերձուած մեծ պահին համար, երբ բախտորոշ կայլակը կ’իյնայ սիրտի բաժակին ու կը լեցնէ։

Մոխիրնոցի մը դէմ, երգի մը ճամբա՜ն։

Ողորմելին, այս երեքէն, աղջիկն էր սակայն։

Սուր էր դպեր անոր միսերուն։

Նուաղուն, հազիւ ձայն ճարեց հարցում ձեւելու.

-Ի՞նչ կ’ըսէ երգը, պապա։

Անիկա կը փայփայէր հօրը ձեռքը առած իր ափին մէջ։ Գորո՞վ։ Յուզո՞ւմ։ Ե՞րբ կը զատուին իրարմէ, այսքան մօտ բաները, ըսելու համար իրարու հակառակ բաներ։ Նո՞յն՝ տարփանքին գոլը, ու սիրոյ գոլը, երբ ճամբայ կ’առնեն մեզմէ դուրս։ Ե՞րբ աւելի կը սիրենք։ Անիկա, միամիտ աղջիկ (Աւետիսին երգերուն մէջ անոր գտածը իրաւունք չէր տար անոր խորնալու, չգիտցած ճամբէն) այդ փայփայագին շարժումով կը կարծէր սքողած ըլլալ իր նպատակը։ Փնտռա՞ծը։ Լամբի՜կը։ Ուզա՞ծը։ Անիկա կոխեց կոճակին։ Փաղաքուշ էր ու անդիմադրելի՝ ինչպէս եղան բոլոր կիները, երբ, սեռին լուսապսակով հովանաւոր՝ մօտեցան մարդոց ու խնդիրք ըրին.

-Ապրէ՛, թագաւոր…

Անիկա, փոխաբերաբար, աղջիկ էր թագաւորի։

Մոխիրնոցէն ներս եղաւ նոյն դեղնութիւնը։

Սողոմը՝ անփոփոխ։

Անոր շուրջը, գլխուն կողմէն, բանտարկեալները, լոյսին մէջ իյնալու մռայլ կարօտով։ Ո՜վ մարդերու սիրտ, որքա՜ն յիմար ես դուն ` հաւատարիմ մնալու համար անկարելի բաներու։ Բանտի մը ներսէն դուրս մեր նայուածքը ամէնէն առաջ կը փնտռէ կինը։ Չեմ գիտեր ուրիշ բան կ’ընէ՞ անիկա, արձակ աշխարհին ալ մէջը, որոշ տարիքի։ Ո՜վ մարդերու սիրտ, որքա՜ն խելացի ես դուն, երբ օրուան մը վարժութեամբ կը դատես անսխալ քու դէմիններդ, կը չափես գուշակօրէն, փաշաներու (ու անոնց կիներուն ու աղջիկներուն) ալ հոգեբանութիւնը, ու լոյս կը խուզարկես, սա կերպ քնացողներու գլխուն, ինքզինքը լարած զայն բաշխող ձեռքին։ …։ Բանտապետը լուրջ, պատկառուն, լոյսի եզերքին։ Թուրքը անվթար կը պահէ նուիրապետութեան, հեղինակութեան զգացումները…

Դարեր անցան, լուր մը չառի…

Այնքան կամաց, թախծոտ, արտասուահեղձ, որ թրջեցան կիներուն աչուըները։ Այցուած էին խոհանոցէն, ու թուականով ալ ծանօթ դաշտային մէկ-երկու պտոյտներէն, որոնց ընթացքին, վարպետ Հաւատիսը, իր գործէն ետքը, քաշուած ծառի մը տակ, կու լար իրապէս, սա եղանակով, ու կը լացնէր մայրն ու աղջիկը։

-Ի՞նչ կ’ըսէ, պապա։

Գիտէր «ըսածը»։ Բայց կը հարցնէր ` քիթը բռնած, սեղմելով ու նեղուած։ Այս ճարտարանքը ամչցուց զինքը։ Վասնզի անիկա այցուած էր նաեւ իր ուրիշ մասերուն մէջ։ Տաքնալ մը ատիկա, բայց այնքան հեշտ ու մերկ, որ կարմրեցաւ։ Մինչեւ սա րոպէն անիկա իր մարմինին սա ջերմացող մասերէն անտեղեակ եղաւ։ Յետոյ՝ զգայութիւնները պայծառացան աւելի։ Ջերմութեան ալիք մը, ծոծրակէն մինչեւ ստինքները հասաւ մէկ ուղիով, յստակ։ Հոսեցաւ ու չիջաւ աւելի վար։ Ու վախ էր անոր, հետեւիլ այդ սողոսկումին, իր միսերուն սա պայծառ պողոտաներէն հանդիսաւոր, հարսնեթափօր։

-Քոմիթա կ’ըսէ, աղջիկս։

Կամաց, անհամ ու վախկոտ՝ այս պատասխանը, որ նուաստ ալ էր, սուտի՞ն՝ թէ յայտ խեղաթիւրումին պատճառով։ Զգացին ատիկա երեքն ալ։ Կիները քաղաքականութիւն չեն ըներ փատիշահին պալատէն դուրս։ Հայերո՞ւ հանդէպ։ Ըս ի ատիկա, որքան կը յիշեմ, անցած էջերուն, թուրքերը չհաւատացին անոնց։ Սո՞ւտ։ Գիտնալո՜վ։ Երբեմն կ’ըլլայ այդ սրբապղծութիւնն ալ, երբ սրտառուչ պատկեր մը, վատաբար, կ’աւրենք, չիրաւին մշուշովը։ Ու մեր բեկո՜ւմը՝ աւելի չիյնալու ցանկութեամբ, աւա ղ ելով մեզի լուռ, թարթիչով վար, մեր նուաստութեան ամօթը խնայել չկրնալնուս, մենէ դուրսերուն, ամէնէն աւելի՝ մեզի։ Այսպէս է, որ հայր մը կը կործանի իր աղջկանը աչքին, դժբախտ իր սուտով։ Մայրը՝ կը մեռնի։ Իր մօրը սուտը (դուք կը հասկնաք աշխարհն այդ սուտին) աղջկան վրա՜յ։ Սարայլըին աղջիկը վէպ քիչ կը կարդար։ Ու անիկա հարցուց իր հօրը.

-Կը հասկնա՞ս անոնց լեզուն։

-Քիչ մը։

-Ինչպէ՜ս եա։

-Հաւատիսէն։

Նոր սուտ։ Քոմանտան փաշան իր գիտական զբաղումներուն մէջ խորապէս տարուած, ատեն չէր գտներ պարզ մարդոց դառնալու։

Հաւատիսը իր խոհարարն ալ չէր։

Աղջիկը լոյսը բռնեց հօրը երեսին։ Զոր շրջեց, Ֆաուսթ ծափահարած վերատեսուչ փաշան։ Սուտը չի նեղեր մեր լեզուն։ Բայց կը թթուեցնէ քիչ մը մեր հոգին։

Անոր աղջիկը յամառեցաւ սակայն։

Հովը, պա՛ղ, զարկաւ փեկոնիներուն կմախացած ճիւղերուն ` անոնցմէ հանելով չոր երաժշտութիւն մը, ցաւոտ ու տրտում։ Անոր տեսարան իջնելը անախորժ էր, հոսանքի հանդէպ շատ զգայուն փաշային։

-Հաւաքէ վերարկուդ, - ըսաւ անիկա աղջկանը։ Ու անոր ազատ ձեռքը դարձուց մուշտակը աղջկանը օձիքին։ Շագանակագոյն, խոր այդ փափկութիւնը, տարօրէն բաց անոր դէմքին տակ, ուր անգիտակից մտածում մը կը թափառէր։ Երգող տղուն վրայ իր գորո՞վը։ Ո՛վ կրնայ չափել աղջիկներուն սիրտը։

Հայկական ջարդերը մարսուած էին։

Ու կայսրութիւնը այդ մկրտութեամբ կը թուէր գտած ըլլալ բարոյական միութիւն մը, որ ժողովուրդներու մեծագոյն զօրութիւնն է։ Վեց-եօթը տարիի անցեալ մը, յոյներուն վրայ յաղթական պատերազմով մըն ալ սրբագրուած, գերման բարեկամութիւնը, թուրք սպայութեան գիտականացումի փաստեր են, որոնք Սուլթան Համիտի մեծազօր բարիքները նկատուեցան։ Արիւնի մէջ խղդուած մեր Յեղափոխութեան վրիպումը թուրքերը ամրացուց իրենց զգացումներուն մէջ։ Մորթողները, կողոպտողները, ամէնէն աւելի անգութ միւսլիւմանները Ջարդերուն հետեւող շրջանին մէջ հասած էին պետական արժէքի։ Նոյն համեմատութեամբ, զգաստութիւն, մարդկութիւն յանձնարարող հատուկոտոր պաշտօնեաներն ալ պատուհասուած, իրենց դիրքերէն հեռացուելով։ Փատիշահին իմաստութիւնը իմաստութիւնն էր ցեղին։ Ժամանակը փոխանակ մեղմելու այդ անաստուած արդարութիւնը, զայն վերածեր էր համապարփակ քաղաքականութեան։ Քսաներորդ դարու սկիզբը, իր դպրոցներով, պետական կազմակերպութեամբ, կրօնքով ու բանակով, ժողովուրդ մը կը սորվէր նոր ժամանակներու մեծագոյն ճշմարտութիւնը, –հողերու տիրացո՜ւմը՝ բնիկներու ջնջումով։ Ասիկա դասախօսեց ի ն մա՛նաւանդ Գերմանիա ուսած սպաներ։ Երիտասարդութիւնը մեծ խանդավառութեամբ որդեգրեց այս վարդապետութիւնը։ Միւս կողմէ՝ Ջարդերը ըրած էին ուրիշ ալ բարիք։ Կէս դարու քաղաքականութեամբ թուրքին ընկրկումին հերքումն էր, որ կը բերէին անոնք ջարդարար ցեղին մտայնութեան խորը։ Պէտք է բարձրաբարբառ յայտարարել, ինչպէս ես ալ լսած եմ ատիկա իրենց բերնէն, թէ թուրքերը երբեք չհաւատացին հայկական վտանգի մը։ Բայց ճարտարութեամբ շահագործեցին ինչ որ շարժումը կրնար բերել իրենց իբր նպաստ, այդ բնաջնջումի վարդապետութեան։ Բիւզանդացումն է ասիկա։ Անոնք իմաստուն դարձան ` զբաղում գտած ըլլալով այդ շարժումը մօտէն հսկելով։ Փատիշահը թուրք յեղափոխականները հետապնդելու գործին ընկեր էր գտած հայն ալ։ Մինչեւ Սահմանադրութեան վերհռչակումը (1908) երկրորդական պաշտօնեաները զբաղում ունէին ։ Ո ւ ասիկա շահ էր, իրենց՝ որքան ինքնակալին։ Այնպէս որ, գեղի հոճան կամ քաղաքին հազարապետը կ’արժէին իրար, երբ կարգը գար խղճմտանքներ հարցաքննելու։ Բայց հետզհետէ, մեծածաւալ կողոպուտին հետեւանք մարսողական սա թմբիրին հետ, մարմին առաւ ուրիշ մտայնութիւն մը, որուն նախատարերքը կու գար ուղղակի վեհապետին ուղեղէն։ Ասիկա անձնական ապահովութիւնն էր բռնակալին։ Գերմանիա եւ Ամերիկա մարզուած ոստիկանութիւն մը իր ուսումը արժեւորելու համար կամաց-կամաց խեղաթիւրեց մեր մարտիկներուն հայկական նկարագիրը ` անոնց հագցնելով միջազգային ոճրագործներու, ամէն երկի ր ներէ հալածական անիշխանականներու դիմագիծ, մանրամասնութի՛ւն՝ որ մեծերու ո ւ ղեղին մէջ գլխաւոր տեղ կը գրաւէր։ Հայկական ֆետային, քիչ մը վերացեալ յղացք, թէեւ անհերքելի, բայց արեւելեան ոճիրէն անմասն իր պարզութեամբը, ասպատակային իր շեշտ նկարագրովը քշուեցաւ Արեւելք ` սահմանափակուելու համար համբաւաւոր Արեւելեան Նահանգներու մէջ երեւցող մարդոց, որոնց գոյութիւնը թուրք ի ն փնտռածն ու չգտածն էր այդ օրերուն, այդ մարզերուն վրայ։ Այդ մարդոց հեքիաթը բաւ էր իրենց ` կանգուն եւ մնայուն պահելու համար բռնութեան ու զայն թելադրող անճիտումին թաթառը մեր հայրենիքին վ ե րեւ։ Այս զբաղումն ալ, իբր չորրորդական գործ, թուրքերը չեն ստանձնած ուղղակի, ֆետայիին սանձահարումը, բարեհաճ շնորհով մը, ձգած ըլ լ ալով կիսակիրթ ցեղի մը, որ իր իմաստութեան պտուղը վայելեց մենէ անմիջապէս վերջը։ Բայց, Արեւմտեան Նահանգներուն մէջ, մա՛նաւանդ Պոլիս, քոմիթաճին ահարկու արարած մըն էր, հեքիաթի հսկայ մը, որ 96ի բախումներուն հաստատուած հայկական նուիրումին կը միացնէր արեւմտեան գիտութեան բոլոր հնարմունքները, միջազգային ոճիրին կահն ու կազմածը։ Պոլսոյ մէջ, հակառակ այնքան հալածանքներուն, անոնց համար գոյութիւնը նուազ չէր նպաստեր այդ մտայնութեան ամրացումին։ Պոլսոյ մօտիկ մեծ քաղաքներն ալ առնուեցան այդ շրջանակին մէջ։ Հինգ-վեց տարին բաւ եղաւ անոնց, որպէսզի շինուի բացառիկ մտապատկերը, մարդերէ՝ որոնց հայութիւնը կու գար չորրորդական գիծէ, ինչպէս նաեւ մեծատարած շուրջա՜ռը Անկախ Հայաստանի վարկածին։ Փոխարէն՝ հիմնական բան մը, յորովայնէ ընտրեալ այն վճռական ու ո ճրախանձ բնազդը, որով աշխարհ կու գան կարգ մը մարդեր։ Վարիչ շրջանակներու մէջ այս մտապատկերը, իր նորութեամբը, որքան ճահաւոր մատուց ու մովը, բաւ էր ` բացատրելու բացառիկ այն կատաղութիւնը, որով հալածուեցան մեր յեղափոխականները Արեւմտեան Նահանգներու մէջ։ Քոմիթաճին բիւրեղացումն էր այդ մտայնութեան։ Սողո՞մը։

Դեռ պատանի, մօտիկ գ եղէ մը, թուրքերէն՝ իսկ շ է նք-շնորհք հասկնալ մը չունեցող այդ տղուն մէջ ինչպէս զետեղել ստորոգելիները այն միւսներուն, որոնք եօթը սատանայ կրնայի ն ծուղակել իրենց հնարիմաց խելքովը եւ տաս ը առիւծ ընկրկել ապառաժ իրենց սրտովը։

Աւելցնե՞լ, այս յղացքներուն տակաւին ուրիշներ, աւելի բարդ, ու աւելի դժուարամատոյց, վասնզի անոնք կու գային սեփական ժողովուրդէն։ Քոմանտանին աղջիկը լսած էր անշուշտ նաեւ այն միւսներուն մասին, այս անգամ իր ցեղէն, որոնք, ոտքով ու ձեռքով կապուած, ողջ-ողջ պարկ դրուած ու ծով էին ձգուած, Սարաժ-Պրունիի բացերը։ Երիտասարդ ու հայրենասէր սպաներ ասոնք, մոլորած սակայն եւ իրենց մահը դիմաւորած, առանց դա ռ նութեան, ինչպէս կը պատմուէին այդ դրուագները։ Թուրքը, ճակատագրապաշտ ժողովուրդ, մահուան հանդէպ լուրջ է եւ արի։ Ստուգութի՞ւն։ Շշո՞ւկ։ Սո՞ւտ։ Տեսնողնե՞ր։ Կայի՜ն, եղա՜ծ էին այդ սպաները, այդպէս պարկերու մէջ կոխուելէ առաջ։ Ուզածնի՞ն։ Շատ բաներու մէջ հիմնականը կըենալու չէ, այլ՝ հարցումը…

Իմ մանկունքս մեռան կորան…

Տարօրինակ էր, որ երգը գար այսպէս, այ ս ինքն՝ կտոր-կտոր, երկար ընդհատներով։ Դեռ մայր ու աղջիկ ճշդած չէին տղուն քունն ու արթունը։ Պառկած տեղէն աչքերը գոց, մարդիկ կարո՞ղ էին սա երգին, այսինքն՝ ձայնին, տալու սա տարողութիւնը, սաստկութիւնը յուզումի։ Յետոյ, իրենց այնպէս եկաւ, որ այդ ընդհատները կարծես դիտումնաւոր յարդարանք մը կը մատնէին, երգին տպաւորութիւնը խորացնելու, տեղաւորելու ու ն կնդիրներէն ներս։

-Հիմա՞։

Հարցնողը մայրն էր։ Որ խոհարարին անարուեստ ու պարզ ձայնին ու սա մշակուած, խորապէս զգայուն, խռովիչ հեղումին մէջ, ճշդեր էր տարբերութիւնը։ Ան ալ չէր հաւատար քոմիթայի հեքիաթին։ Ու չէր գիտեր ինչո՛ւ։

-Միշտ նոյնը…

Պատասխանի ձեւին տակ, խուսափողական բա՛ռը։ Ասիկա եղանակ է ` ճշմարտութեան խուժումը դիմաւորելու։ Խղճմտանքը միս չէ, որ ցաւի։ Բայց անոր սլաքը կը բանի հոգիին միսերուն վրայ։ Ու հոս հոգի՞ն։ Ի՛նչ որ մեր մանկութիւնը, մա՛նաւանդ պատանութիւնը պատրանք են դիզած մեր գանկին ներքեւ։ Ի՛նչ որ մեր մշակոյթին խուլ ու ահաւոր անասնութեան մէջ կը մնայ պուտիկ մը ազնի ւ բան։

Ես ո՜ւր դիմեմ…

-Հիմա՞։

-Նորէն քոմիթա, աղջիկս։

Ու մաքրեց կոկորդը։

Հազը անհանգիստ ընելու, զայն կազմուելէ արգիլելու այս կանխահոգ արարքը նշան էր անոր հաճութեան։ Անիկա խորապէս տարուած էր եղանակին քաղցր թախիծէն։ Ամէն թուրք զօրաւոր ազդեցութիւններ կ’առնէ երգէն։ Ձեզի ծանօթ է քոմանտան փաշան, իր պատանութեան պարունակովը։ Կը կտրեմ, կարճ, անոր հաճութեան զսպանակները։ Քոմիթա՞ն։

-Սուտ կամ իրաւ, այդ բառը պատրուակ էր ինչպէս ալ եղաւ տարիներով ու է՛ տակաւին ճակատագիրը այդ բառին ուշանալու սա թախծալից յուզումին թեւերուն։ Անիկա կը տեսնէր իր գանկին ներքեւ հինաւուրց գերեզմանները, այդ կեավուր գեղերուն (ուր իր պտոյտները դուրս էին յեղափոխական կեղծիքէն, տարիներ առաջ), երբ մայրեր, աղջիկներ կու լային, գրեթէ սա երանգով, սա ճիկէրը գտնող այրումով։ Ու ինք, բարակ իր կռնակը (այն ատեն ի՜նչ նրբակազմ երիտասարդ էր անիկա) տուած նոճիի կամ սօսիի մը, մտիկ կ՚ընէր գեղջուկ երաժշտութիւնը, Վակներն ու Պեթհովէնը ոգեկոչելով։ …։ Անիկա բռնեց իր փորը։

-Սիրտի կը դպչի կոր, հայրիկ։

Հարկա՛ւ։ Յուզումը աւելի խոր կ’աշխատէր ճարպի այդ տակառին մէջ։ Անիկա փորը բռնեց կրկին։ Ու զգայական անոր կեդրոններուն մէջ բան մը բաբախեց։

-Արիւնի հետ կը խաղան, աղջիկս։

-Երգողնե՞րը։

-Ոչ, ասոնք։ Մատներնին կարմիր է, իրենց երգին պէս։

Աղջիկը ցնցուեցաւ։ Մոռցեր էր բանտը, հիւանդանոցը։ Սողոմին սպաննած ըլլալը։ Կոյսի անոր հոգիին մէջ արիւնին ակօ՜սը՝ ձայնին ոսկի խոփովը փորուած։ Որքա՜ն տարօրինակ է մեր կազմութիւնը։ Ի՜նչ արագութեամբ կ’անցնինք «սուրէն ու կրակէն»՝ վազելու համար մեր մեծ ակօսին։

-Բոլո՞րն ալ։

-Բոլորն ալ, ասոնք։

Աղջիկը անդրադարձաւ։ Մտքին դէմ էին շղթայուած երկու հայերը ` վաւերական քոմիթաներ։ Եղեր էր, վարագոյրի մը ետեւէն, որ թափանցիկ էր բաւական, անոնց մէկ հարցաքննութեան։ Այս զիջումը ըրեր էր անոր իր հայրը ` գոհացում տալու համար մատաղ անոր երեւակայութեանը։ Երկու հայերը վճռապէս մերժեր էին արիւն թափած ըլլալու մեղքը։

-Քար է անոնց սիրտը, աղջիկս։

-Ինչպէ՞ս կը հասկնաս ատիկա, հայրիկ։

Ու տարակոյս կամ գիտնալու պահանջ մը չէր այս հարցականը անոր բերնին մէջ։ Այլ՝ խորունկ տառապանք։ Մօտ էր ան լալու։ Որմէ՞։ Սա պաշտօնական սուտէ՞ն, թէ հոյակապ, կարմիր տխրութենէն, որ կը հոսէր տղուն կոկորդէն։ Ինչ ո ՞ւ այդքան սուտ, երբ պէտք չկա ր ատոր։

Բանտարկեալնե՞րը։

Ոչ ոք անոնցմէ անցուց մտքէն արթնցնել երազող Սողոմը։ Բանտապետին հրահանգն էր ատիկա։ Ընդհակառակն, անուղղակի պաշտօն ունէին բոլորելու ամէն քնացող, ու միտք պահելու անոնց բերնէն թռած բառի բեկորները, որոնք առտուն կը տրամադրուին հարցաքննիչ դատաւորին, ամենագէտ, փիլիսոփայ, դաժան, սոփեստ օ րէն մեծամիտ իր կարողութեամբը։ Անիկա պիտի շահագործէր այդ ոճրային տուեալները, յանցապարտներուն կենդանագիրը պատրաստելէ ետքը, երբ կը մտնէր ոճիրին հանգոյցէն ներս ու խոշոր գիծերով կը պարզէր դէպքին նկարագիրը, տարողութիւնը, հաւանական ծալքերը։ Խմող ու յիմար։ Բայց փառաւոր պատմող, ծանօթ էր բանտային քաղաքին, իր ուռկանո վ ը, ճշմարիտ ցանց մը, պարզ լրտեսումի։

Բոլորուած ուշադիր, աչքին ծայրովը դուրսը հովելով, բանտարկեալները տրտում էին, դուրսիններուն չափո վ ը։ Լոյսին խաղը, ծուխէն գլխանոցուած գմ բ էթին ճնշումը, ձայնին խոր ու այրող կսկիծը զանոնք կ’ընէր այլայլուն ու յիմար։

Վ երատեսուչ փաշան, յոգնած (անոր աչքերը չէին հետեւած տակաւին փորին) իր լապտերը տուաւ աղջկան։ Գլխովը մէ՞կը, տե՞ղ մը կը փնտռէր։ Անոր հազը կ’ուրուանար։

Հեռուէն հսկող սպան մօտեցաւ անոր ` ներկայելով մեծ պահարան մը։ Առաւ փաշային բարեւը ու գնաց ետ-ետ, իր խումբին գլուխը։ Պ աղ ու սափրուած անոր դէմքը վանող բան մը ունէր, որ անցաւ կիներուն։

Փաշան, աչք պտըտցուց պահարանին ու առանց բանալու դրաւ գրպանը։

-Ի՜նչ պէտք անոնց լեզուն հասկնալ։

-Որո՞նց, հայրիկ։

-Չարագործներուն, անիծուածներուն մէկ է լեզուն։

-Ինչպէ՞ս։

Չպատասխանեց։ Հաներ էր գրպանէն պահարանը։ Պատռեց։ Նայեցաւ մէջի թուղթին, ստորագրութեան։ Ծալեց կրկին ու տեղաւորեց գրպանին խորը։

Այո՜։

Գրեթէ կը մենախօսէր։ Մատները դրած շրթներուն՝ հազր դիմաւորող, բայց վարանոտ ու սպասարկու։ Անիկա չէր կրնար մտածել` ընկճուած ըլլալով երգին թախիծէն։

-Դուք չէք գիտեր ի՜նչ կ’երգեն։

Յետոյ, պակաս մը ձգողի աճապարանքով՝

-Ոչ ալ խօսածնին։

Տրտում էր անիկա։ Մտքովը դրեր էր Սողոմը քոմիթաներուն համար ծրագրուած դաւին մէջ։

-Մեղք չէ՞ աս ձայնին։

-Հազար-հազար մեղք, հայրիկ։

Աղջիկը լռեց` շատ ըսած ըլլալու վախով։

Քոմանտան փաշան կրկին հանեց թուղթը։ Ակնոցը կը փնտռէր ու չէր գտներ։ Ճարահատ՝ տուաւ աղջկան։

Փիլիսոփայ՝ հարցաքննիչ դատաւորը վերջին պահուն կ’անդրադառնար իր սխալին։ Սողոմը մոխիրնոցին մէջ պառկելու չէր այդ գիշեր, այլ առաջնորդուելու էր իր ընկերներուն մօտ, ուր ինք պիտի սպասէր դուրսէն` քոմիթաներուն հետ անոր տեսակցութիւնը ոստիկանօրէն օգտագործելու։ Կամաց այս ընթերցումը աղջկան մտքին բերաւ միւս լուռ տեսարանը, ահաւոր այն հարցաքննութեան, որուն ընթացքին փիլիսոփայ հարցաքննիչ դատաւորը երկու ժամ քրտինք էր թափած, բայց տառացի, իր ամէն մէկ բառը կրկնել տալով քոմիթաներէն մէկուն միւսը անասուն էր՝ թուրքերէն չիմանալուն ու առնելով անոնց երկուքին բերաններէն ինչ որ կ’ուզէր արդարութիւնը առնել։ Թուրքերուն հանրածանօթ իֆատէն ։ Այդ կերպ ստացուած էջերէն իւրաքանչիւրին ներքեւ՝ երկուքին ալ ստորագրութիւնը, որով կը հաստատէին եկած ըլլալ Կովկասէն` կազմակերպելու համար Եալովայի լեռներուն վրայ մեծ թաքստոց մը, տինամիթի եւ ռումբի, զէնքի եւ թնդանօթի ընդարձակ պահեստով։ Անոնք պիտի վարձէին հարիւրով հայեր, միշտ այդ լեռնագիւղերէն` տախտակ հանելու, անոնցմով նաւեր շինելու, նաւերով խուժում փորձելու, մայրաքաղաք, Սուլթանին պալատին` զայն տինամիթով օդը հանելով։ Սարայլըին աղջիկը քիչ վէպ կը կարդար։ Բայց չէր կրցած իր զարմանքը զսպել մտածելու սա պարզութեան։ Քոմանտան փաշան տեսած էր այդ առիթով Պոլսէն ղրկուած փաշան ալ։ Իրողութիւն էր, որ երկու անծանօթներ, անուղիղ նպատակներով, բռնուած էին հայաբնակ վայրերու մէջ, Պոլսոյ մօտերը նկատուող շրջանի մէջ։ Իրողութիւն էր, որ ատոնք մինակ էին, գէթ թուղթերը ատոր հակառակը փաստող նոթեր չունէին։ Ո՞վ՝ ուրեմն ասոնք։ Եւ ինչո՞ւ։

Աղջիկը թուղթը ծալեց կամացուկ։

Սողոմը լռած։

Ու եղաւ այն խուլ, անձկագին բանը, որ վեր է ցաւէն՝ ինչպէս հաճոյքէն։ Ասոնք յանգումներ են։ Դէպի ասոնք մեր յարդարումն է, որ հզօր տեղ ունի մեր ուղեղին մէջ։ Եղաւ մէկը այն պահերէն, որոնք իրականութեան եւ մղձաւանջին մէջտեղը կը կենան։ Կ’ուզենք՝ քալէ ու չի քալեր։ Կ’ուզենք՝ կենայ, ու չի կենար։ Տեսակ մը երազային տարտամութիւն։ Հրացանի խուլ ոլորտին յաջորդ մարդկային այն ճիչին նման, որուն կը հետեւի մահուան լռութիւնը։

Լո՞յսն էր դողացողը, թէ Սողոմը։

Ու դուրսը կեցողները տեսան, որ Սողոմի կծիկէն բան մըն էր զատուած։ Ձե՛ռքը։ Արագ, ցցուեցաւ այդ թեւը` ամբողջ հասակովը բխելով այդպէս սեւ, անութին ճերմակ վիրակապերէն։ Անիկա պառկողը վերածեց մէկ թեւէն կոտրած խաչի մը, ինչպէս կը նախատէին թուրք լակոտները, հայերու տան պատերուն ածուխի կտորներով մահուան այդ գործիքը գծած ատեննին։ Սողոմին բռունցքը կ’եռար մութին վրայ կիսակարմիր։

Անտես կշիռ մը, հոծութիւն մը, հարուած մը, վտանգաւոր ու տենդոտ, վասնզի դաստակը կ’ոլորուէր անդադար, կարծես դաշոյնի մը կոթը խաղցնելով շատ մօտիկ բանի մը վրայ։ Պիրկ թեւին գագաթին այդ բռունցքը իր փոքր ճօճումովը խորապէս շահագրգիռ էր։ Ի՞նչ կը դանկըտէր Նալպանտենց ծառան, այսպէս կիսաքուն, շղթային մեղմ հեծքին ա՛լ խուլ։ Ո՞ւր, որո՞ւ վրայ սա յարձակողականը, զոր ելեկտրական լոյսը ըրեր էր տարօրէն թրթռուն։ Քո՞ւն, թէ ուրիշ բան մը։ Յետոյ տեսան, որ գլուխն ալ դղրդեցաւ ծրարիկին վրայ, բայց շատ կամաց, այնքան ծանր ու դժուար, որ ամբողջ մարմինը տքալ առաւ բուռն պրկումին ներեքւ։ Ոլորուեցան անոր ոտքերը, ինչպէս կը պատահի ատիկա կարգ մը ջղային գալարումներու ատեն։ Լուսնոտութիւնը ընթացիկ հիւանդութիւն է գեղերուն մէջ։ Ու անոր տեսարանումը՝ ամէնուն ծանօթ։ Քաղաքը բաւական Արեւելք է, որպէսզի դասական դեւերը չըլլան յանցաւոր սա տագնապին մէջ։

-Սիւպհա՜ն Ալլահ, սիւպհա՜ն Ալլահ։

Ճուացողն էր Գերմանիա հոգեբանութիւն ըրած, Պրուսայի զինուորական վարժարանի Ա. դասարանի ֆիզիքի պատուակալ ուսուցիչը։ Անոր աղջիկը աչքը չէր բաժնած գալարուող երիտասարդէն, որուն դէմքը նման կու գար գունաւոր պաստառի, ճիգին արդիւնքով այդպէս ալիք-ալիք։ Ու բա՛ց, ու գո՛ց, պահէ պահ, փայլակի մը շողիւնին ներքեւ, որ անոր գանկին մէջ բացուելու եւ գոցուելու էր` այդպէս անդրադառնալու համար երեսին վրայ։ Որքան դիւրին է դատել, անշուշտ սխալի գնով։ Ի՞նչ կ’ըսէ մեր դէմքին ոստայնը, երբ մեր ուղեղին ներքեւ մէկը կը խաչեն։ Փոթորի՞կ։ Կրա՞կ։ Արի՞ւն։

Շղթան, կոտրտուած երկաթի մը նման, փոքր հեծքերով մասնակից էր այս գալարանքին։ Ըլլար անիկա մարմինը, այդպէս ողող, փշրուած, անտես վիշապի մը։ Ըլլար մեղքին մեծ կոճակումը, դրուագ-դրուագ, որ պիտի փակչի մեր մարմինին` վիշապի կռնակի մը պէս սատափելով մեր միսերը։ Ու ամէն օղակի, ամէն փուրի 1 ՝ սլաք մը լեզու մխրճելով մեր նեարդներուն ցանցերը մինչեւ։

-Երթանք, հայրիկ։

Քոմանտան փաշան ձեռքը տարաւ աղջկանը բերանին։ Լռութիւն հրամայելու այս արեւելեան եղանակը կը հաշտուէ՞ր լուսնոտութեան դասական տեսիլին։

-Գիտութիւնը պիտի յաղթէ…

Երջանիկ փաշա՜ն։

Որ մեր ֆիզիքական ցաւերը դարմանելէ յետոյ չէր անդրադառնար իր անդարման խօթութեան, զոր Եւրոպայի բժիշկները ուսի թօթուումով մը յաւակնած էին ճանչնալ , այդ օրերու զօրաւոր հոսանքի մը անձնատուր, կը հաւատար նաեւ մեր հոգեկան բոլոր ցաւերուն ալ բուժումին։ Դա՜րը գիտութեան էր։ Դպրոցները մինչեւ յետին գիւղակին մէջ Միջին դարու խաւարը կը ջանային պատռել մեհմէտճիք ներուն ուղեղէն, ու ասիկա՝ Գուրան ը գոց ըրած մոլլաներու միջոցով։ Գիտութեան ու կրօնքին այս հաշտութի՜ւնը։

Գիտութիւնը պիտի յաղթէր անշուշտ բոլոր մեր ցաւերուն, երեւելի եւ աներեւոյթ։

Սողոմը վար առաւ իր ձեռքը։

Թուլացո՞ւմ։

Երեքն ալ փակցուցած էին իրենց ձեռքերը դրան երկաթ ձողերուն։

Սպասո՞ւմ։ Լաւ չէին գիտակցեր իրենց ըրածին։ Անոնց մտքին ամրացաւ Արեւելքի շատ պատահական ցաւը, որ այդպէս կը սկսի, բայց կ’աճապարէ պառկողին բերնին փրփուր բանելու, փոխադրելու համար դուրս, ներսի անդունդներուն թոյնը, այդպէս պղպջակ, ինչպէս կը դատէ ժողովուրդը նման տեսարան մը, ծովերու ափէն, երբ մանրիկ ծփանքը ջուրերուն խորունկ ժանգը եզերք կը բերէ։

Ե՞րբ տեսան, որ ոտքի էր։

Բայց՝ կիսահակ, կանգուն մնալու տառապանքին մէջ, մարմնին վերի մասը առաջ` դժուար պահելով իր կշիռը։ Վէրքին կապերը, երեսին շեշտ դալկութիւնը ու շնորհալի կաղապարը տպաւորիչ էին ծայր աստիճան, ինչպէս մտածեց մանկամարդ աղջիկը` մեկնելով խաժամուժ եւ անասնագիծ միւս դիմակներէն, որոնք, շրջապատ, դաժան, գազան՝ մոռցեր էին փաշան` հետեւելու համար կեավուրին տղուն։ Կիսապիրկ այդ կեցուածքին մէջ սարայլըն զգա՞ց զայրագնոտ կիրքը, որ մեզ կը նետէ մեզմէ առաջ, այդ աստիճան հզօր թափով։ Անոր կռնակին վրայ ուրուացան թեւերը խոհարարին, որոնք զինքը սեղմած ատենը կը թուէին թաղուիլ իր մէջ` խառնուելու չափ զգայութեան նոյնութեան մը խորը ու կը կտրէին սա աշխարհէն, թոյլ նուաղումի մը վրայ առագաստ բացած։ Սողոմին վրայ ամէն ինչ հեռու՝ այդ հեշտագին յուշերուն մօտիկ երանգէն։ Հակառակն էր, որ ճիշդ էր։ Ոճրագործը դիւրաւ կը կապուի սեռին։ Անոնք ուրկէ՛ գիտնային, թէ իրենց առջեւն էր, տեսակ մը քնաշրջիկ այլուրութեան մշուշով դաշոյնը իրմէն առաջ երկարող ոճրագործը, որ ֆիզիքի քաջածանօթ մէկ օրէնքով, ենթակայ իր սկսած շարժումին՝ չի կրնար կասիլ իր ձեռքէն ետքը։ Իրականութեան մէջ, զոհի մը մարմինը, իր ընդդիմահարումով կը սառեցնէ դէպի առաջ այս հոսումը։ Հոս դերուածին նման օդը անկարող է դաշոյնի շեղբը սանձահարելու։ Ու մարմինը հպատակելով սկզբնական մղումին, կը հակի առաջ` իյնալու գետին։

Զինուորական վարժարանի բնագիտութեան պատուակալ դասախօսը Գերմանիա, ֆիզիքին հետ, հետեւած էր նաեւ հոգեբանութեան։ Վարժարաններու մէջ մեր սորվածները յիմար մեղքերու կը նմանին, զորս պիտի ուրանանք ամէն առիթով։ Այդ օրէնքին լաւագոյն կիրառումը քոմանտան փաշան, որ այդ Գերմանիայէն յանկարծ յիշեց, այս անսպասելի պայմաններուն մէջ, դաս մը՝ կատարուած շատ անուանի Herr professeurի կողմէ, քանի մը հազար ունկնդիրներու առջեւ, եւ որուն մէջ հոգեբանութեան դասագիրքերու հեղինակ եւ փիլիսոփայական ուսմանց աշխարհի մէջ հանրածանօթ գիտնականը թեզ էր ընտրած ապացուցանել, մեր մէջ, մտապատկերներու հազիւ կասկածուած, բայց այնքան հիմնական դերը, նշանակութիւնը, երբ անոնք կը բխին այս պայմաններուն մէջ, այսինքն՝ անգիտակից խորքերէ, առանց ենթարկուելու արտաքին աշխարհի ուղղիչ զսպանակներուն։ Անոր մայր մտածումն էր, հոգեկան հոսանուտի մը դժուար ըմբռնելի վարկածին վրայէն, հասնիլ ընդհանրացումներու, որոնք շրջանակեն շատ մը անլուծելի դէպքեր, հեռազգածութեան, պայծառատեսութեան, մարգարէութեան, հեռազդեցութեան, շրջող տախտակներու, իբնոթիզմի` բոլորն ալ ընդունելով իբր պարագայական արտաքնացումները մէկ ու նոյն հոսանուտին, որ գոյ է, ինչպէս հոգին եւ ունի իր օրէնքները։ Դասախօսը արուեստագէտները ու մարդոց մէջ հեղինակութիւն վայելող զօրաւոր անհատականութիւնները կը բացատրէր այդ ամենաբոյժ վարկածով։ Բայց ինչ որ անկորուստ պահուած էր քոմանտան փաշայի յիշողութեան, միւս շատ փաստացի կառուցումով պաշտպանած մէկ գործադրութի՛ւնը, սկզբնական վարկածին։ Անիկա կը հաւատար օրին, երբ դատական իշխանութիւնները ոճիրին հարցը ընդմիշտ լուծած պիտի ըլլան՝ հետեւելով իր վարդապետութեան։ Անոր պահանջն էր նկատի առնել, ամբաստանեալներու ու բանտարկեալներու վրայ ոճրային ծալքերը, լուսաւոր մղձաւանջները, որոնք այնքան ահաւոր իրականութեան, ու հետեւանք՝ իմաստի կ’ելլեն, գեղերու մէջ, հոգեվարքի մահիճներուն, ուր շրջապատը, ափ ի բերան տեղեակ կը դառնայ անմեկնելի սրբագրութեանց հանգոյցին։ Պահանջն էր հսկել յիմարութիւնը սկսող բառահեղեղը, անոր պղտոր ընթացքին մէջ հաստատումն ընելու հոգեյատակի հիմնական ցցունքներուն, որոնք իմացականութիւնը կը պատռտեն՝ ինչպէս արտի մը վրայ ժայռերու կտորները կ’ընեն ատիկա։ Հանրածանօթ դասախօսին կարծիքով քոմանտան փաշային մէկ թերութիւնն էր, իր մեծ ուսուցիչներուն անունները մեծ հպարտութեամբ ըսել ամէն առիթով, հիացական ու անխելք։ Զգալով անտեղութիւնը այդ ցուցադրումին` դատական իշխանութիւնները պարտաւոր էին մեծ ուշադրութեամբ հետեւիլ, այդ քնէածական պահերուն, ներքին աշխարհէն որեւէ ձեւով դուրս ուրուացող ամէն փշուրի։ Երազ մը, որքան ալ գէշ տեսարանուի, ձայնի նպաստով մը, մեկնելի է յաճախ։ Զօրաւոր զգայութիւնները ու այս տարազով անիկա կը հասկնար ոճիրին հարուածովը մեր մէջ փորուածները կը յաղթեն քունին օրէնքներուն. եւ միտքը կը հպատակի միշտ ուժին մեքենականութեան։ Այնպէս որ, ըստ տեսութեան հետեւութեան, դուրսէն լաւ դիտուած, նոթուած ու խնամքով վերյարդարուած երազի մը ուրուատիպը բաւ է` հերքելու ամէնէն յամառ ուրացումները։ Ոճրագործը միշտ պիտի հասնի կէտի մը, ուր ինքզինքը պիտի մատնէ աներկբայ, հերիք է, որ հարցաքննութիւնները տարուին առաջ, այս զգուշութիւններով։ Հոգեբանութիւնը, այս իսկ նուաճումով, կ’իջնէր գործնական կեանքի ամէնէն մռայլ մէկ կալուածին մէջ, պակսող ու անսխալ ջահը գերելու։ Փառք գիտութեան, որ կերպարանափոխ է ըրած աշխարհը։ Հաւատք անոր վրայ՝ որ պիտի ցուցակագրէ նաեւ հոգիին բոլոր «ոսկորնե՜րը», կմախքը։ …։ Խանդավառ այս բացագանչութիւնները անշուշտ դեր ունէին, որպէսզի դասը մնար ողջ մեր քոմանտան փաշային ալ ուղեղին, այն ատեն տակաւին պարզ պէյ մը, ինչպէս կը ծնին բոլոր թուրք երիտասարդները։ Դատաւորներ, փաստաբաններ, արեւելեան երկիրներու մէկ մեսիան խիստ շահեկան գտած էին դասախօսը, եւ յայտնած իրենց անկեղծ շնորհաւորութիւնները` մաղթելով անոր կարծիքներուն արագ ընդհանրացում։ Այդպէսով ոճիրի հարցը կը մտնէր նոր փուլի։ Ու մարդիկ, սպաննելէ առաջ, սպաննուելու մեծ վախով անդամալոյծ, կը զգուշանային հարկաւ աւելորդ արիւն թափելէ։ Խե՜ղճ դասախօս։ Ազգերը պիտի թափէին ազգերուն արիւնը, իրմէ չկասկածուած ուրիշ օրէնքներով եւ պիտի փառաւորուէին ջարդած ըլլալու առաքինութեանց համար։ …Քոմանտան փաշան, օսմանեան փառապանծ բանակին նոր ուժերէն, ժէնի ի ճիւղին համար պատրաստուող գիտուն։ Լոյսի վրայ ապագայ նոր գիւտի մը նախաշաւիղը արդէն մտած, փութացեր էր սեղմել ձեռքը ներկուռ հոգեբանին` յայտնելով հիացումը Արեւելքի մեծ ժողովուրդին դէպի վաստակն ու մեծութիւնը Արեւմուտքի մեծ ժողովուրդին։ Ու մոռցած դասը՝ վազած գարեջրատուն, որուն արկղակալուհին կը գովէր իր աչքերը ու դեղձանուշ դէմքը…

Սողոմը ինկաւ երեսին վրայ։

Ցնցուեցան բոլորը ներսէն ու դուրսէն։

Քոմանտան փաշային մատը, ցուցմունքով, մարդերը ծռեց տղուն գլխուն։

Որոշակի չէին գիտեր, թէ ի՞նչ կը հրամայէր իրենց այդ մատը։ Բայց Թուրքիոյ մէջ անգիր օրէնք կայ, որ հզօր է նոյնքան։ Քանի մը տարուան ընթացքին, իրաւ է թէ ալ չէին կրկնուեր այն դէպքերը, որոնք 96ի հայկական ջարդերուն իբր հետեւանք, բանտերու մէջ բերանացի արիւնոտ պատկերներ եղան։ Այդ օրերուն, թուրքը մաքրեց իր բանտերուն մէջ մեծ թիւով հայեր։ Բոլոր այն քաղաքներուն մէջ, ուր արիւն հոսեցաւ, նախապէս դատապարտուած հայերէն զատ թուրքին իմաստութի՜ւնը՝ աշխարհ խաբելու աճպարարութեան մէջ , բոլոր բռնուածները, մեռան բանտին մէջ, զանազան հիւանդութիւններով, զորս կը հաստատէին բժշկական դեղագիրներ ու գաւառին առաջնորդական փոխանորդ քահանան։ Ասիկա մեթոտ է եւ պետական արդարութիւն։ Ողբացեալ Զօհրապն իսկ մեռաւ այս պայմաններուն մէջ եւ թաղուեցա՜ւ։ Իրականին մէջ, այդ բանտարկեալները մեռան, այդպէս մատի ցուցմունքներով, իրենց կալանաւոր ընկերներու ձեռքով խեղդուած։ Ու ամէն ոճիր այդ երանգին մէջ, կարծես անթել կարգախօսով մը կը հեռաձայնուի նահանգէ նահանգ։ Մատի ցուցմո՞ւնք։ Անշո՛ւշտ։ Զոր կը ճանչնայ բանտապետը։ Տարի մը առաջ, սա մոխիրնոցին մէջ, աւելի երիտասարդ սպայի մը նշանացի մատովը խղդուեցաւ քսաներկու տարեկան երիտասարդ մը, Պիլեճիկի կողմերէն, գեղանձն ու ազնիւ, որ մեղքն էր գործեր՝ հաճոյ ըլլալու սպային կնոջ։ Ջարդերէն ետքը այս կարգի եղերական դրուագներ, սեռային պարունակէ, ցանցառեր էին։ Բայց վտանգին մեծութիւնն էր թերեւս, որ կը գրաւէր հազուագիւտ տղաքը։ Երիտասարդը, որ սպային ագարակին մէջ կը հերկէր արտերը եւ կը պահպանէր անոր հօտերը, անլուր արիութեամբ մը, հալածելով «զինու զօրութեամբ», անունին ահովը շրջանին շփացած հրոսախումբերը, բնիկ կամ ալպան, յիմար էր եղեր, մատնուելէ ետքը, փոխանակ լեռ ելլելու, քաղաք երկննալ` գտնելու համար պէյը։ Թխմած էին ծակը։ Յետոյ՝ փոխադրած ուղղակի Պրուսա, սա նախագաւիթը։ Սպան ուշ էր մնացեր` ճամբան մաքրելու համար իր պատիւին հասած սա արատը։ Ու վազած բանտ։ Հոն, անոր մատը մաքրեր էր հաշիւը։ Անշուշտ, հայ քահանան առաւ մեռելը։ Բժի՞շկը։ Գտաւ արաբական թէրքիպ ով մարազ մը։ Քոմանտան փաշա՞ն։ Հայ մը քարիւղի լամբ չէ, որ արժանի ըլլար անոր քննութեան։ Թուղթերը ողջ ըլլան։

Այս կարգի աւանդութիւնները կարօտ չեն մեկնութեան։

Բանտապետին առաջնորդութեամբ, բանտարկեալները առած էին արդէն իրենց մագիլներուն մէջ տղուն պուկը, երբ երկու կիներուն լեղապատառ ճիչը ցրուեց պատրանքը` սառեցնելով ոճիրը, իր ոստայնին մէջ։

Քոմանտան փաշան ոճրագործ մը չէ։ Բայց թուրք։ Երկու բառերու այս առընթերումը մեզ չի զարմացներ հիմա։ Աւելին. այն օրերուն, այդքան ընտանութեամբ, բնականութեամբ՝ մարդ սպաննելը, որուն ծովածաւալ ընդարձակութիւնը իր լրումը պիտի գտնէր 915ին, տակաւին պետական արձակ կարգախօս մը չէր։ Որուն գործադրումը հետապնդէին մարդիկ, ազգային երախտագիտութեան ակնկառոյց։

Անիկա Սողոմը դուրս էր ուզած։ Այդ փափաքը՝ մահ էր հասկցուած։ Տարօրինա՞կ։ Չէ ասիկա երկրի մը մէջ, ուր մինչեւ այսօր, մարդկային կեանքը կշիռ չունի դեռ։ Չունէր, ազգային մեծ մախանքներէն ալ առաջ։ Ու չունեցաւ մա՛նաւանդ անկէ ետք։

-Հանեցէք դուրս։

Հրամանն էր փաշային։

Կեցուցին ոտքի։

Անոր դէմքին, անհուն սարսափ, ու հեւքը՝ զայրագնած ցաւի մը։ Ինկեր էր աջ ոտքին վրայ, ուր վէրք մը դեռ կը յապաղէր փակուելու։ Ցաւի այս զգայութիւնը՝ մտրակուած տեսիլքով մատնուելու ահէն, լարեց անոր ջիղերը դժոխային պրկումով։ Գեղացիի աղկաղկ անոր հայութիւնը կը ջնջուէր մէջէն` րոպէաբար տեղ տալու համար միւսին, այն հեքիաթային պայմաններուն, որոնք պատմուած էին իրեն յեղափոխականներէն։ Անիկա կարծեց սկսած ըլլալ նոր կեանքը, բանտային աշխարհէն։ Ու անոր ամէնէն ստիպողական հրահանգը, ձիգ բռնել լեզուն ։ Այսպէս կը պատգամէին աժան ու չաժան մարդու կտորներ, որոնք 96ի դէպքերէն առաջ երեւցեր էին մեր կողմերը ու յեղափոխական կը գրէին ։ Ձիգ բռնեց լեզուն։ Անկէ առաջ, անշուշտ ձիգ բռնեց մարմինն ալ, որուն մէկ մասն էր ադ լեզուն։ Դեռ լիովին չարթնցած, այս պատգամը յստակ, դրուեցաւ անոր ուղեղին։ Պիտի չխօսէր մահուան իսկ գնով։

Բացաւ աչքերը։

Անոր գործը եղաւ ինքզինքը զետեղել ջանալ, թէ՛ սրունքներուն վրայ, որոնցմէ մէկը կրակի ինկած միսի պէս կ’այրէր, թէ՛ հոգիին մէջ, որ իր գեղն էր, Ակնաղբիւրին եւ Նալպանտենց տունին զոյգ կէսերովը։ Արթո՞ւն։ Քո՞ւն։ Ո՞ւր՝ մա՛նաւանդ։ Անոր թարթիչներուն ետին, ծալուող դրօշի մը նման, մէկ պոչէն բաց էր, Ակնաղբիւրը։ Ու անով պայմանաւոր երգին տեսիլը։ Երգին թեւով՝ խթման արարողութիւն մը, որուն մէջ անիկա զգայութիւն ունէր Դանիէլի Յամինը փողաձեւ։ Ծալած ատեն իր իսկ աչքերուն, սեւեռ՝ կարմիր, իր ձեռքո վ գծուած բաժակին, զոր երկու հրեշտակներու մատները կը բռնէին պինդ, ընթերցուածք ը սկսող ճերմակ թուղթ տարածութեան շրթունքին, դեղնագիծ երկինքի մը սիրտը իբրեւ։ Ո՜վ մեր դժբախտ անձնականութիւնը, գիտուններուն տարազել ուզած Եսը։ Դուն հոգեբաններուն, փիլիսոփաներուն բերնի ծամոց ըլլալէ առաջ, սա փշրանքներն ես, մեր մէջ ցրցքնուած։ Կարճ իր մղձաւանջին մէջ, Սողոմենց տղան ապրեր էր եօթը տարի։ Եղեր էր ժամուն տիրացուն, Նալպանտենց ծառան, երգիչը Ակնաղբիւրի, որ արթննալուն հակառակ, դեռ կը քաշուէր ետ, վար՝ դէպի մացառները անոր հոգիին, բայց գոյ տակաւին անբացատրելի աղօտայնութեամբ մը, ծածանումով մը, երկարումով մը, ինչպէս կ’ըլլայ մեր տպաւորութիւնը թաւուտէ մը, քարակոյտէ մը, մացառիկէ մը ներս, դէպի վար, անհետ օձէն, որ չկայ՝ բայց կը շարունակէ մեզ խռովել, քանի որ կը լսենք խշրտուքը։ Ու Ակնաղբիւրին քով եղերական տեսարանը կրկին, Նալպանտենց Սերոբին սպանութեան, դաշոյնին՝ բութ այն զգայութեամբ կրկնաւոր, որ իրն էր եղեր, երբ հատու գործիքին սայրը քիչիկ մը տա տ աներ էր կրծոսկրին ակօսը գտնելէ առաջ։ Ո՜վ մեր դժբախտ անձնականութիւնը։

Անոր առջին տեղի տուաւ երկաթ վանդակը։ Կամարէն կախ լապտերը անբաւական էր պարպելու դէմքին անձուկը մօտիններուն։ Տեսա՞ւ երկու կիները, որոնք ուրիշ թերակամարի մը տակ կը նայէին, վախնալով, իր դանդաչումին։

Դուրս։

Փաշան հեռուէն, հովուող սպան, անոր նշանովը վազած էր առաջ։ Անիկա արձանացաւ, նոր հրամանի։

Քոմանտան փաշան գրպանէն առաւ թուղթի կտորը, անգամ մըն ալ աչք պտըտցուց, յետոյ ճմռկելով նետեց գետին։

-Ներս, շղթայով սենեակը։

Սպան քաշուեցաւ ետ, ոտքին մէկը զարկաւ միւսին, ձեռքը միշտ ձախ ճակատին։ Այս շարժումները կը տիրէին հրամանին հասկացողութիւնը։

-Հայտէ՛։

Սպան արձակուեցաւ իր պաշտօնական կեցուածքէն ։ Ք ովնտի նայելով ետ.

- Արշ

Չորս զինուորներ շրջապատեցին Սողոմը ` առանց անոր դպելու։ Կիներուն ներկայութիւնը, բանտարկեալներուն ապշահար գլուխները, վանդակին ճեղքերէն, փաշային սուլող շնչառութիւնը իրարու կ’աւելնային՝ ջնջելու համար բուն իսկ յանցաւորը, անոնց թեւերուն ուղղութիւնը առաւ, իյնալով անոնց առջին։

-Ո՞ւր, հայրիկ։

Աղջիկն էր ` անկարող ինքզինքը զսպելու։

-Բանտ, - ըսաւ անոր հայրը, հանդարտ, բայց նեղուած։ Սարայլըն քաշեց աղջկան ետեւէն։ Խօսիլը անտեղի էր։ Խումբը շտկուեցաւ մոխիրնոցէն անդին, համբաւաւոր նրբանցքը, ուր մտած էին առտուն երկու հայերն ալ։

- Ծրա՞րը։

Աղջիկն էր յիշեցնողը։

Սպան կեցուց դասակը։ Զինուոր մը առաւ բանտապետէն ճ ե րմակ կապոցիկը ու զետեղեց Սողոմին անութին։ Տղան չէր նայեր ո՛չ դէմը, ո չ ալ քովնտի։ Խոնաւ ու ցուրտ օդին մէջ կամարակապ այդ հնութիւններուն հոտը գրաւած էր անոր կարելի ուշադրութիւնը։ Լոյսի կտուցներ կ’աւրէին գորշ կարմրութիւնը, մեծ շուքերով ալիքուած։

Մտան նրբանցքը։ Զայն կ ՚ եզերէին վանականներու խուցեր յիշեցնող սենեակն ե ր, ափափոյ յայտարարուած սիւնաշարքերու կիսաղեղներուն։ Ստոր տեսակի ծեփ մը աւելի կ’աղտոտէր թշուառ այդ յաւելումներուն տաճկութիւնը։ Ասոնք բնակարաններ էին ոստիկաններու շրջուն թեւին, որ քաղաքը եւ անոր ենթակայ դաշտը կը պահէր իր հսկողութեան տակ։ Ժանտարմա որակուած այս մարդերը ձ ա նձրոյթով, կատաղութեամբ ու վրէժով լեցուն, քանի որ քրիստոնեայ գեղերը ցանցառ էին շատ, քանի մը յոյն գեղ, իրենց իշխանութեան կալուածին մէջ, ձիերը վազցնելէ կամ մուխթարները սիրաշահելէ յոգնած, հազիւ ատեն կը ճարէին, սպասարկութենէն յետոյ, գալ փռուելու իրենց մահիճներուն, չորս կազի սնտուկ, վրան՝ չորս տախտակ, վրան՝ չորս պարկ խոտ, վրան՝ երկու պետական պաթանիա։ Քրտինքին, աշխ ին 2 ու աղտին համախառնուրդ հոտը անկարելի կ’ընէր, ըրած էր կիներուն յառաջացումը, ասկէ առաջ ալ, ուրիշ անգամներ, անկէ անդին։

Պահակ մը, առաջին կամարին կեցուց խմբակը։ Հարցուց սպային գիշերուան բանաձեւը ու արձանացաւ։

Սենեակներէն գլուխներ։ Կը նայէին ու անփոյթ էին։ Քիչ մըն ալ չկամ, իրենց առջեւէն այդ տարագրումները բեռ կը թուէին անոնց յոգնած հոգիին։ Գիտէին, թէ իրենցմէ մէկ քանին պիտի հանուէին իրենց քունէն, աս ու ան էֆէնտիին, պէյին կցուելու, սպառելու համար երբեմն մինչեւ առտու շղթայով սենեակին թափանցի՜կ դրան առջեւ։ Անոնք չշարժեցան իրենց դիրքերէն։

Փ աշան։

Որ, մարած սատանային լապտերը, աթոռ էր ուզեր, քիչ մը նստելու, պատսպարուած տախտակեայ շարժական պահակ ա նոցի մը մէջ։

Կինե՞րը։

Ասոնք, հին փորձերով, իրենց ուղեղներուն խորը ունէի ն դրուագուած՝ համր, ոստայնը սա մարզերուն։ Ուրիշ անգամներ, անոնք անցեր էին այդ կամարակապ նրբուղին, կանգ առնելու համար ընդերկրեայ միւս ճամբուն առջեւ, որ կ’առաջնորդէր շղթայով սեն ե ակը, իր հեքիաթովը բաւական թելադրող, որպէսզի պարման աղջիկ մ ը հրապուրէր իրեն, բուռն անոր փափաքին, յուզումին ու լալու տրամադիր անոր վիճակին հակառակ, անոր մայրը յաջողեցաւ զայն առնել ետ, դէպի պալատ։ Ատկէ առաջ անիկա խնդրեր էր տղուն կեանքը իր հօրմէն, պարզ եւ աղերսարկու։ Հոգեբան վերատեսուչը անշուշտ նոր գլուխ մը պիտի աւելցնէր հոգեբանութեան գիրքերուն մէջ, որով պիտի ապացուցէր մեր զգայութիւններուն անհակակշիռ տարակալութիւնը մեր բուսական հոգեբանութեան ջուրոտ արօտներուն վրայ։ Ֆրէօյտէն առաջ։ Կարճ այս խօսակցութիւնը, եղերական իր կողմէն միայն մատչելի՝ մեծփոր գիտունին, յատկանշական էր սակայն բանտային բարքերէն։ Տասնվեց չմտած աղջիկը ուրկէ՞ հոտ կ’առնէր կարելի մահուան, որ այդ ճամբուն վախճանին կը սպասէր արթուն։ Անիկա ուզած էր այդ տղուն կեանքը, հեքիաթներու երկախօսութեամբ մը ` հայրը ստիպելով արդարութեան անունով խոստում ընելու։ Առանց քննութեան՝ հայերու մահը յիշատակ մը չէր այդ աշխարհէն ներս, այլ՝ աւանդութիւն, քաղաքական ուղեգիծ։ Հոգեբան ու պատուակալ դասախօսը անշուշտ խորհեցաւ ուրիշ նրբութիւններու, յիշատակին մէջը գերման Հէր փրոֆեսէօր ին։ Կրցա՞ւ վարկածել ուրիշ ալ վարկած մը, որուն համեմատ մինակ ոճիրը չէ, որ մեր հոգին կը տարազէ ու ոճի կը հանէ, մա՛նաւանդ ազգերու կրկէսէն, այլեւ՝ սէ՜րը։ Բայց բառը թուրք զգայութեան մէջ զուրկ է միւս ` քրիստոնէական երանգէն, որով կը շփոթուի տիեզերքը լեցնող մեծագոյն զգացումին հետ մեր մէջ։ Թուրքերը, իրենց բարբառով մէկ հատիկ բառ ունէին, որ զգայարանական իմաստէն դուրս ուրիշ երանգ չ’արտաբերեր։

Շատ մօտէն, իբր հաստ պատերուն ընդերքէն, պառկելու փ ո՛ղը։

Ո ր բանտին օրը փակելով ` կը բանար առաջին տագնապոտ օրը անոր հոգիին։ Անիկա խուլ ու խոր արգահատանքով մը կը զգար ինքզինքը կապուած այնքան սրտառուչ ձայնին հեղինակին։ Այդ րոպէին անոր մէջ իրենց հեղումը ունեցան նաեւ հիւանդանոցին փախստեայ պահերը, երբ առանց ուզելու, դուռին ետին պահուըտած, հետեւեր էր անոր կիսամրմունջ երգերուն։ Ու կեցաւ անոր պարման ուղեղին մէջ Հաւատիս աղբարը, լուրջ, տրտում, քաղցր։ Ու քովիկը՝ մաման, հայրիկին Պոլիս օրերուն, երբ ժամերով կ’ուշանար խոհանոցին մաքրութեամբը ` յոգնեցնելու չափ տղու իր համբերութիւնը։ Անցան ատոնք ալ ` գալու արագութեամբ։

Մինչ կը դողար, կը թրթռար ու կը պոռար փողին արոյրէ հրամանը, քոմանտան փաշային աղջիկը իր աչքերը կը սրբէր, խոր զգուշութեամբ ` հօրմէն աւելի մօրմէն վախնալով։ Ու անիկա անկարող էր այս երանգը բացատրելու։ Լա՞ցը։ Ձայնի ժապաւէն մը, այնպէս՝ ինչպէս էր անիկա ելեր դուրս բանտէն, կրկնուեցաւ, պառկեցաւ, մանչու մը հասակով, իր հոգիին մէջ, տաք-տաք, ու տարօրէն իրաւ։ Ու այդ ձայնը թեւեր ունենար, բարակ՝ բայց ամբողջ, որոնք կը դպէին անոր աշխարհին անյայտ դուռներուն։ Ու կը հանէին ոտքի անլուր բազմութիւն։ Այսքան շա՞տ՝ այն պուտ մը բանը, զոր սովոր ենք հոգի անուանել։ Անիկա լեցուն էր այդ ձայնին բոլոր տրտմութեամբը, հուրքովը, թարմութեամբը ու սեռովը։

Լացը ծածկելու համար կանխեց իր մայրը։ Հայրը կ’ուշանար։

Մինչեւ իրենց պալատին մուտքը, խիճէ մաքուր արահետը շատ եկաւ իրեն։ Մեր ոտքերը ամէնէն առաջ կ’ ա զդուին մեր տագնապներէն։ Խիճերը կը նեղ էի ն արդէն ինքիրմէ հանուած անոր մարմինը։ Ծաղիկներ դպան անոր, պաղ, խոնաւ, թշնամի։ Տերեւ մը մահուան ճճիի մը պէս ս առեցուց զինքը իր ծոծրակին վրայ։ Դիւր ա զգած, մռայլ, սիրտովը շատ լայնցած՝ անիկա պալատի մուտքին սպասեց իր մօրը։ Չէր տեսած երիտասարդ զինուորը, որ զայն մինակ գտնելուն, դ եղներ էր մէկէն ու ըրեր բարեւի շարժում, որ արգիլուած էր քաղաքային անձնաւորութիւններուն։

Սանդուխին առջեւ։

Շունչը կու գար քիչ։

Բռնեց բազրիքը, եղկ ու աղուո՜ր ո՜վ յիմարութիւնը մեր զգայութիւններուն եւ սպասեց։

Մայրը, խօսելէ յետոյ դ ո ւրսի զինուորին, մտաւ ներս։

-Ինչո՞ւ կեցեր ես։

Չպատասխանեց։ Տարուած կը թուէր ու հեռու կը թուէր։

-Ի՞նչ ունիս։

-Գիտես, մայրիկ, իրարու կը նմանին։

-Ինչե՞րը։

-Ձայները։

Մայրը լռեց։ Հասկցա՞ծ էր։ Բայց աղջիկը շարունակեց.

-Հաւատիսին ու ասոր։

Մայրը շարունակեց լռել։ Անոր երեսը շրջուած էր, այսինքն փախցուած՝ ա ղ ջիկէն։ Կու լա՞ր։

Անդին, Սողոմը կը քալէր, դէպի շղթայով սենեակը։

1 Փուր մեծ ձուկերու թեփը։

2 Աշխ թթու հոտ։