Ողբացող մարդիկ

Հեղինակ

Բաժին

Թեմա

ՎԱՐԱԳՈՅՐ ԵՐԿՐՈՐԴ

ՄԵԾԱԳՈՅՆ դէպքերը, Հրանտին համար, տարակոյս չկար, սիրոյ ծնունդն էր։ Ան է որ թոյլ կուտայ բացատրել հետագայ դէպքերը որ պիտի չուշանային վրայ հասնիլ։ Բայց սէրը ծնած էր։ Ունէր իր բոլոր միջոցները աճելու եւ ինքզինքը պարտադրելու։ Իր ներկայութեամբը գունաւորելու ժամանակը։ Դառնալու անոր կեանքի ոգին։ Ըլլալու կեանքը ամբողջութեամբ։ Բանալու անոր առջեւ՝ լայնցող հորիզոնները։ Առաջնորդելու զինք առտնինէն դէպի ընկերայինը, դէպի մարդկայնականը։ Լաւ է սակայն՝ վերադառնալ դէպքերու ժամանակագրական կարգին։ Այդ սէրը որ սրընթաց կ՚երթար նետուած պատրանքներու քամակին, որ իրականը կ՚իտէալականացնէր, այդ սէրը տակաւ պիտի բախէր կարծր իրականին։ Առաջին արարը վերջացած էր։ Նշանտուքի շրջանի վարդագոյն արարին վրայ՝ վարագոյրը իջած։ Կը սկսէր երկրորդ արարը։ Հա՛, հա՛, երկրո՛րդ, երկրո՛րդ արարը... Կեանքը՛, - վարագոյրնե՛ր ու դիմակնե՛ր որ կ՚իյնան ետեւէ ետեւ... հա՛, հա՛, «սա արդէն ուրիշ բան ա... »

Հրանտին սէրն ալ սակայն խօսքով չի ջախջախուիր։ Այդ պատճառով ալ այս երկրորդ մասը ուրիշ բան չեղաւ եթէ ոչ գուպարը՝ սիրոյ եւ իրականին։ Կապոյտներու աշխարհին եւ գորշերու գրոհին։ Բայց դառնա՛նք, դառնա՛նք դէպքերուն։

Յաջորդ օրը ուրեմն, ամուսնութեանը յաջորդ օրն իսկ, Ալիս եւ Զարուհի քանի մը անգամ եկան գացին։ Ամէն անգամին՝ մեկուսացումներ, գաղտնի խօսակցութիւններ, փսփսուքներ՝ սենեակներու անկիւնը, խոհանոցը, միջանցքին մէջ։

Զարուհի եւ Ալիս մնացին ընթրիքի։ Ճաշին սկիզբը Զարուհի, վարժ կերպով, չորս կողմը նայեցաւ։ Երբ լռութիւն տիրեց՝ «Հայր Մերը» ըսաւ, ջերմեռանդ ինքնամփոփումով, սպիտակ ձայնով։ Ճաշը կազմուած էր գլխաւորաբար աղանդներէ եւ պտուղէ։ Կերակուր մը պատրաստուած էր բայց վառած ըլլալուն մէջտեղ չեկաւ։ Միայն իր ուժգին հոտը տարածուած էր յարկաբաժնին մէջ։ Այդ առթիւ քոյրերը չարաճճի ակնարկներ եւ խնդուքներ փոխանակեցին իրարու հետ։

Երբ մեկնեցան եւ վերջապէս առանձին մնացին, Արփիկ յայտնեց որ քոյրերը չափազանց նեղուած են։ Տանտէրը՝ Վաղարշեան դուրս կը նետէ զիրենք։ Փողոց մնացած են։ Արգիլեր է խոհանոցին գործածութիւնը...

-Ես քոյրերէս հեռու չեմ կրնար ապրիլ։ Ետեւի սենեակը անոնց կը յատկացնենք։ Վաղը առաւօտ Զարուհին պիտի գայ, պիտի ըսեմ որ փոխադրուին հոս։ Ես մեծ քոյրերնին եմ, անոնց մայրութիւն պիտի ընեմ, կտրուկ կերպով աւելցուց Արփիկ։

Կատարուած առաջարկէն շատ աւելի՝ ըսուած եղանակը, պարտադրութեան անսպասելի կոպտութիւնն էր որ զարմացուց Հրանտին։ Դիմակազերծուող մարդոցմէ եկած աղօտ այլ անպիտան սարսուռ մը։ Ինչպէս միշտ՝ Հրանտ կրեց խորունկ զարմացումի, շուարումի տպաւորութիւն մը որուն անմիջական հակազդեցութիւնն էր՝ տառապիլ։ Կը նեղուէր որպէս թէ ի՛նք ըլլար դիմացինին կոպտութեան հեղինակը։ Եւ սակայն այս բոլորը իրենց յատուկ յատկանիշովը չէին վերլուծուեր դեռ։ Ան միշտ կը կարծէր որ անհարթութիւններ են որոնք կը կարօտին բացատրուելու։ Ան այն աստիճանի կը հաւատար իր մերձաւորին, այնպիսի խորունկ, բնախօսական գործառնութեամբ մը, որ հազիւ վատութիւն մը կատարուած՝ Չարը կ՚անջատէր իր հեղինակէն եւ, հետզհետէ, կը դառնար հեռաւոր, վերացական, պատրալիր...

Եւ սակայն իր դիտելու կարողութենէն ոչինչ կը խուսափէր։ Հակասութիւնները ցցուեցան մտքին մէջ։ Ինչպէ՞ս այս այն նոյն աղջիկնե՞րն են որ, իրենց նշանուած շրջանին, հետեւեալ պատասխանը տուին Տիկին Վարդանեանին։

-Ի՛նչ է, մենք Արփիկին ականջի օղե՞րն ենք որ չբաժնուինք իրմէ, թէ իր դրամօժիտը։ Մարսէյլի տղուն հետ որ ամուսնանար՝ ստիպուած, զատ զատ քաղաքներ չպիտի՞ ապրէինք։ Մենք կը խորհէինք Մէժէվ փոխադրուիլ՝ մեր մայրիկին հետ միասին ըլլալու համար։

Հրանտ առանց պատասխանելու գնաց ննջասենեակը եւ պառկեցաւ։ Իր ամէնէն սիրած ժամը ուր կը գտնէր իր միայնութիւնը, ուր կը խորհէր, կը կարդար՝ քնանալէ առաջ։ Մնաց որ այս ամբողջ վերջի շրջանին վերին աստիճանի կազմալուծուած եւ տարօրինակ կեանք մը կ՚անցնէր, առանց կարենալու կատարել ե՛ւ երաժշտութեան ե՛ւ մտքի այն նուազագոյն աշխատանքը առանց որուն կեանքը կը կորսնցնէր իր կշռոյթը, եւ ինք ալ իր բնախօսական հաւասարակշռութիւնը։ Տան մէջ անընդհատ իրար անցում մը կար եւ անկարգութիւն մը։ Սպասուհին ինքն իր գլխուն բաներ կ՚ընէր առանց որ Արփիկ ի վիճակի ըլլար ղեկը ձեռքը առնելու։ Լռութիւնը, որոշ առանձնութիւն մը բոլորովին չքացեր էին, առտու, կէսօրէ վերջ, իրիկուն։ Հրանտ սակայն սիրով կը տանէր այդ բոլորը եւ գիտէր որ ժամանակաւոր է։ Շատ չանցած կարգ կանոնը պիտի հաստատուէր։ Այսքանը անխուսափելի էր նոր կեանքի մը սկիզբին։

Արփիկ շատ աւելի ուշ գնաց՝ պառկելու։ Մազերուն պիկուտիներ կը զետեղէր։ Անոնք շարուած էին գլխուն, եւ մազերուն մէջ ակոսներ բացած։

Քնքշութեամբ առաւ անոր ձեռքէն գիրքը, դրաւ սնարի սեղանին։ Գլուխը հակեց ծունկերուն, բռնեց անոր ձեռքը եւ հարցուց.

-Բարձրաձա՞յն, ակնարկելով իր ընելիք աղօթքին։

-Բարձրաձա՛յն։

Արփիկ որ շատ նախնական եղանակով մը կ՚արտայայտէր ընդհանրապէս մտածումը, տարօրինակ պերճախօսութիւն մը կը գտնէր իր ամէնօրեայ աղօթքին մէջ։ Նոյնիսկ հայերէնը, այլապէս սաղմնային կը դառնար նուրբ, եւ բառամթերքը՝ առատ։ Աղօթքին մէջ յիշուեցան մայրը, քոյրերը, Տիկին Նազարեանը, Զարեհ, նաեւ ինքը ամէն մէկուն պատշաճ մաղթանքներով։ Յետոյ, կարդաց Սաղմոսէն մաս մը եւ «գոհունակ սրտով», պիկուտիներու ոսկեգոյն ողկոյզը թաղեց սպիտակ բարձին մէջ։ Ամէն անգամին ալ Հրանտ կը մտադրէր սկսիլ արդէն աստիճանաբար, գիտակցական, գործօն դարձնելու կրօնական զգացումը անոր մէջ։ Մինչ այդ. կը նախընտրէր այս անպաճոյճ, չինական, մանկունակ, «ծիծաղելի» կեցուածքը, այն աստիճանի որ յոգնած էր, զզուած՝ կեանքը ամուլ, անլուրջ, անարժէք դարձնող սկեպտիկութենէն, սինիզմէն եւ բոլոր մնացեալէն։

Ի՜նչ պիտի ըլլային, ի՞նչ բանի պիտի վերածուէին այս խեղճ աղջիկները, կանխահասօրէն մնացած անտէր, ի ծնունդէ զրկուած հայրենի հողէն, աւանդութեանց բարարար սեղմիրաններէն, նետուած կեանքի պայքարին, կեանքի գեհենին մէջ, ի՞նչ պիտի ըլլային այս աղջիկները, ինչ բանի պիտի վրածուէին իրենց մութ գիտակցութիւնները՝ առանց կրօնի այս աղօտ մէկ ցոլքին։ Անհատը կը ծնի՝ առանց բարոյական ողնասիւնի։ Մէն մի րոպէ՝ պատրաստ փլչելու՝ կ՚իյնայ գետին։ Ոմանք ճարած են զանազան յենագներ, ալքօլին սալբինան, մոլութիւններունը։ Քիչեր յանձնուած՝ աշխատանքին։ Ընտրեալները զինուորն են Գեղեցիկին կամ Ճշմարիտին։ Ի ծնէ ազնիւը՝ երջանիկ է զոհաբերութեամբ։ Երանի՜ անոնց որոնց ողնասիւնը ամուր է։ Որ կը ցցուի դէպի երկինք։ Ի՜նք, ինք այսպէ՛ս, նախնական, մանկական, այպէ՛ս կը սիրէ իր Արփիկը...

Գիշերը Հրանտ բազմաթիւ անգամ արթնցաւ։ Մեծ եղաւ զարմանքը երբ ամէն անգամին Արփիկը գտաւ նմանապէս արթուն։ Ամբողջովին կծկուած, մխրճուած իր կուրծքին վրայ, կուրծքին մէջ։ Տարօրինակ յուզումներ կրեց, սրտին ամէնէն խորունկ ալքերէն անցնող տաք յուզումներ։ Այո՛, այո՛, իր կինն է, այս խարտեաշ, այս աղուոր աղջիկը՝ իր կի՛նն է։ Ինք ամէն ինչ է անոր համար։ Ոչինչ աւելի յուզիչ, սրտակեղեք՝ երկրագունդին վրայ, որքան երկու էակ որոնցմէ մին ամէն ինչ է միւսին համար։ Մանուկները մանաւանդ, ինչպէս հիմա Արփիկ, խորօրէն կը զգացնեն այդ։ Ամուսի՛ն, կի՜ն... Տարօրինա՜կ, տարօրինակ բաներ բան, խորհրդաւո՜ր...

Վառեց լոյսը։

-Արփի՜կ, չե՞ս քնանար։

-Ո-ո՛չ, պատասխանեց իր մանկական շեշտովը, հիւթեղ ձայնին քաղցրութեամբը ուր իսկապէ՛ս քնացած ըլլալու հետքը չկար։

-Ինչո՞ւ։

-Չեմ գիտե՛ր։

Հրանտ յուզուեցաւ, օտարոտի յուզումով մը, ցարդ անծանօթ խռովքով մը։ Նայեցաւ անոր հրավառ աչքերուն սպիտակ գիշերանոցին մէջ պարագծուած ցորենագոյն կուրծքին։ Գլխուն շարած պիկուտիները աւելի կը շեշտէին իր մանկականութիւնը։ Սրտին դպաւ այդ աղջիկին խռովքը որ արեւմտեան Սոդոմին մէջ անբիծ պահած իր սիրտը՝ բերեր էր տալու անոր միայն որուն գլուխը, խորանին առջեւ, կապուեր էր նարօտով՝ իր գլխուն։

Հրանտ կիսովին բարձրացաւ անկողնին մէջ եւ անոր գլուխն ու իրանը առաւ թեւերուն, ենթարկուած այնպիսի զգացումներու, որոնց նմանը երբեք չէր կրած կեանքին մէջ։ Ու փոքր քոյր մըն էր, ու իր հարազատն էր, ու իր կինն էր, ու իր կեանքի ընկերն էր, ու իր հարազատը՛, հարազա՛տն էր՝ իրեն յանձնուած այս «պզտիկ հարսը»։ Օ՜, եթէ միայն գիտնայի՛ն, եթէ միայն գիտնայի՛ն հրճուանքի անօրինակ տեսակը որ կը տրուի զոյգին, երբ՝ սուրբ հարազատութեամբ կապուած կը մնան անոնք։ Այն ժամանակ, ոչ ոք պիտի տատամսէր ընելու բոլոր զոհողութիւնները, չարատաւորելու համար ոեւէ բիծով սպիտակը այդ նարօտին, եւ եթէ հարկն է, փրկելու համար զայն, տալու նաեւ իր կեանքը...

Այս բոլորը ինչպէ՞ս կարդաց Արփիկ որ, յանկարծ, գլուխը վերցուց, ձգեց իր բոցակէզ աչքերը անոր վրայ, մանրիկ թաթովը փայփայեց, շտկեց անոր խառնիխուռն մազերը եւ, շշնչաց. «Իմ հարազատ ամուսինս... », իր պահ մը արտաքսուած ամօթխածութեան մէջէն ծորեցնելով գորովանքի հեղեղներ։

Ու այն բոլորը որ կը զգար այս մատղահասակ հարսը թէ մէկ թէ միւս բառին մէջէն, խորունկ բան մըն էր, անվիճաբանելի օրէնք մը, առանձին անթիթէ մը՝ նուիրական, վերջնական, խորհրդաւոր, գերագոյն սրբութիւն մը որուն պահպանումին, որուն ձգողականութեանը, որուն բեւեռումին պիտի ենթարկուէին գալիք իր բոլոր խօսքերը, բոլոր շարժումները, բոլոր գործերը, այս երդիքին տակ։ Ու Հրանտ երախտագիտութեամբ կը յորդէր դէպի այն բոլոր դիպուածները, անձերը, եւ նախ՝ դէպի անոր մայրն ու հայրը, դէպի իրենց ցեղը որոնք այսպիսի փարոս մը հաստատած էին անոր հոգիին մէջ։ Իր շուրջը, աւելի հեռուն, ամբողջ երկրամասերու մէջ՝ ընկերութիւնները կը քայքայուէին, փլուզումի ճարճատիւնները լեցուցած էին աշխարհը ամբողջ, վասնզի սէրը դարձեր էր միայն բնախօսական, գռեհիկ աքթ մը։

Եւ օճախը՝ յարմարագոյն վայրը՝ մինչեւ կատաղութեան հասցնելու համար փոխադարձ ատելութիւնը, դաւաճանութիւնները, յիմարութիւնը, շօշափելի թէ անտեսանելի աւերածութիւնները։ Հրանտ երախտապարտութեամբ կը յորդէր եւ անգամ մը եւս, իւրովին, որոշումը կ՚առնէր անսահման ներողամտութեամբ զինուելու Արփիկին բոլոր թերացումներուն նկատմամբ որքան ալ անոնց թիւն ու աստիճանը սովորական չըլլային։ Երկուքին ալ քունը վերջանականապէս փախաւ։

Յաւէտ անմոռանալի րոպէնե՛ր, անբռնաբարելի միայնութեան մէջ, ուր սիրտերը կը պատռին եւ կը լեցնեն իրենց արիւնը, անարատ ու տաք, մէկը միւսին մէջ։ Սրտազեղումներ, մանր ու գաղտնի մանրամասնութիւններ, մանկական ու ծիծաղելի օտարներուն համար, ու մինչեւ մահուան րոպէն իրենց թանկագին ջերմութիւնը պահող՝ ենթականերուն համար։ Հա՛. Արփիկը երբեք չէ գուշակած թերեւս այն ուրախութեան մեծութիւնը որ ինք ունեցած է, երբ այն օրը, առանց ժամադրութեան, երեկոյեան, յանկարծ յայտնուած էր։

-Վերջին դասս տուած էի արդէն եւ կը մեկնէի։ Դուռը գոցելու ժամանակ ակնարկ մը նետեցի, բնազդաբար, բարձրացող վերելակին։ Եւ, ի՜նչ տեսնեմ... իմ Արփիկը։ Տեսա՞ր երջանկութիւնս դէմքիս վրայ։

Արփիկ աւելի ուժգնութեամբ սեղմուեցաւ անոր կուրծքին։

-Ինչո՞ւ ուրիշ անգամ ալ այդ անակնկալը չըրիր։

-Ինչո՛ւ, ինչո՛ւ... դո՛ւն ինչու ամէն իրիկուն տուն չէիր գար, ինչո՞ւ չէիր հեռախօսեր, ինչո՞ւ չէիր գար ինծի սպասելու՝ գործէս ելլելուս... Նշանածի դերը ինծի՜ կատարել կուտայիր...

Իր գայթակղութիւնը այնպիսի ծիծաղաշարժ ուժգնութիւն մը ունէր, դէմքը այնքան անուշ ու մանկական բարկութիւն մը կ՚արտայայտէր որ Հրանտ բռնուեցաւ խնդուքի  նոպայէ մը։ Արփիկ ինքն ալ սկսաւ խնդալ։

-Իւչպէ՞ս թէ՝ «նշանածի դեր»...

-Հարկա՛ւ, պատասխանեց Արփիկ այն լրջութեամբը որ Հրանտ այնքան կը սիրէր, հարկա՛ւ, քանի որ ես արդէն խօսք տուած էի քեզի, քանի որ համբուրած էիր արդէն զիս, ես՝ ալ քու՛կդ էի։ Պէտ չէ՞ որ մարդավարի Քուռ ընէիր ինծի։ Այո-ո՜, նշանածի դերը ինծի՛ կատարել կուտայիր։

Հրանտ, այդ օրուընէ սկսեալ, ամիսներով, բարկացնելու համար զայն, «նշանածի դեր» կ՚աշխատէր կատարել տալ անոր։ Բայց ինչքա՜ն, ինչքա՜ն ափսոսաց որ աւելի քուռ չէ ըրած աւելի նրբութիւններով, յափրացուցիչ յարատեւութեամբ, տիրանալու համար աղջկայ այս սրտին։ Ինչու՞ անվերջանալի կոչունքի մը նման, ինչպէս  պարտէզի մը, պտղանոցի մը մէջ, ան չտիրացաւ անոր շնորհներուն, մաս առ մաս, ծաղիկ առ ծաղիկ, պտուղ առ պտուղ, միջնադարեան ասպետի մը բոլորանուէր խելահեղութեամբը։ Ինչքա՜ն ափսոսաց...

-Բայց, ի՛մ Արփիկ, ըսաւ, լռութենէ մը վերջ, պայմանագրական արտայայտութիւնները կ՚անդամալուծեն զիս, իմ գործս չեն։ Իսկ դու՛ն, ինչպէ՞ս չես տեսներ, որ, ամուսնացած, ես ամէն օր քիչ մը աւելի «նշանած» կը դառնամ...

Բայց Արփիկ չէ մխիթարուած։ Ինք շատ աւելի ճառ կը կարդար իր գլխուն, այն շրջանին քան թէ բուն իսկ աղջիկէն կ՚ազդուէր։ Չէր իսկ նկատեր թէ ինչ պատրաստութիւններ կը տեսնէ ամէն մէկ ժամադրութենէ առաջ։ Իր բոլոր ընկերուհիները կ՚օգնեն, մազերը կը յարդարեն, անուշահոտութիւններ կը սրսկեն...

Հապա՛, այդ է որ կայ, աղջիկը իր վրայ չէր ազդեր... Մոռցե՞ր է, երբ, օր մը, յայտնեց անոր որ, Էմռոտի խենդեցնող բուրումէն, «սպիտակ գիշեր մը» անցուցած է... Մոռցե՞ր է՝ երբ օր մը ձեռնոցները իր տունն էին մնացեր...

-Հա՛, իսկապէս, ի՞նչ եղան ձեռնոցներս։

-Ես գիտե՞մ։ Այն օրերը ամէն ինչ ըրի քեզի վերադարձնելու համար, յետոյ, ես ալ չեմ գիտեր ուր կորսուեցան...

Արփիկ կը նայի անոր աչքերուն։ Հաւատա՛լ թէ չհաւատալ։

Մոռցե՞ր է Թէաթրը ֆրանսէի երեկոն։ Իր ի՞նչ մեղքն էր որ, բազմութեան պատճառով, դէմքը անոր դէմքին սղմուած մնաց։ Երբ միջնարարին, գրկուած, հայելիին մէջ նայեցան... Յետոյ, պզտիկ թուղթեր կար, տոմսերուն կտրոնները...

, Արփի՜կ, Արփի՜կ, միայն այն իրիկունը  տուած առաջին համբոյրիդ համար՝ պատրաստ եմ կեանքս տալու։

-Իրա՛ւ, դու՛ն ինչու չէիր համբուրեր զիս, վրայ  բերաւ բորբոքած։ Նոյնիսկ հոտ, նորէն դու՛ն կատարել տուիր նշանածի դերը։

-Խե՜նթ աղջիկ, ինչպէս չհասկցար որ ես քեզի ինչ աստիճանի, ինչ բարձր աստիճանի... Ա՜, աղջըկայ ինքնասիրութիւնը...

Արփիկ ինքն ալ ոգեկոչեց ուրիշ նշանակալից տեսարան մը։ Հարսնիքին գիշերը, երբ մնացին առանձին ննջասենեակը։ Եւ Հրանտին ձայնն ու դէմքը իբր թէ կեղծելով. «Արփի՛կ, գիտե՞ս, եթէ յոգնած ես, ես քովի սենեակը կը պառկիմ... »

-Ալ ատ տեղ չափը անցաւ, ալ ատ տեղ... կը կրկնէր գայթակղած։ Ի՜նչ խորհիլս չէի գիտեր... (Արտայայտութիւնը փոխելով, ու վերին աստիճանի նշանակալից, ժպտագին)։ Բայց ժամ մը վերջ, գիտցայ խորհելիքս...

Արփիկ մրմնջագին, յայտնեց որ ի՛ր ալ համոզումն է որ, այո՛, այդ առաջին գիշերն իսկ յղի մնացած է։ Անկարելի՛ է ուրիշ կերպ։ Իր զուսպ մէկ երկու բառէն, արտայայտութենէն որոշ էր որ իր մայր ըլլալու փափաքը՝ անսահման էր։

Տէ՜ր, բարձրեա՜լն Աստուած, բոլորին, բոլորին կեանքին մէջ բաց երջանկութեան այս պարտէզը, իր այս բիւրեղագեղ ծաղիկներովը։ Եւ ո՛չ ոքի, ի՜նչ ալ ըրած ըլլայ ան, ո՛վ ալ եղած ըլլայ, մի նետեր անէծքը՝ զրկելու գորովանքի այս բուրումներէն, բոլոր իրերը կենդանացնող այս մոգութենէն՝ առանց որուն, ոեւէ կեանք...

Արեւածագը հեռու չէր երբ, պարտասած, քնացան։ Առաւօտուն Հրանտ ելաւ, սուրճը պատրաստեց, թոյլ տալով որ Արփիկ հանգստանայ դեռ։ Հազիւ ժամ մը անցած՝ ձանձրացաւ առանձին եւ գնաց արթնցուց զայն։

-Եկո՜ւր, քանի առանձին ենք, պիտի ընկերանամ քեզի որ երգես։

-Արփի՛կ, իմ ամէնէն սիրած ժամս՝ առաւօտն է ուր սուրճս կ՚առնեմ։ Եկո՛ւր, քեզի աղուոր երգ մը պիտի սորվեցնեմ։

-Որ՞ը։

-Ռոմանս մը։

-Ի՞նչ ռոմանս։

-Չայքովսքիի ռոմանսը։

Շատ չանցած Արփիկ յայտնուեցաւ։ Սպիտակ ծաղիկներով, պոռտօ, թաւշիայ քղամիտ մը, լայն թեւերով։ Ժպտուն՝ աչքերը։ Պիկուտիները շատ չէին խանգարուած։ Երբ առանձին էին՝ Արփիկ այնպիսի հրապոյր մը գիտէր դնել երգին մէջ որ միայն բնատուր տաղանդն ու հաշիշէ, հիւթեղ ձայնը ինքնաբուխօրէն կրնայ պայմանաւորել։ Հրանտին կրած վայելքը մինչեւ բնախօսական ցնցումի կը հասնէր։

Հրանտ այն տրամադրութիւններէն մէկուն մէջ կը գտնուէր ուր հոգին քաղցրութեամբ կը լեցուի։ Յորդող քաղցրութիւնը մէկ նպատակի կը դիմէ՝ մատուցուիլ։ Ամէն ինչ կը դառնայ գերադրական։ Իր սիրած էակներն ու իրերը քառապատկուած սաստկութեամբ կը սիրուին։ Հոգիին ծառը յանկարծ, ամառնային, կը ծոցուորի, ու իր անհաշիւ պտուղները, իրենց բուրումներն ու թոյրը կը կանչեն անցորդները, կը հրաւիրեն բոլորը՝ պատարագի, հաղորդութեան։ Մոցարթեան մեղեդիներու անկարելի խլրտումներ ուժերէ վեր մոգութեամբ զեխութեամբ, կը մատուցանեն հաւասարական ցնծութիւն... Ու համոզում մը, անպեղելի, անառկելի, զենիթի կշռոյթին մէջ թրթռուն, կը հռչակէ հաւասարական ցնծութիւններ, կը բանայ ակը ուրախութեան՝ բոլոր շրթներուն...

Իր զբաղումներուն յանձնուելէ առաջ.

-Արփի՛կ, ըսաւ, երբ քիչ յետոյ Զարուհին գայ, ըսէ որ փոխադրուին մեր տունը։

Հրանտ՝ տժգոյն, թեթեւուն, առաւ գրիչը, կիսաւարտ իր մէկ գործը եւ անցաւ դաշնակի առջեւ։ Քիչ յետոյ, սակայն, դժգոհ, լքեց իր թերաւարտ քոնսերթօն։ Կ՚ուզէր պահել իր հոգիի ամբողջական թրթռացումը եւ հասցնել զենիթային ժամանումի։ Յանկարծական հասունութեան պայթումը՝ բերել արտայայտութեան։ Ու տարիներ, տարիներ առաջ իր նուագած Մոցարթի մէկ քոնսէրթօյէն անդիմադրելի մրմունջներ վերադարձան, պարտադրուեցան։ Յիշե՜ց, յիշե՜ց, ջութակի երրորդ քոնսերթօն էր, սօլ մաժէօռին վրայ։ Տենդագին անհամբերութեամբ, նօթաներու դարանը պեղեց։ Գտաւ։ Գնաց ննջասենեակը, գոցեց դուռը, եւ սկսաւ նուագել։ Ա՛, ի՜նչ տարբերութիւն իր նախկին վերարտադրութեան եւ այսօրուանին միջեւ։ Նախկինը՝ թոթովանք, անթերի նուագածութեամբ։ Այս՛օր, այսօրուա՜նը... Կարելի բան չէ, առանց մեծ զգայնութեան մը, մեծ երգահան ըլլալ։ Իսկ մեծ զգայնութիւնը, ինչ ալ ըլլայ, ուր ալ ըլլայ, կը ստեղծէ, գլխուն կը քաշէ մեծ դիպուածներ։ Ո եւ է դիպուած կը դարձնէ մեծ։ Կախարդանքը ունի պզտիկ դիպուածէն առնել այնքան սընունդ որքան մեծ մը պիտի տար։ Սիրել, տառապիլ, գալարուիլ, պայքարիլ, բացառիկ չափերով, հետեւաբար, իր անխուսափելի բաժինն է։ Հա՛, թերեւս, առանց մեծ փորձութիւններու՝ չգոյ մեծ գործ։ Jatuition, Հրանտին կը թուի, արուեստականն է՝ բաղդատմամբ հարուստ փորձութեանց կրակին։ Թերեւս ան տանի աւելի հեռուն, աւելի վեր, անգայտին  մէջ, բայց առաջինն է որ կը գտնէ խորութիւնը մարդկայնականին՝ միակ թանկագինը։

Այսօրուանը՝ հաղորդութիւն է, ոչ թէ ձայներուն հետ, այլ ձայներուն ետեեւ գտնուող արարողութեան հետ, ոչ թէ ճառագայթին, այլ ճառագայթին բխում տուող հունին հետ։ Հասա՛ւ, հասաւ այն շեշտին որ կը մրմնջէր քիչ առաջ, Ալէկրօի առաջի մասին վերջաւորութիւնը ։... Կեանքի պարտէզը իր գարունը անցուցեր է. ահա ամառնային առաջին օրերը։ Կը տիրէ լռութիւնն ու գիշերին տաք աւչազեղ մութը։ Կը սկսին լռել գործիքները։ Մանր, գողտր, մրմունջներ, խորհրդաւոր, կ՚աւետեն կենսավարդ լուսաբացը։ Կը սկսին լոյսի առաջին ցայտքերը՝ վարդագոյն կը քսեն պտղանոցին... Ու յանկարծ, մեներգող ջութակին կանչը, սրտակեղեք հրաւէրը կարեկցութեան, որպէս բիւեղացած իմաստութիւն, իբր կեանքի խաղողէն պատրաստուած վերին գինի, ինչպէս պատարագիչի ընծայաբերում, ինչպէս վերջին պատուէր, ինչպէս, աշխարհի վերջի օրուան շեփորում, եւ մարմիններէ դուրսը՝ հոգինիրու միանուագ ծածանում... Յաւերժութեանց փարումնե՜ր...

Երբ, պարտասած, ընկողմանեցաւ թիկնաթոռին մէջ՝ իր առաջին աշակերտը եկեր, սպասեր, գացեր էր։ Յաջորդ երկուքը կը սպասէին։ Հրանտ ելաւ եւ գնաց իր դասերը տալու։

Կէսօրին երբ ճաշասրահ մտաւ, հոն գտաւ երեք դէմք, երեք շողարձակ, ժպտաշուի դէմք։ Փոխադրութիւնը  կատարուած էր արդէն, կայծակի արագութեամբ, հարկ չէր եղած կրկնել։ Դասաւորած էին արդէն կահ կարասի, իր ննջասենեակին կից սենեակին մէջ, որ Հրանտ «կապոյտ սենեակ» կը կոչէր, այդ գոյնը կրող ծաղկաւոր պատերուն պատճառով։ Երջանիկ էին։ Կը խայտային։ Հրանտ ոչ միայն բոլորովին մոռցած էր այն կարգ մը պատճառները, լուրջ  պատճառները որոնց համար, անշուշտ, հազիւ, հազիւ ամուսնացած, պիտի փափաքէր, գոնէ ատեն մը, առանձին ըլլալ իր յարկին մէջ, հոգ չէ թէ ամէն օր միասին ճաշէին, միասին ըլլային քոյրերուն հետ, Հրանտ ոչ միայն մոռցած էր այդ պատճառները այլ, րոպէ մը, իսկական երկիւղ մը ունեցաւ։ Ինչ գէ՛շ, ինչ վա՛տ բան ըրած պիտի ըլլար՝ եթէ մերժած ըլլար զանոնք իր  տունը ընդունիլ, եթէ այս ծաղկահասակ, գրեթէ որբ երեք աղջիկները իրարմէ բաժնած  ըլլար...

Քանի մը րոպէ իրարու երես նայելէ յետոյ, ակնարկներու ամբողջ խօսակցութենէ  մը յետոյ, վերջապէս կոտրտուելով, քաշուելով ակնարկները, կըկոցի նման, Հրանտին եւ քոյրերուն միջեւ տանել բերելով, Ալիս խօսքը ուղղեց Հրանտին, որ թիկաթոռին մէջ ընկողմանած կը մնար։

-Քեռա՛յր, շատ շնորհակալ... երախտապարտ  որ... Բայց, կը խնդրեմ որ որոշէք  ի՛նչ պիտի վճարենք ամսական։

Հրանտ յանկարծ կարմրեցաւ։ Մօտը գտնուող  ռատիոյին պտուտակները սկսաւ դարձնել։ Զանազան ձայներ, երգեր, խօսուըռտուք։ Դժգոհ՝ գոցեց դարձեալ։ Երեքն ալ լուրջ դէմք առած էին։ Կը սպասէին։

-Ալիս, ըսաւ Հրանտ, մեղմ եւ գորովալիր, այստեղ pension de famille  չէ... Եթէ ես համաձայնեցայ, ամուսնութենէս օր մը վերջ, ձեզ ընդունիլ մեր յարկին մէջ, պարզապէս անոր համար է որ անգամ մը եւս ձեր օճախը ունենաք։ Դուք հիմա ձեր տանը մէջն էք։ Միեւնոյն ընտանիքին անդամներն ենք։ Մէկ եղանակ ունիք վճարելու, - արժանի դառնալ այս կացութեան։ Իսկ գալով ինծի՝ սարսափելիօրէն անօթի եմ, մանաւանդ  որ կերակուրին հոտը աշխարհ  է բռներ...

Թռչուններուն տարմի մը պէս, վերջի խօսքէն, յանկարծ ցրուեցան թռան... Իրաւ ալ, այն որ իրենց կերակուրը պիտի ըլլար՝ վերածուէր էր իր յետնագոյն արտայայտութեանը՝ այսինքն՝ ածուխի կտորի մը։ Արփիկ ներս մտաւ կարմրած, շուարուն, վերին աստիճանի ծիծաղաշարժ՝ իր դեռ առաւօտեայ քղամիտին մէջ, ծփծփուն լայն թեւերով, լայն քղանցքներով եւ... պիկուտիներով։ Հրանտ կատակեց։ Սկսան խնդալ։ Բարեբաղդաբար աղանդները չէին պակսեր ինչպէս եւ պտուղը։ Իսկ սպասել որ, մէկն ու մէկը, անմիջապէս պատրաստէր այն հազարումէկ արագօրէն ըլլլալիք սնունդներէն մին՝ շատ կարծր լաւատեսութեան մը փաստը  պիտի ըլլար...

Ա՜խ, պարոններ, մի նեղանաք,

Էլի եարիս եմ գովում...

Յաջորդող մէկ երկու ամիսը անցաւ հարուստ՝ ե՛ւ դէպքերով ե՛ւ ներքին յուզումներով։ Հրանտ կ՚ապրէր, արթուն, սպասուն՝ հրաշապատում դէպքերու  որոնց աւագագոյնը կը կազմէր իր հայրութեան յոյսը որ բացարձակ հաւաստիք մը դարձան էր իր մէջ։ Անոր եղելութիւնը այնքան թովի՜չ, խելահեղ  ժա՜յթք ուրախութեանց որ իրեն կը թուէր անիրականանալի։ Նոր ուժեր վերադարձեր էին իր մէջ։ Օրեր կար ուր ոչ միայն կրկնակ ժամերով կը նուագէր այլ նուագածին որակը կը բաւարարէր զինք, ինչ որ շատ հազուադէպ էր առաջ։ Ըսես հասարակութիւնն ալ զգացած էր այդ՝ եւ չկար գեղարուեստական ձեռնարկ մը ուր, Բարիզ թէ գաւառը, Հրանտ չհրաւիրուէր։ Լիոնի Հայրենակցականը կը կազմակերպէր մե գեղարուեստական ցերեկոյթ մը։ Ջերմ առաջարկութիւններով իր հայրենակիցները կը փափաքէին ապահովել իր աջակցութիւնը։ Հրանտ ի վերջոյ ընդունեց։ Ճամբորդութիւնը Արփիկին հետ կատարելու հեռանկարը՝ վճռական դեր կատարած էր։ Երփեք պիտի չմոռնայ այդ ճամբորդութիւնը։ Դեռ կէս ժամ կար կառաշարի մեկնումին։ Հրանտ եւ Արփիկ, քարափին վրայ թեւանցուկ, իրար սեղմըւած, վեր վար կ՚ընէին։ Ամէն մէկ բառ, ամէն մէկ ակնարկ՝ արտոյտի երջանի՛կ ճռուողիւն։ Յանկարծ միւս ծայրէն նշմարեցին Հայկին որ մեծ շարժումներ  կ՚ընէր՝ զիրենք տեսած ըլլալով։ Մօտեցաւ արագաքայլ, կատակախօս, եւ ճերմակ ու կարմիր վարդերու փունջ մը նուիրեց Արփիկին։ Արփիկ կարմրեցաւ։ Երկուքն ալ հազիւ յաջողեցան ծածկել իրենց զարմացումը։ Հրանտին ոչ մայրը, ոչ եղբայրը, ոչ Արփիկին քոյրերը  եկած էին կայարան, առտուայ այդ ժամուն։ Ուրկէ՛ ուր, տարօրինա՜կ...

-Ա՛յ, հեռուէն տեսայ մի ոսկեայ գլուխ։ Եւ չէի սխալուել՝ Արփիկինն էր։ Ոնց որ ասում են... Հրա՛նտ, Հրա՛նտ, մի տե՜ս է՛, մի՛ տե՛ս, սա ի՛նչ երանգ է։ Ոնց որ ասում են՝ իսկական ոսկի։ Ատելով ատում եմ ես օտարուհիների ներկուած մազերը։ Ոչինչ կը հաւասարի իսկականին։ Ապացո՞յց, ա՛յ, վզի վրայ էն մանր աղուամազերը, աւելի բաց գոյնով, ոնց որ աում են, որթատունկի ծլերի նման գալարուն...

-Ասես, ելեքտրականութիւն է անցնում միջից։ Ելեքտրականութիւն անցնում է անցընում...

Հրանտ, յամրաքայլ, զգուշութեամբ, հեռացաւ։ Գնաց զատեց պատկերազարդ զանազան պարբերականներ՝ Արփիկին համար։ Երբ մէկ քանի րոպէ մնացած էր մեկնումին՝ դանդաղաքայլ մօտեցաւ։ Բարձրախօս, մեծ շարժումներով, սրտազղ՝ Հայկ հոգածու պատուէրներ տուաւ, մաղթանքներ  ըրաւ, մեկնեցաւ։ Երբ նստեցան իրենց բաժնեկին անկիւնը, քով քովի, Արփիկ, անհամարձակ, ուզեց անոր ձեռքը բռնել։ Կը նայէր շեշտակի Հրանտի աչքերուն։ Անոր աչքերուն այդ արտայայտութիւնը՝ բիւրեղացում մանկականութեան, Հրանտին ամէնէն սիրածն էր։ Սրտակեղէք էր ան։ Այնպիսի սաստկութեամբ մը խռովալիր որ Հրանտ  կը ստանար իր մէջ՝ պաշտպանութեան  մեծ ուժեր... Ոչ մէկ բառ... Հրանտ թոյլ տուաւ եւ Արփիկ սեղմած անոր ձեռքը տարաւ սեղմեց իր գրքին... Խորունկ անդորրութիւն մը, կէսօրուայ միջոցին մէջ անշարժ թրթռացող մեղու, համակեց զայն։ Հրանտ փակեց աչքերը։

Երբ արթնցաւ, շոգեկառքը երկարօրէն օրօրեր էր մարմինը, իսկ սիրտը՝ օրօրուեր՝ մատղահասկ  կնոջմէն արտածորող ջերմութեամբ։ Գլուխը գտաւ անոր կուրծքին եւ մանր ձեռքը՝ իր ձեռքին մէջ։ Կ՚ուզէր երգել, կ՚ուզէր աղօթել։ Կ՚ուզէր, իր ճամբուն վրայ, պարկ պարկ ոսկի ջամբել ամէնուն։ Կ՚ուզէք դառնալ ոգի, սաւառնիլ տունէ տուն, ու իր նմանին, իր նմաններու սրտին, կախարդութեամբ տար զինք սաւառնեցնող, գերագրող կեանքի շունչը, փարատէր թունաւոր մառախուղները, դարձնէր զանօնք ազատ մարդիկ, վերադարձնէր անոնց ազատ մարդու երանութիւնը եւ ուղղէր անոնց թարթիչները՝ սիրոյ ճամբաներուն, ճանապարհներուն որ իր սրտի ո՛ր անկիւնէն ալ մեկնէին՝ կ՚ուղղուէին դէպի երկինք...

Առաջնորդէր զանոնք երկինքներու տակ։ Չքացնէր անոնց սանձակոտոր «ազատութիւնները»։ Այդ րոպէին անոնցմէ ո եւ է մէկուն համար՝ կրնար իր կեանքը տալ։ Որբե՜ր, որբացնողներ էին, աւելի անպաշտպան՝ քան լքուած նորածին մը՝ մատուռի մը շեմքին։ Ա՜, վերադարձնէր անոնց իրենց ծնողքը, «կապկապէր» զանոնք Հայրերու շղթաներովը...

Երկրորդ սպասարկութեան՝ գացին վակոն ճաշարանը։ Երկու կողմէն բնանկարներու ժապաւէնները մեծ արագութեամբ կը սահէին։ Ինչ որ բերին համով էր, ինչ որ խմեցին՝ անմահակա՛ն... Արփիկ, խայտատենդ, կը ժպտէր, կը պատրաստէր իր պատառները, կը շարունակէր «նշանածի դեր» կատարել... Երգել չէր կարելի, անշուշտ, բայց կուրծքին կծկուած՝ շրթները ականջին մրմնջեցին իր գոց սորված քերթուածը։

Երբ դեռ ան չէր վերջացուցած բոլորովին՝ Հրանտ սկսաւ խնդալ։ Պահելով հանդերձ անոր շրթները՝ իր դէմքին հպամերձ։

-Նորէն coup de volantներ կուտայիր, յայտնեց, կրկնելով իր բազմաթիւ անգամ ըրած դիտողութիւնը։ Այս անգամ՝ երկուքն ալ սկսան խնդալ։ Արփիկ իսկապէս մանուկի մը նման կը խնդար։ Եւ խնդուքը ճիշտ է որ շատ յատկանշական է՝ նկարագրին նկատմամբ Վատ մարդը չի խնդար։ Խնդալ յանձնուիլ է։ Չարը չի յանձնուիր երբեք, բոլոր Թարթիւֆները չեն խնդար։ Արարողական են անոնք միշտ։ Արփիկ կը խնդար անվերջօրէն, կուրծքով, արցունքով։ Երբ զուարթ կոչունքի մը արտասանած էր, իրենց մէկ բարեկամը եկած շնորհաւորած էր զայն։ Ճիշտ այդ պահուն Հրանտ աւելցուցած էր.

-Այո, բայց coup de volantները քիչ մը շատ էին... ակնարկելով Արփիկին անտեղի, ուժեղ շեշտերուն։

Եւ, յանկարծակի, երջանիկ, երկուքը մէկ, սկսած էին խնդալ։ Առանց ուզելու՝ անկրթութիւն մը եղած էր որմէ խեղճ շնորհաւորող բարեկամը պաղած՝ հեռացած էր առանց բան մը հասկնալու։

Հրանտին հայրենակիցները ընդունեցին զիրենք սրտաշարժ սիրալիրութեամբ։

Երբ ծանօթացան անոր մանկամարդ կնոջը որ ո՛չ միայն հայ էր այլ եւ Մալաթիացի, սիրալիրութիւնը վերածուեցաւ սրտագեղ բարեկամութեան։ Խանդավառութեան տարօրինակ խմորումներ։ Իբր թէ դէպքը հանրային նշանակութիւն ունենար։

Երբ յաջորդ օրը, շրջապատուած վարչութեան անդամներէն՝ ներս մտան, սրահը լեցուն էր արդէն։ Ուժեղ հետաքրքրութիւններ երկարեցին վիզեր, դէմքեր, խուզարկող ակնարկներ... Նախագահը իր բացման խօսքին մէջ, ջերմ անկեղծութեամբ, յայտնեց ոչ միայն Նազարեանին ներկայութիւնը իրենց մէջ, այլ եւ տուաւ անոր թարմ ամուսնութեան լուրը, օրիորդի մը հետ որ «ոչ միայն մեր մէջ է, ոչ միայն հայ է, այլ եւ Մալաթիացի... » Այդքանը  բաւական եղաւ որ որոտնդոստ եւ երկար ծափահարութիւն մը փրթի։ Այդ սրտագին ողջունումին մէջ, լուսապատկեր եօթ տարու աղջնեկ մը՝ կարմիր եւ ճերմակ վարդերու փունջ մը յառաջացուց։ Նախագահը Արփիկին թեւէն մտած՝ առաջնորդեց զայն բեմ ուր տրուեցաւ իրեն ծաղկեփունջը։ Ինչքա՜ն կուսական էր իր Արփիկին արտայայտութիւնը, ինչքա՜ն ամօթխած, ինչքա՜ն նազանքոտ։ Անվերջ ծափերուն տակ՝ կարելի չեղաւ որ նոյնիսկ առաջին շարքի հանդիսականները լսեն անոր շնորհակալութեան բառերը։ Շրթները մեղմօրէն կը շարժէին միայն, ժպիտը  կը շողարձակէր միայն հրդեհուած իր  դէմքէն։ Անսահման էր Հրանտին կրած յուզումները, եւ բարդ։ Երկար տարիներ, Հրանտ, խրտչուն, գրեթէ մենութեան մէջ ապրած, կլանուած էր անհատական զբաղումներովը։ Ժամանակը միշտ սակաւ եկած էր իր ծրագիրներու անյագ ախորժակին։ Երբ սկզբնական շրջանին, դեռ անկատար, գացած էր հաւագականութեանմը մէջ նուագելու, ատիկա, բաւարարութենէ  մը շատ աւելի, եղած էր ճնշում մը իր զգայնութեան վրայ, դժգոհութիւն մը՝ ինչ որ տարապարհակ պարտադրութիւն։ Եւ սակայն, որքան ալ երկար ատեն ճզմուած, ընկերային, հանրային գիծը իր մէջ շա՛տ ուժեղ էր։ Անոր յետ մղումն... ճնշումն իսկ վերջը յառաջբերած էին գրեթէ անձնուիրումի ժայթքեր դէպի հանրայինը։

Ու հիմա, պերճախօսօրէն, կը զգար թէ ի՜նչ աստիճանի մեղապարտ է՝ հանրայինին, հաւաքականութեանց հանդէպ։ Այդ բոլոր աչքերը, այդ բոլոր վիզերը այդ բոլոր գլուխները, չարչարակոծ այդ մարմինները դադրեցան մարդեր ըլլալէ։ Դարձան աւանդութիւններ, շնչող, հեւացող  աւանդութիւններ դարձան աններող քուրմեր՝ դարաւոր աստուածներու։

Եւ ի՞նչ աղքատացում, ի՜նչ նսեմացում, ի՜նչ այլասերում հեռանալ անոնցմէ, իբր թէ ձերբազատուիլ անոնցմէ։ Ազա՜տ ըլլալ...

Ահա՛, ահա՛, որո՛շ է, ինք, իբր թէ անգամ մը ընտրեալներու խումբին, իբր թէ արուեստագէտ, ինչպէս յամրաբար, անշշուկ, ինք ալ այլասերեր է, ինքնագոհ, դաւաճան հեշտութեան մը մէջ լողալով։ Ուժեղ վախ մը եկաւ վրան։ Օ՜, չգիտնան, ո՛չ ոք չգիտնայ որ այս կամ այն չափով եսասէրօրէն, թերեւս անգիտակցութեան հաստ բաժինով մը, անտեսեր է, լքեր է իր պապերուն աստուածները։ Այս րոպէիս, այդ հանդիսականները, առանց մարմինի, հիացող սէմպոլներ էին դարձեր եւ ինք՝ այլասերած քաղցքի մը միայն։ Անոնցմէ ամենայետինը՝ իրմէ բարձր էր, որովհետեւ՝ աւելի ճի՛շտ, աւելի իրակա՛ն՝ քան ինք։ Ան՝ խորհրդանի՛շ մըն է, ինք՝ ոչ՛։ Եւ, արտակարգ ուժգնութեամբ, Հրանտ զգաց որ մարդը ուրիշ բան չունի ընելիք երկրի վրայ եթէ ոչ վերածուելու խորհրդանիշի մը, դառնալու մարմինը՝ գաղափարին։ Ով որ չէ բռնած ճամբան խորհրդանիշ մը ըլլալու՝ վրիպած ճակատագիր մըն է։ Իսկ գաղափարը պատկերազարդելու մէկ միջոց կայ՝ պատկանի՛լ, պատկանի՛լ... Ծնրադրել իր ցեղի աստուածներուն։ Պատկանիլ իր Երկրին։

Որքան աւելի մեծ ուժգնութեամբ պատկանի անոնց, այնքան աւելի շքեղ կը դառնան ու շողշողուն՝ իր խորհրդանշական պատկերին գոյներն ու գծերը։ Ու այդ միաւոր սէմպոլներուն հաւաքածոն է որ կը կազմէ ազգութեան Սէմպոլը։ Վասնզի ազգութիւններն ալ ուրիշ գործ չունին ընելիք աշխարհի բեմին՝ եթէ ոչ գայ վկայելու ի խնդիր բարի Խորհուրդի մը։ Եւ ոչ մէկ ազգ այնքան մեծ թիւով խորհրդանշացող միաւորներ կը համրէ իր մէջ որքան մեր Երկիրը, որքան այսօր՝ Խորհրդային Հայաստանը։ Ահա քանի մը տասնեակ տարի է միայն, եւ այդ բուռ մը ժողովուրդը, մէկ հարուածով, նետեց իր ըմբռնողութեան մարմնին պարտադրուած, եաթաղանով թէ արեւմտեան սինիզմովը պատրաստուած ցնցոտիները, փարեցաւ մոլեռանդ կատաղութեամբ ու իր ամէնախորունկ բնազդին մեծ շարժումներովը ա՛յն աշխարհաըմբռնողութեանը ուր իր հոգիին դարաւոր երազները թուխս նստած էին։ Իր աստուածներուն հաւատարիմ ժողովուրդը միայն կրնար, բուռ մը ժողովուրդը, դարերով խոշտանգուած, արիւնաթաթախ ու արիւնաքամ ժողովուրդը՝ կրնար այդ զարմանալի ու զարմացող հոգեզեղումին՝ մշակութային հագուստ հագցնել, շնորհիւ այդ հաւատարմութեան իսկ։ Այն ժողովուրդը որ չունի, չէ ստեղծած, չի կրնար ստեղծել իր աստուածները՝ մեռեալ ծնած է արդէն։ Այն ժողովուրդը որ ունի՝ բայց կը դադրի անոնց հաւատարիմ ըլլալէ, կամ չի յաջողիր նորերուն ծնունդ տալ, հոգեւարքի ճամբան բռնած է։ Ոչ մէկ ժողովուրդ այնքան երկար ատեն, եւ այնքան սահմռկեցուցիչ զէնքերով ճակատագիրը ուզած է անջատել իր աստուածներէն, եւ ոչ մէկ ժողովուրդ, երիցս սահմռկեցուցիչ հաւատարմութեամբ անվկանդ պահած է ո՛չ միայն իր հաւատարմութիւնը, այլ եւ նորերուն ծնունդ տալու իր աներկրորդ զօրութիւնը։ Ատոր համար է, այդ զոհողութիւններու անհուն մեծութեանը համար է՝ իր ահաւոր ժխտումը հանդէպ այն շարժումները որ կը վնասեն իր աւագ առաքելութեան գործառնութեանը։ Իր փարումներուն մոլեռանդութիւնը, իր մեծ աւանդութիւններէն՝ եկեղեցիէն մինչեւ ամէնափոքր սովորութեանը մէջ, դարձեալ նոյն իտէալին համար։ Եւ ինք, արուեստագէտ մը, ի՛նչ բերած է, ի՛նչ տուած է հանրային հարստութեան։ Գոնէ կայծով մը արծարծա՞ծ է, մերթ պակուցիչ փոթորիկներու տակ, երէկուան առկայծ ճրագը, այսօր մեր Պետութեան իտէալին հրդեհը.... Ո՛չ... Ու սարսափելի հում, ճերմակ լոյսի մը տակ տեսաւ ճշմարտութիւնը՝ եղկելի պատկերը գաղութի արուեստագէտներուն, «ազատ արուեստագէտներուն», «հանճարեղ մտաւորականներուն», շղթայակապ մանրավաճառներուն...

Եւ սակայն, կը տեսնէ՜, կը տեսնէ՜ սա Խարբերդէն, Վանէն, Տարօնէն, Ղարապաղէն եկած ինկած  այս հաւաքականութեան  խանդավառութիւնը, որ ե՛ւ գգուանք է, ե՛ւ ազդանշան, ե՛ւ ապտակ... Կը հասկնա՛յ նախապէս զինք զարմացուցա՛ծ այդ խանդավառութիւնը՝ իր ամուսնութեան առթիւ, այժմ կը հասկնա՛լ... Կը հասկնա՛յ այն ամբողջ պղծութիւնը, կայծակնային լուսաւորութեամբ, կը հասկընայ այն աւերիչ պղծութիւնը որ կը կայանայ իր ցեղակիցներու տարրալուծման մէջ, արեւմտեան բարքերու ծոցը։ Այո՛, հապա ի՞նչ, նօրածինը միւռո՛ն պիտի ունենայ, հարս ու փեսայ՝ օրհնուած պէտք է ըլլան...

Ա՜, ինչպէ՛ս, ինչպէ՛ս, պիտի ուզէր փոխանցել բոլորին այն որ կը զգայ հիմա, այն մեծ վտանգը՝ մամնացեալ որ աւանդավէպին  նողկալի վիշապը, այս րոպէիս կը հեւար իր մօտ, իր թունաւոր, մահահոտ հեւքովը... Եւ հռչակել մեծաշռինդ որ ո՛չ  ոք չի կրնար կատաղօրէն ծնրադրելէ վերջ, չափէն աւելի  ծնրադրած ըլլալ իր պապերու կուռքերուն առջեւ...

Եւ այդ եւ նաեւ, այդ եղանակը, մի՛ակ հնարաւորը՝ թոյլատուն որ բոլոր աստուածները, բոլոր ժողովուրդներուն, հաշտ ապրին միասին եւ դիմեն Աստուածութեան...

Արփիկ թեւը կը ցնցէր մեղմութեամբ։ Հրանտ սթափեցաւ։ Նախագահը բեմ կը հրաւիրէր զինք, արդէն փրթած ծափահարութեան տեղատարափի մը մէջ։ Հրանտ թէեւ կարի յուզուած, բայց ձերբազատուած էր որոշ շփոթութենէ մը։ Ան գիտէր, հիմայ որ այդ ծափահարութիւնները, որքան ալ իր առթիւ, իր համար չէին։ Անոնք կուգային ողջունել ինչ որ խորհրդաւոր վերադարձ, մէկ զաւկին հոգեկան վերադարձը՝ դէպի ցեղը, կը տրուէին որպէս մեծարանք՝ իրե՛նց աստուածներուն։ Յուզումը կաշկանդած էր զինք, դարձուցած թոթովախօս։

-Սիրելի հայրենակիցնե՛ր, սիրելի բարեկամներ, սիրելի բախտակիցներ, սիրելի եղբայրներ ի ազգ հայկազնեան...

Լռութեան արոյրէ կափարիչը նստաւ սրահի կաթսային Նստարանին մը ճռինչը դարձաւ անամօթ միջադէպ։ Զանգուածային լռութեան ամբարտակներէն՝ լոյսերու ակնարկներու անհամար խուրձեր սեւեռուն։

-Կանչած էք զիս որպէսզի  նուագեմ ձեզի  համար։ Ձեր յորդազեղ բարեկամութիւնը յուզած է զիս եւ անկարող դարձուցած նուագելու։ Բարեկամ Կ... եան յայտնեց ինձ որ վաղը, սեղանի մը շուրջ, դարձեալ միասին պիտի ըլլանք։ Այնժամանակ՝ պիտի նուագեմ ինչքա՜ն որ ուզէք։ Իսկ այժմ ա՛ այժմ ես շնորհակալիքի երախտագիտութեան մրմունջ ունիմ միայն... Ես չեմ եկած հոս՝ կիրքեր արծարծելու։  Ա՜, ինչպէս պիտի ուզէի փոխանձել ձեզ այն երանութիւնը որ կը սեղմէ կոկորդս, այս րոպէիս։ Եւ տալ ձեզի աւետիսը որ պատճառն է այդ բերկրանքին։ Անկարելի է որ ո եւ է Հայ չունենայ այդ բերկրանքը։ Այն ժամանակ, անիկա թոյլ կուտայ հասկնալ որ մեր կիրքերը, մեր թշնամութիւնները ուրիշ բան չեն եթէ ոչ մեր հոգիին վրայ, մռայլ դիտաւորութիւններով արձակուած ոջիլներ։ Կը բաւէ մէկ շփումով, արարատեան բիւրեղ հովին մէկ թափովը մաքրել զանոնք, որպէսզի այդ բերկրանքին թագաւորութիւնը նստի հոն։ Հա՛, ի՜նչ է պատահեր, ի՛նչ աւետիս... Պատահած են հիմնակա՛ն, մե՜ծ բաներ, մարդերու աշխարհին մէջ։ Եւ այդ թագաւորութիւնը հաստատուած է, իր աւազանիին, զինուորներուն, իշխաններուն մէջ, նաեւ մեր եղբայրներուն, Արարատի մե՛ր եղբայրներուն քրտինքովը, արիւնովը, ուղեղովը, հոգիովը։ Ինչպէ՞ս չտեսնել որ Մարդուն տարեգրութեանց մէջ բացուած է նոր, ադամանդեայ գլուխ մը։ Մարդը ալ չի՛ դադրիր շահագրգռելէ, երբ դադրած է անօթի ըլլալէ, երբ դադրած է տառապելէ, երբ դադրած է հալածուելէ։ Ան որ ոճրագործն էր երէկ, հիւանդ մըն է միայն այսօր։ Ու այն բոլոր գործերուն գումարը որ կը դառնար մեծարանքի գերագոյն տիտղոսը ընչաւորին, հո՛ն է փոխադրուած հիմա ոճիրին բոյնը։ Ոճի՞րը... Ալ մարդ զմարդ պիտի չշահագործէ։ Եւ իրա՛ւ, իրա՛ւ մանր ու մեծղի շահագործումներու անծայրածիր ծովերը որ կը կազմեն ամբողջ կեանքը, որ կը պայմանաւորեն կեանքին արժէքները, որ կը դարձնեն բոլոր մարդիկը գերիներ, գերիի հազարումէկ երանգներովը, ահա թէ ուր է ոճիրը, ճերմա՛կ՝ վասնզի ընդունուած, սե՛ւ վասնզի գերեվարող...

Հրանտ ուժգին յոգնութիւն մը զգաց, խմեց քանի մը ումպ ջուր։ Յստակօրէն կը զգար որ հասարակ տեղեքներ կը յայտնէ անոնց, բայց ուրախութիւնը ունեցաւ հաստատելու որ իր կրակէն մաս մը ջերմացուցած էր իր ունկնդիրները, վասնզի այլ է  բոլորովին բան մը գիտնալ, եւ այլ զայն զգալ։ Հրանտ զգացնել տուած էր... Ժողուեց ուժերը եւ շատ աւելի հակիրճ կերպով, իր առաջի պարզաբանումին հետեւութիւնը հանեց։

-Եթէ կը կազմուին ընկերութիւններ ուր վեր վար չկայ, ուրկէ Շահագործումը՝ մարդուն վատթարագոյն հակումը, որպէս ոճիր հալածուած է, ի՛նչ տարակոյս, այդպիսի ընկերութիւններէ կազմուած ազգերէն, նմանապէս ազգ ազգի շահագործումը բնականօրէն կը չքանայ, չքացած է։ Ա՛, կա՞յ, գոյութիւն ունի՞ երկրագունտին վրայ ցեղ մը, ազգ մը որ անհուն երախտիքով հասկնայ, կրէ այդ բարիքը բարիքին անհունը, կա՞յ ուրիշ ազգ մը եթէ ոչ հայ ազգը...

Մէկ խօսքով, շղթաները որով կապկապուած էր մարդը, որոնց մէջ իր գերագոյն տիտղոսը՝ մարդկային արժանավայելչութիւնը մնացած էր խեղդամահ ու դարձած գարշաբոյր, այդ շղթաները, շռնդալից կ՚իյնան, ինկած են։ Կը բաւէր մէկը, միայն անոնցմէ մէկուն վրայ, ինչպէս օրինակի համար Դրամին վրայ կեդրոնացնել պահ մը մեր մտքին ակնարկները, դարձեալ, անգամ մը ես, ըմբռնելու համար թէ ինչ ամբողջական չափով մեր ամէն մէկ շարժումը, ուղեղին շարժումը, սրտին շարժումը, մարմնին շարժումը միայն եւ միայն լաքէն է մամոնային որուն սեւ տիրապետութեան մէջ, անծայրածիր սահմաններէն ներս, Տիոժէն մը պիտի գտնէր ամէն ինչ բացի այն բանէն որուն անունն է՝ հոգի... Ահա աւետիսը, ահա բերկրանքի անսպառ աղբիւրը՝ երկրագունտը հանդիսատես է ծնունդին՝ Նոր Մարդուն։ Ու շատերուն հաւասար, ու անոնցմէ աւելի իրաւունքը այդ աւետիսը տալուն՝ ինկած է Հայուն...

Եւ մինչ իր սիրտը երախտիք ունէր, կը զարմանար ան երբ իրեն շնորհակալութեան զեղումներ կը մատուցանէին։

-Արփի՛կ, յանկարծ հարցուց Հրանտ, վերադարձի կառաշարին մէջ, եթէ չեմ սխալիր՝ հօրդ գերեզմանը Վիէնի մօտն է, ինչպէ՞ս է որ չյիշեցիր, չփափաքեցար ծաղիկ մը տանիլ անոր շիրիմին։

Հրանտ խորապէս զարմացած էր, չէր հասկնար... Արփիկ բաներ մը կմկմաց իբր պատասխան։ Փեթակ մըն էր ուր յուզումներու, տպաւորութիւններու անհամար մեղուները, քմալքոտ խաղերով, կը մտնէին, ուրկէ կ՚ելլէին, լամրաբար պատրաստելով հոգեկանին մեղրերը։

Յանկարծական որոշումով.

-Արփի՜կ, թուղթ չունի՞ս, հարցուց, եւ նոյն հետայն հասկցաւ հարցումին անհեթեթութիւնը։

Փնտռեց՝ գրպանը։ Գտաւ թերթ մը թուղթ եւ անհամբեր փութկոտութեամբ, ձգեց թուղթին՝ նօթայի գծերուն խումբը։ Տարօրինակ սրտավախութեամբ կ՚ուզէր չփախցնել մեղեդիի նախադասութիւնները որ շրթունքին էին եւ, կատարեալ գանձ, ատակ՝ տուն տալու ձայնական բազմապիսի եւ ինքնայատուկ բխումով տարբերակներու։ Կարեւորը հանքին տեղը որոշելն էր։ Հա՛, հիմա հանգիստ է։ Այս անգամ բռնուեցաւ զանոնք վերլուծելու, յատկանշելու անտեղիտալի պահանջէն։ Աչքին առջեւ բռնած էր մրմնջէր եւ կը մնար զարմացած այն հարստութենէն որ պիտի դիւրութեամբ ձեռք ձգէր։ Ատկէ զատ նոր բան մը կար, բոլորովին նոր յատկանիշ մը որ, բռնադատօրէն կ՚ուզէր տարազի բերուիլ։ Ինչպէս է որ այդ նոր բանը քոնսէրթոյի մինչ այդ գրի առած մասին մէջ չկար։ Որոշ էր, մինչ այդ, իր արուեստը կը ծորէր հակադրութեան բախումներէն։ Ինք կը հակադրուէր իր միջավայրին ընկերութեանը ուր կ՚ապրէր։ Այդ հակադրութիւնը, տեւականապէս, կը տառապեցնէր, կը չարչարէր, կ՚արիւնոտէր զինք։ Իր արուեստը այդ հակադրութեան արդիւնքն էր նոյնիսկ եզրակացուող յետնամասերու իր առաջարկնե՛րը, իր իտէա՛լը։ Այժմ նոր բան մը կատարուեր էր։ Վերադարձ մը։ Դէպի ժողովուրդը, դէպի իրենց աւանդութիւնները։ Դէպի անոնց գիտակցական, գերգիտակից տիրացումը։ Եւ այդ միջավայրը, այդ ժողովուրդը, իր ժողովուրդը, այս անգամ, ոչ թէ կը հակադրուէր իրեն, այլ կը համադրուէր։ Կը կատարուէր հաղորդութեան գերագոյն երեւոյթը... Այս անգամ, ընկերութիւնը որուն վիճակուած էր իր գործը, կ՚առնէր զայն իր ալիքներուն, կուտար անոր ի՛ր կշռոյթը ուր կը թրթռար դարերու խորութեան մէջ օրօրուած, խմորուած ադամանդացած հոգին հաւաքական։ Ահա՛ նաեւ հաւանաբար, աւագ բացատրութիւններէն մին Արամ Խաչատրեանի գործին, անոր անդիմադրելի հրապոյրին։ Նոյնը նաեւ Խորհրդային Հայաստանի, խորհրդային բոլոր երկիրներու նկատմամբ։ Հոն արուեստագէտը չի հակադրուիր իր միջավայրին, իր հասարակութեան Տեւականապէս, հոն տեղի կ՚ունենայ, արթիսթէն հասարակութիւնը հասարակութենէն արթիսթը, օզմոզի օրէնքով հաղորդութիւն։ Եւ այդ զիրար պայմանաւորող համադրութիւնն է. համադրութեան այդ մեծ օրէնքը որուն շնորհիւ կը պատրաստուին, պատրաստուած են՝ նոր արուեստի, Արուեստի գործերը...

Արփիկ երբեմն հարցումներ կուտար։ Հրանտ յաճախ չափազանցուած տարազներով կ՚արտայայտէր միտքը, մերթ նոյն իսկ հում բառով մըն ալ որ իր ճաշակին չէր համապատասխաներ, անոր ներքին աշխարհին մէջ անբռնաբարելի ամբարտակներ ձգելու, «շղթաներ» նետելու իր կատաղի փափաքէն։

-Մարմինէն շատ աւելի՝ հոգեկան բոզութիւնն է չափը անյատակ անկումին։

Արփիկ կարմրեցաւ։

-Ո՞րն է ատիկա, օրինակ, հարցուց մեղմութեամբ, բառերը քաշելով։

-Օրինակ, յարեց Հրանտ, Հայկին բերած ծաղկեփունջը... Ընկեր մը որ տունդ կը մտնէ, ու կնոջդ կամ քրոջդ, կամ մօրդ... Չէ՛, չէ՛.... անյատա՜կ, աւելցուց՝ տառապելով տժգոյն։

Արփիկ աւելի կարմրեցաւ։ Պահ մը վերջ.

-Բայց... մօտիկ ընկերդ է...

-Պիտի գայ օր մը ուր դուն ալ պիտի հասկնաս որ կեանքի մէջ մեծագոյն եղերերգութիւնը բացարձակէն հրաժարիլն է, սորվիլն է քալել յարաբերականին մէջ եւ ուղղել զայն դէպի բացարձակը, դնել հոն անոր կարօտը, հոգ չէ թէ միայն՝ կարօտ...

Երկու թաթիկներուն մէջ ուժգնօրէն կը սեղմէր անոր ձեռքը։

-Ես ալ զարմացայ որ, այդպէս, անխռով...

-Հարկա՛ւ, ըսաւ Հրանտ, ինծի ուրիշին ըրածն ու ըսելիքը չէ որ կը հետաքրքրէ, այլ քու հակազդեցութիւնդ։ Ուրիշը՝ ուրիշն է։ Անոնց հանդէպ մէկ կեցուածք կայ, - Անշեղօրէն loyal։ Ձեռք ձգել արուեստը անոր լաւ կողմին հետ շփուելու, եւ արուեստը՝ միշտ մութին մէջ, մութին տակ քշելու յոռի կողմը Եւ՝ կարելի՜ է։ Եւ մեծ է հաճոյքը, որ մարդ կը ստանայ ատով։ Աղօթքը՝ բառն է, այդպէս վարուիլը՝ անոր հոգին։ Առանց ասոր, միւսը խաբէութիւն է, եթէ խաբեբայութիւն չէ։ Այդպէսով է որ վէմը, գիտե՞ս, վէմը կը հաստատուի, «վէմի վրայ»...

Սկսան խնդալ։ Արփիկ բաւականին չափազանցուած ինքնասիրութիւն մը ունէր որ կ՚արգիլէր յաճախ՝ խոնարհ կեցուածքը, միակը՝ աճելու համար, լայննալու, խորանալու... Սկսած էր սակայն, ուժգնութեամբ, Հրանտին ազդեցութեան խմորումին ենթարկուիլ։ Ազդեցութիւն որ տակաւ կը վանէր անոր միտքը խճողող կրօնական անկենդան, թարշամաց ծաղիկներ։ Մէկէ աւելի անդամներ, սակայն, Հրանտ, քիչ մը տրտմութեամբ, հաստատեց որ շա՛տ բան կար ընելիք, շա՛տ աւելի քան ենթադրած էր, եւ բո՛ւն իսկ այն կալուածին մէջ՝ նկարագիր ուր ան խորհած էր էականը հաստատուած...

Շաբաթները կ՚անցնէին խճողուած, լի՝ բերնէ բերան, պարտադրելով օրեր ուր Հրանտ չափէն աւելի «ինքզինքը կը ծախսէր», առանց որ կանոնաւորուած առօրեայի մը հատուցումները գային նորոգել  մսխուող ուժերը։ Ան, տասնեակ տարիներէ ի վեր՝ հասցուցած էր ժամանակի խնայողութիւնը իր վերջին սահմաններուն։ Առանց այդ խիստ խնայողութեան իր կեանքը կը կլանուէր միայն գործնականին անխուսափելի պահանջներովը եւ կեանքը կը դառնար դանդաղ ինքնասպանութիւն մը։

Յուսացած էր որ տան մէջ կնոջ մը գոյութիւնը, չըսելու համար երեք աղջկայ, պիտի հարստացնէր իր կեանքին լաւագոյն մասը։ Ափսո՜ս... Առաւօտուայ յառաջացած ժամերուն ան չէր կրնար գաւաթ մը սուրճ ունենալ այդ անպիտան սուրճը առանց որուն իր կազմաբանական մեքենան կը մերժէր շարժման մէջ մտնել։

-Արփի՛կ, ըսաւ Հրանտ մեղմութեամբ, ի՜նչ կ՚ըլլայ որ մէկն ու մէկը, Զարուհին կամ Ալիսը, ջուրը դնեն կրակին վրայ որ եփի։ Դուն նոր ոտքի  ելար։ Տե՛ս ու ինչքան պիտի սպասեմ հիմա մինչեւ որ եփ գայ։

Արփիկ այլայլեցաւ.

-Քոյրերս քու սպասուհիներդ չե՜ն, հասկցա՞ր։ Հրանտ մնաց քարացած։ Ըսել է՝ այդպէ՛ս... ինք որ իբրեւ քոյրեր... որ կ՚ուտէին, կ՚ապրէին ինչպէս իրենց տունին մէջ... իրեն համար, եւ իրենց քրոջը համար, հազիւ տասը երկվայրկեան տեւող շարժում մը կը զլացուէր... Եւ կը զլացուէր ինչպիսի՛ անակնկալ ձեւով...

Ցարդ գաղտնի պահուած վէրք մը՝ հոգիին մէջ որ եկեր իր նեխութեանը ենթարկուեր էր նկարագրի կարեւոր մէկ մաս մը։ Այդ քանի մը բառէն ընտանիքի, կեանքի ըմբռնողութեան փտութիւնը յայտ կուգար... կանխամտածուած որոշման մը արդիւնքը, - առաջին րոպէէն ճզմել...

Ասոնք այն աղջիկնե՞րն էին որ, նշանուած շրջանին, ի՛նչ հոգատարութիւններ... Եւ ասիկա՝ իր կի՞նը, այդ աղջի՞կն էր, քաղցր, հեզ աչքերով աղջիկը, որ նշանուած, իր բաճկոնակին թուլցած կոճակը կը կարէր... Վարագո՜յրը, վարագո՜յրը, երկրորդ վարագոյրը կը բացուէր...

Երկար ատեն, առանց ընտրութեան, քալեց փողոցը։ Շատո՜նց մարդիկ իրենց գործին էին։ Ի՞նք, ինք ամուսնացաւ... ոչ միայն գաւաթ մը սուրճ չտրուի իրեն, այլ, անոր տեղը՝... Մոնմարթրի փողոցները թափառելէ վերջ՝ երբ զգաց որ իր վրդովումը մեղմացած է՝ վերադարձաւ։ Արփիկ զղջացած է... թողութիւն խնդրող մանուկի իր արտայայտութեամբը որ աւելի կ՚երկարէր իր դէմքը։ Մօտեցաւ, բռնեց անոր ձեռքը, ձգեց պաղատագին ակնարկներ.

-Հրա՜նտ...

Հրանտ սեղմեց զայն իրեն։

-... Սուրճդ պատրաստեր եմ։

Գրկած մէջքէն, տարաւ նստեցուց զայն այն թիկնաթոռին մէջ ուր սովոր էր Հրանտ նստիլ։ Սեղանը շտկած էր եւ զետեղած կանաչ tete a teteը։ Արփիկ, յուզիչ ու ծիծաղաշարժ միանգամայն, եկաւ եւ դէմքը իր դէմքին, լեցուց սուրճը։ Չխմուելիք... հաւանաբար գաղջ ջուրով պատրաստուած եւ չպարպուած՝ նախորդ օրուան գործածուած սուրճը։

-Վաղը ե՛ս պիտի պատրաստեմ որ տեսնես եւ ասկէ յետոյ դուն ալ այնպէս ընես, ի՛մ Արփիկ...

Արփիկ կռահած էր ամէն ինչ։ Լուռ, հապշտապ՝ թարթին մը, եւ, գրկած, ձեռքովը զայն կեցուց անոր։ Իր խմելն ու ուտելը մոռցած էր։ Հրանտ խորապէս յուզուեցաւ։ Որբ, սրտակեղեք բան մը ունէր այս աղջիկը։ Իր սրտի հատորն էր՝ թաւշեայ, պոռտօ քղամիտին մէջ ծփծփուն, խրտչուն, շուարած այս մատղահասակ կինը որ «իր զաւկին» մայրը պիտի ըլլար...

-Արփի՛կ, եկո՛ւր, ռոմանսը... կանչեց Հրանտ, գուշակելով որ, արագ մը, ինչ որ պչրական աշխատանքի նուիրուած է։ Եկաւ։

-Քսուե՛ր ես, յայտարարեց, սուտ խստութեամբ։ Կը հրճուէր ներքնապէս անոր չքմեղացման թրպրտումներէն եւ մեծ ճիգ կը թափէր պահելու իր սրտմտած դէմքը։

-Չէ՛, չե՛մ քսուած։ Ո՞ւր, ո՞ւր կը տեսնես... Ասիկա՞, ասիկա ակռայի փաթիս կարմիրն է։ Ասիկա՞, ասիկա ոչինչ, բան մըն ալ չէ...

Միեւնոյն ժամանակ, ձեռքով, աջով ձախով կը սրբէր կը հանէր հազիւ նշմարելի բրնձափոշի մը եւ շրթներու կարմիր մը...

-Խե՛նթ, խե՛նթ, աղջիկ, չե՞ս զգար որ կը սիրեմ ինչպէ՜ս որ ալ ըլլաս... Բոլոր աղջիկները միասին քու մէ՛կ մազիդ հետ չեմ փոխեր։ Դո՜ւն ես իմս...

Երբ մանուկի բիւրեղ հրճուանքով, Արփիկ կ՚երգէր, Հրանտ, կը զգար որ իր յուզումը եղերերգական երանգներ կը ստանայ։ Մատովը կը դպնար ջութակի թելերուն՝ ընկերանալու համար անոր... Խոնաւ սրտէն, սիրոյ ուժեղ արեւին տակ, երախտագիտութեան կարեկցութեան, օրհնէնքի խունկեր կը բարձրանային... Հրանտ, այնքան անգամէ վերջ, անգամ մը եւս, կը հայցէր որ միշտ անպակաս ըլլայ իր ուժը համբերելու, հասկնալու, թողութեան ուժը, առանց որուն սիրտը կը մնայ ժանգոտած։ Քանի որ ճակատագրին ձեռքը իրե՛ն էր յանձներ այս աղջիկը, իր ումետին էր ձգեր այս դիւրաբեկ բազուկները, այս կլորցած սեղմ շրթները։ Նետուած քիչ մը իր ուժերէն վեր կեանքի մը մէջ, մնացած է շուարուն՝ պարտականութեանց ու կանխապէս կատարուած հաշիւներու թնճուկին մէջ...

Օրերը կ՚անցնէին՝ մի՛շտ խճողուած։ Չկար շաբաթ մը ուր երկու երեք անգամ հրաւէր չունենային։ Հրանտ կը ճգնէր վերահաստատել ինքնամփոփ կեանքի գոնէ մա՛ս մը։ Այն իրիկունները որ ազատ էին, շատ յաճախ, ընթրիքէն վերջ, կ՚երթային պտոյտ մը կատարլ՝ կա՛մ Մօոնոյի փարքը, կա՛մ Սաքրէ Քէօրի բարձունքները։ Հրանտ գրեթէ ամբողջ օրը, իր աշխատանքին բերմամբ, փակուած կը մնար։ Ամէն անգամին կ՚ըսէր Արփիկին որ քոյրերուն յայտնէ թէ պտոյտի պիտի երթան։ Արփիկին դէմքը յանկարծ կը լուսաւորուէր։ Պտոյտի հաճոյքէն շատ աւելի մեծ էր քոյրերն ալ իրենց շրջագայութեան մասնակից ընելու ուրախութիւնը։ Րոպէապէս աւելի սիրազեղ կը դառնար։ Երբ Զարուհին եւ Ալիս, հապշտապ պատրաստուած, կը յայտնուէին, Հրանտ, տեսնելով անոնց մանկական ուրախութիւնը, - կարծես հարսնիք կ՚երթային - չէր ափսոսար որ իրենց երկուստեք մտերմութիւնը զոհած էր։ Արփիկ սովորութիւն ունէր թեւը տալով հանդերձ՝ ձեռքը պահել անոր գրպանը։ Զարուհի կամ Ալիս, փոխն ի փոխ, կը մտնային իր միւս թեւը։

Հրանտ մեծապէս կը գնահատէր անոնց երկուքին ալ կանոնաւոր կեանքը։ Լուր օր թէ կիրակի, չկար րոպէ մը, թէ մէկուն թէ միւսին կեանքին մէջ, որ անծանօթ մնար։ Եւ եթէ իրենց քեռայրին հետ դուրս չելլային, զանոնք կարելի էր հաստատապէս գտնել իրենց սենեակը։ Իրենց կամքը կը մերժէր յանձնուիլ այն աժան հաճոյքներու հոսանքին ուր իրենց տարեկից աղջիկները կը թաւալէին, ձգելով հոն, վերջին թաւիշը իրենց կուսականութեան։ Սրճարան, շարժանկար, պարասրահ՝ միայն հանդարտ հեգնութեան ժպիտով մը կը դիմագրաւուէին։ Պտոյտ, երգահանդէս, գրական հաւաքոյթ իրենց մատղաշ սիրտը խայտանքի մատնող երեւոյթներն էին։ Եթէ դեռ չէր խորացած եւ դարձած գործօն, կրօնական զգացումը նոյնպէս, անտարակոյս, կը մնար տիրապետող։

Եւ Հրանտ, ամէն կիրակի, կ՚ընկերանար անոնց, դէպի աղօթատեղի։ Արփիկ, հիմա ամուսնացած, արդար կը նկատէր քիչ մը բանալ այդ խստութեանց ագցանը։ Չէր պահեր, օրինակ, որ շարժանկարի իրիկուն մը մեծ հրապոյր ունի իր համար։ Հրանտ գաղտնի խնդուքով մը կը հաստատէր սակայն որ Արփիկ զայն կը վայելէր ինչպէս, քիչ մը, արգիլուած պտուղ մը։ Ալիս միանգամ ընդ միշտ մերժած էր ըենկերանալ իրենց՝ սինեմա։ Եթէ օր մը պիտի երթար՝ կը նախատէր որ նախախայրիքը կատարէ այն դեռ անծանօթ տղուն հետ որուն պիտի պատկանի ընդ միշտ։ Ոչի՛նչ աւելի կը սիրցնէր զանոնք Հրանտին քան անոնց այս սոլվէկեան հակումները։

Զարուհի հրճուանքով կ՚ընկերանար իրենց։ Որոշ էր՝ առաջին անգամ իր քեռայրին ընկերակցութեամբը միայն ոտք կը դնէր շարժանկարի սրահէ մը ներս։ Ամերիկեան ժապաւէն մը։ Հրանտ յուսացած էր գաղափար մը կազմել արդիական պատերազմի այդ ահարկու, գերբարբարոս եղանակներուն վրայ։ Ամէն մէկ պայթումի երբ մարդիկ արիւնաթաթախ կ՚իյնային, կամ, կռփամարտիկի հարուած մը իր հակառակորդը գետին կը ձգէր, Զարուհի կը դեղնէր, տեղէն կը ցատքէր, ձեռքը աչքերուն կը տանէր, խորունկ չարչարանքներու մէջ... Հրանտ մոռցած ժապաւէնը, կը զուարճանար կեանքի իրական այս ժապաւէնեո՛վը։ Եւ երբ ուզեց այդ զուարճութեան մասնակից ընել Արփիկն ալ, տեսաւ որ, առաւել նուազ, ա՛ն ալ նաւաբեկութեան նոյն ջուրերուն վրայ է... Չկրցաւ բարձրաձայն չխնդալ։ Երկուքն ալ սթափեցան, ծիծաղաշարժ, անդիմադրելի արտայայտութիւններով...

Պտոյտներու ընթացքին զանազան հարցումներ կուտային, երբ պահ մը կը դադրէին հիանալ բնանկարներուն, վերջալոյսին վրայ որոնք գորովանքով կը լեցնէին իրենց սիրտը։

-Ի՛նչ տէֆօ կը գտնաք մեր վրայ, քեռա՛յր, անսպասելիօրէն հարցուց Ալիս, քիչ մը կարմրած, ժպտուն եւ փայլուն աչքերով։

Հրանտ յանկարծակիի եկաւ։

-Ո՛չ մէկ, վրայ բերաւ, իբրեւ առաջին հակազդեցութիւն։ Բայց պահ մը վերջ.

-Թերեւս՝ խորամանկութիւնը՛, Ալի՛ս, յայտնեց։ Այն որ նշանակալից է, սակայն, այն ալ թերութեան ձրի՛, առա՛նց պատճառի տեղի ունենալն է։ Ո եւ է թերի երբ այդ աստիճանին կը հասնի՝ կ՚աղարտէ կեանքը, արդէն կրնայ աւերներ գործել։ Անկարներուն զէնքն է այդ, կ՚ըսեն։ Նաեւ պզտիկ նկարագրի ապացոյց։ Բայց, դո՛ւք, օրինակ, որ բիւրեղ կեանք մը ունիք, ինչո՞ւ, աւելորդ տեղը, խորամանկութիւններու թնճուկի մը մէջ պիտի մնաք... Խօսքս այն մանր, չարաճճի գաղտնամոլութեան մասին չէ որ մասնաւորապէս կնոջական է, նոյնիսկ, մերթ, իր ձախ արտայայտութեամբը՝ անմեղութեա՛ն մը մատնութիւնը... Տեսէք, մեր հանրային կեանքին մէջ ալ, ամէնէն պժգալի թիփերը, խորամանկութեան ասպետներն են որ իրենք զիրենք կաի դիւանագէտ կը կարծեն։ Ի՜նչ լաւ է ըլլալ պա՛րզ, ինքնաբո՛ւխ... Ինչքա՜ն կեանքը աւելի հաճելի կը դառնայ կը կորսնցնէ իր մգլոտած խոնաւութիւնը, կը ողողուի արեւով...

Շատ յաճախ նաեւ Հրանտ կուտար անոնց տարրական ծանօթութիւններ հայ թէ օտար հեղինակի մը մասին, վասնզի անծայրածիր էր իրենց տգիտութիւնը։

Իսկ այն իրիկունները որ դուրս չէին ելլեր, Հրանտ կը յատկացնէր կամ ընթերցման, կամ դասաւանդութեան որ ե՛ւ քերականութեան, ե՛ւ շարադրութեան, ե՛ւ գրագիտութեան, ե՛ւ գրականութեան կը դպնար։ Ամէնէն տկարը՝ Արփիկն էր։ Ան, արդէն ամուսնացած, նոյնքան անհրաժեշտ չէր նկատեր քիչ մը զարգանալ եւ յաճախ, վերջի րոպէին էր միայն որ, ծիծաղաշարժ եռանդով, բաներ մը կը պատրաստէր։ Ալիս կը պատրաստէր՝ լուրջօրէն, Զարուհի յաճախ առաջինը կ՚ըլլար։

Ընթերցումը աւելի խորօրէն կը գրաւէր զիրենք։ Հրանտ ընտրած էր Կոսթա Պէրլինգը, նկատելով Լակերլոֆի պաշտելի հոգին իր ամօթխածութիւններովը, մեղաւորին հանդէպ իր անսահման ներողամտութեամբը, ամէնէն պատշաճը։ Անոր անդնախոր սիրտը՝ բարութիւնը, հեզութիւնը կեանքի գերագոյն հրճուանքը կը դարձնէր։ Զարուհի եւ Ալիս՝ հիփնոսացած։ Զարուհի որ գեղեցիկ չէր, իր կրած խռովքներուն ցօլքովը, մերթ կը ստանար յանկուցիչ աչքեր ուր կը վառէին խարոյկները աղջկայ իր վարդահոտ սպասումներուն։ Կար րոպէներ ուր, լուացուած՝ աղջկայ իր անթափանց բարդութենէն, ակնարկներուն արտոյտները կը ժայթքէին աչքերէն եւ կ՚երգէին անլուր երգեր... Ալիս ուսպ էր։ Քանի յուզուէր, այնքան կը փակուէր։ Արփիկը՞... Արփիկ շատ յաճախ կը քնանար, խորունկ քունո՛վ մը։ Կ՚արթնցնէին։ Հրանտ տժգոհ երեւոյթ կ՚առնէր։ Իբր թէ շատ բացասական հանգամանք մըն էր այդ։ Եւ անկէ յետոյ տեսնելիք բան էր, գինով աչքերով, անոր բողոքները։ Ո՞վ ըսաւ որ կը քնանար, չէ՛ր քնանար, չէ՛ր քնանար, ամէն ինչ լսած էր, կ՚ուզէի՞ն որ պատմէ, կ՚ուզէին... Հրանտ խորունկ յուսախաբութիւն մը կը ձեւացնէր։ Կը մօտեցնէր աթոռը բոլորովին Հրանտին, ձեռքը կը բռնէր, կը գրկէր, անուղղակիօրէն կաշառելով զայն... Ալիս կ՚առաջարկէր, իբր պատիժ, չտալ իր շոքոլայի բաժինը։ Հազիւ առաջարկը կատարուած, դժբաղդութեան առաջքը վճռապէս առնելով, կը յափշտակէր իր բաժինը եւ մէկ անգամէն՝ բերա՜նը... Օ՜ ի՜նչ աղուոր, ի՜նչ վճիտ էին այդ ժամերը որոնց սահմանները կը պատռտուէին գորովով ու մտերմութեամբ։ Ծիծաղելի, մանկական պատրուակներ... Եւ սակայն, ինչպէս հողին կարօտ է մարմնի մը, սիրոյ անուշահոտութիւնն ալ՝ իր դիւրաբեկ ու աննշան սրուակին...

Սրտին մէջ, հրդեհուած աղապատանքով իր յուզումները՝ աղօթքի կը փոխարկուէին։ Լայն ալիքները ներքին բերկրանքին որ կը դառնար լիալիր ամբողջութիւն մը, կացուցանելով կեանքը՝ հոմանիշ Սէրին։

Յաճախ, տեսնելով անոր դալուկ դէմքը, պրկուած գիծերը, աչքերուն սեւ ժապաւէնը, դիւրաբեկ փոքր քրոջ մը հանդէպ զայրագնող կարեկցութիւնը կը սեղմէր կոկորդը եւ ընթերցումը վերջացած կը յայտարարէր։ Ալիս եւ Զարուհի կը բողոքէին։ Պիտի ուզէին լսել մինչեւ առաւօտ։ Շուտով սակայն, քաղցրօրէն, կը համակերպէին։

Ննջասենեակը՝ քիչ մը աւելի կ՚արթննար։ Ինչպէս ամէն գիշեր, նստած անկողնին մէջ կը սկսէր կարդալ Սաղմոսէն գլուխ մը, ազատ ձեռքովը Հրանտին ձեռքը բնռնած։ Հրանտ բան մը չհասկցաւ այդ ընթերցումէն, եւ, ապահովաբար, ալ աւելի նուազ՝ Արփի՛կը։

-Արփի՛կ, գիտե՞ս, ասկէ վերջ Սուրբ Գրոց ընթերցումը առաւօտնե՛րը ընենք, նախաճաշի ընթացքին։ Շատ աւելի լաւ է, առիթ կ՚ունենանք մեր խորհրդածութիւններն ալ փոխանակելու։ Արփիկ համաձայնեցաւ։ Կատարեց, անկեղծ պերճախօսութեամբ, իր աղօթքը։ Ինչպէս սովոր էր, դարձաւ ձախ կողին, նոյն շարժումը հարկադրելով Հրանտին, որպէսզի կարենայ քնանալ, անոր ձեռքը կուրծքին սեղմած... Հրանտ կը շարունակէր կարդալ երբ արդէն Արփիկ կը քնանար։ Ան գիտէր սակայն որ, երբ ինք իր խորունկ քունը պիտի սկսի, շատ չանցած, Արփիկ պիտի արթննայ եւ տալէ վերջ անխուսափելի փոքրիկ տուրք մը քնանալու իր բնախօսական պահանջին, ալ պիտի մնայ արթուն... Եւ երբ Հրանտ արթննայ գիշերը, ո եւ է մէկ ժամուն, պիտի գտնէ զայն, հեզ ու արիւնոտած սրտով, ուլիկի մը նման, կուրծքին սղմուած, մեծաբաց աչքերով... Իսկ ինք, խորունկ յուզում մը պիտի կրէ, առանց դեռ գիտնալու որ, վերջը, շատ աւելի ուշ... այդ յիշատակը պիտի դառնայ անսահմանօրէն քաղցր, սրտակեղեք, եղերերգական...

Հասած էին դեկտեմբերի վերջերը։ Հրաւէրի բազմաթիւ ծրագիրներ կային որոնց մասնակի խոստումներ եղած էին։ Հրանտ կ՚ուզէր տօնական այդ օրերը, այս անգամ, չանցնել իրեններէն հեռու, երբ միւս տարիները, այդ շրջանին, դէպի լեռ կը ճամբորդէր, դահուկի իր սիրած մարզանքին նուիրուելու։ Խոստում մը կար նաեւ Արփիկին կատարուած՝ միասին երթալու Մէժէվ եւ տեսնելու իր հիւանդ մայրը։

Մինչ այդ, պարբերաբար, կը գրէր նամակներ, ջերմօրէն իր երախտագիտութիւնը յայտնելով որ անոր կը պարտի իր երջանկութեան գլխաւոր մէկ մասը։ Արփիկ ինքն ալ անհամբեր էր երթալ մայրը տեսնելու, եւ կ՚արտայայտէր զայն քիչ մը անմտերիմ անհամբերութեամբ։

Հրանտ, որ, մտերմութեան բարբառովը, կը դառնար ամբողջովին պատրաստակամութիւն, չէր հասկնար, միեւնոյն տանիքին տակ, ինչ որ իրաւունքէ բխող պահանջկոտութիւններ։ Միակ մղումը՝ պարտականութեան մղումը կնար ըլլալ, չափազանցուած, անկեղծ, նոյնիսկ ուժերէ վեր անձնուիրութեամբ։ Եւ միակ մրցակցութիւնը՝ այր եւ կնոջ միջեւ, մէկը միւսին զոհողութիւնը չափաւորող մրցակցութիւն կրնար ըլլալ։ Զզուելի՝ այն էակն է որուն, նկարագիրը կը բանի միայն դիմացինէն, հեռաւորէն, ոեւէ ատեն, ոեւէ պարագայի մէջ, փրցընելու, առնելու պտուտակներովը։ Երբե՜ք՝ տալու, զոհաբերելու մղումներովը։ Եւ այդպիսիները շատ դրական, դիւանագէտ կը կարծեն իրենք զիրենք՝ անհատական թէ հանրային ասպարէզներու մէջ։ Եւ երեւոյթը կը դառնայ հրէշային երբ այդ շահագործումը, հանգամանքներու բերումով, կը կիրարկուի այն անհատին վրայ որ «տկար կէտեր» ունի, քչիկ մը սիրտ, օրինակ, պատուախնդրութիւն, այլասիրութիւն, կարեկցութիւն...

Ալիս մեկնած էր արդէն եւ շատ անբաւարար որ Հրանտ չէր արտօնած քրոջը՝ միասին մեկնելու։ Այս աղջիկները կ՚ուզէին բաժնել իր կինը իրմէն, հազիւ երկու ամիս վերջ իրենց ամուսնութենէն։ Հասած օրն իսկ՝ Ալիս Մեժեվէն հեռախօսեց, դարձեալ ստիպելով որ Արփիկ մեկնի, այս անգամ առանձին։ Յաջորդ օրը դարձեալ հեռախօս։ Նոյն օրը, կէսօրէն վերջ, նամակ մը Հրանտին, նամակ մը Արփիկին, նոյն նպատակով։ Հրանտ կը գտնուէր, պատահմամբ հեռախօսին մօտ։ Ապշած մնաց։ Հրամայակա՜ն, կը ստիպէր քրոջը՝ անմիջապէս մեկնիլ։ Ֆրանսերէն.

-Ձգէ՛ ու եկուր. ինչ կ՚ուզէ թող ան ընէ...

Արփիկ քիչ մը գայթակղած.

-Ա՛, նօ՜, Ալի՛ս, քիր մը կը չափազանցես... պատասխանեց։

Այս առաջին եւ վերջին ընդիմութիւնը եղաւ ի նպաստ նր ամուսնական կապին։ Ամէն մէկ հեռախօսէ վերջ, ամէն մէկ նամանկէ եւ հեռագրէ վերջ, տեղի կունենար  վիճաբանութիւն մը որ շատ հեռու էր մտերմական ըլլալէ։ Հրանտին վրդովումը անսահման էր։ Այս աղջիկներու մտքին մէջ, իրենց քոյրը իրե՜նց  կը պատկանէր  ամբողջութեամբ՝ ամուսնութենէն ալ վերջը։ Այսպէս, փոքրիկ չափով մը, վարձու տալ համաձայնած  էին զայն, եւ անոր ամուսինն ալ տեսակ մը շահագործման առարկայ։

Քլիքի այս համերաշխութիւնը, առաջ, Հրանտ կարծած էր փոխադարձ անձնուիրութիւն։ Ան, նըշանուած, նկատած էր զայն հիմնական բարեմասնութիւն մը։

Անկարելի էր իրեն յղանալ ոեւէ էակ որ իր քոյրերէ չսիրէ, իր ծնողքը չսիրէ, եւ մեծ սէրով մը, ամուսի՜նը  սիրէ։ Սէրը իր աստիճանները ունի, բայց որակը մէկ տեսակ է։ Սէրը՝ փոքրիկ  շրջանակ մը  գծող՝ երկինքէն ինկած ծնողական բնազդական սէրին մէկ կաթիլն է՝ մանուկի սրտին մէջ որ քանի աճի, այնքան թոյլ կուտայ կազմութիւն կեդրոնախոյս շրջանակներու, օրօրոցէն տարածուելով տունը, տունէն թաղը, թաղէն քաղաք, քաղաքէն երկիր, երկիրէն երկրագունտ։ Երկուստեք սէր՝ գոյութիւն չունի։ Կի՜րք, փասիո՛ն, այո՜։ Երբե՛ք՝ սէր։ Անոր ներքին, անյեղլի օրէնքն է՝ ընդլայնուիլ, դիմել դէպի հորիզոն, դէպի երկինք։ Այդ պատճառով ալ ան է՛ նաեւ՝  ազատութի՛ւն։ Մինչ սոսկական տարափալից սէրը՝ գերութի՛ւն։

Յետոյ, սակայն, տեսած էր որ Արփիկին այդ կամակատարութիւնը հասած էր կոյր եւ ախտաբորբոք արտայայտութեան։ Արիւնի կապը բոլոր Հայերուն մէջ ընդհանրապէս շատ ուժեղ է, անբնական չափով։ Արդիւնքն է ան ցեղային դարաւոր հալածանքին որ բորբոքեցուցած է պահպանման բնազդը եւ հասցուցած զայն զայրագնած, անբնական գործառնութեան։ Արփիկին գլուխը մտցուցեր էին որ քոյրերուն՝ այս չափահաս եւ ինքնապահ աղջիկներուն  մայրութիւն պիտի ընէ։ Ալիս տեւականապէս հանգիստի պէտք ոնի... Զարուհի՝ անշարժութեան... Մայրութիւն պիտի ընէ։ Այդ խառնաշփոթ մնայուն միտքը դարձած էր՝ մտահալածա՛նք։ Մայրութիւն պիտի ընէ... Եւ այդ «գերագոյն» պարտականութիւնը կնա՞ր աւելի դիւրութեամբ եւ լայնօրէն կատարուիլ եթէ ոչ իր ամուսնութեամբը, իր ամուսնին կռնակէն։ Եւ ատիկա՝ հրաշալիօրէն շահագործուած միւս երկուքին կողմէ, ստեղծած էր շահագործումի  ամէնէն վատթար  փոխյարաբերութիւններէն մին։

Հաւաքականութիւններու մէջ կատարուող  շահագործումները եթէ կը հասնին մեծ չափերու, երբ եւ իցէ, հեռուէն իսկ, չեն նմանիր ընտանիքի մը ծոցը կատարուող շահագործումի երեւոյթին, որուն խորութիւնը, յաճախ, կը հասնի եղերական աստիճաններու, ուր, անդամներէն մին, պաղարիւն հանդարտութեամբ կը դրուի զոհողութեանց մէկ քանի տասնեակ տարի տեւող խարոյկին վրայ։ Շահագործողները արոյրէ մատներով կ՚արծարծեն կրակը, որուն վրայ կամակատար կը մահանայ նոխազը... Ով որ մօտեցած է այս կարգի ընտանիքի մը ուր արիւնակցական բնազդը, կարեկցութիւնը, գիտուն նրբութիւններով, ենթարկուած է շահագործումի թրաֆիքին, չի կրնար ապշութեամբ չհաստատել բարոյական դրութեան հիմնական խախտումը, որ տառացիօրէն, կը հասնի հրէշային աստիճանի։ Այդ ամբողջական ձեւին՝ բոյսերու կամ միջատներու աշխարհին մէջ միայն կարելի է հանդիպիլ, ուր մակաբուծային գործառնութեամբ, կանաչ, աւշալիր կեանք մը սառնօրէն, կը վերածուի անպէտ գոյացութեան մը, սննդառութեան սոսկական նիւթի մը։ Յոյսով, ապագայի նուիրական իրաւունքովը լի կեանք մը՝ կը վերածուի մոլութիւն մը, մերթ քմայք մը, յաճախ անհուն եսամոլութիւն մը պարարտացնող սնունդի։

Ամէնէն արդար անհատն իսկ չի կրնար խորունկ վրդովումի հակազդեցութիւն չունենալ, չուզել րոպէապէս բարեփոխել կամ ոչնչացնել կացութիւն մը ուրկէ միայն բարոյական նեխանքը կ՚արտաբուրէ։ Նազովրեցին իսկ, քաշեց մտրակը, վասնզի, թէպէտ անհուն ներողամտութիւն, բայց երբե՛ք չէր համաձայնած անցընել օրեր եւ տարիներ, գործածել իր կեանքը՝ ոչինչ արարածի մը ինչ որ մոլութիւնները սրբագրելու։ Ան կը ցանէր գիտակցական մեծութեանց ադամանդ հունտերը՝ եւ կ՚արցնէր... Ան գիտէր որ այս կամ այն հատիկը կրնայ իյնալ նաեւ ապառաժի մը վրայ։ Իմաստէ զուրկ մսխում է՝ հեկեկալ, հառաչել կամ ճակատը կոտրտել ապառաժին դէմ...

Եւ Հրանտ պիտի լքէր իր բոլոր զբաղումները որովհետեւ՝ Զարուհիին մազին ծալքը իր տեղը չէ, որովհետեւ անոնց կեղտերը պիտի մաքրէ ամէն առաւօտ յարդարանքի սենեակին մէջ, անոնց գոյացուցած աղբերուն տուփը եւ վառարանին մոխիրը պիտի իջեցնէր վար... Ո՛չ, ատիկա տխմար մսխում մը պիտի ըլլար մէկ կողմէն, եւ միւս կողմէն քաջալերել աղջիկներ դէպի շատ յոռի ունակութիւններ...

Այսպէս էր որ Զարուհի չէր կրեր ոեւէ բարոյական հակազդեցութիւն՝ տեսնելով որ իր քոյրը գերի դարձած է, որ ոեւէ էակի տրուած ամէնէն տարրական, նուիրական պահերը կեանքի՝ կը խափանուին։ Եւ ի՞նչ բանի համար։ Մէկը՝ Սորպոն պիտի յաճախէ... Միւսը՝ կամ ոտքերը պիտի տնկէ՝ կարդայ, կամ երաժշտութեան պիտի հետեւի... կամ մազերուն մէկ վէտվէտումը ճիշտ տեղը պիտի ձգէ, կամ մէկ պտուղին այսինչ կարը պէտք է քակէ, այնինչ կարը ընէ՝ որպէսզի քօնֆէքսիօն «չընէ», այլ՝ քուզիւ մէն... Եւ կամ որպէսզի եւ՛ մին եւ՛ միւսը խոսուռտուքի բռնուին, քօնսիէրժներու հետ... Տուն տեղ, առողջապահութիւն, ամէն ինչ լքել՝ աշխած, փասոտած լքում մը մէջ, նետել պայուսակներուն փոկը ուսին եւ ինքզինքնին՝ փողոց, ոեւէ բայց ոեւէ հաւաքոյթի համար։ Էականը դարձած էր իրենց համար անկարեւորը, անտեսանելի, Այդպիսի կարծր խառնաշփոթ, մտքի եւ բարքի մէջ, միայն աղիտաբեր կրնար ըլլալ։ Ու այդ բոլորն ալ ուրիշ խորագոյն զսպանակ չունէր եթէ, ոչ՝ անբարեխառն կատաղի վազք մը՝ էրիկ ճարելու։ Եւ այս որսորդութիւնը, Աստուա՛ծ իմ, ի՜նչ խորամանկութիւններու, ինչ կեղծիքի, ի՜նչ թաքթիքայի տակ կ՚ուզէր պահուըտիլ...

Մանաւանդ փոքրը՝ Զարուհի՝ սուտ հիւանդ  ծնած եւ վատասերած էակի կատաղի եսապաշտութեամբ մը պահանջկոտ էր ու դիւրութեամբ սաստող եւ երկուքն ալ, հանգիստ խիղճով, բնական կը գտնէին որ իրենց քեռայրին, իրենց քրոջը կեանքերը մէն մի րոպէ ծառայեն իրենց քմայքներուն թէ յիմարութեանց։

Հրանտ կը հաստատէ որ այն շրջանին իսկ ուր յուսացած էր, ընտանեկան յարկի մը մէջ, ստեղծել աւելի ներուժ, աւելի բեղմնաւոր կեանք մը, ստիպուած է իր ամբողջ ժամանակը մսխել այս երեք նկարագիրներու դաստիարակութեանը։ Արփիկինը, անշուշտ, շատ աւելի դիւրին՝ արդէն ստեղուած տաքութեան մը շնորհիւ։ Հապա միւսներու՛նը...

Որոշումը կ՚առնէր ամրապնդուիլ համբերութեան, ներողամտութեան մեծ դեղաչափերով, հանդէպ այս խորամանկ աղարտուած ուղեղները, աւելի շեշտուած՝ օտար վարչատան, գրասենեկային բարքերու յոռի ազդեցութեան տակ։

Պատահարները, անշո՛ւշտ, ըստ ինքեան ճղճիմ էին եւ ոչ արժանի ուշադրութեան, եթէ չըլլային ախտանիշները հասարակ շա՛տ հասարակ էակներու։ Չկար հաւաքոյթ մը, հանդիպում մը, հիւրասիրութեան ժամ մը որուն աղուոր յիշատակը չաղարտէին յիմարութեան, անփափկանկատ սարթիի մը, գաղտնի բամբասանքի, մանր մունր դաւաճանութեանց սեւովն ու գորշովը։

Սենեակներն ու խոհանոցը նմանապէս կորսուած էին կեղտի մէջ։ Յաճախ Հրանտ ստիպուած էր, ամօթէն, ինքն իսկ առնել փոշիները այն սենեակին ուր դասերը կու տար։ Խոհանոցին քովէն կարելի չէր անցնիլ՝ առանց սիրտ խառնուքի։

Կեղտոտ պտուկներ ու վառած կամ չյաջողած կերակուրներ, շաբաթներով մնալով, չնաշխարհիկ տեսքեր եւ բուրումներ ստացած էին։ Ամէն կողմ հացի կոյտեր, չորս հինգ պնակի մէջ չյաջողած մայօնէզ, մեծ պտուկ մը չյաջողած մածուն, կարագ՝ այլազան գոյներով, վեցեակ մը պնակներու մէջ։ Աղբի տուփը բերնէ բերան լեցուն, գարշահոտ, իր պարունակութեան կրկինն ալ չորս կողմը փոխած... Մարդ չէր ուզեր մառանէն հանքածուխ բերել, մոխիրը իջեցնել։

Հրանտ ինք իջաւ ածուխ բերելու։ Առաջին յարկին վրայ հանդիպեցաւ իրենց մէկ վարձակալին՝ Ֆրանս Մանտէլին, Հրեայ, որուն աղջիկը իր աշակերտուհին էր։

-Իչպէ՛ս, փրօֆէսէօռ, յայտնեց կատակով դռնապանին տեղը՝ անցած էր։

-Մարդ դռնապան է, պատասխանեց Հրանտ, նոյնքան թեթեւութեամբ, իր մտայնութեամբը, ոչ թէ իր իսկ վառարանին ածուխը կրելով։

Ոչ ոք եկաւ իրեն օգնելու։ Կը քաշուէին անկիւնները, կը փսփսային, կը քրքջային։

Ընթրիքէն վերջ, պայծառ գիշեր մը, փարատելու համար այդ ճնշուած դրութիւնը, հաստատելու համար ջերմ մթնոլորտ, Հրանտ առաջարկեց պտոյտ մը ընել։ Մեկնելու պահուն տեսաւ որ, մոխիրներուն կոյտը, աղբի տուփը, մնացած են։ Ամէն մէկը յարդարուելու ետեւէ է։ Մեծ ծրար մը ըրաւ մոխիրներու բլրակէն, ուրիշ մըն ալ աղբերէն, եւ աղբի տուփին հետ յառաջացաւ դէպի դուռ։ Երեք քոյր վերելակին կը սպասէին։ Երբ տեսան զինք։ Հրանտ խորհեցաւ որ, չփոթած, պիտի վազեն եւ օգնեն իրեն։ Չարաճճիօրէն քրքջացին, մտան վերելակ եւ իրեն նայելով իջան վար։ Հաւանաբար Արփիկ ուզեց գալ եւ օգնել իր ամուսնին, բայց մնաց քոյքերուն հետ...

Հրանտ, ատեն մը, պտոյտի ընթացքին, մնաց գրեթէ լուռ։ Երեք քոյր իրար միացան։ Հրանտ կը քալէր առանձին առջեւէն։ Վերադարձին, տուն հասնելէ քիչ առաջ, Պարպէս մէթրոյին առջեւ, լսեց որ Արփիկ, ի պատասխան Ալիսին, կ՚ըսէր.

-Զզուելի դարձուց ինքզինքը...

Առաւօտները որ իր ամէնէն թանկագին ժամերն էին՝ անհնարին եղած էր նուիրուիլ ո եւ է աշխատանքի։ Զարուհի եւ Ալիս, կատարելապէս փանսիոնի մը մէջ կը զգային ինքզինքնին եւ Հրանտն ու Արփիկը իրենց ծառաները։

Առաւօտուն կ՚ելլէին, կը լուացուէին, կ՚ուտէին, կը խմէին ամէն ինչ կը ձգէին տեղն ու տեղը եւ կը մեկնէին։ Հրանտ յաճախ կը սպասէր որ լոգանքի սենեակը ազատ ըլլայ, ժամ առաջ իր յարդարանքը կատարելու համար։ Ոչ ոք կը մտածէր չմսխել իր ժամանակը։ Անհնարին էր իրեն կեղտոտ սենեակի մը մէջ լուացուիլ։ Կը մտնէր՝ եւ զայն կը գտնէր պժգալի։ Կը մաքրէր հայելին, լուացարանին մարմարները, մերձակայ պատերը գորշ, կարմիր բիծերէ։ Կը սրտմտէր։ Ի՛նչ աղջիկներ ուրկէ էին բուսեր որ ակռանին իսկ խոզանակել չէին գիտեր, առանց ամէն տեղ այս աստիճանի կեղտոտելու։

Անշո՛ւշտ, Արփիկ կ՚ընէր ճիգեր գոնէ անխուսափելի չափով մը տանելի վիճակի մէջ դնելու համար տնական գործերը։ Իրականին մէջ սակայն իր ուժերէն վեր էր գոյութիւն ունեցող աշխատանքը, որովհետեւ, այդ կալուածին մէջ, բացարձակապէս անկարող էր, եւ էին, աննախաձեռնող, կոտրող թափող, մսխող...

Այդ կացութիւնը կը ծանրանար այն հանգամանքէն որ Զարուհի ու Ալիս ինքզինքնին փոքրիկ մանուկներու տեղ դրած էին։ Առաւօտուն կը մեկնէին՝ առանց իրենց անկողինն իսկ շտկելու, առանց նոյնիսկ տանելու իրենց գործածած կեղտոտ գաւաթները՝ ճաշասրահէն խոհանոց։

Ըլլալով շուարեցնող չափով մը անկանոն թափթփան, անկարող, կեղտոտ, զոռը տուած էին ճերմակեղէն եւ հագուստ փոխելու։ Մէկ օրուան մէջ երես սրբիչները ահագին կարմիր ու կեղտոտ բիծերով կը պատուէին։ Չորս հինգ օրն անգամ մը կեղտոտ ճերմակեղէնները կատարեալ բլուր մը կը ձեւացնէին։ Երբ Հրանտ կը տեսնէր Արփիկին վտիտ մարմինը կորսուած այդ բլուրին ետեւ, ուրկէ օտարոտի ակնարկներ կը ձգէր իր վրայ խուսափուկօրէն Սիրտը կ՚արիւնէր։ Ո՞ր մէկը պիտի ընէր։ Յարկաբաժնին յարդարանքը՞, նախաճաշին պատրաստո՞ւմը, գնումնե՞րը, կէս օրուայ ճա՞շը, ճերմակեղէննե՞րը։ Հապա ի՞ր յարդարանքը։ Ինք քչիկ մը պիտի չպչրուէ՞ր... Վերջին պահուն Հրանտ կ՚երթար շուկայ պակսած նպարեղէնը բերելու։ Վերադարձին կը տեսնէր Զարուհի որ դժգոհ է ճաշը դեռ պատրաստ չըլլալուն։ Իր աշխատանքի վայրէն մինչեւ տուն՝ առնուազն երկվեցեակ մը խանութ կը դիմաւորէր բայց իրեն չէ՜ր վայլեր նպարեղէնի գնումը։ Արփիկ նմանապէս բառ մը չէր ուզեր ըսել այդ առթիւ։ Ի՛նք կամ իր ամուսինը պէտք է ընէին։

Հրանտ որ այնքան կը սիրէր ժամպոնը, ինչպէս եւ ձիթապտուղը, սկսած էր զզուիլ անոնցմէ... Ճաշացուցակը կը պահէր, Նազարեաններու տանը մէջ, հերոսական միօրինակութիւն մը։ Անոր առաւելութիւնն էր Հրանտին կատակի առատ նիւթ հայթայթել, եւ՛ մարսողական լուրջ դժուարութիւններ... Տղաբերքի մը չափ դժուար, վերջապէ՜ս, սեղանը դրուեցաւ։

Աղանդեր, հումոյթ, ժամպոն, պանիր, պտուղ սպասարկուեցաւ։ Գետնախնձոր կար կրակին վրայ բայց ալ իրիկուայ պիտի հասնէր...

Արփիկ, լուռ, արտօրացող, կ՚ելլէր կը նստէր, կ՚երթար կուգար, անընդհատ, ամէն օր, ամէն ճաշի։ Րոպէներ կար ուր Հրանտին կարեկցութիւնը անհանդուրժելի աստիճանի կը հասնէր։

-Դուք որ քէֆթէն եղած էք, ի՞նչ է գլխաւոր նպատակը Պոլ Սքաութի շարժումին, հարց տուաւ Հրանտ, Զարուհիին ու Ալիսին ուղղուած։ Յանկարծակիի եղան։ Ի՞նչ է, ի՞նչ բան է այս հարցումը. թակա՞դ մը... Կարմրեցան, կմկմացին։ Պատասխանը ընթրիքին միայն կարելի եղաւ պատրաստել։ Գիրքեր բացած էին, խորհրդակցած, բարդ բաներ ուզեցին յայտնել։

-Իրերօգնութեան սկզբունքը գլխաւորներէն չէ՞ որ ձեր գայլիկներուն կը սորվեցնէք։

Եռանդագին համաձայնեցան։ Մանկական զեղումով, ոգեկոչեցին յիշատակներ, իրենց շատ սիրելի յիշատակներ, բանակումի օրերէ, թաթաւուն աղջկութեան առաջին զարթնումովը, խռովքներովը։

Արագ, ճիշտ, անշփոթ, Զարուհի գնաց եւ իրենց արշիւէն նամակներու տրցակ մը բերաւ։ Արփիկ կարմրեցաւ։ Չըլլայ որ... Նայի՛, նայի՛, ատ ո՞ր մէկն է...

Հարաւի որոշ մէկ գաւառի մարզական շարժումը այս երեք քոյրերն են ստեղծած։ Կազմակերպչական խնդիրներու շուրջ զանազան թղթակցութիւն՝ տարեկից պօլ Սքաութներու կողմէ, «ընկերական» թօնի վրայ...

-Լա՜ւ, շարունակեց Հրանտ, այդ օգտակար ըլլալու պատրաստակամութիւնը՝ օտարին հանդէպ, սուտ զգացումի մը կը վերացուի, կը դառնայ ոչ ներգործօն, այսինքն չի աճեցներ մեր գիտակցութիւնը, չի ազնուացներ մեզ, եթէ չի բխի բո՛ւն իսկ իր ակէն։ Այն պօլ սքաութը որ չի օգներ, օրինակ, իր մօրը կամ եղբօրը, եւ պատրաստ է կեանքը վտանգի տակ դնել օտարի մը օգնութեան գործին մէջ, եղծանուած զգայնութիւն մը կրնայ միայն ունենալ, ճիշտ ինչպէս այն ողորմելին որ փփրերախ մարդկութիւնը կը սիրէ առանց սիրելու իր տունը եւ իր հայրենիքը։ Ատկէ միայն վատասերող հոսանքներ կրնան բղխիլ։

-Փըր-փըր, փրփրախ ի՞նչ ըսել է, քերայր։ Հրանտ շարունակեց.

-Լա՛ւ... Հիմա, կը տեսնեմ որ այստեղ դուք՝ բոլորովին անտաբեր կը մնաք, օգնելու ե՛ւ ձեր քրոջը, ե՛ւ ձեր քեռայրին։ Ատիկա եթէ լաւ չէ ձեր քրոջը համար, երեք անգամ նուազ լաւ է ձեզի համար։ Կը մեծնաք այդ վա՛տ սովորութիւններովը։ Կը  դառնաք եսասէր։ Կեանքը կը լեցնէք մուխով ու ծուխով։ Վաղը միւս օր Ալիսն ալ պիտի ամուսնացնենք, յետոյ՝ Զարուհին։ Լա՜ւ, այդ ունակութիւններով երբ ընտանիք մը կազմէք, ոչի՛նչ լաւ կրնայ խոստանալ։ Եւ ես դեռ չեմ երթար աւելի հեռուն, հարցնելու համար թէ՝ ալ ի՞նչ բանի կը ծառայեն ձեր Հայր Մերը, եկեղեցին եւ ձեր հոգեւոր երգերը։ Ձեր արհամանհանքը անկրօններուն հանդէպ։ Այսպէսով անոնք միայն պատճառներ կը դառնան որ դուք ձեր նմաններուն վրայ բարձրէն նայիք, գոռոզ դառնաք... Ձեր նկարագիրը պիտի հիմնէր տալո՜ւ վրայ, ոչ թէ առնելո՜ւ։ Մէկ կէտի մէջ պէտք էմրցումի ելլէք՝ աւելի՛ ընելու, աւիլիեւ տալու։ Պարտադրելու ձերիններուն՝ նուա՛զ ընել, նուա՛զ տալ։ Հա՛, այն ժամանակ բան մը կը հասկնամ։ Կրօնք, եկեղեցի, Հայր Մեր, պօյ սքաութ բանի մը կը ծառայեն ազնուացնող բանի, բարձրացնո՜ղ բանի մը։ Եւ պէտք է աշխատիք, եւ պէտք է մի՛այն տաք, անընդհա՜տ ուժերէ վեր... եւ եթէ հարկ է այդ տեսակ մեռնիլ, այդպէ՜ս մեռնիք։

Այդ միջոցին վառածի ուժեղ հոտ մը եկաւ եւ կտրեց դաշունահար Հրանտին յորդորները։ Արփիկ ցատքեց ու անհետացաւ։ Վերադարձաւ՝ շուարուն, մեղաւոր, մինչ Ալիս եւ Զարուհի, ինչպէս միշտ, մնացած էին անշարժ։

Կէսօրուայ գետնախնձորն էր որ, աղմկալից, հոգին կ՚աւանդէր։ Ոչխարի կողերուն հոգեհանգիստը կէս ժամ առաջ կատարուած էր արդէն։ Ո՜ղջ մնալ ձիթապտուղը, ժամպոնը, պանիրը... Յետոյ յայտնուեցաւ որ Արփիկ, զանազան ալիւրներով, հատորներ թղթատելով, կշիռ, կշռափեր գործածելով, փորձեր է անդըրմէ մը պատրաստել, «իր Հրանտին» անակընկալ մը ընել... Փորձը անցած է անյաջող եւ թաղուած՝ խորհրդաւոր լռութեան ծոցը... Մայզէնան հին ըլլալու էր...

Արփիկ Հրանտին վիզը գրկած, տենդախայտ, կը յայտնէր որ շաբաթ իրիկուն Խարբերդի քիւֆթէ պիտի ճաշակեն։ Կէս օրէն վերջ մայրիկը՝ Տիկին Նազարեան պիտի գայ Անիէռէն եւ ցոյց տայ՝ անոր կատարեալ պատրաստութիւնը։ Գիտէ արդէն, Տիկին Փափազեան ցըցուած է, բայց՝ կատարեա՛լը։ Ալիս եւ Զարուհի, ոգեւորուած, յայտնեցին իրենց ալ վճիռը՝ ներկայ ըլլալու, տեսնելու, սորվելու, շինելու...

-Շաբա՞թ օր... հարցուց Հրանտ, ո՞ր տարուան շաբաթը, գա՞յ տարուան թէ՝ մեռնելէս վերջի տարուան...

Խնդուք, բողոք...

Անոնց գլխաւոր չքմեղացումն էր իրենց «պզտիկ» ըլլալը... Երբ Արփիկ մեծնար՝ հրաշալի տան տիկին պիտի ըլլար, ճիշտ «իր Հրանտին ուզածին պէս»... Այս պզտիկներէն մէկը՝ քսան, միւսը՝ քսանըհի՛նգ, վերջինը՝ երեսո՛ւն տարեկան էր։

-Մայրս, քեզմէ ութը տարի ալ դեռ պակաս, հինգ մանչ զաւակ սկսած է մեծցնել, յայտնեց Հրանտ Արփիկին։

-Ինչպէ՞ս թէ, հի՞նգ եղբայր եղած էք։

-Այո՛։ Մէկը տարին չլրացուցած՝ մեռած է։ Առողջութեան ու գեղեցկութեան մրցանիշները կոտրած մանուկ մը։ «Նազար առաւ», կ՚ըսէ մայրս։ Եղբայր մը տեղահանութեան, եղբայր մըն ալ Ռէվանտուզի ճակատամարտին ինկած են...

Լուռ եւ ինքնամփոփ մտիկ կ՚ընեն։

-Լա՛ւ, ձգենք մայրս։ Առէք Տիկին Վարդանեանը։ Այդ տարիքին՝ եօթանասունը անց, տանըամբողջ գործը կ՚ընէ, զաւակը կը պահէ անթերի, եւ դեռ՝ լուածք ու սեւ բոլոր աշխատանքը, եւ, գիտէք որ մեր թատերական շէնքին միակ սիւնն է...

-Ա՜, օ՜, անո՜նք...

-Լա՛ւ, օրինակ առէք Հրանուշէ՛ն...

-Ի՛նչ Հրանուշ...

Հրանուշ Ադամեանէ՛ն... կատարեալ, տիպար տանտիկին մը, սալոնի կին մը, մտերմութեան մէջ՝ աննման ընկեր մը...

Իրենց նախանձին, ինքնասիրութեան ցուլին կարմիր վարշամակը երեւան եկած էր, Կատղեցան...

-Eh bien Եթէ ատանկ կիներն են որ մեզի օրինակ պիտի ծառայեն, կին մը որ...

-Ի՞նչ, կին մը որ...

-Կին մը որ... անբարոյակա՛ն է, ամէ՜ն մարդ գիտէ...

-Ես տասնեակ տարիներէ ի վեր կը ճանչնամ եւ միայն հիացումի պատճառներ գտած եմ։ Իսկ իր անհատական կեանքը ինծի չի վերաբերիր։ Ես չեմ դատեր ուրիշը։ Դուք որ «քրիստոնեայ» էք, ինչու՞ կը դատէք եւ ուրիշին ըսածները կը կրկնէք։ Ե՞րբ ալ հնար գտաք այդ բանսարկութիւնները ժողուելու...

-Մենք մարդ չենք դատեր, առարկեց Ալիս, միշտ հանդարտ եւ զուսպ։ Մեր ծնողքը՛, մե՛նք, մեր ծնողքը մեզի ուրիշ դաստիարակութիւն...

-Դատելու բան չկայ, բորբոքած վրայ բերաւ Արփիկ, երեսէ՛ն յայտնի է, կը քսուի... Եթէ ատանկ  կնիկներն են որ կը հաւնիս... Անոր տարիքը  որ ըլլանք, մենք ալ սալոն ու խոհանոց իրար կ՚անցընենք...

Եւ սկսաւ անոր ձեւերը, ակնարկներն ու խօսելակերպը նմանցնել, զարմացնող հարազատութեամբ։ Հրանտ գերմարդկային ճիգեր կ՚ընէր չխընդալու։ Այնպէս չէ՞, Հը-րա-անգ... Սիրելի՛ս, կեանքը-ը, արուեստը, վերջապէ-էս, գիտէք, ես, ծովի՜ն  հարսը-ը  կ՚ուզեմ ըլլա-ալ...

-Ծովի՞ն, ծովի՞ն հարսը... Ամէնուն հարը ըլլալէ վերջ...

Հրանտ ալ չդիմացաւ։ Լրջութիւնը կործանեցաւ արտասուալից խնդուքի մը մէջ։ Լիառատ կերպով բարկացնելէ վերջ զանոնք, խնդալէ վերջ.

-Կ՚ուզէ՞ք որ հիմա լուրջ խօսինք։ Ես ձեր ըսածները չեմ գիտեր որովհետեեւ ինծի չի հետաքըրքրեր։ Այդ պատճառով ալ այնպէս մը կ՚ըլլայ որ ես չեմ իմանար ինչ որ լղրճուկ է։ Ես կ՚ընեմ ա՜յն ինչ որ ձեզի կսած եմ բազմաթիւ  անգամներ։ Կը շփուիմ  ամէն մէկուն լաւագո՜յն կողմին հետ։ Այդ տեսակ շփումէն՝ մաքրագործում, բիւրեղացում տեղի կ՚ունենայ, ե՛ւ ինծի, ե՛ւ դիմացինիս հաշւոյն։  Պէտք է որ ուժը ունենաք, հանդարտօրէն, եռանդագին, ընդունելու դիմացինին առաքինութիւնները եւ՝խոնարհիք։ Միշտ նոյնքան հանդարտութեամբ, ձեր մերձաւորներունը, ուրիշներունը փոքրիկ տեսնէք ու ձեր թերիները՝ մե՛ծ...

Քեռա՛յր, ի՜նչ պէտք է ընենք, այն ժամանակ, հարցուց Ալիս։

-Լա՛ւ, տեսէ՛ք, քիչ առաջ, րոպէ մը առաջ, քոյրերնիդ նորէն տեղէն ցատքեց, գնաց եկաւ, դուք մնացիք անշարժ։ Արփիկը ձեր մեծ քո՞յրն է թէ ոչ։

Ալ ամուսնացա՞ծ է թէ ոչ։ Առաւօտուն ան չէ՞ր որ ձեր ձգած կեղտոտ գաւաթները լուաց, ձեր անկողինը շտկեց, տուն տեղ մաքրեց, շուկայ գնաց, կերակուրով զբաղուեցաւ... Այս բոլորը բաւական չէ՞ որ դուք բծախնդիր ըլլայիք մէկ անգամ մը նոյն իսկ թոյլ չտալու որ ան սեղանէն ելլէ։ Ատիկա մանաւանդ ձե՛ր նկարագրին համար լաւ պիտի ըլլար։ Սիրտերնիդ չի՞ ցաւիր։ Վաղը, միւս օր երբ դուք ալ ամուսնանաք, տարիքով փոքր տալեր, աղջիկներ ունենաք...

Ամէնահեռաւոր ակնարկութիւնը իրենց ամուսնութեան՝ կ՚ելեքտրականացնէր, կը գինովցնէր զիրենք...

Հրանտ շարունակեց.

-Ի՜նչ կ՚արժէ դասախօսութիւններու երթալ, սոլֆէժ ու դաշնակ սորվիլ, (Զարուհի սկսած էր այդ դասերուն, մեծին եռանդով), եթէ փիս աղջիկներուն պէս տուն տեղերնիդ կեղտի ու մուրի մէջ պիտի պահէք, եթէ անկանոն, թափթփան, ծոյլ պիտի ըլլաք։ Հապա՞ եթէ զաւակ մը ունենաք։ Այդպէ՞ս պիտի  մեծցնէք։ Օրինակ, հիմա, Զարուհի՛, փոխէ՛ պնակդ։ Պանիր եւ պտուղ միեւնոյն պնակին մէջ չեն ուտեր։

-Ի՞նչ կ՚ըլլայ որ... կարմրած, եւ պնակը փոխելով։

-Այն կ՚ըլլայ որ դուն ինքզինքդ չե՛ս յարգեր։ Չինկէնէները, կառք-տնակներու մէջ, աւելի՝ կը յարգեն ինքզինքնին քան թէ դուն քու անձդ։ Ամէն աղջիկ, իրեն տրուած պայմաններուն մէջ, մի՛շտ պիտի ձգնի լաւագոյնը ստեղծել։ Եթէ ոչ, մարդ կը սկսի ամէն ինչ ջուրին տալ, ամէն ինչ թոյլ տալ իր շուրջը, յետոյ ալ իրեն։ Այժմ ինչ-որ  ալ ընէք, ձեր ապագայ լաւագո՛յն  կեանքի պատրաստութեան հեռանկարովը պէտք է որ ըլլայ։

-Ըսել է՝ դաշնակի դասերուս չհետեւի՛մ։

-Ես չէ՜ որ երաժշտութեան դէմ պիտի ըլլամ։

Ինծի համար, օճախներու երգէն, ծղրիծին երգէն աւելի անուշ երաժշտութիւն գոյութիւն չունի։

Իրար անցում։ Օճա՞խ, ծղրի՞թ... Ատանկ բան մը լսեր են։  Le Grillon du Foyer հա՜, հա՜, երաժշտութիւն ալ կայ... Քեռայրը կը խոստանա՞յ տանիլ զիրենք, առաջին առիթով, այդ փիէսը տեսնելու։ Կը  խոստանա՜լ, կը խոստանայ... Հրճուանք պոռաց... Կրակի պէս սեղանը ըթ պարպուի։ Կը դնեն գեղեցիկ  ասեղնաբանուածք մը որ իրենց հէք մօրը մէկ գլուխ գործոցն է։ Հրանտ գիտէ որ, հոն, խոհանոցը խառնիխուռն տարուած թափուած են սպասները։ Ահա խոհանոցին դուռը գոցեցին եւ խուժեցին սենեակ։ Արփիկ կը յիշեցնէ որ խոստացած է զինք տանիլ Aimerն տեսնելու։ Մանաւանդ   որ Հրանտ խօսած է արդէն այդ մասին եւ ինք պատրաստուած՝ խորապէս  ըմբռնելու... Չէ՜, Զարուհիին եւ Ալիսին համար չէ ան, իբր թէ...

Աւելի՛ լաւ ըլլալու, աւելի՛ լաւ կեանք մը ըստեղծելու այս հոգեկան թրթռացումը գորովանքի ընդհանրական սիրոյ հեշտանքով կ՚ուռեցնէր Հրանտին սիրտը։ Երախտապարտ էր՝ այդ շնորհին համար։ Երկիւղագին, սրտին խորը, որոշումներ կ՚առնէր, դեռ ներողամիտ  ըլլալէ վերջ՝ ա՛լ աւելի ըլլալ ներողամիտ, դեռ համբերատար ըլլալէ վերջ՝ ա՛լ աւելի ըլլալ համբերատար...

Ռատիօն գեղեցիկ թանկօ մը կ՚արտաբերէ։ Արփիկ բարկացած է։ Հապա՛, առաջ այնքան պարած է, եւ հիմա... Այո՛, շա՜տ պարած է, ինքը՛, ինքը՛ տուած է այդ գաղտնիքները։ Ե՞րբ զինք տանսինկ մը պիտի տանի։ Պարել չի գիտե-ե՜ր... Լա՜ւ, այն ժամանակ՝ ոտքի՜։ Փորձերը տու՛նը պէտք է որ կատարուին։ Հրանտ կ՚ելլէ, կը գրկէ իր քնքուշ կինը եւ կը սկսին պարել։

Պարելու ժամանակ, զարմացած, կատակելով կը կրկնէ.

-Վա՜յ, անպիտա՜ն աղջիկ, իբր թէ՛ կրօնասէ՛ր, իբր թէ՝ տանսինկ մանսինկ ատելով կ՚ատէ... Տես թէ՝ ի՛նչ ախորժակներ ունի, ինչպէ՛ս զինքը խաբեր է....

-Ինչո՞ւ ինծի Քուփոլ տարիր հապա, երբ նշանուած էինք, կը հարցնէ, գլուխը անոր կուրծքին սեղմած։

-Խե՛նթ աղջիկ, ես քեզի, այո՛, Քուփոլ տարի, մէկ անգամ մը՝ ան ալ, որովհետեւ չափէն աւելի երկչոտ էի, որովհետեւ գոնէ անգամ մը համբուրել կ՚ուզէի... Քուփոլը, կ՚ըսէի, խորհրդաւոր, կիսամութ, երաժշտութեամբ ու մարդոցմով ողողուն, ամէնէն յարմար վայրն է... Եւ գիտե՞ս որ այդ օրէն սկսեալ աւելի մեծ ուժգնութեամբ փարեցայ քեզի։ Կը  յիշե՞ս թէ ինչ պատասխանեցիր երբ առաջարկեցի թանկօ մը պարել։ «Ա՜, Հրանտ, չիյնա՛նք այդ դժոխքին մէջ... » Ըսել է, ատոնք բոլորը սուտ էին...

Եւ Հրանտ աւելի ուժգնութեամբ կը սեղմէր անոր պիրկ ու տաք իրանը։

Հազիւ պարը վերջացած սակայն՝ Արփիկին բարկութիւնը կրկնապատկուած է։ Ըսել է, այսպէ՜ս, այսպէ՜ս կը սեղմէր մի՞ւս աղջիկներն ալ... Ա՛լ, ա՛լ, ալ ասիկա չափ ու սահման կ՚անցնի... Մանուկն մը նման՝ յարձակում...

Երբ պահ մը Արփիկին հետ առանձին մնաց, Հրանտ.

-Իմ Արփի՛կ, ըսաւ, գիտես որ քու ամէն մէկ գգուանքդ թանկագին է ինծի համար։ Բայց ուշադրութիւն ըրէ որ զսպես ինքզինքդ, քոյրերուդ առջեւ... Կը հասկնամ քեզի, նոր ենք ամուսնացե՛ր, ինծի համար ալ... բայց... Ա՜, ամօթխածութենէն աւելի աղուոր, աւելի գրաւիչ բան գոյութիւն ունի՞։ Եւ ինչ որ նուիրակա՛ն է, անգին գոհարի մը պէս, պէտք չէ՞ պահել՝ ամօթխածութեան  թաւշեայ տուփի մը մէջ։ Դիւրութեամբ մէկը բերանը կ՚առնէ՛, օրինակ, իր մեռած հօրը, Աստուծոյ, հայրենիքին անունները։ Ո՛չ։ Սրբապղծութիւն պիտի ըլլար։ Այդպէս ալ, մեր կապը, մեր ամուսնական կապը՝ նոյնքան նուիրական է։ Պէտք է թաւշեայ տուփի մէջ պահել զայն, որպէսզի փոշիի մասնիկ մը իսկ չիյնայ վրան։

-Չէ՞ որ մենք նո՛ր, նո՛ր վերջնական գլուխ մը բացած ենք մեր կեանքին մէջ, շարունակեց։ Պէտք չէ որ պղտորենք զայն նոյնիսկ այն յիշողութիւններովը որ քու մէկ քանի նշանածներուդ կը վերաբերի եւ իմ մէկ երկու սիրային արկածներուն։ Անպիտան, հասարակ մարդիկն են որ ամէն րոպէ, ամէնուն առջեւ, սրբապիղծ հետաքրքրութիւններու, գռեհներուն կը նետեն ինչ որ նուիրական ունին. Եթէ զաւակ մը ունենայիր՝ պիտի յանձնէի՞ր ոեւէ մէկուն, ոեւէ տեղ։ Ո՛չ։ Անոր ամբողջ հոգածութիւնը, անոր ամբողջ հրաշքը քեզի՝ պիտի վերապահէիր՝ նախանձախնդրօրէ՛ն։ Նոյնն է նաեւ հոգիի զաւակներուն համար... [Ժպտելով]

-Մոռցա՞ր արդէն խարոյկը, չինացի նոր հարսին խարոյկը... (Րոպէ մը մտածելէ վերջ) Ճիշտ նոյն պատճառով ալ՝ հաւաքոյթի մը ընթացքին կան րոպէներ ուր բացարձակապէս խուլ եւ կոյր պիտի ձեւանաս, երբ ամօթխածութիւնը բռնաբարուելու վտանգին տակ է։ Պիտի չլսես անտեղի, հում, գռեհիկ բառ մը կամ ակնարկութիւն մը, լղրճուկ մանրավէպի մը անշահ պատմողէն։ Գիտե՜մ, գիտե՛մ... Ի՞նչ ընենք, լե՞ռը քաշուինք, այսպէ՛ս են մեր ընկերութիւնները, ո՛ր խաւին մէջ ալ որ երթաս։

Յանկարծ ընդհանուր յոգնութիւն մը զգաց։ Ելաւ տեղէն եւ յամրաբար յառաջացաւ դէպի կաշեայ թիկնաթոռը։ Մէկը միւսին ետեւէն, երեքն ալ, քաշուեցան խոհանոց։ Տրտմութիւն մը ամբողջովին համակեց զինք։ Գլուխը առաւ ձեռքերուն մէջ... Միշտ ծիծաղելի բան մը պիտի մնայ իր վրայ, իր չորս կողմը։ Ինչքան տղայական է ոգորումը, պայքարը քանի մը թիզ տարածութեան վրայ, երդիքի մը տակ՝ օդը մաքուր, շնչելի դարձնելու։ Եւ նախ, դարաշրջանը ի՛նքը բացեր է երախը որմէ ապականութիւնը յորդառատ կը հոսի... Ի՛նք՝ հոսանքն ի վեր դէմ առած մանր ապառաժ մը, իր ընդդիմութեամբը, իր ըղձանքներովը՝ ծիծաղելի՛, ողբերգակա՛ն...

Համր անհանգստութեան զգայութիւն մը որ կէս ժամ մը տեւած էր՝ երբ Քարթիէ Լաթէն հասաւ՝ արտայայտութեան եկաւ։ Հրանտ յանկարծ անդրադարձաւ մութ կասկածներով այն ակնարկներուն որ Արփիկ ձգած էր իր վրայ, տունէն մեկնելու պահուն։ Հա՛, հիմա, իր համր անհանգստութիւնը լեզու ստացաւ։ Կը մնար ապշած... Սկիզբները, երբեմն, այդ կասկածները հաճելի եկած էին իրեն որպէս արտայայտութիւնը նախանձի մը։ Հետզհետէ  սակայն անոնք սկսած էին ազդել իրենց բու՛ն նկարագիրովը, - նախատական ենթադրութիւններ որոնք  ալ գրեթէ զրպարտութիւններու կը վերածուէին։ Նախատինք, զրպարտութիւն որ կա՛մ ախտայինը կամ գիտակցօրէնը ունէին իբրեւ դրդապատճառ։ Համակեցութեան մը ընթացքին՝ երկու օր, երկու գիշեր բաւական են որպէսզի  երկու ուղղամիտ նկարագիրներու միջեւ վստահութիւնը հաստատուի, վերջնականապէ՜... Փողոցի աղջիկը միանձնուհիի մը, սուրբ կնոջ մը մէջ իսկ փողոցի աղջի՜կը միայն մը տեսնէ։ Կաւատ մը սեւ է մարդու մէջ՝ կաւատը՛ կը տեսնէ միայն։ Ինչպէ՛ս է որ, ինչպէ՛ս է որ... կը կրկնէր Հրանտ, խորին վրդովումի եւ տառապանքի  մը ճարակ։

Կէսօրուայ մօտ էր։ Արեւը վերջապէս յաջողեցաւ փարատել մառախուղը եւ ճեղքել ամպը։ Քլիւնիի տապանաքարերը, աւերակ սիւներն ու խոյակները, գոց կանաչ մամուռներով, ողողուեցան արեւով։ Պուլվար Սէն Միշէլը՝ մրջնանոցի եռուզեռ։ Զով ու թարմ միտքեր, ուսման գիտելիքներու զեփիւռներէն ուռճացող՝ չեն կնճռոտած դեռ յառաջացած տարիքին բարբոսներէն։ Սորվողներու երամներ կ՚ելլեն ու կ՚իջնեն, ճռուողուն դէմքերով։ Լիսէ Սէն Լուի նմանապէս բացեր է բերանը ուրկէ կը պոռթկան աշակերտները այն հրճուանքով որով ինք ալ, տարիներ առաջ, այնքան անգամ, մտած ելած էր։ Ուրախացաւ, - ինք ալ ուսանող է, անոնց պէս է, չէ դադրած ուսանող ըլլալէ... Իր վրդովումը եթէ չչքացաւ՝ մեծապէս մեղմացաւ։ Ինչպէս միշտ՝ տեղի տուաւ կարեկցութեան։ Ինչպէ՞ս ընէ որ հիմնովի՛ն, վերջնականապէս հանդարտեցնէ այդ ստորացնող կասկածամտութեամբ եռեփող խառնարանը՝ նկարագիրը։ Անշուշտ ձեւ մը պիտի գտնէ...

Դիմացի մայթին վրայ, տասնեակ մը քայլ անդին, նշմարեց Էտիթին։ Մերկ սրունքներով, սեւ փէշով, ռակլան վերարկուով որ չէր կոճկուած։

Չինական մետաքսէ պլուզի մը մէջ՝ սրածայր տէքօլթէ որ ստինքներուն ծնունդն ու բան մըն ալ աւելի կը ցուցադրէ։ Հեռուէն իսկ աչքին զարնուեցաւ եղունդներուն սեւ կեռասի մօտ կարմիրը։ Հակառակ որ կարճահասակ չէր՝ կոշիկներուն կրունկները երկար ու նուրբ էին որոնց վրայ իր մարմնեղ զանգուածը անհաստատ հաւասարակշռութիւն մը կը  պահէր։ Երկար, բարակ կրունկներով կիները միշտ տեսակ մը անհանգստութիւն կը պատճառէին  Հրանտին...

Շունը մօտակայ ծառերուն կ՚ուզէր հպիլ, ոտք վերցնել։ Շունը կը քաշէր Էտիթին, Էտիթ կը քաշէր շունը։

Կը խօսէր շագանակագոյն, կլոր գլխարկով, քառասուննոց, նիհարակազմ մարդու մը հետ որ կարմիր մորթ ունէր եւ կապոյտ աչքեր, վիզը կարմիր էր եւ ծալքերով։ Սիրալիր խօսակցութիւն մըն էր, հաւանաբար պայմանագրական կամ մակերեսային նիւթերու շուրջ, որ մեծ հաճոյք կը թուէր պատճառել հեղինակներուն եւ որոնց, ընդհանրապէս այս քաղաքներուն մէջ՝ մարդիկ ժամեր կը յատկացնեն, երբեմն իրենց ամբողջ տրամադրելին ու չտրամադրուածէն ալ՝ փոխառութիւններ։ Հրանտ կանգ առաւ։ Էտիթ յանկարծ նշմարեց զայն։ Դէմքը տհաճ տպաւորութիւն արտայայտեց։ Ոեւէ ընթացք չի տուաւ։ Հրանտ որ անոնց տունը կերթար՝ շարունակեց  իր ճամբան։ Հապա ինք էր միա՛յն «ամբողջ գաղութին մէջ, » որ, որ, որ... Քմծիծաղ մը ունեցաւ։

Փլաս Մոնժէն քիչ հեռու՝ մտաւ խանութը։ Երկար բարակ դիտեց ու քննեց խաղալիկները։ Վերջապէս ընտրեց աքոռտէոն մը ուր կարելի էր լրջօրէն նուագել արդէն կտորներ։ Խնդրեց վաճառորդէն որ շոքոլայի ծրարն ալ միւսին հետ կապէ։

Հինգերորդ անդամը ըլլալով՝ երկարօրէն զանգը հնչեցուց։ Մարդ, դուռ բացող չկար։ Ականջը դրաւ՝ ոչ մէկ աղմուկ։ Դիմացի վարձակալին  դուռը զարկաւ։ Հոն ալ մարդ չկար։ Վերջապէս սանդուխներուն վրայէն աղմուկ մը առաւ։ Գլուխը երկարեց։ Բազրիկին վրայէն ճանչցաւ որ ոլորապտոյտ սանդուխներէն յամրաքայլ բարձրացողը՝ Պետրոսն է։ Չէր լըւացուած։ Ոչ ալ հագուած։ Մաշուած վերարկու մը, բարձրացած օձիքով, կը պատսպարէր մարմինն ու թափթփածութիւնը։ Ան ալ, ընկերը ճանչնալով հազիւ կրցաւ մեղմել իր տհաճ հակազդեցութեան արտայայտութիւնը։

Թեւին տակ հաստ հաց մը, միւս ձեռքին կաթի շիշը եւ տուփ մը Լիւքս։

-Տաքութիւն շատ ունի՞, հարցուց Հրանտ, ակնարկելով Աշխէնին որ կարմիր այտերով տենդագին  աչքերով, լուրջ, լուռ, պառկած էր։ Ճանչցաւ այցելուն բայց ոեւէ նշան չարտաբերեց.

-Երէկ իրիկուն քառասունի մօտ էր. պատասխանեց Պետրոս շարունակելով մնալ քէնոտ տրամադրութեան մէջ։

-Այս առաւօ՞տ։

-Այս առաւօ-օ՜տ... կարծեմ դեռ չառինք։

Հրանտ տեղեկանալէ վերջ որ բժիշկ չէ եկած, Տոքթ. Մարկոսեանին հեռաձայնին թիւը տուաւ որ Պետրոս զայն անմիջապէս կանչէ՝ իր կողմէն։

Պետրոս այս վերջի շրջանին, իրենց հազուադէպ հանդիպումներուն, տարօրինակ վերաբերում ցոյց կուտար իր ընկերոջը հանդէպ։ Մերթ չէր ճանչնար զայն, մերթ հազիւ կը ճանչնար։ Յաճախ՝ անբարեկամ նոյնիսկ ատելութեան հետքերով...

Այդ վերաբերումները կը փոփոխուէին, կ՚այլասերէին ըստ օրէնքներու որոնցմէ մէկ բառ իսկ չէր յաջողեր հասկնալ Հրանտ եւ կը վերագրէր անոր գալարուող, մղձաւանջային կեանքին։

Հրանտ զայն կը գտնէր փոխուած։ Ակնարկները միշտ քեզ կը խուզարկեն Քուկիններդ անոնց հանդիպելուն պէս, վայրկենական, կը խուսափին, կը սահին։ Այո՛, կը սահին։ Ընդհանրապէս սահող բան մը եկած էր եւ սկսած տիրապետել իր վրայ։ Շարումները, ակնարկները, մանր յանձնառումները, տրամաբանութիւնները՝ կը սահէին։ Յետոյքը ոլորելու, սահեցնելու տարօրինակ, ճարպիկ ձեւեր առած էր որ առաջ չունէր։ Պէտք չեղած տեղը խեթ ապառաժի պէս կարծր դիրք կը բռնէր, նոյնքան աւելորդ տեղը եւ դիւրութեամբ կը համաձայնէր էական խնդրի մը վրայ։ Վայրկեան մը կ՚ըլլար ինչ որ եղած էր առաջ եւ մնացեալ բոլոր ատենը՝ կը սահէր... Կեղծ պատուելիի հեզահամբոյր կրաւորականներու մէջ, յանկարծական, ինչպէս վագրի երախէ մը, մերկացող ակռայ մը... Երբեմն կը դառնար մալդուկ մը եւ ըսածդ չէր հասկնար։ Երբ դնէիր իր մէկ ցցուն հակասութեանը առջեւ, օրինակ, երէկ չէ առջի օր գործակատար, «Օսմանեան Կայսրութեան նախկին մաժիթրան» ցեխերը կը խոթեր, ինչպէս է որ այսօր կը նկատէ զայն իսկական հայրենասէր մը։ «Հա-ա՛... », կ՚ընէր անայլայլ, անմեղ, իբր թէ խնդիրը աննշան մանրամասնութեան մը համար ըլլար։ Ամբողջ հատոր մը լորձնաշուրթն ներբողական գրած է, ինչպէս է որ այսօր Խորհ. Հայաստանի մէջ ազատութիւն չկայ, եւ կը պահէ վատ insinuation ներով լի լռութիւններ. «Չէ ճանըմ, դուք չէք հասկցած... ». կամ, այնտեղ, «այնպէս կ՚իյնար ըսել... »։ Ու այս երկուութիւնները, ճօճումները վերջերս բացառիկ արկած մը չէ որ կը կազմէին այլ դարձեր էին իր կեանքին կշռոյթն իսկ

Դատողութիւնը կը հպատակէր, հիմնայատակ քանդուած նորմերու աւերակին վրայ, անհասկանալի... մեքենութեան մը։ Այսօր մայիս 28ը հայ պատմութեան մեծագոյն թուականն է երբ երէկ յիշատակութեան մը իսկ արժանի չէր...

Սենեակը կը պահէր գրեթէ այն անփոփոխ կերպարանքը որ ան միշտ տեսած էր։ Ոեւէ օր, մոմլաթէ սփռոցին վրայ, օրուան ոեւէ մէկ ժամուն, ուտելիք, ուտելիքի այլազան ընդունարաններ, ուտելիքի մնացորդ, ուտելիքի մղձաւանջ...

Օթոցին վրայ, ճերմակը գորշ դարձած, գրեթէ սեւորակ բուրդէ վերմակէն զատ բոլոր հին վերարկուները նետուած էին որոնց յորդակուտակ դէզէն հազիւ դուրս կ՚ելլէր, գլխահատ, կարմիր ու լուռ վարդ մը։ Աշխէնին գլուխը։

Երբ Պետրոս խոհանոց գնաց, Հրանտ բացաւ, անոր անտարբերօրէն հետեւող ակնարկներուն տակ, շոքոլային ծրարը եւ աքոռտէոնը։ Ո՛չ մէկ ազդեցութիւն։ Բռնեց մանրիկ քթին ծայրը եւ մեղմութեամբ շարժեց։ Ոչ իսկ ժպիտ մը։ Պա՛հ, ինք ալ կը կարծէր որ ալ մեծ աղջիկ մը, օրիորդ մը եղած է։ Պարուհիները այսպէս թուլամո՞րթ կ՚ըլլան... Ո՛չ մէկ արդիւնք։ Սկսաւ զանազան ծամածռութիւններ ընել, ուս ու գլուխ շարժել, արհամարհանք ու բարկութիւն արտայայտել։ Առաջ, անվրէպօրէն, կը սկսէր խնդալ եւ ճգնիլ միեւնոյն շարժումներովը պատասխանել իրեն որոնք, իր մօտ անդիմադրելիօրէն ծիծաղաշարժ կը դառնային։ Այս անգամ յոգնեցուցիչ զինք։ Ձանձրոյթով կոպերը փակեց։

Յանկարծ դուռը բացուեցաւ։ Աւելի ճիշտ՝ գրեթէ խորտակուեցաւ։ Ներս մտաւ նախ շունը, յետոյ Էտիթ։ Երկու անգամ, ազդարարութեան նման հաջեց եւ անմիջապէս Ռէքս - այդ էր իր անունը - նստեցաւ երկու ետեւի ոտքերուն վրայ, օթոցին դէմն ու ստորոտը։ Աչքերը հատատեց Աշխէնին վրայ եւ ալ չշարժեցաւ։ Էտիթ եղունգի կարմիր գնաց էր - այս անգամ մարգան փոխեր է, նայի թէ ինչպէս դուրս պիտի գայ - եւ Ռէքսին համար՝ լուծողակա՛ն։

-Tu me coute cher, toi, cochon !. ըսաւ, ցուցամատը շարժելով։

Շունը կարեւորութիւն չտուաւ։

-Ձեզի տեսայ քիչ առաջ, բարեւ ձեզ, յաջողեցաւ ըսել Հրանտ։

Այո՛, շատ ժանթիյ մարդ մը կ՚երեւայ։ Չէր ճանչնար, բացարձակապէս չէր ճանչնար զայն։ Ռէքսին կը սկսի սիրել։ Երեւան կուգայ որ շուն խնամող ու ծախող է։ Թանկագին խորհուրդներ տուած է։ Մարդ չի կրնար երեւակայել թէ ի՛նչ դրամներ կը շահին՝ շուն ծախելով։ Հրանտ յիշեց որ անգամ մը Պետրոս, քրքջալով... յայտնած էր որ տասը րոպէ  դուրս ելլէ, քսան անծանօթի հետ խօսքի կը բռնուի։

Յանկարծ, առանց այլեւայլի, ինքնաբուխ ծորումով, հանելուկային ժպիտ մը դէմքին, հայելիին  առջեւ, մազերը շտկելով, յայտարարեց.

-Տարօրինա՛կ  փողոց մը կ՚ապրինք... ամբողջ Թափէթներով եւ փէտէրասթներով լեցուն է...

Տարիներէ ի վեր արդէն՝ Հրանտ նկատած էր որ մարդիկ շատ աւելի բնական դիւրութեամբ սեռային նիւթը, սեռային հիւանդութիւնները, անոմալիները կը քննէին, ոեւէ տեղ, ոեւէ ընկերութեան մէջ, քան թէ, օրինակ, օդի ու եղանակի խորհրդածութիւն կը փոխանակէին։ Հրանտ վերյիշեց ամիսներ առաջ Հայկին պատմած միջադէպը, ճաշարանի դրսեմասը, սպասարկող աղջկան կողմէ... Կիներուն համար մասնաւորապէս ատիկա դարձած էր իրենց գեհենային հոգեկան խեղճութիւնը, աղարտումը ծածկող մոտերն քղամիտ մը... Անոնք ա լա բաժ էին այդպէսով... Քաֆէ տէ Տէս Մէկօ հրապոյրով՛՝ գիտէին ոտք ոտքի նետել, սրունք ցուցադրել՝ մինչեւ զնստերուն ծալքերը, սիկարէթ քաշել՝ մանաւանդ ճողոցը, քալելու ատեն... Անոնք մոտեռն են, ծթրած նախապաշարումներէ ձերբազատ, Էմանսիփէ՜, ազա՜տ... Որքան աւելի ցուցադրեն նուրբ ու զարտուղի մոլութեանց իրենց գիտութիւնը՝ այնքան աւելի ազա՜տ են... Եւ Հրանտ նկատած էր որ երբ Էտիթ ինքն ալ իր պոյր ցոյց տալ ուզէ՝ սեռային նիւթ մը կը սկսի պարզաբանել...

Հրանտ լաւ մը ծածկեց Աշխէնին վիզն ու ուսերը։

-Լաւ կ՚ըլլայ թերեւս որ վերցնէք ասիկա պատուհանը պիտի բանամ քիչ մը, յայտնեց Հրանտ ակնարկելով ոչ պարպուած գիշերանօթին  որ սենեակին օդը տառացիօրէն խեղդող դարձուցեր էր։

Թերեւս երեք տարիէ ի վեր արդէն Աշխէն կրնար իր պէտքը կատարել բոլորին նման բայց Էտիթ տարօրինակ  սովորութիւններ  ունէր։ Վարժեցուցած էր Աշխէնին, սենեակին մէջտեղը, ճաշի սեղանի կողքին նստիլ ջոքալիին վրայ։ Երբեմն կէս ժամ, երբեմն ժամ մը կը տեւէր արարողութիւնը։ Անոր քով խաղալիկներ կամ ներկ ու պատկեր կը գրուէին որպէսզի զբաղումի այդ ընթացքին։ Գործողութենէն յետոյ ալ շատ յաճախ, անմիջապէս չէ որ ան կը տարուէր իրեն վիճակուած վայրը։ Նախ՝ Թուալէթները կ՚ընէին... Պետրոս շատոնց հրաժարած էր պայքարելէ։ Սկսած էր նոյնիսկ թթու հաճոյք մը առնել իր համակերպութիւններէն։

Էտիթ նեղսրտած  է։ Չի յաջորդիր Ռէքսին սիւփոգիթուառները դնել։ Դրացնուհին՝ Տիկին Լըպիէնվընիւն կանչած է։ Ան սիրով յանձն առած է կատարել զարմանումը։ Այսօր տունը չէ սակայն, աղջկանն  է գացեր։ Շատ ժանթիյ կին մըն է։ Չէ ուզած դրամ առնել։ Ինքն ալ, կերպով մը հատուցանելու համար, իրեն վճարովի կարկտուք յանձներ է։ Հապա եթէ գիտնար թէ անցեալ կիրակի ի՛նչ պատահեր է... Պիտի խենթենար։ Մազ մնաց Ռէքսին պիտի մեռնէր։ Մարդ չէ հասկնար թէ ի՛նչ ունի։ Տիկին Լըպիէնվըիւն կուգայ։ Շատ ժանթիյ է։ «Պէտք է անմիջապէս անասնաբոյժ մը բերել... », կը վճռէ։ Կիրակի օրով, ո՛ւր գտնես, ո՛ւր կանչես։ Ժամեր կ՚անցնեն՝ փողոցէ փողոց, սրճարանէ սրճարան, դուռ ծեծելով, հեռաձայնելով։ Վերջապէս հատ մը կը գտնեն։ Անմիջապէս ներարկում մը հարկ է ընել։ Այս անգամ դեղարան մը ճարէ, եթէ կրնաս, որ կենդանիներու դեղերն ալ ունենայ։ Քէլ աւանթիւր, քէլ աւանթիւր... Դարձեալ Տիկին Լըպիէնվընիւր է որ կը յաջողի ճարել եւ բերել։ Ի՛նչ ժանթիլ կին է։ Je vous assure, որ սուղի նստեցաւ այս քոշոնին հիւանդութիւնը....

-Չերմաչափը ո՞ւր է, չեմ գտներ, ըսաւ Հրանտ։ Հիմա բժիշկը գայ՝ առաջին հարցումը այդ պիտի ըլլայ։

-Բժի՞շկ պիտի գայ, հարցուց Էտիթ։

Աշխէնին տաքութիւնը քառասունի մօտ էր։ Էտիթին վրայ գորովանքի նոպայ մը եկաւ այդ լուրէն։ Մօտեցաւ Մոնիքին եւ. «Մա փով՚ շութ, մոն փովը անժ... » յայտնեց, րոպէ մը անոր կարմիր այտերուն նայելով։

Ներս մտաւ Պետրոս։ Տեղ մը նայեցաւ, տեղ մը գնաց, տեղէ մը ետ եկաւ, միշտ սահելով, միշտ tangente... Ի վերջոյ.

-Alors ? vieux !... Բարձրաձայն դուրս տուաւ ընկերոջը ուղղուած, համարձակ, «վերէն», որ անգամ մը եւս զարմացուց Հրանտին։

-Գիտե՞ս, Էտօ՛... ուղղուելով կնոջը։

«Ասոր հետ» (Հրանտին) Սորպոն եղած են։ Ինք առանց աշխատելու մի՛շտ գիտէր, ան՝ կ՚աշխատէր եւ չէր գիտեր։

-N՚est ce pas, vieux ?

Հրանտ նկատած էր որ յաճախ կնոջը ներկայութեան Պետրոս անճանաչելի կը դառնար։ Տարօրինակ շեշտեր կ՚առնէր, խօսքեր կը գտնէր։ Անհամապատասխան կոչականներ կը գործածէր... Մեծ նիւթերու անպատեհ քննութեանը կը ձեռնարկէր։

Ա՛ն ալ, Պետրոս ալ վարակուած էր առասպելախտէն։ Ա՛ն ալ, շատերու նման, ա լա Շահխաթունի, օտարոտի սիրալիրութեան եւ կեղծ անկեղծութեան խառնուրդովը, երեսիդ, սուտը կը յայտարարէր, ուրիշներու ներկայութեան, մանաւա՛նդ երեսիդ, քեզ ալ ստայօդ առասպելին հերոսը, մէկ դերակատարը կամ վկան դարձուած ըլլալուն համար։ Եւ դուն՝ նոյն հետայն մեղսակիցն ես։ Անխուսափելիօրէ՜ն։ Անհնարին է որ, այդ ջերմ ու «նուիրական» սիրալիրութեան թմրութեան մէջ, հերքումի մը կոպտութիւնը կարողանաս ստանձնել։ Այդ ախտը որ Շահխաթունիին մօտ, իր արդէն խարդախուած խառնուածքին օգնութեամբը, հասած էր դասական բիւրեղացումի, իր այլազան երանգներովը, ճարակած էր ամբողջ մեր գաղութը։

Չոպանեանինը քիչ կը սնանի անցեալի եւ ներկայի դէպքերէն։ Երբեմն նոյնիսկ խեթի ու զարտուղի ուշիմութեամբ մը, ան հոն կը պահէ առարկայական եւ չափաւոր թոն, առողջ համեստութեան մը տպաւորութիւնը պատրաստած։ Իր առասպելամոլութեան բուն դաշտը՝ ապագան է... Ինչպէս երէկ Խորհրդային կառավարութեան, այսօր, Վաշինկթոն կրնայ ղրկել ռազմավարական եւ դիւանագիտական ծրագիրներու լրիւ թղթածրար մը՝ վերջնականապէս լուծելու համար միջազգային բոլոր խնդիրները, հաստատելու համար խաղաղութիւնը, համաձայն իր վեհանձն եւ ամէնգէ՜տ եսին...

Փրոֆէսէօրը ինք չի սիրեր ըլլալ հեղինակը ստահիւս իր առասպելին։ Ան հանճարը ունի իր նախկին աշակերտներէն մին դարձնելու իր միթին հեղինակը... կամ վարձկան գրչակ մը։ Ինք միայն, վարպետօրէն, ստորակէտերն ու բութերը կը դնէ...

Օսմանեան Կայսրութեան նախկին մաժիսթիա ինը, թրքական յատկանիշ կը կրէ, մերթ՝ վայրա՜գ, մերթ՝ ստրկախոնա՛րհ, միշտ՝ սինիք... Ծօ՜ հիմա բերանը բանալ չի տան, ես տէյի իրենք չեն խօսիր, եւ մէկ եումրուխով... Իր նենգ հեգնանքը անսահման է՝ պաշտօնակիցներուն հանդէպ, բոլորն ալ առաւ - փախաւ, անկարող...

Փրէնս Հիւկ տը Փաքրադիտինը՝ ամէնէն աւելի բա՛րդը, հաւանաբար, վասնզի ամէնէն աւելի ախտաբորբոքն ու ֆրէստեանը։ Դիւցազնականը, գաղտնի ոստիկանականը, սուլթանի աղջիկներու առեւանգումէն մինչեւ Փարիզի հալերուն՝ ճրագու հաստ կիներէն մինչեւ աղջկայ գոլէճներու պեղումը, սթիլիսթիքի անստգիւտ խաղարկութեան դերուսուցումը՝ անհամար այլ տարրերու հետ կը մտնեն ցնորքի աշխարհէն ներս, զայրագնած սեռայինի շառայլ պատմուճանին մէջ փաթաթուած։ Իշխանին մտթը վատութեամբ չէ կազմուած երբ Չօպանեանինը կրնայ դիւրութեամբ քինախնդիր ու վատ դառնալ, երբ Շահխաթուիինը, ի ծնէ վատ, իբր գլխաւոր լծակ ունի միայն շահն ու շահագործումը, եւ փրոֆէսէօրինը՝ սնամէջ յիմարութիւնը...

Մէթրինը՝ փակ լռութեամբ էր հասկցուի, մածունին ամբողջ ամանը պարպած ու բերանը իսպառսպուռ սրբաց հերոսին նման...

Հ. Ա. Ք. ինը՝ երկչոտ ըլլալէ աւելի ձախ է երբ ձախաւեր չէ... Անոր թատերաբեմը այնքան լայն, անծայրածիր է - Շապին Գարահիսարէն՝ Փարիզ, Մոնփէլիէէն՝ Ռիւ Ժան Կուժօն, Շան զ՚Էլիզէէն Ռիւ տը Թրէվիգ, անցնելով կեդրոնական ոստիկանատունէն եւ շարժ մը նախարարութիւններէ, դուրս գալով փրէֆէի, Հէռիօի, Կէօպէսի տեսակցութիւններէն եւ մտնելով թաղային ոստիկանատունները, ամենուրեք բարկանալով, սաստելով, լուսաբանելով, տիրէքթիվներ տալով - այնքան անծայրածիր է որ դժուար է հետի՝ հասնիլ հերոսական դէպքերուն, կամ կարելի է՝ ջարդուած, ջարդոտած...

-Dis donc, vieux l շարունակեց Պետրոս, կը յիշե՞ս Պուկլէն եւ այն օրը որ Նիցշէի առթիւ, Սորպոնի մեր ամփիթատրոնին մէջ, բախում մը ունեցայ... La question n՚est pas la, բայց բերաննին բաց մնաց... Մեզի էնայիի տեղ էին դրած...

-Էնայի՜, էնայի՜... կրկնեց կինը, մանկական, զուարճալի կոպտութեամբ իբր թէ կէս կիսատ բառին իմաստը գիտնալը՝ խորապէս զաւեշտական

-Dis done, Էտօ՜, աս մարդը երբեք չի կրցաւ կութէ ընել Սիմըթիէռ Մառինը... Ես ա՛ն ատենը, ա՛ն, Վալէռի՛ին ներկայութեան նա՛, թող ըսէ՛, հո՛ն էր, Վալէռիին ներկայութեան՝ վերլուծեցի... ամա՝ վերլուծեցի... Կը յիշե՞ս՝ Պուկլէին փափաք յայտներ էր հետս ծանօթանալ...

-Ո՞վ, հարցուց Հրանտ։

-Վալէրի՛ն, ո՛վ... La question n՚est pas la, բայց մեզի, հայերուս ի՞նչ կը կարծէին։ La question n՚est pas la դեռ ես ալ բան մը չեմ, բայց ան ատեն, ուրի՛շ, ուրի՛շ... Սիմըթիէռ...

-Ճիշտ է, ընդմիջեց Հրանտ, չեմ հասկցած։ Օր մը առիթ ըլլայ, նորէն միասին կարդա՛նք։ Կը բացատրես։

-E ben mon vieux ! կ՚ուզե՞ս որ քեզի բան մը ըսեմ՝ նորէ՛ն պիտի չհասկնաս... Ուրիշ խնդիր է... ժենեռասիոնի, ինչ գիտնամ, ուրի՛շ...

Էտիթ ակնարկ մը ձգեց՝ մաղձով ծանրաբեռ որուն հին խմորումները ֆիզիքական անհանգստութիւն մը տուին Հրանտին։

-Բայց դո՛ւն քլոշա՛ռ մը մնացիր քլոշառ ալ պիտի մնաս... (Ռնգային մռլտուքով մը) Զաւակիդ բժիշկն իսկ ուրիշները պիտի կանչեն... յայտնեց կինը, ակռաներուն մէջէն։ (Դառնալով Հրանտին) Իսկ իր հայրենակիցները չե՞ն կրնար քիչ մը մտածել... Vous autres, les Armenoens, պիզաո մարդիկ էք։ Հայաստան, ժոկովուղդ, աղե՛կ, բայց... Եւ եթէ անոր համար ալ չէ՝ ե՛ս հապա... Tout de meme, je suis francaise, moi... Միւսը՛, միւս ազիաթիքը, Նիւ Եորք, հարուստ՝ քոմ իւն վաշ. եղբօրը ընտանիքը՝ հողն իսկ չէ... Vous autres, les Orientaux, անհասկանալի մտայնութիւն ունիք... աւելցուց։ Շրթներուն անկիւնները՝ ծալքերը շեշտուեցան, մութցան, բազմաթիւ տարիներով ծերացուցին զինք, երբ դէմքին մնացեալ մասը ստացաւ անկենդան, կաւիճի ճերմակութիւն։

-Հապա ինչպէ՞ս է որ քու մա՛յրդ, քու հարազա՛տ մայրդ, ամառը, տասըհինգ օրով իսկ երբ իր տունը գացինք՝ փանսիոննիս առաջուընէ վճարել տուաւ... Եւ դո՛ւն արդէն, առաջուընէ, բնականօրէն դրամը կը պատրաստես, պոռթկաց Պետրոս, մեծցած բիբերէն գայթակղութեան կայծակներով...

Էտիթ յանկարծ հանդարտեցաւ։ Կարծրացաւ։ Գզրոցը որ բացած էր՝ մնաց բաց, մատները անոր կոճակին։ Գլուխը կիսովին դարձուց ամուսնին.

-Պիտի զղջաս... արտասանեց, ցած ձայնով։ Քաշեց արոյրէ ակնարկներուն սլաքները որոնցմէ դեռ թոյնի կաթիլներ կ՚իյնային։ Գլուխը յամրաբար դարձուց իր առաջին դիրքին մէջ։

Շուարեցնող, խելագարեցնող էր այդ արարածներուն հոգեկան տալթոնականութիւնը։ Ինք աւելի քան բնական կը գտնէր իր ունեւոր մօրը պիզնէսը՝ որով թոռան կերած պատառը վճարել կուտար, եւ հեռաւոր ու անծանօթ տագրոջ մը մեծագումար օգնութիւններուն նուազումը - վասնզի տարիներէ ի վեր կ՚օգնէր ան - կը նկատէր ախտանիշ՝ այլասերած օրիանթօներու... Անոնց պարզապէ՛ս օրիանթօ ըլլալը եւ իր՝ Ֆրանսուհի, բաւական էր որ անոնք իր ճորտերը դառնալ պարտաւորուած ըլլային... Եւ  առջեւը դրուած իր հակասութիւններուն մէջէն պայթող ճշմարտութեան տեսքը կը դարձնէր զինք վա՛տ ու վտանգաւոր։ Ան այդ տեսքէն կը սարսափէր՝ ինչպէս չղջիկը լոյսէն...

Այդ պահին յաջորդող հրաշէկ լռութեան մէջ էր որ դուռը բացուեցաւ։ Երկու մարդ ներս մտաւ։ Մէկը ժպտուն, միւսը լուրջ։ Մէկը դժգոհ, միւսը «գոհունակ»։ Դժգոհը բժիշկ Մարկոսեանն էր, «գոհունակը»՝ պատուելի Գառնիկեանը։ «Սանդուխներուն վրայ իրարու հանդիպեցանք, ես ու Տոքթօրը, հի-հի-հի... » յայտնեց՝ «գոհունկ» մշտական զակազու լաւատեսութեամբ մը Տոքթ. Մարկոսեանին ալ ակնարկները ընդհանրապէս կը սահէին։ Բայց կը զգացուէր որ ան ուզած ատենը, վտանգաւորօրէն, թանժանթը կրնայ դաշոյնի մը ուղղահայացը դարձնել։ Պատուելիին ալ ակնարկները, շարժումները կլոր էին, եւ կը սահէին։ Իր ժպիտը. կերպասով շինուած վարդ մըն էր որ հազիւ քթիդ մօտեցուցած, ետ կը քաշէր, կը սահեցնէր...

Տոքթ. Մարկոսեան նեղորտած, mauvaise humeur, հարցաքննեց։

-Ի՞նչ կերցուցիք, ո՜վ գիտէ նորէն ինչ խվռ զվռ բաներ փորը լեցուցիք։ Տաքութիւն ունի՞։ Երէկ ալ ունէ՞ր։

-Այո՛, Տոքթէօռ։

-Քանի՞ աստիճան։

-... (Տուած հարցումներուն պատասխանը չէր լսեր արդէն)։

-Ի՞նչ գիտէք հապա։ Ձեռքո՛վ տաքութիւնը կը չափէք։ Ո՞վ ըսաւ ձեզի որ վէկանին տաք... (Յետոյ, առանց այլեւայլի՝ գրպանէն քաշեց թուղթն ու սթիլօն) կռիփ էնթէսթինալ է... քիչ մը պռոնշիթ ալ կայ... Բաց նայիմ բերանդ։ Անժինի սկզբնաւորութիւն մը...

Տոքթ. Մարկոսեանին հիւանդը եթէ հարուստ չէ՚ անպայման փիս պողազութիւն ըրած է, օղի խմած է, կիներու հետ է, հոգ չէ թէ հիւանդը բուսակերային է օղիին ինչ գոյն ըլլալը չի գիտեր, կնոջ մը պանդիպի՚ մայրթ փոխէ... Եւ վա՛յ իրեն եթէ ճշդել փորձէ, ո՛չ թէ հակաճառութեան համար այլ պարզապէս յօգուտ ախտաճանաչութեան։ Եթէ ան աղքատ է կամ լոկ «ընկերային ապահովագրեալ» մը, ի՛նչ հիւանդութիւն ալ ունենայ, պատճառը այն է որ գաղտնի սիֆիլիթիք է, կամ ֆուան ի ծնէ տկար է, թիսիւն գէշ է, արիւնը ճարպ կը դառնայ, կլանտը չի գործեր... Այս թնըացքին, զուգահեռաբար, ստորերկրեայ, միտքը գաղտնի ոստիկանական աշխատանք մըն ալ կատարած է։ Եւ գրեթէ միշտ, ամէնէն ապերախտ պարագային մէջ ալ, ելք մը գտած է, այս կամ այն եղանակով, ոեւէ եղանակով, ենթական շահագործման երանգի մը ենթարկելու, մնալով հանդերձ պարտաւորեցնողի, կեանք ազատողի, անձնուրացի դիրքին մէջ։

... Հա՛, կի՛նը ինչ կ՚ընէ, աղջիկը գործի՞ է արդէն, եղբայրը ո՞ր ճիւղին մէջ է։ «Հիչ» բան չըլլայ, բարոյական թրաֆիք մը - ընտանեկան գաղտնիք մը իմանալու, միջնորդութիւն մը կատարել տալու, մունետիկ դարձնելու... Տակաւ մօվէզ ճիւմէօռը կը մեղամանայ։ Մեկնումը սիրալիր, ժպիտի փշրանքով մըն ալ... Քանի մը րոպէ վերջ, «ենթական» կ՚ենթարկուի, փողոցը, կատարեալ տագնապի մը... Եթէ ոստիկաններ լաւ մը ծեծած ըլլային փորթ քոշէռի մը մութին մէջ, եթէ կաւատներ երեսին թքած ըլլային, եթէ գործակատարներ ամբողջ դրամը շորթած ըլլային, եթէ հայ գրավաճառի մը կամ Թօփուզեանին ճանկերէն նոր դուրս պրծած ըլլար, եթէ ստահակ մը մահիճը պղծած ըլլար, ան՝ մարմինն ու հոգին աւելի ծեծուած, ջախջախուած, կոխկռտուած, ցեխոտած պիտի չզգար...

Պատուելի Գառնիկեան երբեմն կ՚այցելէր, Պետրոսին որուն հետ լիպր արպիթրի խնդիրը կը քննէին ընդհանրապէս, հորիզոնէ հորիզոն, եւ կը փաստարկէին կաթոլիկութեան փտութիւնը։ Այս անգամ եկեր էր յայտնելու՝ հաւանական գործի մը լուրը։ Պէտք է որ Պետրոս ժամ առաջ ներկայանայ Հայկական Վարչատունը... Պետրոս փոխակերպուած է։

Այս այցելութիւնները մէկ շահեկանութիւն կը ներկայացնէին Էտիթին համար։ Անոնք ուտել խմելու առիթներ էին։ Խմելը՝ աւելի հաճելի կը դառնար։ Աւելի՝ թոյլատրուած... Մէկ մէկ Սէնզանօ սկսաւ սպասարկել։

-Մոն Հոմ սովորութիւն չունի ծրարով բեռնաւորուած տուն գալու։ (Կատակի տուող խնդուքով) Ներեցէք որ ո՛չ լիմոն կայ տունը եւ ոչ ալ, ինչպէս կ՚ըսեն, ամիւղ-կէօլ... Այն օրը որ մարդս փաքթով մը տուն գայ՝ c՚est un evenement... Ես դեռ չեմ, պատահած այդ էվէնըմանին... Պատուելի՜, ձեզի՛ ալ կաթիլ մը...

Հա՛-հիւ, չէ-այո՛, այո-չէ՛... Վերջապէս՝ կաիթի՛լ մը միայն։ Պատուելին մատը կը դնէ գաւաթին ստորին եռամասին։ Պռոնշիթի պէս բան մը կայ վրան, այսօր թող բացառութիւն ըլլայ, իբր դեղ... Խօսակցութեան հոսանքին մէջ՝ ցուցամատը անզգայաբար բարձրացած է դէպի գաւաթին վերնամասը...

Յետոյ սակայն, լիւքս տուփով մը պոնպոն պըտըտցուց։ Էտիթ երբեմն կը ստանար այդ կարգի նուէր մը։ Բոլորն ալա նստեցան շուրջանակի։ Գիտութեան սահմռկեցուցիչ յառաջդիմութենէն՝ խօսակցութեան նիւթը տարածուեր էր մինչեւ Աստուծոյ գոյութիւնը։ Պետրոս յայտնեց որ չկայ գիտական ոեւէ ճիւղի մէջ գիւտ մը որմէ ծորած վարկածը արդէն, ուրիշ ձեւով մը ըսուած չըլլայ, Քրիստոսէ տասնեակ դարեր առաջ, մասնաւորապէս հնդկական սքիւլթ Գրոց մէջ որոնք գրեթէ ամբողջութեամբ միսթէռով պատուած են դեռ...

-Օրինակ, մեծահռչակ անգլիացի բնագէտ մը՝ Սըր Ուիլիամ Կրով որ տառացիօրէն գրած է. «Արագօրէն կը մօտենայ այն օրը ուր պիտի խոստովանինք թէ մեզի ծանօթ ուժերը երեւութային յայտնումներն են միայն այն իրականութիւններուն որոնց մասին բան մը չենք գիտեր, բայց որ հիները կը ճանչնային եւ իրենց պաշտամունքին առարկան դարձուցած էին...

Ներս մտաւ նաեւ Տիկին Ադամեան։ Իրականին մէջ Մատէնճեանները կը սպասէին անոր եւ սակայն այդ պահուն անոր այցելութիւնը բոլորովին մոռցած էին։ Ամերիկեան քոլի մը բերած էր եւ գրասիրական ընկերութեան մը կողմէ՝ գումար մը։ Էտիթին ականջին, մեծ ծամածռութիւններով, ցաւ կը յայտնէ որ իր սպասած մեծութիւնը չունի «գումարը», բայց, ուրիշ անգամ... Փոխադարձ ներողութիւններու, սիրալիր բողոքներու զեղում եւ նրբութեանց մրցում...

Պետրոս հնար գտած էր քովի սենեակը առանձնալու, արագ յարդարանք մը կատարելու եւ հարգուելու։ Դուռը բացաւ եւ ներս մտաւ՝ կռնակը տեսակ մը սահեցնելով։ Հրանտ կը դիտէր զմայլած... Բաց շագանակագոյն քառակուսիներով տափատ մը, քիւլոթ տը կոլֆ, որ կը սեղմուէր ծունկերուն տակ։ Նոյն երանգով, երկարավիզ, բուրդէ, էքոսէ գուլպաներ։ Զոյգ մը լաստ՝ իբր կօշիկ, վերին աստիճանի արդիաձեւ, Կռան Պուլուառ, գոց շագանակագոյն այծեամէ, հաստ՝ թռիփլը քռեփ ներբաններով։ Նոյն երանգէն, գրեթէ թէթ տը նէկը, փուլ օվըր մը։ Գոց շագանակագոյն շապիկ, բաց գոյն փողկապ ջրոտ շագանակագոյն։ Կանաչ բաճկոնակ մը՝ թաւիշէ, ցցուն գիծերով եւ ակօսներով։ Օձիքին տակ, կիսովին դուրս ելած եւ կուրծքին վրայ, ծաղկաւոր, կարմիրի մերձ շագանակագոյնով՝ էշառփ մը։ Գիսախռիւ։ Գոհ։

Տոքթ. Մարկոսեան կը յայտնէր այդ պահուն.

-Չէ՛, ե՛ս... (Ժպիտ մը՝ անխախտելի համոզումի) Աստուած մաստուած չկայ...

Պետրոսին համար, երբեմն, այս կարգի հաւաքոյթ մը, կատարեալ խրախճանք մըն էր։

-Ինչպէս թէ, սակա՜յն վրայ բերաւ սիրալիր, ուրեմն՝ այս աստղերը, մեր երկիրը, բոյսերը, մարդը ինքը՛, այսպէ՛ս իրենք իրենց...

-Անգամ մը եղած է, այդպէ՛ս ալ կ՚երթայ... աւելցուց, ծոյլ, կտրուկ ու անտրամադիր։

Գրեթէ բոլորն ալ հազիւ յաջողեցան ծածկել իրենց զարմացումը որ սակայն վերին աստիճանի թէ՛ «շուն» թէ՛ «աղուէս» Տոքթորէն չվրիպեցաւ։ Հարկ էր վերագրաւել խախտուած համարում մը։

-Ուժ մը կա՛յ, անշուշտ, տիեզերքը այդ ուժով կը դառնայ, անիկա ամէն բանի մէջ է, հիւլէէն սկսեալ մինչեւ աստղերը, այո՛, այդ ուժը՝ աստուած է, եթէ կ՚ուզէք... Այսօր գիտութիւնը ցոյց կուտայ մեզի թէ, օրինակ, սա սեղանին մէկ յետին մասնիկին մէջ ինչ էնէրժիի... Այսինքն նիւթը կը վերածուի անսահման էնէրժիի մը որ ամէն տեղ է, որ աստուած է, ինչպէս այս սեղանը (մատով սեղանին դպաւ), այս առարկան (առանց ուշադրութեան կօշիկին քիթովը հոտ վերադարձած ու լքուած գիշերանօթին դպաւ), այս ձեղունը, երկինքը, մենք, ամէն ինչ՝ աստուա՛ծ է...

-Ատիկա ատպէս չեղա-ա՛ւ... հի-հի-հի՛, անուշ մեղմութեամբ վրայ բերաւ Պատուելին, որ, թէպէտ կարի ուսեալ, գաւառաբարբարռի հում կնիք մը կը պահէր թէ առոգանութեանը թէ կարգ մը բառերու ընտրութեան մէջ։

-Պէտք է որ հաւատանք բարի, գիտակից Աստուծոյ մը, որ, վերը, կը հետեւի մարդոց գործերուն, կը միջամտէ, կը տնօրինէ, հի-հի-հի՛...

նօ՛, ա նօ՛, Պատուելի՛, ընդմիջեց Տոքթորը, կէս բարկութեան մը կէս բրտութեամբը, անցած է «Աստուած Պապային» ժամանակը... Ատ  հաշուով, մէկ քանի՞ աստուած կայ, եզրակացուց, չոր եւ ձանձրացող, հակառակ Պատուելիին մեղմ ու անուշ խնդուքներուն։

Էտիթ նմանապէս կը մնար նստած, յաճախ, առանց իսկ գուշակելու խօսակցութեան նիւթը։ Ոտքը ոտքին, ձեռքերը ծալլած կուրծքին, ծխելով, ակնարկները կը հաստատէր մէկ դէմքէն միւսին։ Օտարներու ընկերակցութիւնը, անծանօթ լեզուով անվերջ խօսակցութիւնները, իր մազաչափ չձուլուած անհատին կեղծ համակերպումն ու «հաճոյքը» հազիւ կը քօղարկէին իր թունաւոր արհամարհանքը եւ զինք կը նետէին ատելութեան նոպաներու մէջ։ Ուղեղէն՝ խաթարուած ու նեխած խորհրդածութիւններու թափօրներ կ՚անցնէին, ճմռթկելով իր սպիտակ դէմքը։ Եւ սակայն «զարգացումը» նմանապէս իր եղծանուած էակի սնոպիզմին մէկ երանգը եկեր դարձեր էր։ Ի՛նք ալ կրնայ կարծիք յայտնել «բարձր» նիւթերու շուրջ, ինք ալ ընթերցում կը կատարէ... Տիրեց կարճատեւ լռութիւն մը։ Տիկին Ադամեան եւ Պատուելին ժպտեցան Էտիթին, կերպով մը մեղմելու համար օտար լեզուի գործածութիւնը։ Ան դադրեցաւ Ռէքսին գլուխը փայփայելէ եւ համարձակ.

-Վերջերս գիրք մը կարդացի, ա՜, զի՜ւթ, հեղինակին անունը (նեղուած ճակատը կը շփէ)... ինչ որ է, peu imports... Գիտէի՛ք որ արջերը գիտեն զանազանել տղամարդը կնոջմէն եւ երբե՛ք չեն յարձակիր կնոջ վրայ...

-Ինչպէ՞ս թէ... ըրաւ Տիկին Ադամեան զարմացած։

Էտիթ գոհ է որ ներկաներուն հետաքրքրութիւնը կը շարժէ, կը կատարէ «զարգացածի» իր պաշտօնը։

-Այո՛, այո՛, այդպէս, il parait gue, կը մօտենայ, դունչը  կը խօթէ կնոջ փէշին տակ, կը հոտուըտայ եւ, il parait gue, կը ճանչնայ, եւ, il parait gue բան մըն ալ չի ըներ...

Լռութենէ մը վերջ, ցրուելու համար ինչ որ ճնշում, Տիկին Ադամեան, ոգեւորուած շեշտով։

-Բայց, սիրելի Պատուելիս, դուք ինծի այն բացատրեցէք թէ՝ ինչու՞ Չարը, սա Չարը գոյութիւն ունի, այսքան երկար ատեն...

-Հի-հի-հի՜, ըրաւ Պատուելին, քիչ մը կարմըրեցաւ , ըսես՝ երջանկացաւ եւ ակնարկները պտըտցուց մէկէն միւսին։ Յետոյ, խնդուքին արեւը քաշուեցաւ դէմքէն եւ ձգեց ժպիտի տարտամ լոյս մը աչքերուն մէջ միայն.

-Չա՜րը... պէ՜տք է, ա՛ն ալ պէտք է... Դուք անշուշտ սա պոնպոն ասիտիւլէն ճաշակեցիք, կամ, սա մեր պայրամ շէքէրին, կամ եթէ կ՚ուզէք պարզապէս ձեր՝ տիկիններուդ սա անուշները եթէ անոնք միայն շաքարով պատրաստէք՝ չուտուիր, սիրտ կ՚առնէ... Դուք ի՞նչ կ՚ընէք, կարծեմ լիմոն տուզի կը խառնէք հետը... հի-հի-հի՛... Շաքարը Բարին է, թթուն՝ Չարը... հի-հի-հի՜... Անուշը աւելի՝ աղուոր կ՚ըլլայ, իշտէ...

-Հա-ա՜... Բայց, սիրելի Պատուելիս, արդեօք քիչ մը շատ երկար չտեւե՞ց...

-Ինչը՞։

-Ը-ը՜... լիմոն տուզին... Յետոյ, գիտէ՞ք, ես անուշ շա՛տ պատրաստած եմ եւ կը սիրեմ պատրաստել, կան տեսակներ ուր լիմոն տուգիին երբե՛ք պէտք չկայ, երբե՛ք, ընդհակառակը՝ ամէն ինչ կը վառէ, կը փճացնէ...

-Օր մը պիտի գայ, աւելցուց Տոքթ, Մարկոսեանը, շեշտի եւ ձայնի սարսափելիօրէն խոնարհ չաւակնութեամբ, որ չար մար մենք օդը պիտի ցնդեցընենք, այսինքն Գիտութիւնը... Ներքնահոս գեղձերուն, հորմոններուն, ուղեղին, ողնածուծին վրայ այնպիսի ազդեցութիւններ պիտի յաջողինք յառաջ բերել որ լիմոն տուզին պատմական յիշատակ մը պիտի դառնայ միայն...

-Կը կարծէ՞ք, հարցուց Պատուելին, այս անգամ բոլորովին լրջացած։ Յետոյ յանկարծ՝ խնդուքը բռնեց նորէն, - Հի-հի-հի՛... Ես անցեալները գիրք մը կը կարդայի, տեսակ մը Դարմանումի  Պատմութիւնը, դարերուն ու ժողովուրդներուն մէջէն։ Երեւան կուգայ որ դարմանումի բոլոր եղած ու կարելի ազդեցութեանց բանակներուն դիմաց, ախտայինը, նոյն հետայն, նո՛ր բանակներ երեւան բերած ու հակադրած է... Դժուար թէ երբեւիցէ  լիմոն տուզին չքանայ...

-Որոշ է որ, յայտնեց Պետրոս խոհուն, շատ սիրելի արտայայտութեամբ, այսինքն կէտ մը կայ որ շատ ազդած է վրաս, որ մեծին լրջութեամբ պէտք է նկատի ունենալ։ Ամէնէն մեծ մտածողին ալ, դարձեա՛լ, մտածումը մա՛՛րդ տեսակին յատուկ է։ Ենթադրենք գոյացութիւն մը, էակ մը որ այնքան բարձր ըլլայ մարդէն, ինչքան, օրինակ, մարդն է՝ մուկին բաղդատմամբ, - եւ երբե՛ք անհեթեթ չէ այս կարգի ենթադրութիւն մը, նոյնիսկ գրեթէ գիտականապէս հաստատելի։ Այնպէս ինչպէս մուկը չի կրնար հասկնալ ինչ կ՚անցնի կը դառնայ, օրինակ, Այնշթայնի մը գլխուն մէջ, այդպէս ալ, Այնըշթայն կը դառնայ մուկ մը, բաղդատմամբ այդ ենթադրական էակին։ Այն ժամանակ, շաքար, լիմոն տուգի բոլորովին իրենց բաղադրութիւնը կը փոխեն, բոլորովի՛ն։ Իրենց հաստատած հարցն իսկ իսպառսպուռ կը չքանայ որովհետեւ, հոն, քիմիան եւ բնագիտութիւնը իրենց օրէնքնե՛րը փոխած են արդէն...

-Այս երեւոյթը տեղի կ՚ունենայ, նոյնիսկ , հասարակ մտածողի մը եւ բարձր մտածողի մը քննութեանց միջեւ։ Մակարդակները փոխուելուն պէս՝ հանելուկ եւ առեղծուած կը լուծուին եւ... հի-հի-հի՜, սակայն, նոր առեղծուածներ կը դնեն մէջտեղ... Աւելի քէսկին... աւելցուց Պատուելին։

-Ինչպէ՞ս կ՚ուզէք որ բարին  ըլլայ՝ առանց որ չարը ոտքի տակ առնուի, յայտնեց Հրանտ, աւելի իբր բարձրաձայն խորհրդածութիւն մը քան թէ համոզում մը։ Բու՜ն բարին՝ չարին ջախջախումն է, ինչպէս լուցկիի մը փոսփորին՝ այդ թոյնին փճացումն է որ երեւան կը բերէ լոյսը։ Չարին չհարկադրուող բարիի աքթ մը, բարեգործութեան արարք մըն է որ զգայուն տիկին մը իր քարտուղարին միջոցով ընել կուտայ։ Կամ, ինչպէս անմեղութիւնը՝ առաքինութիւնը չէ։ Նօ՜, նօ՜, Չարը անխուսափելի՛, անխուսափելի՛ է, չարը բարի է...

-Հետեւաբար եւ՝ տառապա՛նքը, վրայ բերաւ Տիկին Ադամեան։

-Չե՛մ ուզե՛ր, չե՛մ ուզե՛ր... փողոց չե՛մ երթա՛ր... յանկարծ սկսաւ ճչալ Աշխէն, գահավիժող անձկութեամբ։ Բոլոր ներկաները շշմեցան։

Տիրեց լռութիւն։ Սթափած՝ Պետրոս մօտեցաւ բազմոցին... «Հազար անգամ ըսեր եմ... Ատով մի՛ հնազանդեցներ աղջիկը... », ակռաներուն մէջէն։

Մէկ երկու անգամ, Մատէնճեան ընտանիքը տառացիօրէն փողոց մնացած էր։ Աշխէնին փոքրիկ սիրտը կրած էր այդ դրութեան ամբողջ տագնապը։ Ընդհանրապէս տեղէ տեղ, տունէ տուն նետուած էր ան։ Տագնապ մը որուն մէկ յարձակումն իսկ բաւական է դառնալու համար սաղմը ամբողջ ջղային դրութիւն մը քանդող եւ քշող ետքը, ենթական՝ նէորասթէնիի տարտարոսը։ Անոր միշտ, անզգայաբար, բաժնել տուած է, քառապատկուած սաստկութեամբ, ծնողքը իր մղձաւանջը։ Եւ ան զգացած է որ իր չորս կողմը, ամէն ինչ թշնամական, վտանգաւոր կը դառնայ։ Նոյնիսկ իր ամէնէն սիրած էակները, նոյնիսկ իր մամիկը, իր պապիկը յանկարծ դէմք կը փոխեն եւ բոլորը կը մտնեն այդ սառեցնող, այդ մահաշունչ, անհասկանալի թշնամութեան յորձանքին մէջ։

Էտիթ նուիրուած է խելայեղ, դժպատեհ, մայրակա՛ն անձնուիրումներու, շռայլելով ընտանի կենդանիներու բոլոր կրճատուած կոչականները։ Ձեռքերը երկինք կը բարձրացնէ, ճակատին կը զարնէ, ողբերգական եւ փլասթիք կեցուածքներու մէջ կ՚անշարժանայ... Երբեմն, աչքերէն, պողպատի պէս սառած, կարծր, հատու՝ մեղադրանքներ, ամբաստանութիւններ կը պոռթկան, ուղղուած Նիւ Եորքի տագրոջը եւ հայ ազգին դէմ... Նոյնիսկ ի՛ր, ի՛ր գոյութիւնը կ՚անտեսուի, ինք որ, tout de meme... Տես թէ կը հարցնէ՛ ինքզինքնին (տագրը) թէ ի՛նչ կուտեն, ի՛նչ կը խմեն...

Տոքթ. Մարկոսեան հրաժեշտ առաւ։ Սանդուխներուն վրայ.

-Ի՞նչ կարելի է ընել, Մարկոսեա՛ն, հարցուց Հրանտ, նեղուած։

Տոքթորը փոխեց իր շեշտը։ Լուրջ, ուղղամիտ.

-Լաւագոյնը հիւանդանոց մը փոխադրելն է եւ... անմիջապէս։

Պահ մը մտածելէ վերջ՝ ներքին գրպանէն ուրիշ թերթ մը քաշեց եւ ստորագրեց արտօնութիւնը ընդունումի։

Պատուելին, մեկնելէ առաջ, յայտնեց իր մօտակայ այցելութիւնը՝ Հրանտին։ Բոլորը ի վերջոյ մեկնեցան։ Մնաց միայն Տիկ. Ադամեան, Էտիթ իր գայթակղութիւնը կը յայտնէր՝ Հրանտին ամուսնութեան վերաբերմամբ։

-Առաջի՜ն անգամ, առաջի՛ն որ ծանօթացանք, արդէն մտաւորականները սկսաւ ծաղրել եւ ամուսինը բամբասել։ Է պիէն, իրաւ որ շատ գարշելի բան մըն է ատիկա... Եւ ան ալ Հրանտին պէս տղայ մը...

Էտիթ, դիւրայոյզ եւ կրքոտ դարձաւ կատաղի.

-Իմ վրաս տեսակ մը կը նային. տեսակ մը... «Անբարոյական կ՚երեւայ», ըսեր են... Բայց շուտով, շուտով երեւան պիտի գայ թէ ի՜նչ փուռիթիւռներ են, իրենք ալ, որ այդպէս, ինքզինքնին հաւատացեալի, ջերմեռանդի, գիր ու գրականութիւն սիրողի տեղ անցուցեր են... Թի՜ւ, կեղտոտներ... (ցած-ցած ձայնով) Ե՜ս, գիտե՜մ, գիտեմ որ ես կորսուած եմ... Բայց ոչ ոք գիտէ դեռ որ ատոնք երեքը միասին իմ ոտքի կեղտիս չափ ալ բարոյական չունին...

-Բայց, սիրելի Տիկին Էտիթ, ի՜նչ, ի՜նչ կարելի է ըսել... Ինչպէս չեն գնահատեր այդպէս անսպասելի, անհաւատալի բախտ մը, այդ տեսակ ընտանիքի մը մէջ գալ իյնալ եւ... Ա՜, սարսափելի բան մըն է հասարակ ըլլալը, գիտէ՞ք, հասարա՛կ... ՕԴէմքը թոյն խմող հիւանդի կծկումներ առաւ) Գացի՜, ե՛ս ալ գացի, տեսա՜յ... Երեք հատ գընտըխ աղջիկներ՝ տուն տեղը կեղտոտութեան մէջ... Սպասուհին ալ ճամբեր են՝ իբր թէ հանրային կարծիքին համար...

Խե՜ղճ Հրանտ, միշտ երջանիկ ժպիտ մը կայ երեսին... Եւ առաջին տուն մտնող մարդուն հետ կը նստի ամուսինը կը բամբասէ, կը զրպարտէ... Ձեն ամչնար, երկու աղջիկ գացեր ինկեր են վրան եւ քոյրերնուն տունը կը քանդեն...

-Ca Elles vont briser le menage de leur seur froidement...

Հրանտ եւ Պետրոս փոխադրեցին Աշխէնը Հռիթալ Փասթէօռ։ Իրարմէ հրաժեշտ առնելու ժամանակ, անսպասելիօրէն, սինիք քրքիջով.

-Հաջան շունը՝ խածան չըլլար, հը՞... ըսաւ Պետրոս։

Ընկերը յանկարծակիի եկաւ։ Կռնակէն կռուփի հարուած մը ստանալու պէս։ Չկրցաւ ոեւէ պատասխան տալ...

Հրանտ չէր կրնար այդ թաղը գտնուիլ՝ առանց մտնելու, գոնէ քանի մը րոպէով, Լիւքսէմպուրկի պարտէզը։ Կը սիրէր։ Իր անկիւնները ունէր։ Փոր Ռուտեալի մուտքէն յառաջացաւ դէպի այն առիւծին արձանը որուն գլուխն ու բաշերը ամբողջ աշխարհին մարտի հրաւէր կ՚ուղղէին եւ որուն թաթերուն տակ՝ դիտապաստ՝ եղջերու մը ինկած էր։ Ան կը մտածէր այսպէս մեծադիր արձանի մը մասին որ առիւծին տեղ, գլխու այս մարտահրաւէր վեհութեամբ, «Գամբռ» մը ըլլար եւ եղնիկին տեղ, անոր ետեւը, «քոթոթներու» թափօր մը... Ամայութիւն։ Մերկ ծառերուն մէջէն կը տեսնուի պարտէզին ցանկապատը որուն երկայնքին, հնազանդ, երկրաչափական բեկբեկուն գիծերով, նմանապէս մերկ, կ՚երկարին սանձի եւ խնձորի բուները։

Դանդաղօրէն սկսաւ յառաջանալ դէպի Ֆոնթէն տը Մէտիսի, նմանապէս իր նախասիրած անկիւններէն մին։ Անգամ մը եւս, ասեղի նորոգուող մըշտումովը, անդրադարձա։ Պետրոսին օտարոտի վերաբերումին։ Եւ սակայն, եւ սակայն, քիչ առաջ, իրենց տունը, խօսակցութեանը ընթացքին, ինչքա՛ն համակրելի էր իր դէմքը, ուշի՛մ, խոհո՛ւն... Անկե՜ղծ... Իր անձնաւորութեան լաւագոյնը որ տիրապետելու վիճակուած էր եւ որ սակայն՝ վիժած՝ կը գալարուէր... Կօշիկին ու գուլպային տեսքը չքացեր էր... Եւ ընդհանրապէս, ինչ լա՜ւ էր, ինչպէս հեշտի՛ն էր կեանք, պահ մը, այնտեղ, երբ սրտագին խօսակցեցան... Ամէն մէկ էութիւն իր լաւագոյն, իսկական պատկերին կը դիմէր։ Ինչո՞ւ խանգարուեր էր կեանքը, արգիլուեր որ ա՛յդ տիրապետէ... Ո՛վ է ինկեր այս մարդոց ետեւէն։ Ի՜նչ անագորոյն, յամա՛ռ հալածանք որ պատուական մարդիկ՝ վատափոխուած՝ դարձուցած են մեր գաղութը bouillon de culture մը ուր վստահութիւնը, սուտը կը խմորուին, կ՚աճին եւ ուր արժանավայելչութիւնը, իր վերջի շունչն իսկ, կը կասի խեղդամահ... Աչքին առջեւ եկաւ Պետրոսին դէմքը, իր ամէնավերջի արտայայտութեան տակ... Մարմինը, հրաժարելէ առաջ իր գոյութենէն, օրհասական գուպարի զարմացնող սաստկութիւնը, յամառութիւն յայտէր բերել։ Հոգեկանը, հալածուած, իր ամէնէն թագուն, էական զսպանակներուն մէջ հարուածուած, յառաջ բերած էր այն զարտուղի քինախնդրութեան արտայայտութիւնը որ Պետրոս կը կրէր....

Հրանտ կը դիտէր Փոլիֆէմի զանգուածեղ, հակած գլուխը որ կը տեսնէ, վարը, քարայրի բերնին, Արսիսի գրկին, Կալթէն... Գեղեցիկ... դիւրաբեկ... Իսկապէ՛ս եղած չէ՛ ան լսելու սրինգը Կիկլոպային։ Հասարակ հովիւներուն ինչքը կրնայ ըլլալ միայն ան։ Հասարակ խաշնարած մը լեզու կը գտնէ, երբ պէտք ըլլայ, անոր հախէն ալ կրնայ գալ։ Փոլիֆէմ, տիտան կրնայ վախնալ անորմէ։ Իր սրինգը անհասկնալի մնալուն պէս՝ ան աւելի անզօր է քան թէ հասարակ հովիւ մը։ Այդ փխրուն մարմինը՝ վտանգաւոր է, անոր ճակատը նեղ է, ռնգունքը կը շնչեն ծովին թունաւոր շոգիները... Հրանտ տրտմեցաւ՝ անբնական, նախազգացական ցնցումով...

Յանկարծ, առանց ոեւէ պատճառի, ետեւ դարձաւ։ Պետրոս կանգնած էր՝ քայլ մը անդին։ Կռուազան, վտանգաւոր։ Երկու ձեռքը գրպանը վերարկուին որ տակէն թոյլ կուտար ցուցադրութիւնը տէնէ կօշիկներուն, էքօսէ գուլպաներուն, քիւլոթ տը կոլֆի ծնրակապին։ Կոպտութեամբ ինքզինքը ձգեց փայտէ նստարանին վրայ։ Հրանտ ժամացոյցը նայեցաւ։

-Փռեսէ է, այս մարդիկը միշտ փռեսէ են։ Մե՜նք՝ անգո՛րծ, պաա՛պ... անո՜նք՝ փռեսէ... Թի՛ւ, միայն բառը ինքը՝ կեղտոտ պուռժուա կը հոտի...

Հրանտ ինքն ալ նստեցաւ նոյն նստարանին վրայ, անոր քովը։ Ընկերոջը խռովքին ծանրութիւնն իսկ, խորհրդաւորօրէն, իր մէջ սահեցուց ինչ որ յանցաւոր ըլլալու զգացում եւ դարձուց կրաւորական։

-Լռէ՛, կրնաս լռել ուզածի՛դ չափ, գուլպաներս դիտել... Չի բռներ, ալ չի բռներ, բոլորիդ ալ չափեր եմ, ինչ ըլլալնիդ հինգ մատիս պէս գիտեմ... Ի՜նչ կը քննադատէք ուրիշները, եւ ի՛նչ գոհ էք դուք ձեզմէ... Իմ կնիկս ի՛նչ ալ ըլլայ՝ նորէ՛ն քուկինէդ բարձր է... (Պետրոս իր խօսքը ընդգծեց յանկարծ ձեռքը գրպանէն հանելով եւ օդին մէջ շարժում մը ընելով։ Հրանտ չկրցաւ ցնցում մը խեղդել։) Ե՛ս՝ գոնէ՝ պիլէրէ՛ք առած եմ.. ամէն ինչ բաց է... Իրե՛նք... իրե՛նք, ինչքա՛ն կեղծիք, ինչքա՛ն յաւակնութիւն... փռթէ նասիոնալ, Թօփուզեան կը քննադատէք... Ձեր եսը ա՛լ աւելի փքած, ա՛լ աւելի նեխած... Ինչ խեղճ բանե՛ր էք, ինչ խե՛ղճ բաներ, մէկդ բանաստեղծ, մէկդ արթիսթ, մէկդ արձակագիր... Ձեր չարութիւնը, ձեր նախանձը ինչքան վատ է, ինչքան յղի՝ աւերումով։ Ձեզմէ մէկ մէկ ոճրագործ կրնայ շինել... Ամէն մէկը՝ աշխարհիս կեդրոնն է։ Ամէն մէկէդ զատ՝ բոլոր մնացեալը ճճի՜, ճանճ... Ո՛չ թէ հայ ազգը մարդկութի՛ւնը տէր պէտք է կանգնի ձեռմէ ամէն մէկուն... Այլասերածի ձեր պզտիկ մէկ ցափըռտուքը՝ տիեզերական էվէնըման է որ աննշմար կ՚անցնի եւ անոր հեղինակը, գոհ, նոխազ, մարտիրոս... Բան մը չըսելու պայմանով՝ հարիւրաւոր էջեր լեցնող ախոյեաններ, այդտե՛ղ, հա՛, անմրցելի էք... Ա՛, ինչքան չա՛ր է ձեր չարութիւնը... Արիւն կը հոտի... Խուլ թշուառականի մը լաքէները... Ձեռքերնուդ գայ՝ գերեզմանէն պիտի հանէք ձեր մէկ գրչեղբայրը, դիակը լաւ մը նորէ՛ն կոխկռտէք, կօշիկնիդ լաւ մը դէմքին սրբէք, ու անմիջապէս, վախնալով որ հրապարա գայ, նետէք իր փոսը... (ինքն իրեն։)

-Ոսկորի կտոր մը փրցընելու համար ձեր բոլոր վատութիւնները դաւերը, ուրացումները՝ գաղափարի մը, նուիրական անունի մը կը կապէ՛ք... Կուսակցութեան մը ոսկեայ անցեալին դիակապուտները... Մարդ մտածելէ՛ որ այդ ողորմելի Թիփն է, այդ խեղճ ու կրակ թիփն է որուն առջեւ սուստա բռնած էք...

Երկուքն ալ ատեն մը լուռ մնացին։ Պետրոսին դէմքը խենթի կծկումներ կ՚ունենար։

Հրանտ ճնշուեցաւ։ Ճզմուեցաւ։ ինչպէս ցեխոտ լողքարի մը տակ։ Կորսնցուց համբերանքը։ Երկու ձեռքերով գլուխը սեղմեց.

-Աստուա՜ծ, նորէ՛ն, նորէ՛ն ասիկա... Կարելի չէ՛, կարելի չէ՛ ապրիլ... (Վարի շրթունքը կը դողար։ Կոտրտուող ձայնով) Միշտ եւ ամէն տեղ հոգեկան այս տալթոնականութիւնը... Փոխէ՛, մէկ անգամէն փոխէ՛ երանգապնակիդ անկիւնը, եւ ամբողջ կեանքը ուրիշ կերպ պիտի տեսնես... Ա՛ն ալ կայ ուրիշ կերպն ալ գոյութիւն ունի... Դեռ ուրիշ կերպեր ալ...

-Ո՛չ, պատասխանեց վճռական, ես իմ բաժինս ունեցած եմ... Բաւական ատեն է արդէն որ ինքզինքս կը խաբեմ...

-Հազար անգամ նախընտրելի է աւելցուց Հրանտ մեղմութեամբ ու տառապելով, ամբողջ կեանքը «խաբուիլ»... Կարելի չէ ապրիլ... Պէտք է հաւատալ, շշնչաց։

Լռեցին։ Միւսին դէմքը, պրկուած, կը ծամածռէր։ Յանկարծ պոռթկաց նորէն։ Բարձրաձայն, գրեթէ պոռալով.

-Գիտե՛մ, գիտեմ թէ ինչ կ՚անցնի հիմա միտքէդ, բաց գրքի պէս կը կարդամ... Կը բաւէ որ ես իմ սրտիս էջերը դարձնեմ... Բայց գոնէ, ես յաւակնոտ չե՛մ, դուն յաւակնոտ ե՛ս, հասկցա՞ր, հասկցա՞ր հիմա մեր մէջ եղած տարբերութիւնը։ Ինձմէ ցա՛ծ ես, իշտէ ա՛տ տեղ ինձմէ ցա՛ծ ես, ինչ ալ ընես՝ ինձմէ ցա՛ծ ես...

-Ես ե՞րբ քեզմէ կամ ոեւէ մէկէն...

-Ե՞րբ ըսեր ես... Մի՛շտ կ՚ըսես, քու ամէ՛ն ինչդ ատիկա կ՚ըսէ, քու խոնարհութեան քարոզնե՛րդ իսկ ատիկա կ՚ապացուցանեն։

-Թերեւս իրաւունք ունիս, յայտնեց Հրանտ՝ մտածելով, լրջօրէն, վերին աստիճանի յոգնած։

Պետրոսին կրակը մեղմանալու տեղ՝ բորբոքեցաւ հաւանութեան իւղէն։

-Ի՛նչ վարպետ են, ի՛նչ վարպետ... Թերեւս իրաւունք ունի-ի՛ս... Ի՛նչ աղուոր թօն կ՚առնեն։ «Իմ քոնսէրթօս» ըսած ատենդ... (Ցատքելով) Եւ, ի՞նչ կ՚ըլլայ որ, ի՛նչ կ՚ըլլայ որ - սուտ ու մուտ ձեւերը մէկդի նետէ, եւ հանդարտօրէն, հասկցա՞ր, հանդարտօրէն բացատրէ, հասկցուր ինծի - ի՛նչ կ՚ըլլայ որ մանուկ մը հիւանդանոց դնես... Չըլլա՞ր, չի՞ պատահիր... Պատիւիս մի դնա՛ք, պատիւիս չըլլայ որ դպնա՛ք, իմ պատիւս շիւշէ է...

-Եւ պիտի տեսնաս, պիտի տեսնաս որ հաջան շունը խածան ալ կ՚ըլլայ, պիտի ցըցնեմ... Փոխ տուած դրամիդ համար ալ՝ հոգ չ՚ընես... Եթէ նոյնիսկ մեռնի, արնո՞ւնն է յանցանքը, որո՞ւնն է, ըսէք, որո՛ւնն է... կը պոռար, հիսթէրիք նոպայի մը մէջ...

Հրանտ ոտքի ելաւ, հեռացաւ քիչ մը, քալեց աջ ու ձախ, վերադարձաւ։

-Սարսափելիօրէն անօթի կը զգամ, երթանք։ Մեզի՛ երթանք, եկու՛ր։ Արփիկը կը սպասէ հիմա...

-Չէ՛, չէ, ըրաւ վրնջագին, բոլորովին իր մըտքերուն հետ, ինձմէ աւելի ցա՛ծ մարդ գոյութիւն չունի։ (Քստմնելի մեղմութեամբ մը) նրբացուցած եմ կը հասկնա՞ս նրբացուցած եմ... Նետէ՛ հարիւրնոց մը, նետէ՜... (Բարկութեան տեսակ մը որ կատաղութեան կը միտէր) Կ՚իյնամ կը ժողվեմ, ոտք կը լղեմ... Ի՞նչ ուզես կ՚ընեմ... Յօդուած մը, յօդուածներ կը ղրկեմ թերթերուն, - քոնսէրթօդ, լոյս չտեսած եւ թերեւս երբեք չտեսնող քոնսէրթօդ՝ այնպէ՜ս գովեմ, մասնագիտական, Թեքնիք տուեալներով որ աչքդ բաց մնայ... Կ՚ուզես՝ միջնորդութիւն  ընեմ, ի՛նչ տեսած միջնորդութիւն որ ուզես... Բան չի փոխուիր մա՛րդ չի զարմանար, մեր ամբողջ գաղութը միջնորդներու հասարակութիւն մըն է... Ոտքդ դիր վրաս՝ ե՛րբ որ ուզես... Թօփուզեանը կ՚ընտրէ իր վրայ ելլող ոտքերը, «ազնուական ոտքերը», ես այդ ընտրութիւնն ալ չեմ ըներ... Ատոր ալ եթէ չեմ գար՝ ոտքդ սրբէ վրաս, սրբէ՛, սրբեցէ՛ք, ոտքերնիդ վրաս սրբեցէ՛ք...

Ըսես երկար ատեն վէրքէ մը արիւն կորսնցուց եւ անոր հարուածը յանկարծ զգալով՝ մնաց զգալազիրկ։ Գլուխը ինկաւ կուրծքին։ Դէմքը այնպիսի կրաւորականութիւն մը ամբողջական անձնատուութիւն մը կ՚արտայայտէր որպիսին բնազդական ահաւոր բառաջներէն վերջ, սպանդանոցը, առաջին հարուածը ստացող գոմէշի մեծարաց ու հեզ աչքերը  կը ցոլացնեն... Բազմաթիւ րոպէներ լռեց։ Հրանտ վերստին նստաւ քովը, երկու ձեռքը գրպանները, կծկուած մարմնո՛վ, հոգիո՛վ... Ի՞նչ անցաւ դարձաւ մէջը որ կենդանութեան ճառագայթ մը շարժեցաւ... Այս անգամ, գրեթէ մարդկային շեշտով, բայց բռնուած մեծ անձկութենէ մը.

-Ո՞վ կրնա, հաստատել, մէկը կրնա՞յ հաստատել օրինակ, - Աշխէնը կը սիրե՛մ թէ ոչ։ Ա՞լ, մատըս վէրքին վրայ է, - մեզմէ ոչ ոք կրնայ սիրել մեր սիրելու գործիքը աւրուեր է... Անոր տեղ զանազան, փասոտած, Թէնէքէ բաներ են դրեր եւ... թեւխաղ ինկեր... Ատ որ ատպէս է, ալ Նէքէրոս... ձեռք քաշէ...

Յետոյ, անսպասելի մեղմ, վերջին հրաժարումներու շեշտովը.

-Հիւա՛նդ եմ, հիւա՛նդ , յայտնեց պարզօրէն չես գիտեր որու՛ ՛ ուղղուած, երազի ու կեանքի փոխանցման պատկանող օտարոտի հնչիւններով։

-Խղճի խայթ պիտի ունենաս... աւելցուց, նոյնքան ոչ ոքի ուղղուած, ուղղուած՝ անդէմ ու անծայրածիր տիեզերքին։ Այն առանձնութեան մէջ որ կը ստեղծուի բնազդական անձին ու բնութեան կապին խզումէն, այս անգամ, իսկապէս ինքզինքին հետ.

-Հը՛, ըրաւ, գտա՛ր... ոչ ոք ալ խղճի խայթ պիտի չունենայ...

Անծայրածիր թափօր մը ծայր տուաւ դարերու խորքէն, անհամար չարչարակոծ, մղձաւանջային դէմքերու եւ դէմքերուն մեր գաղութին՝ մեր մեծ ընտանիքին, եւ բոլորին, բոլորին դէմքերուն որոնց բերնէն ելած տրտունջները, անլուր շեշտերով, ոչ ոքի ուղղուած են... Հրանտ ականջ տուաւ... Պէթհովէնի հինգերորդ քոնսէրթօն սկսան հնչել։ Նուագախումբը տակաւ մտաւ լռութեան մէջ եւ դաշնամուրը, կաթիլ կաթիլ սկսաւ հեկեկալ... Ահա թէ ինչ, ահա թէ ինչ զգացած է այստեղ՝ խուլ տիտանը։ Մարդի՛կ մարդի՛կ, սրբացեր էին եւ չունէին իրենց հայրերը, չունէին հայր մը որուն ուղղէին իրենց տրտունջը...

Սիրտը սմկսաւ լալ։ Ինքն իսկ չէր կասկածեր որ այդ րոպէին  իր կրած յուզական ցնցումը կը պատկանէր այն խումբին որուն շնորհիւ, յաջորդող ամիսներուն, իր մէջ իսկ պիտի ապահովուէր իր էութեան, իր ոգիի կեանքին փրկութիւնը... Ընդարձակուած, ծոցուորած հոգին թեւ կը զարնէր այն բարձունքներուն ուրկէ կը հոսէր կարեկցութեան, համայնական կարեկցութեան մեծ, աւագ, անկիւնաքարային, սրբագործող, աստուածային արիւնը... Երբեւիցէ մարդ էակը, պարզապէս մարդ ըլլալու իր հանգամանքէն, այդ  սաստկութեամբ չէր արիւնած իր սիրտը, լսելի ըրած իր ճակատագրին ողջը... Տաք, մայրամօր ձեռք մը սիրտը ամբողջովին պոկեց եւ ան ունեցաւ կարօտը, ուժերէ  վեր սաստկութեամբ, ամբողջ կեանքի մը մէկ երկու անգամ տրուած միայն, կարօտը՝ զոհուելու։

Հրանտ, թեւէն մտած, տուն տարաւ զայն։ Հարկադրեց որ Աշխէնին լքած բազմոցին վրայ երկարի։ Երբ կը պատրաստուէր մեկնիք՝ ներս մտաւ Էտիթ։ Բազմուկին շրջազգեստներ։ Ան, յաճախ։ կամ թէնթիւրըրի կ՚երթար, կամ անկէ դուրս կ՚ելլէր։ Ռէքս՝ տրտում, շուարած, անոր ետեւէն ներս մտաւ։ Անտրամադիր՝ սենեակին չորս կողմը թափառեցաւ։ Այն պզտիկ, ճանկռտուող, կոտրած ապակիի ճիչերէն կ՚արձակէր պարբերաբար որ շուներուն լացը կը կազմէ։ Նայեցաւ մէկուն, միւսին երեսին, տրտում եւ հարցական։ Ի վերջոյ, պոչը երկու ոտքերուն արանքը, գնաց նստեցաւ, օթոցին դէմ, վարի անկիւնը, ճիշտ այնտեղը որ գրաւած էր առաւօտուն երբ Աշխէնին հսկումը կը կատարէր։ Ալ չշարժեցաւ տեղէն։

Էտիթ, փութկոտութեամբ, սրտնեղած, մրթմրթալով, կամ երգելով, դժուար է ըսել, նստաւ պատուհանին քով եւ նուիրուեցաւ եղունգներու վէրնին փոխելու աշխատանքին։

Թուալէթը փոխեր էր։ Գորշ տաբատ մը հագեր որ սեղմ եւ ցցուն կերպով կը կաղապարէ յետոյքին գունտերը որոնց տակ զիստ ու սրունք անհուն կ՚երկարէին։ Բարձր կրունկներով տարօրինակ կօշիկներ որոնք զուարթ շարժման մը մէջ կը նետէին, բոժոժներու պէս, իրենց երկար կապերը՝ վերջաւորուած մէկ մէկ գունտերով՝ փոնփոններով։ Սեւ մետաքսէ քորսաժ մը, միշտ սրածայր խորունկ տէքօլթէով, կ՚ընդգծէր մորթին սպիտակը որուն վրայ ան բացարձակ համարում մը ունէր։ Շրթունքին երգի կտոր մը, քապարէ երգի մը ոեւէ մէկ խլեակը, ինչպէս եւ՝ մնայուն մէկօ մը։ Էտիթ ո եւ է բան, ոեւէ գործ որ ընէր՝ տարօրինակ, օտարոտի տպաւորութիւն մը կը ձգէր։ Նախ, անճարակ եւ... չափէն աւելի ճարպիկ միեւնոյն ատեն որ շարժումին կուտար ինչ որ կրթուած, այլասերած կապիկի, կամ նախնականացած կապկացած էակի, կամ այդ բոլորէն դուրս նորօրինակ արարածի մը պղտորօրէն խռովող տպաւորութիւնը։ Ոչ ոք զինք բոլորովին գինով տեսած էր, բայց, ամէն օր, բազմաթիւ անգամներ, նոյնիսկ ոեւէ ժամու, ափէրօն կը կազմէր իր հանապազօրեայ, մեծագոյն զբաղումը։

Երկար կրունկները, երկար սրունքները, երկար եղունգները, ճարպոտ, երկար մատները՝ խորհրդաւորօրէն կը դաւադրէին՝ դիտողին մէջ այդ մալէզը յառաջ բերելու։ Հրանտ որ այնքան կը սիրէր երգը, որուն համար կեանքը կը յանգէր իր իտէալին՝ Երգի միտելով, երբ եւ իցէ այնքան պժգանք չէր զգացած «երգի» այդ գինով փշրանքներէն, ընդհատ ընդհատ փսխուած, մէկօին քսուելով, փէռնօի արտաբուրումներէն թունաւոր, սառն ու վաւաշոտ շրթունքներէն ծամածռուած...

Որոշ էր որ ալքոլը թուլցուցած էր ջիղերու ցանցը, վաներ էր տրամադրութեան մռայլը որ, այլապէս, կը փոխարկուէր քէնի ու ատելութեան նոյնքան ձրի որքան վտանգաւոր խմորումներուն։

Ա՜. պէտք է շտապէ, հրաշալի կէօլթոն մը պիտի ընէ Սիւզիին հետ, Սիւզի՛ն՝ քուտ՛. Տիկին Պիէնվընիւն... Ամուսին Բարիզ չէ... Իրենք՝ (Հրանտ եւ Պետրոս) ազիաթիքները չեն հասկնար այդ ռաֆինէ հաճոյքները, սիվիլիզէ չեն... Այստեղ, Ֆրանսա, իրենք մեծ գին կուտան լաւ ուտելուն, լաւ խմելուն... Վայրենիները եւ հիւանդները միայն կ՚անտեսեն այդ ճշմարտութիւնը...

-Եւ մարդ ըսածդ՝ դրա՜մ շահելու է, դրա՛մ. պէտք եղածի՛ն պէս... Ես մարդ կ՚ըսեմ անո՛ր որ լա՛ւ ալ կէօլթոն մը ընելու աղիքներ ունի։ Լանկուսթ մաեոնէզ, Շաթոպրիան, փոմ փայ, անտիվ, պանիրներ, կաթօներ, պտուղներ, եւ գինինե՛ր։ Նախ ափէրօ՛. եւ՛ սուրճ եւ՛ լիքէօռ եւ՛ շամփանեա... Դուրս կուտար զայրագնող արագութեամբ։

Հետաքրքրական էր որ իր այդ բացարձակ համոզումին տակ՝ խորունկ եւ լայն յաւակնութիւն մը կար։ Սիվիլիզէ, ազիաթիք մոտեռն եւ այս կարգի քանի մը բառեր անհերքելի ապացոյցներ էին, իր համար, իր նուրբ ու քաղաքակրթուած անձին։ Յանկարծ խնդուք մըն ալ կ՚ունենար։ Նոյնքան օտարոտի՝ եւ՛ իր յայտնութեամբը եւ՛ իր իմաստովը կա՛մ՝ իր իմաստին բացակայութեամբը։

-Մարդ ըսածդ՝ մէօռիէօ Լըպիէնվընիւի՛ն պէս ըլլալու... Շէնշող, քառանկիւն ուսեր եւ սոլի՛տ, սոլի՛տ։ Միայն ճաշելը գիտես՝ երջանկութիւն է։ Ուտե՛լ գիտէ, ուտե՛լ, մարդը ուտել գիտէ... J՚aime  bien quand un homme gagne beaucoup d՚argent...

Հրանտ, երբեւիցէ, բեմերու վրայէն ալ, չէր լսած իւղոտ ու ալեկոծ այն շեղտը որով ամբողջ բերանը տենչանքի հանգստապատառով կը լեցուէր, հաստ շրթունքները կը գալարէր... «J՚aime bien... arjeat... arjeat... » Հրանտ խորհրդաւոր երկիւղ մը ունեցաւ։ Թէ՛ շատ գաղտնի պահելու թէ՛ ամէն ինչ ցուցադրելու այն հակասական ցնցումներէն որ յատուկ են դանդաղ ու երկարաշունչ թունաւորումներուն, յանկարծ, անսպասելիօրէն սկսաւ պատմել.

-Քիչ առաջ, մէթրոյին մէջ, ճի՛շտ դիմացս՝ կեղտոտ մարդ մը նստած էր։ Առ նուազն երեք օր չէր սափրուած։ Օձիքին եզերքը՝ իւղոտ, սեւ։ Եղունգները՝ սեւ։ Վրայէն գէշ հոտ կուգար։ Pas soigne du tout; mais du tout, alots... Աղքա՛տ... Անպայման Հայ ըլլալու էր... Je les reconnais... Անպայմա՛ն Հայ էր...

Ընդմիջեց՝ իր անհասկանալի խնդուքներէն մէկովը։ Գլուխը բարձրացուց եղունգներուն վրայէն եւ Հրանտին նայեցաւ։ Հիմա վերջացուցած էր շպարումը եւ մատները իրարմէ հեռացուցած, երկու ձեռքը օդին մէջ կը պահէր։ Հրանտ, անգամ մը եւս, երկիւղ մը ունեցաւ, անծանօթ վախի երանգ մը։ Ինչպէս երբեմն կը պատահի, յանկարծական լոյսի մը տակ, իրականութիւն մը իր ամբողջ դէմքը ցցուց։ Այդ բոլորին մէջ, այդ մոլեթաթաւ նախնականութեան, անասնացման մէջ, յաւակնութենէն ալ զատ, մեծղի ամբարտաւանութիւն մը կար որ քիչ մը ամէն տեղ, հռչակաւոր սրճարաններէ մինչեւ յառաջապահ բեմերը, ամբողջ ընկերութիւններու լայնքին, յանձնապաստան՝ ինքզինքը կը պարտադրէր, իբր քաղաքակրթութեան սոմոմը, իբր գերագոյն նրբացում որոնց շրջանակէն դուրս գտնուողները հին մարդկութիւնը կը կազմէին։ Եւ արհամարհանք, անխախտ, ապառաժէ արհամարհանք՝ դէպի այդ եղկելիները...

-Անպայմա՛ն հայ էր... կրկնեց դարձեալ այսահար յամառութեամբ։

Յանկարծ՝ կարմիր, ուռեցած, ականողիքներէն դուրս պոռթկած աչքերով, ինքնաշարժ կառքի փարոսներուն նման, քառապատկուած մեծութեամբ գլուխ մը ցցուեցաւ օթոցին վրայ։ Անկէ՝ անսահմանելի շեշտով ճիչ մը ժայթքեցաւ, կայծակի երեք որոտումով.

-  Assez ! Assez ! Assez ...

Նոյնքան անսպասելի, այդ գլուխը՝ ծովային անհետացած հրէշներու նմանութիւնը, քնդակահար, ինկաւ օթոցին։

Շունը տեղէն ցատքեց։ Սկսաւ հաջել։ Ամբողջ ուժովը։ Չէր գիտեր որո՛ւ դէմ։ Գլուխը կը պրկէր ոստումներով, մերթ դէպի մէկը, մերթ դէպի միւսը։ Կը հաջէր՝ դժգոհ էր, մարդերու աշխարհին մէջ անկանոն բաներ կը տեսնէր...

Լռութիւն։ Ծանր ու բութ։ Ոչ երկար։ Էտիթին իրարմէ հեռացած մատներով ձեռքերը նորէն՝ սկսան շարժիլ։ Նայեցաւ Հրանտին։ Տարրալուծուած դէմքը դեռ չէր շտկած իր գիծերը եւ մորթի ճերմակին՝ գորշ ու կանանչորակ երանգներ խառնուեցան։ Այդ դէմքն էր որ յաջողեցաւ ծամածռիլ՝ խեղդամահ ժպիտի մը մէջ։

Քանի մը րոպէ վերջ, փողոցը, խանութի մը տեսքը յիշեցուց իր մէկ կատարած խոստումը՝ Արփիկին։ Երկար ունկնդրութենէ վերջ՝ Հրանտ գնեց երեք ձայնապնակ, - Սոլվէկին Երգը, Աւէ Մարիա եւ Մասնէի՝ Էլէժին։ Հրանտ Արփիկը գտաւ դրան առջգւ, ջերմ խօսակցութեան մէջ, արուարձանային սիրալիրութիւններով ու կոտրտուքներով, Մաքրուհիին հետ։ Այս պառաւ աղջկան մէկ անգամ տեսած էր. եւ ասիկա՝ երկրորդ անգամն էր։ Սանձակոտոր մտերմութիւն... Հրանտ խորթ, աղօտ, գրեթէ անհաճոյ տպաւորութիւններ կրեց։ Distinctionի պակասը, ոեւէ տեղ, չարչարանք կը կազմէր իր համար։ Ճիշտն ալ այն էր որ, կէս ժամուայ մէջ, զուտ ընտանեկան, առտնին խնդիր մը, մանրամասնութիւն մը չկար որ նետուած չըլլար պիղծ հետաքրքրութեան մը ոտքերուն, - ի՛նչ կ՚ուտեն, ո՛վ, ո՛ւր կը պառկի, ի՛նչ կը շահի՛ն, ի՛նչ կը ծախսեն... Ա՛ն ինչպէս է քոյրերո՛ւն հետ, ինչպէս կը վարուի...

Հրանտէն չխուսափեցաւ յանցանքի վրայ բռնուած մարդոց շուարումը որ երկուքն ալ ունեցան եւ որ սակայն ակնթարթի մը մէջ խեղդեցին։ Խեղճ ու պառաւցած «պառաւ աղջիկ մը», retour d՚ageի  ցնցումներով անհաւասարակշիռ ու միայն անհաւասարակշռութեան ծնունդ տուող դրացնութեամբ որուն հետ ձուլուած կը մնար այսպէս, իր օճախին պղծումի հեշտանքին մէջ...

Ամբողջ օրը անցընէր այս վատասերող խօսուըռտուքներով, տուտուներու հետ՝ չէր ձանձրանար։ Մինչ, շաբաթներէ ի վեր, Հրանտ տուեր էր շարադրութեան նիւթ մը, զայն բազմաթիւ անգամ մշակեր, ծամեր բերանը դրեր։ Բայց ի զուր կսպասէր որ օր մը ա՛յդ աշխատանքին յատկանցնէր ժամանակը։ Գիտէ որ ինչքան կը սիրէ ամուսինը իր երգելը, բայց չկայ ե՛րգ մը, մէ՛կ երգ որուն գո՛նէ մէկ տունը անսխալօրէն գոց գիտնայ... Ամէն ինչ լքել, ամէն ինչ ընել, ոեւէ պարտականութեան տակ չմտնել։

Հրանտ անգամ մը եւս անդրադարձաւ թէ ինչպիսի սաստկութեամբ բնութեան այս կամայն երեւոյթը մարդուն մէջ ալ կը կրկնուի... Ագռաւը՝ հոտած միսը կ՚ուտէ... բորենին՝ գերեզմանէն պիտի հանէ դիակը եւ նեխանքով սնանի... Մինչդեռ եղնիկը, ի՛նչ ալ ընես, մեռցնես ալ, լերան ակներուն ջուրը պիտի խմէ միայն...

Նայի՜նք, նայի՜նք, կը կրկնէր իւրովի, յուսալքումի մը ճարակ, սրտաճմլիկ շեշտով։ Նայինք թէ աս ինչ տեսակ ագռաւ դուրս պիտի գայ...

Մաքրուհի արուարձանային սալոնի իր սիրալիր ժպիտը հագցուց դէմքին եւ հրաժեշտ առաւ փութկոտութեամբ։ Արփիկ նմանապէս փոխեց արտայայտութիւնը հիմնովին։ Դուռը գոցելէ վերջ, դանդաղաքայլ հետեւեցաւ ամուսնին, փայլուն ու սուր ակնարկները միանգամ ընդ միշտ ցցեց անոր աչքերուն եւ սկսնակ դերասանուհիի կեղծ ծամածռութիւններով, երգելով, հատիկ-հատիկ.

-Պա-րո-նը՛ ու-ո՛ւր է՜ր...

-Պետրոսին գացած էի, գիտէի որ Աշխէնը հիւանդ է։

-Անշուշտ անոր օտարուհի տիկինն ալ տեսար...

-Անշո՛ւշտ, հոն էր։

-Այսքան երկա-ա՛ր ատեն... Թերեւս պարոնը ուրիշ տեղ ալ գնաց... թերեւս, պատահմամբ «օրինակելի» կնոջ մըն ալ հանդի-պե-ցա-աւ...

Հրանտ, ձայնապնակները, լռելեայն, դարակի մը մէջ դրաւ, ու, մեծցած բիբերով, դարձաւ կնոջը նայեցաւ։

-Նորէ՛ն, նորէ՛ն... Միայն գո՛րշ տեսնել, միայն սեւ՛ տեսնել, ամէն տեղ, ամէն ատեն, երջանկութիւնը դնել՝ միա՛յն դու եւ անգոյ սեւին արձանագրութեան մէջ... Ինչպէ՞ս բան է ասիկա, ինչպէ՛ս կ՚ըլլայ... Ե՛րբ ժամանակ ունեցեր են այլափոխուելու այսպէս, ոեւ է երիտասարդի տրուած ոսկին վերածելու գորշի, կեանքը հրէշներով միայն բնակեցնելու... Մինչ, հոն կայ ինչ որ մե՛նք տեսնենք, ինչ որ մենք ուզե՛նք տեսնել... Եւ սակայն, եւ սակայն, մանուկն իսկ իրականին, ճշմարիտին ծածուկ զգայարանքը ունի, ինչպէս ծաղիկ մը կը կարօտի ցօղին, կը ծծէ ճառագայթը... Այս մատղահասակ աղջիկ, եւ դեռ իր կինը, ու՛ր է կորսուեր իր մէջէն մանուկը, ծաղիկը, թռչունը... Ո՞ւր են կորսուեր այս բոլորը... Եւ ե՞րբ, Տէր իմ, ե՞րբ... Ո՞ր պատուհասին բերմամբ մարդիկ կը զրկուին իրենց զգայարանքներէն, զիրենք պաշտպանող էական բնազդներէն, սուրբերէն, իրենց յաւերժական հայրերէն... Ա՞ս էր իր ակնկալածը՝ իր նոր կեանքէն...

Այս երկրորդ թէ երրորդ անգամն էր արդէն որ, ակնթարթ մը, անսահման նողկանքով կը համակուէր։Այն պահերուն երբ ան կը քայքայէր իր կապը, երբ իր վրայէն անոր կինը ըլլալու տիտղոսն ալ կը չքանար, Հրանտ կը տեսնէր անպիտան ու այլասերած աղջիկ մը, լպիրշ արտայայտութեամբ, Իսի Լէ Մուլինոյի մէկ ծակէն- ի՞նչ հեգնանքով - եկած ինկած հոս, որ, օգտուելով այդ հանգամանքէն, իրմէն մի բառով, շեշտովը, ակնարկովը, շարժումովը կը կատարէր կեղտոտելու, պղծելու արարքը։ Հիմա՝ ալ սկսած էին մղձաւանջ մը դառնալ իր համար այն բարքերը որով այդ խաբեբայ արարածը  իր ամուսինը տեւականապէս մեղադրելի աթոռին վրայ կը նստեցընէր... Սկսած էր կասկածիլ որ նաեւ գիտակցական շարժումի մը արդիւնքն է այդ...

-Պատառ մը բան կա՞յ, դեռ չեմ ճաշած։

-Այս ժամու՞ն... Ես մինչեւ այս ժամերը ճաշ չեմ պահեր... Ամէն չորեքշաբթի, պարոնը...

Հրանտ զգաց որ վրդովումը բրտութեան մղումներու կը վերածուի իր մէջ։ Արագ մը ձգեց ճաշասրահը  եւ անցաւ իր աշխատասենեակը։ Միջանցքին մէջէն, դրան ետեեւէն, յանկարծակիի եկած, երկու քոյրերը խոհանոց խուժեցին ...

Ինչպէ՞ս քիչ առաջ Հրանտ թաղուեցաւ բազկաթոռին ծոցը։ Գլուխը ձեռքերուն մէջ առաւ։ Մահացու տրտմութիւն մը ծանրացաւ վրան։ «Կարելի չէ՛ ապրիլ, կարելի՛ չէ... » կը մրմնջէր։ Կը լսէր անոնց խօսակցութիւնը՝ դիտաւորեալ կերպով բարձրաձայն, որպէսզի լսէ։ «Ասանկներն ալ մենք ճանչցած ենք... Ուրիշներուն բարիք ընելով կը զբաղին իսկ իրենց տունը միայն զրկելով... »

Արփիկ, քոյրերը, Էտիթ, Հրանուշ, եւ դեռ այլ կնոջական դէմքեր խառնուեցան իրարու, սկսան  պարել, ծամածռութիւններ ընել... Պարապ մը բացուեցաւ առջեւը։ Անջրպետ մը՝ իր եւ կնոջ միջեւ որ երբեք պիտի չլեցուէր։ Ա՜, ո՜չ, ա՛տ չէր, ա՜տ չէր որ ուզած էր, սխալա՜ծ, սխալա՜ծ, խաբուա՜ծ... Օրէնքով, օրէնքով  շպարուած դառնադառն սխալ. սեւ թիւրիմացութիւ... Ոտքերուն առջեւ, անջրպետը, անդունդի  մութ սպառնալիքը առաւ...

Ինչքան ալ արբեցումէն գունաւորուէին օրերը, խանդավառութեան խարոյկները վառէին ժամերուն  մէջէն, ապերա՜խտ էր, շա՜տ ապերախտ այդ փոքրիկ ընկերութիւնը  որուն մէջ ճակատագիրը նետեր էր Նազարեանին։ Այն օրը, շաբաթ օր մը, կրկնապատիկ  աշխատանք  ունեցաւ։ Նոր աշակերտներ ներկայացան որ հարկ եղաւ ընդունիլ։ Հին աշակերտները եկան որ ժամադրութիւն չէին առած։ Կէսօրին կերակուրը վառած՝ Հրանտ մնացած էր պտուղով մը։ Չէր յաջողած, ինչպէս ամէն օր, հակառակ թախանձագին խնդրած ըլլալուն Արփիկէն, գոնէ քառորդ ժամ հանգստանալ բազկաթոռին մէջ, գործի սկսելէ առաջ։ Միշտ վերջին պատառը բերանը՝ ստիպուած  կ՚ըլլար սկսիլ ընդունելութիւնները։  Այդ օրը կոկորդի ալ փոքրիկ ցաւ մը։ Անտրամադիր էր եւ անխանդավառ։

Ժամը հինգի ատենները, ճամբեցնելու ատեն իր մէկ աշակերտը, գաւաթ մը լիմոնով տաք ջուր տալ իրեն խնդրեց Զարուհիէն որուն հանդիպեցաւ միջանցքին մէջ։  Ոչ մէկ օր ամբողջ յետ միջօրէի մը երկայնքին, կաթիլ մը ջուկր կը տրուէր։ Իսկ Հրանտ, որպէս անծանօթներու  տան մը մէջ, խոհանոց ոտք չէր դներ, ոչ ալ իր ձեռքովը թաս մը ջուր կ՚առնէր։ Կէս ժամ վերջ՝ դեռ կը մնար ծարաւի։ Դարձեալ միջանցքին մէջ, այս անգամ Ալիս ներկայացաւ եւ, դժգոհ դէմքով. «Բան մը որ ուզէք, ինձմէ՛ ուզեցէք Զարուհիէն մի՛ ուզէք», յայտնեց։ Հրանտ, ապշա՛ծ...

Բաւական ատեն վերջ միջանցքը նայեցաւ թէ մէկը կա՛յ։ Արփիկ ներկայացաւ, օտարոտի արտայայտութեաբ.

-Երբ ուզելիք բան մը ունենաս՝ քոյրիկներուս մի՛ ըսեր, ինծի՛ ըսէ։

-Քոյրիկներդ ի՛մ ալ քոյրերս են, ջախջախուած՝ պատասխանեց Հրանտ։ Եւ յետոյ ի՜նչ ուզեցի՝ գաւա՜թ մը ջուր։ Եւ արդէն չէ՝ որ խնդրած էի քեզմէ...

Հրանտ առաւ իր յաջորդ աշակերտը։ Արփիկ հեռացաւ։

Դեռ կէս ժամ ալ վերջ զգալով որ ձայնը չելլեր, այս անգամ գնաց խոհանոց։ Կրակին վրայ դրուած ջուրը շոգիացեր էր ամբողջութեամբ եւ ջերոցին ալիւմինիոմը կարմիր կտրած։ Մարեց կագը եւ ուղղուեցաւ աշխատասենեակ։ Միջանցքէն անցնելու՝ նշմարեց Արփիկին եւ Ալիսին կից գլուխները, ճաշասրահի  կիսաբաց դրան ճեղքէն, որ դարանակալ՝ զինքը կը գիտէին...

Յաջորդ օրը, կիրակի, ինչպէս միշտ, եկեղեցի պիտի երթային։

Կէսօրուան ճաշին՝ հրաւիրուած էին Վարդանեանենց տունը։ Միասին անտառ պիտի երթային եւ, ինչպէս յաճախ, ընթրիքն ալ դեռ միասին կատարէին։

Երբ ուշ կը մնային ինչպէս շատ յաճախ, կ՚երթային Ռիւ տէ Փըթի զ՚Հոթէլի ժողովարանը։ Հրանտ կը սիրէր անոր ծերունի պատուելին։ Արփիկ զբաղուած է դեռ լուածքով եւ արդուկով։ Սեղանին քով, երկու աթոռի վրայ, քոյրերուն արդուկուած ճերմակեղէնները դիզուած են։ Հրանտէն հոն ոչինչ կայ։ Ոչ իր փողկապին մէկ քանի շաբթուայ ծալքերը, ոչ ալ իր հագուստներէն ոեւէ մէկը արդուկուած։

Հրանտ ինքն իսկ պատրաստեց իր սուրճը։ Ժամը տեւսնըմէկի ատենները, մէկիկ մէկիկ, ծեքծեքուն դուրս ելան իրենց սենեակէն  Զարուհի եւ Ալիս։ Հագուած էին իրենց մեծ քրոջը լուացած եւ արդուկած ճերմակ պլուզները, արդուկած ժիւփերը։

-Արփի՛կ , հարցուց Հրանտ միջանցքէն, ճերմակեղէններու կահին դարակը քննելէ վերջ, մաքուր շապիկ մը չունի՞մ։

Երեք քոյր խոհանոցն էին։ Դուռը վրայ հըրուեցաւ։

-Ո՛չ, պոռաց Արփիկ։ Ուրիշ լռութենէ մը վերջ,

-Կեղտոտդ պիտի հագնիս... այս անգամ...

Անհաւատալի էր... Հրանտին վրդովումը իր յորձանքին մէջ առաւ, տարաւ անոր պաղարիւնութիւնը։

Առանձին գնաց Վարդանեաններուն։ Անոնց բոլոր հարցումներուն, տնեցիներուն վերաբերեալ։ Հրանտ պատասխանեց որ կամաց կամաց կը շտկըուէին։ Տիկին Վարդանեանին համար սակայն դժուար չէր եղած գուշակել վրդովումի պատճառներ։ Հեռախօսեց որ գոնէ Արփիկը անմիջապէս ելլէ գայ։ Արփիկ մերժեց։ Կը նախընտրէ քոյրերուն հետ մնալ։

-Մի՛ երթար, չպիտի երթաս, ասում էր աղջըկերանցից մին, յայտնեց Տիկին Վարդանեան, ընկալուչը զետեղելով։

Ինչ որ ըրին, ամբողջ օրը, անկարելի եղաւ փարատել Հրանտին ընկճումի, մելամաղձոտութեան մառախուղները։

Տիկին Վարդանեան գայթակղած զարմացումի եւ մանկական միամտութեան խառնուրդ արտայայտութիւն  մը ունէր, վերին աստիճանի ծիծաղաշարժ։

-Հա՛, կ՚ըսէր, ուտում են, բոլոր Միութիւններն էլ ուտում են...

-Բա՛, ինչպէ՛ս թէ ուտում են... Ի հարկէ պիտի ուտեն, աւելցուց Հայկ, ինսան են խօ՜, թէ չուտեն՝ կը մեռնեն։

-Չե՛մ իմանում, չեմ իմանամ... կը կրկնէր, իբրեւ հանելուկի մը առջեւ, իբրեւ ըմբռնողութենէն վեր՝ երեւոյթի մը առջեւ։ Մեզանում մարդիկ տալիս էին, էստեղ՝ ուտում են։ Կատարեալ աւազակների խումբ, Եկեղեցի, Աղքատախնամ, Գթասիրական, գոյնզգոյն խաչեր։ Դպրոցներ, կուսակցութիւններ, մի խօսքով ուտում են... Եւ հարուստները աւելի են գողանում, առաւել մեծ չափերով...

-Ախ՜ր, ուտում են, է՜... Ամէն ոք մի բան ճարել է՝ քաշելու... Հանդէսներ են կազմակերպում՝ փողը ուտում... Պիւֆէների շուրջ, ինչ որ վհուկ կիներ կան, մասնագիտացած, ինչ որ մի զզուելի Տիկին Քիրպի...  Հազիւ հանդէսը վերջացած, սաքերը դուրս են գալիս բաժանում են ուտիչք, տուն են կրում... Ախր, տու՛ն են տանում, է՜... Չեմ իմանում...  Մեզանում, Պաքուում մենք էլ էինք կազմակերպում բարեսիրական հանդէսներ, ռաուդներ։ Երբ պիւֆէից մի բան մնում էր, հարուստ կանայք կրկին գինով գնում էին եւ աւելացնում ընդհանուր  հասոյթի վերայ։ Էստեղ, չեմ իմանում...

Հրաժեշտ առաւ, իրիկուայ կողմ, Անիէ՛ռ։

-Արփիկը՞ ուր է. հարցուց Տիկին Նազարեան։

Անշու՛շտ, Հրանտին պատրուակները բաղդ չունեցաւ իրական նկատուելու։ Երկար ատեն յարգելէ վերջ իր լռութիւնը, մայրը ի վերջոյ յաջողեցաւ ներմուծել ժամանակի, մահուան, երդումներու մեծութեան զգացումը, յաւիտենականութեան ամոքիչ ազդեցութիւնը եւ մարդկային կիրքերուն սին ու անցողակի նկարագիրը։ Այնքան անգամներէ վերջ դարձեալ կարդաց Սուրբ Գրոց այն տողերը որ ամուսնութեան կը վերաբերէին։

Տուաւ Զարեհէն եկած նամակը։ Եղբայրը անհամբեր տօն օրերուն կը սպասէր Փարիզ գալու եւ իր մեկուսացած կեանքէն՝ շունչ մը քաշելու։

Տիկին Նազարեան ընկերացաւ զաւկին մինչեւ կայարան որ հազիւ երկու րոպէի ճամբայ էր։ Փողոցի կիսամութին մէջ.

-Տղա՛ս, ըսաւ, նայիր որ, ինչ ալ ըլլայ, անուշութեամբ խօսիս... Այս շաբաթ չկրցայ գալ։ Աչքերուս տակ սեւցեր էին նորէն, գլխուս մէջ աղմուկ, կոտրտուք, ջրվէ՛ժ... Ըսէ Արփիկին, գալ շաբաթ ինչ ալ ըլլայ, մեռնիմ մնամ՝ պիտի գամ։ Անգամ մը, քանի ողջ եմ, քիւֆթէն միասին պիտի պատրաստենք։ Վերջի գալուս  դուն կ՚աշխատէիր, մենք, ներսը, հոգեւոր երգեր երգեցինք միասին։ Անուշ դէմքը աչքիս առջեւն է։ Անմեղ, հրեշտակի աչքերը երբեմն կը բարձրացնէր ու, մանուկի ոգեւորութեամբ. «Աս ալ գիտե՞ս, աս ալ գիտե՞ս, մայրի՛կ» կը հարցնէր... Դուն տեսնաս թէ ան ի՛նչ լաւ կին ըլլայ... Հայտէ նայիմ, քէփդ քիփ պահէ, իմ անուշիկ զաւակս...

Այդ կիսամութին մէջ՝ մայրը ուժգին սեղմեց տղան իր կուրքին։ Քանի տարիքը կ՚առնէր այնքան իր զաւակները, իր աչքին, դէպի իրենց մանկութիւնը կը դառնային... Հակառակ իր սովորութեան սակայն՝ ցանկապատին մօտ չսպասեց, մինչեւ կառաշարին մեկնումը։ Պատուհանէն Հրանտ ի զուր փնտռեց զայն։ Չէր ուզած որ դէմքը մատնէ իր կրած յուզումը... Իր խե՜ղճ զաւակները անպաշտպան ու անդէն այս տարօրինակ դարուն մէջ, մանուկի սրտով... Անոր, նուրբ բնազդներով, անշու՜շտ կին մըն էր որ պէտք էր։ Իր մէկ քանի բառերէն՝ ինչպէ՞ս յոյսը անմիջապէս բոցավառեր էր տղուն աչքերը, վաներ՝ ողբերգական ձախողանքի նախազգացումը եւ հաստատեր անոր համար ամէնէն թանկագին գործառնութիւնը, - վերին գործառնութիւնը սիրել կարենալու... Ինքն ալ՝ մայրը, իր մէջէն, ներքին որոշումով, նուիրուեցաւ անձկութիւնը վանելու։ Շտապեց տուն։ Ինչպէս յաճախ, գտաւ սեղանին վրայ բաց, մաշուած անկիւններով, գորշ կողքերով իրենց ընտանեկան Աստուածաշունչը որ հարիւրաւոր տարիներով ու հազարաւոր մղոններով հեռու, այնտե՜ղ, Սուրբ Յակոբայ եկեղեցիին բոլորտիքը, հնամենի, խնկաբոյր անունով մարդիկ՝ նախահայրեր ու մայրեր, Յովհաննէսներ, Փառանձեմներ, Թուրվանտաներ, Ալմասներ, Տիրաններ, Խոսրովներ՝ գտեր էին սպեղանին՝ իրենց աղէտահար հոգիին, այդ գրքերու Գրքէն որ կը մնար միակը, որ էր վերջնականը, տանիլ խառնելու իրենց մարդու հոգին՝ աստուածայինին, այնքան ատեն որ իրենցմէ էակ մը պիտի շնչէր երկրագունտի երեսին...

Ժամը տասը անցած էր երբ Հրանտ Փարիզ հասաւ։ Սէն Լազարէն մինչեւ իր տունը՝ քառորդ ժամէն աւելի չէր առներ։ Կարօտցած էր արդէն «պզտիկ հարսը... » Արփիկ՝ լուրջ, մտահոգ, նոյնիսկ տագնապալից, եւ՝ իր զղջումի արտայայտութեամբը։ Այդ պահերուն Հրանտին կը թուէր որ եօթը, ութը տարու մանուկի մը հետ գործ ունի։

-Ինչու՞ այսքան ուշ եկար... ճաշը դրած՝ կը սպասենք...

Հրանտ կարօտցած էր իր Արփիկը։ Ամբողջ սառը հալեցաւ։

-Աւելի՝ հարազատ, աւելի՝ հետաքրքրական եղիր որ մէ՛կ րոպէ չբաժնուիմ  քեզմէ, պատասխանեց։ Ինչու՞ չեկար անմիջապէս, երբ հեռախօս ըրին։

... Անշուշտ պէտք չէ որ ես...

Արփիկ հանեց անոր վերարկուն, կախեց վզնոցը եւ, գրկուած, մտան ճաշասենեակը ուր, իսկապէս, սեղանը պատրաստ կը սպասէր, Արփիկ.

-Մէկ օր մը որ կերակուրը վառած չէր, այն օրն ալ...

-Չե՛մ հաւատար...

-Նա՜, եկու՛ր, եկու՛ր  ինծի հետ խոհանոց, պտուկը պիտի բանամ... Կաթն ալ մակրդեր եմ, աղուոր ֆիստանս ալ հագեր...

Յետոյ, մելամաղձոտ, Հրանտ ընկողմանեցաւ իր թիկնաթոռին մէջ։ Արփիկ դարձեալ լրջացած, եկաւ նստաւ օթոցի լայնանիստ բազուկին եւ սկսաւ անոր մազերը շոյել։

-Ամբողջ օրով բացակայեցար...

-Այո՛, բացակայեցա՛յ, բայց ես գո՛հ եմ, Այսպէ՞ս պիտի ըլլար։ Ես որ տարիներ սպասած  էի քեզի որպէսզի այս սենեակները տաքութեամբ, հարազատութեամբ լեցնէիր, ես որ առած էի քոյրերդ որպէսզի  ինծի՛ ալ քոյր ըլլան, պէ՞տք էր որ ինծի կատարեալ օտարի մը... պէտք չէ՞ր որ ամէ՜ն, ամէնէ՜ն առաջ ամուսինովդ զբաղուէիր։ Այնքան միամիտ չես որ խորհիս թէ խնդիրը շապիկի մը վրայ է։ Եթէ քոմոտը բանամ չգործածուած ճերմակեղէնի դէզ մը կայ, խնդիրը... ։ Ըսել է դուք ինծի, իմ տանս մէջ, դարձուցեր էք աւելորդ, անփափաքելի, նեղող մէկը... Մէկը որուն կեանքին նպատակն է... ուրեմն ձեր... Եւ յետոյ, եւ յետոյ, կը տեսնա՜ս, ամէնէն սարսափելին այն չէ՞ որ ես ստիպուիմ  այս կարգի նուաստ եւ նուաստացնող խորհրդածութիւններ ընել։

-Ես քու ամուսինդ չե՞մ, քոյրերուդ եղբայրը չե՞մ։ Այսպէ՜ս պիտի ըլլար մեր կեանքը։ Ես ամուսնացայ որ այսպէ՛ս կեանք մը անցընեմ, դժգոհ ու դժբախտ... Ես ուրիշ բան չունի՞մ ընելիք, չունի՞մ ձեզի ըսելիք, աւելի՛ օգտակար, աւելի՛ գեղեցիկ... Իմ պատիւս քուկինդ չէ՞։ Հրանտին անխնամ մնալը ամէնէն առաջ քեզի համար անպատուաբեր չէ՞...

-Ճի՛շտ է, Հրանտ, ըսաւ Արփիկ, բիւրեղ շեշտով։ Արդէն երկ մայրիկէն նամակ առինք։ Կ՚ըսէ որ «Մստր Հրանտին մուխաթ եղէք, շատ հոգ տարէք։»

Հայ ազգը քեզի պէտք ունի...

Հրանտ որ իսկապէս մռայլ տրամադրութեան մէջ էր այս վերջի խօսքին զաւեշտը իր յորձանքին  մէջ առաւ զինք։ Սկսաւ խնդալ, մաքրագործող, բուժող խնդուքով։ Ու բոլորովին փոխուած ձայնով ու շեշտով։

-Ի՞նչպէս թէ հայ ազգը ինծի պէտք ունի... Հայ ազգին ալ շատ ճիւերուն է Հրանտ Նազարեանը... Ա՜, վերջապէս Արփիկ ամբողջովին գոհ է։ Կ՚օգտուի։ Ե՞րբ Մէժէվ, իր մօրը նամակ պիտի գրէ։ Բայց՝ անցեալ շաբաթ գրեր է։ Հոգ չէ, պէտք է որ նորէն գրէ։ Լա՛ւ, լա՛ւ, նորէ՛ն պիտի գրէ, աղուոր  բաներ պիտի գրէ...

Յաջորդ օրը, երկուշաբթի, Տիկին Վարդանեան դեռ մտահով, կէսօրէն վերջ այցելութեան եկաւ։ Հրանտ զբաղուած էր։ Մինչեւ եօթը առնուազն՝ դասեր ունէր։

-Հը՜ ինչու՞ չեկաք երէկ, հարցուց ճաշասրահը, դէմ դէմի նստած Արփիկին հետ։ Արփիկ յարդարուած է եւ հագած այն սեւ շրջազգեստը որ «իր Հրանտին» հետ միասին առած են եւ որուն մէջ ան մասնաւորապէս գեղեցիկ կը գտնէ զայն։

-Ալ շատ ուշ էր մինչեւ որ գայի, մինչեւ որ... Յետոյ, քոյրերս ու՛ր ձգէի...

-Դէ՛, ախր, քոյրերդ ծծկան երախներ չեն։ Ամուսինդ ուր որ գնալ դու էլ էնտեղ պէտք է գնաս։ Ի՜նչ կայ, գիտէ՞ք, սիրելի Արփիկ, պէտք է դուք միշտ նկատի ունենաք որ ձեր ամուսինը, ձեր քեռայրը հասարակ մարդ չէ, բեռնակիր, նպարավաճառ չէ, այլ՝ արթիսթ է... Արթիսթը՝ զգայուն կը լինի՛ բոլոր ժամանակը պէտք ունի խանդավառութեան... Ամէնափոքր բանը նրա վրայ շատ է ազդու... Էնպէս արէք որ կարողանայ աշխատեալ, վերջացնել իր քոնսէրթօն գրել իրա ծրագրած աշխատանքը՝ հայ ժողովրդական երգի մասին... Ինչ խորն է քոնսէրթոյի  գրի առած մասը։ Ծանօ՞թ է քեզ։

-Ո-ո՛չ... Կը տեսնա՜ք, եկեր դժգոհեր է մեր մասին...

-Երբէ՜ք, ո՛չ մի բառ չէ ասել։ Եթէ նոյնիսկ ասէ. էլի՛ նշանակութիւն չունի որովհետեւ ես նրա մօրաքոյրի նման եմ, իմ որդուս պէս սիրում եմ։ Եւ նոյն կերպով՝ քե՛զ էլ եմ սիրում... Ու մի՛ բան եմ ցանկանում որ դուք բախտաւոր լինէք։

Քիչ մը վհատած շեշտով։

-Ինչպէ՜ս կարելի է... դուք նրա կեանքի ընկերն էք եւ չէք էլ հետաքրքրուում նրա կեանքի լաւագոյն մասովը։ Ի տեղին նպաստելու որ էդ մասը զարգանալ, դուք հէնց դա էք խափանում... Տեսէք, ահա մի տղայ որ ո՜չ հասրտութեան նայեց ո՜չ զարգացումի, ո՛չ գեղեցկութեան, ոչ տնային առաքինութիւնների, այլ միայն ձեր ազնիւ նկարագրին, էգ լոյսովը, եւ դուք...

Այս կարգի խորհրդածութիւններ  կատարեալ թշնամական տրամադրութեան մէջ կը նետէին՝ մինչեւ իրենց ծուծը կեղծիքի մէջ փտած այս արարածները։ Իրենց յղացումներուն նախնականութիւնը սարսափեցուցիչ էր վասնզի աղետաբեր... Տիկ. Վարդանեանը, իր այդ կարգի խօսքերուն համար «Հրանտին կողմը կը բռնէր. » իրենց թշնամին էր... Ան որ անմիջապէս կողմնակից չէր ըլլար իրենց մոլի հակումներուն, որ կողմ չէր բռներ, որ զինք ամուսնէն զատող քլիքի ոճրային բարքերուն չէր մղեր՝ թշնամի էր։

Այդ միջոցին պարբերաբար դուռը կը զարնուէր։ Տիկին Վարդանեան դիտեց որ Արփիկ  տեղէն չի շարժիր։ Տեսաւ որ, ամէն անգամին, արագաքայլ, Հրանտ ինքն է որ դասը կ՚ընդհատէ, դուռը կը բանայ, կ՚ընդունի մէկ աշակերտը եւ կ՚առաջնորդէ սպասման սրահը։ Ճեղքէն նշմարած ըլլալով զայն, Հրանտ մտաւ ներս համբուրեց ձեռքը։

-Շուտով կը վերջացնեմ, չըլլայ որ մեկնիք։

Արփիկ պոնպոն հրամցնելէ վերջ՝ գնաց եւ ա՛լ չերեւցաւ։ Պայմանաւորուած՝ Հայկ գործէն ելլելուն՝ եկաւ Հրանտենց։ Մայր ու տղայ մնացեր էին առանձին։

-Բա՛, ու՞ր են սրանք, ախր...

Հայկ սովորութիւն ըրեր էր, ընկերոջը տունը գալուն պէս, մտնել անմիջապէս խոհանոց եւ երկար  խօսուըռտուքի, կատակներու բռնուիլ, Արփիկին հետ։

-Խոհանոցո՛ւմն էլ չեն. ո՞ր ծակն են մտել...

-Չեմ իմանում։ Կարծում եմ որ Զարուհին եւ, Ալիսն էլ են եկել, բայց չեմ տեսել դեռ...

Հրանտին աշխատանքը իր սպասածէն աւելի ուշ վերջացաւ։ Մինչ այդ, մայր ու տղայ, փոխն ի փոխ, դուռը կը բանային եւ կ՚առաջնորդէին Հրանտին աշակերտները սպասման սրահ։ Վերջապէս, ժամը ութի ատենները, Ալիս՝ ծեքծեքուն խորամանկ, ժպտուն երեւեցաւ։ Հայկին սկզբնական խանդավառ համակրանքը բոլորովին շիջած էր։ Բայց, դեռ կը սպասէր՝ իր բացասական համոզումը հռչակելէ առաջ։

Միամտաբար Զարուհիին չօճուխ մը կը նկատէր եւ անոր հետ կը խօսէր, կը կատակէր որպէս տասներկու տարեկան աղջնեկի մը հետ։ Ըսենք անոր վերին աստիճանի ճղճիմ մարմինն ու կարճ հասակը կը նպաստէին այդ պատրանքին։ Երբեմն-երբեմն, նոյն իսկ, արուեստական ոգեւորութեան մը մէջ, լաւ մը կը գրկէր զայն։

-Բա՛, սա շա՛տ լաւիկն է։ Մամա՛. մամա՛, տեսնոո՛ւմ ես ինչպէս է ժպտում անպիտանը, տեսնո՛ւմ ես։ Սա շա՛տ լաւիկն է...

Արփիկին կը նկատէր բացառիկ։ Տաղանդաւոր, հեզ ու քաղցր բնաւորութեամբ ձայնի անդիմադրելի յուզականութեամբ։

-Բա, էս ո՞ւր էք, ի՛նչ էք անում, մեզ ձգել էք էստեղ առանձին դէ՛, բարե՛ւ. բարե՛ւ...

-Ներսն էի, քիչ մը կը հանգստանայի, պատասխանեց Ալիս, ձեռք տալով, մարած հոտած շեշտով։

-Բա, ի՞նչ են ասում սրանք, վրայ բերաւ Հայկ, իր ինքնաբուխ ու յանդուգն անկեղծութեամբը, ի՞նչպէս թէ կը հանգստանայի։ Քա՞ր էք քաշել, ինչ ա... Բոլոր ժամանակը պիւռօումը նստած, ռոն տը քիւիռների նման...

Դարձեալ դուռը զարկին։ Տեսնելով որ ոչ ոք չի շարժիր, Հայկ տեղէն ցատքեց։ Դռնապանն էր որ ծրար մը կը յանձնէր։

-Ախր ինչու՞ դուռ չէք բանալ է՛, բոլոր ժամանակը Հրանտն է դուր գալիս...

-Հա՛, ետեւի սենեակն էին, չէինք լսեր...

-Էն ժամանակ առջեւի՝ սենեակն եկէք որ լսէք. վրայ բերաւ մայրը, գայթակղութիւնը  հազիւ զսպած։

Այդ պահուն ներս մտաւ դարձեալ Արփիկ, գաղտնի լսուած խօսակցութենէն կարի հետաքրքիր եւ տուտուի տգեղ արտայայտութեամբ։

-Եկէք ասենք, սկսաւ Տիկին Վարդանեան, որ դուք դիտմամբ խուլ էք ձեւանում։ Ինչպէ՜ս կարելի է, ինձ անհասկանալի է, չեմ իմանում... Ես բոլոր ժամանակը գնում եմ բժիշկ Գոլիա Պապաջանեանի մօտ, բժիշկ Ասլանի, փաստաբան Կիրակոսեանի մօտ, երգչուհի Օր. Դալարեանի մօտ, եւ առաջինների կիներն են դուռը բաց անում, իսկ վերջինը՝ ինքը... Եւ սրանք ամուսնացած են տասնեակ տարիներէ ի վեր։ Ի՞նչ ամօթ բան կայ... Ախր դուք որ չանէք նա՛ է անում, չէ՞։ Եթէ անպատուութիւն է ձեզ համար դուռ բաց անել, թոյլ տալ որ նա անի՝ հազա՛ր անգամ աւելի անպատուաբեր է... Իսկ եթէ ոչ, ինչո՞ւ մի սպասուհի չես վարձում, Արփի՛կ։ Ախր Հրանտն էլ մեղք է, է՜։ Քիչ առաջ որ եկաւ, յոգնլ, սպրդուել էր...

Զարուհի նմանապէս եկեր էր, Նոյնքան ծեքծեքուն, նոյնքան խորամանկ... Հայկին համակրանքը կեդրոնածաց էր Զարուհիին վրայ որ մեծ նազանքներով, անոր աչքէն փոշի մը կը ճգնէր հանել։ Տիկ. Վարդանեանի վերջին հարցումին վրայ, զբաղումը յանկարծ լքեց եւ երկու քոյրերուն հետ, միաբերան.

-Ա՜, նօ, ըրին։ Յետոյ, փոխն ի փոխ, - երեք աղջիկ ենք հոս, սպասուհիի ի՛նչ պէտք կայ, ամօթ չէ՞։ Սպասուհին ե՛ս ղրկել տուի, վերացուց Արփիկ։

Իրականին մէջ միակ ուզածնին այդ էր բայց կը վախնային ինչ որ հասարակաց կարծիքէ։ Երկու աղջիկ կար ամուսնանալիք... Իսկ Հրանտ ձգած էր զանոնք այդ «դժուարութիւններուն» մէջ, ուշիմ աղջկայ մը կողմէ մէկ շաբաթէն յաղթահարելիք դժուարութիւններ, որպէսզի անոնց մտրակումին տակ ոտքի ձեռքի տան, եւ իրենց իսկ շահուն համար, ատակ ըլլան, գոնէ համեստ չափով, տուն մը կառավարելու։

Հրանտ ներս մտաւ։

-Լա՛ւ հարցուց, սեղանը ինչո՞ւ չէք շտկեր։ Դառնալով միւսներուն, ճար չկայ, պիտի մնաք եւ միասին պիտի ճաշենք։

Ձիթապտուղ կար, պանիր, քիչ մը պտուղ, քիչ մը հաց։ Հակառակ բարեկամներուն բոլոր բողոքներուն, Հրանտ պարկը առաւ, իջաւ վար եւ բերաւ ինչ որ գտաւ։ Ժամը յառաջացած էր։ Քանի մը շերտ ժամպոն ու հաւկիթ։ Ալիս ու Զարուհի ցրտահար ճանճերու պէս պատին փակած՝ չէին շարժեր։ Տիկին Վարդանեան կ՚աշխատէր բաներ մը ընել եւ պահել կրած զզուանքը խոհանոցի անկարգութենէն եւ աղտոտութենէն։

-Ա՜խր, սո՛ված կը լինի...

Եւ դեռ չէր գիտեր որ Հրանտ կէսօրին ալ բան չէր կերեր վիճաբանութեան մը հետեւանքով ու անպատկառ դիմադարձութիւններէ յուզուած։

Տիկին Վարդանեան չէր ուզած փոմ ֆրիթ պատրաստել, տապեկելու ամանին վրայ աչք մը նետելէ վերջ... Արփի՛կ ձեռնարկած էր այդ գործին։ Իրիկուայ կողմ իր յարդարանքը դարձեալ փոխուած։ Դրած է երակաւոր սեւ թաֆթաէ իր ժիւփը։ Հրանտ ընտրած էր այդ կերպասը ու Արփիկ բաւականին պատուով դուրս ելած՝ վայելուչ ժիւփ մը շինելով։ Իսկ իր քորսաժը՝ սպիտակ մետաքսէ էր եւ կարի վայելչութեամբ ասեղնաբանուած։ Հրանտ օր մը տեսած էր զայն Կռան Մէզոն տը Պլանի ցուցափեղկին մէջ եւ ուրախութեամբ թրթռուն, տարած էր Արփիկը, գնած զայն եւ յետոյ աղուոր ժամ մը անցուցած՝ Թիւլլըրիի պարտէզը։ Կափ կարմիր կտրած երբ պնակ մը գետնախնձորը ներս բերաւ, ամէն մարդ նկատեց որ քորսաժը իւղով պատուած է։ Այս աղջիկներուն համար գոգնոցով մը պատսպարուիլ, տնկաան գործի մը ընթացքին, երբ իրենց իսկ կեղտոտած մէկ տեղը կամ առարկան պիտի մաքրէին, երբ իրենց իսկ ուտելիք կերակուրը պիտի պատրաստէին, ամէնամեծ անպատուութիւնն էր՝ սպասուհի կը դառնային։ Ուստի տօնական հագուստներն էին որ կը պտըտէին խոհանոցի ու մաքրութեան կեղտերուն մէջ։

Տիկին Վարդանեան հանգստացնող խօսք մը ուզեց կմկմալ։ Գռեհիկ արտայայտութեամբ, մէկ աչքը գոցելով, Արփիկ ինքն իսկ ինքզինքը փութկոտութեամբ մխիթարեց։

-Հոգ չէ՛, ուրի՛շ մը կ՚առնէ... գլխով ամուսինը ցոյց տալով։

Յաջորդ օրը լուացած էր զայն եռացած ջուրով եւ... օ տը ժավէլով։ Սպիտակ մետաքսեայ «վարդը» նոյնհետայն թառամեր էր, իր ասեղնաբանուած կոկոններովը եւ դարձեր՝ գորշ դեղին փոշէառ լաթի կտոր մը...

Ալիս եւ Զարուհի հազիւ երկու երեք պատառ, լուլօրէն, տաժանելիօրէն բերան կը տանէին։ Տիկին Վարդանեան զարմացած էր։ Ոչ ոք կրնար կռահել որ այս չքնաղ աղջիկները լաւ մը գաղտնի՝ կերպով կ՚ուտէին։ Ննջասենեակին ու խոհանոցին անկիւնները՝ լաւ մը կը թխմուէին, որպէսզի, սեղանին վրայ, Հրանտ խորհի որ այս աղջիկները սուղի չեն նստիր իրեն...

Յամենայն դէպս՝ ճաշը շատ թեթեւ եկաւ։ Յանկարծ Հրանտին միտքը ինկաւ։ Երկու օր առաջ, կնոջը հետ գացեր էր հայ նպարավաճառին եւ մեծ քանակութեամբ, ինչ որ տեսեր էր՝ առե՛ր։ Մէկ մասը հետերնին բերեր էին, միւս մասն ալ, երեկոյեան, նպարավաճառը կառքովը բերեր, տուն ձգեր էր, միեւնոյն փողոցը բնակելով։

-Արփի՛կ, Արփի՛՛կ, ըսաւ, լա՛ւ միտքս ինկաւ, տուփ մը հալվա ինչո՞ւ չես հաներ։

Արփիկ կարմրեցաւ։

-... Չկայ, քոլի ըրինք մայրիկին... շշնչաց։

-Լա՛ւ ըրիք, շատ լաւ էք ըրեր, թէեւ կրնայիք ինծի ալ հարցնել եւ տուփ մըն ալ գոնէ հո՛ս պահել։ Յետոյ՝ նո՛ր ծրար կը ղրկէինք դարձեալ...

Այդ օրը ոչ ոք կրնար ենթադրել որ ա՛տ ալ սուտ մըն էր։ Անկարելի եւ աւելորդ էր այդքան պարէն ղրկել մէկ հոգիի մը։ Իրականին մէջ հալվա-փիսթաշ, նուշ, կաղին, չամիչ, ընկոյզ, արեւելեան շաքարներ, խուրապիա մասամբ իրենք կերած էին արդէն, անըմբռնելի, վնասաբեր ագահութեամբ, եւ մեծ մէկ մասն ալ կը մնար պահուած՝ իրենց համար։

Յաճախ Հրանտ խորհած էր որ արդեօք  պատերազմի շրջանին ղրկուա՛ծ մնացեր էին։ Բայց, յետոյ տեղեկացած էր որ, ո՛չ, կարգ մը նպաստաւոր պայմաններու բերումով, միշտ ալ տէպրուեէ եղած են... Այնպէս որ ո եւ է այցելութեան՝ Հրանտին վրայ քրտինք կուգար։ Հիւրասիրութեան համար վերապահուած խմիչք, շոքոլա, պտուղ, ո եւ է բան չէր մնար անկիւն մը։ Սո՛ւրճ մը - ճիշդ այդ օրը սուրճն ալ հատած կ՚ըլլար։ Թէ՛յ մը, - ճիշդ ալ այսօր պիտի գնուէր բայց մոռցուեր է։ Հրանտ ապշած էր հարցնէր թէ հապա ինչպէ՞ս կ՚ըլլայ որ, երբ, նշանուած, իրենց մօտ կ՚ըլլար, կը հիւրասիրէին զինք, կատարեալ կերպով։ Ըսել է ա՛տ ալ լոկ թակարդի մէկ տեսակ եղած էր։ Մէկ խօսքով՝ ծո՛յլ էին։ Սարսափելիօրէն՝ ծո՛յլ։ Պնակ մը աւել վերցնել, գաւաթ մը աւել լուալ՝ տաժանելի էր։ Ձեռքերնուն գար՝ ամէ՛ն օր ճաշարան պիտի ուտէին։ Քանթիններու անկիւնները սլքտկային։ Հայ աղջկայ բոլոր հիմնական բնազդները՝ այլասերած էին։ Իրենց ամէնամօտիկ բարեկամներուն հետ պատառ մը բան ուտելու ծրագիրը մռայլեցուց զիրենք, յուսահատեցուց։ Ոչ իսկ կը մտաբերէին որ տասնեակ, ո՛չ թէ տասը, տասնեակ անգամներ, կէսօր իրիկուն, ճաշի վար դրուած էին եւ սպասարկուած եօթանասունը անց նոյն այդ կնոջ կողմէ... Հրանտ որ քունը կը փախցնէր եթէ իրեն մէկ եղած սիրալիրութեան մը կրկնապատիկով չպատասխանէր, Կեւիյնար ծանր սրտմտութեան մէջ։ Այս այլասերած աղջիկները որ, մինչեւ էրիկ մը ճանկերնին ձգելը, Աւետարան եւ առաքինութիւն կը խաղային եւ որ, իրենց պիւռօյէն վերջ, միայն պայուսակնին ուսերնուն նետէին եւ իրենք զիրենք՝ փողոց... Հիմա ալ դարձեր էին անսիրալիր, մռայլ, կամովին՝ անճրկած...

-Բան մը չկա՞յ, ո՛չ մէկ բան, պնդեց դարձեալ Հրանտ, ցաւագին ապշութեամբ։ Արփիկ, կափ կարմիր, գլխով բացասական նշան ըրաւ...

Տարօրինա՜կ... Անկարելի էր այս աղջիկներուն՝ ուրիշ կերպ ապրիլ։ Ապրի՛լ՝ եթէ կեանքը գողնալու պէս չըլլար՝ իրենց քիմքին համ չէր տար...

Կէս գիշերին մօտ՝ պատրաստուեցան մեկնիլ։ Տիկին Վարդանեան արդէն վար իջած էր։ Ալիս եւ Զարուհի շատոնց գացած էին քնանալ, երբ, դուրսի դրան շէնքին սպասուն, Հայկ բռնուած էր շատախօսութեան նոպայէ մը։ Արփիկ ինքն ալ պայմանադրական ժպիտով մը եւ քնաթաթախ աչքերով մտիկ կ՚ընէր։

-Սա ոտի վրայ է քնում, ըսաւ, Արփիկին ցոյց տալով։ Դէ՛, au revoir, mes cheris...

Հրանտ մնաց շշմած...

Հարկ էր որ շտապէին։ Ճամբան երկար էր մինչեւ Փորթ տը Քլու։ Քօռէսփոնատանսին հանդիպեցան Հրանուշին։ Հա՛, իրենք ասկէ կուգան, ան՝ անկէ։

-Ա՛խր, մի տեսնելո՜ւ բան էր... Հրանտին դարձրել են իսկական ծառայ, սպրդնել էր... Չեմ իմանում, չե՛մ իմանում... Մենք էլ բոլորս սրանց հրեշտակներ էինք կարծում... աղօթում էին, երգում... «Մե՛նք, մե՛ր ծնողքը, մեզի՛, մեր դաստիարակութի՜ւնը... »

-Իո-ի՜ւհ, ըրաւ Հայկ, կատարեալ հոտած փոխան...

-Է-է՜, դուք ալ, Հա՜յկ... հասարակ են, Տիկ. Վարդանեանս, շա՜տ հասարակ... Սարսափելի է Հրանտին վիճակը, կը զգամ... պատասխանեց Հրանուշ։

-Լա՜ւ, հասարակ ե՛ն... (Յանկարծ ձայնը բարձրացնելով) Սրանք լի՛րբ էլ են, կեղծաւորնե՛ր... Սա ի՜նչ ըմբռնում, ի՛նչ կեանք... մենք էլ... ախր, ի՞նչ են ցանկանում, հը՛, ի՞նչ է սրանց համար կեանքը... Ծուլութի՛ւն, բամբասանք, փո՛ղ, փողո՛ց... Եւ սրան ասում են՝ ազատութիւն...

-Ա՛խ, Տիկին Վարդանեանս, եթէ գիտնային, կեա՛նքը, արուե՛ստը այնպիսի խորը... Ա՛, կ՚երազեմ առանձնութիւնը, լռութիւնը՝ արտագրելու համար... Պէտք է շտապենք, տանք, բա՛ն մը ունինք, մենք բա՛ն մը ունինք ըսելիք, տալիք՝ մարդկութեան... Երբեմն՝ կ՚երթամ դէպի հասարակութիւնը... Ժողովուրդս պէտք ունի ինծի, մեզի...

Հարկ էր բաժնուիլ։

Մէթրօին մէջ, մայր ու տղայ իրար նայեցան։ Այնպիսի մտերմութիւն մը գոյացած էր, այնպիսի խորունկ հասկացողութիւն մը հաստատուեր, որ յաճախ իրենց հակազդեցութիւնները յար եւ նման էին իրարու եւ երեւան կուգային միեւնոյն պահուն, միեւնոյն բառերով...

-Ժողովո՛ւրդս... ըրաւ Հայկ, գլուխը շարժելով։ Միեւնոյն պահուն մօրը շրթները կը շարժէին նոյն բառը արտաբերելով։

Յանկարծ սկսան խնդալ, երկար, խորը խնդուքով... Ու, փոխն ի փոխ, «Գիտէ՜ք, արուես՜ստը, կեա՜նքը, ժողովու՜րդս... »

-Ճի՛շտ եմ ասում, գժուել են, գժուել են... կ՚ընդգծէին միասին թէ փոխն ի փոխ...

Այն օրը Հրանտ ստացաւ «դաշոյնի հարուածը»։ Դաշոյն որ մխրճուեցաւ ամբողջ երկայնքովը՝ հոգիին մէջ։ Ինչպէս բոլոր վիրաւորները՝ մէկ բան ուզեց- առանձին մնալ։ Մտնել լրիւ միայնութեան  մէջ՝ նախագաւիթ վերջնական հրաժարումներու։ Անցաւ իր աշխատասենեակը, գոցեց դուռը բանալիով։ Առաւօտուայ ժամը տասըն էր։ Փլեցաւ թիկնաթոռին մէջ, առաւ գլուխը երկու ձեռքերուն, արմունկները յենած ծունկներուն։ Ա՛լ որոշ էր իրեն համար... Աշխարհ ամբողջ միացած՝ անզոր էր փոխելու ոեւ է բան, իր գիտցածը։ Ու յանկարծ, մեղմութեամբ, գլուխը երերցնելով, ըսաւ իւրովին, արտասանեց բուն բառը, յայտարարեց ինքն իրեն, բուն բառն իսկ որմէ կը վախնար, որ չէր ուզեր արտասանել նոյնիսկ ինքն իրեն։«Ըսել է, կը գողնան... » Բան մը որ շատօնց  կը կասկածէր եւ որ կամքի մեծ թափահարումներով վանած էր մտքէն։ Այս առաւօտ, ինչպէս կ՚ըսեն, «ձեռքը պարկին մէջ բռնած էր»... Երկար միջանցքէն դէպի իր ննջասենեակը... իր ոտքի առաջին աղմուկը եւ... անոր՝ Արփիկին խուճապահար փախուստը՝ դէպի քովի սենեակը։ Ինք, զարմացած մտած էր սենեակ։ Դրամապանակը գետին, դրամատոմսեր  ցրցքնուած, տափատը  նմանապէս ինկած աթոռի ոտքին։ Երկրորդ յայտնութիւն մը փայլատակեց, իրար հետեւող որոտումներ, երկրո՜րդ դաշոյնի հարուած։ Երէկ չէ առջի օր հաստատած էր որ հաշիւներու տետրակին մէջ նախապէս արձանագրուած հազար երկու հարիւր ֆրանքը ջնջուեր եւ զետեղուեր էր հազար հինգհարիւրով... «Ըսե՜լ է, ըսե՜լ է.... » կը կրկնէր, բառին տառացի իմաստովը՝ յուսահատական նոպայի մը ճարակ։ Իր կառուցած կեանքին շէնքը կը փլչէր։ Քար ու կիր կ՚իյնային գլխուն։ «Ես քեզի սիրեցի որ ինձ եար ըղնիս... » Իր  եարը, իր հարազատ եարը, իր օճախին մէջ... Ինչպէս կրակին հպումը միսին, այդ իրողութիւնը կը հպէր սրտին... Անկարելի հակազդեցութեանց խեղկռտուք...

Յոգնած զգաց։ Թափանցող, աննախընթաց յոգնութեամբ։ Ան իր ետեւէն քաշեց զգայութիւնը՝ ալ անզօ՛ր, անպաշտպա՛ն ըլլալու։ Կառուցած շէնքը կը փլչէր։ Քար ու կիր կ՚իյնային գլխուն։ Գլխո՜ւն։ Սուր, անձեւ կոտրտուքներով։ Փոշին՝ մէն մի բջիջին մէջ։ Խեղդելով մէն մի բջիջ, մարմինին հոգիին, իրենց փոշիին մէջ։

Հա՛, տարօրինա՜կ, բջիջի զգայութիւնը... Ռընգունքը, լայնցած, կը բաբախէին։ Սկսաւ փոշիի հոտ առնել ինչպէս անգամ մը, տարիներ առաջ, երկու ամիսի տեւողութեամբ, կռիփէ մը վերջ։ Փոշիի սարսափելի հոտ մը... Աւերիչ, ահարկու հոտ մը, մարախներու արշաւանք որ ինկած սրտին, հոգիին արտերուն մէջ՝ կերեր, չորցուցեր, մոխիրի վերածեր հասկերը անոր տենչերուն, ախորժակներուն, նախընտրութիւններուն, կեանքի ոեւէ շարժումի։ Միանգամ ընդմիշտ... Ֆիզիքական ցաւ մը, քունքերուն վրայ տակաւ սթափեցուց Թուլցուց պրկումը ձեռքերուն ։ Եղերական դառնութեամբ, անփոխարինելի  պալատին աւերակներուն առջեւ, երազի աշխարհին այդ տապալած պատշգամին, խոյակներուն, հարթագանդակներուն առջեւ, բոլորն ալ հոգեւարքի  ծամածռութիւններով, շրթները մրմնջեցին. «Տօ՜, լա՜ճ, անաւեր... »

Վրայի յարկը, իր աշակերտը Վիվալտիի քոնսէր թոյին վրայ կ՚աշխատէր... Երբեք անոր մեղեդիները այդ կերպ չէին ազդած իր վրայ։ Ուրիշ աշխարհի մը բաներէն կը պատմէին որուն ալ ինք չէր պատկաներ որուն լեզուն, մէկ անգամէն, խուսափելու վրայ էր իրմէ։Անգամ մը եւս զայն ալ չհասկնալու անձկութեան, ահաբոյր անձկութեան մէջ ինկաւ։ Այս անգամ կռթնեցաւ աթոռին, երկու բազուկները ուղղահայեաց ծալքով երկարեց անոր թեւերուն, նոյն կերպով եւ՝ սրունքները։ Փարաւոնի անշարժութեան մէջ, իր եգիպտական գահոյկին վրայ։ Դէմքն ալ, անխլիրտ, փակ կոպերով, ստացաւ մոմիայի դալուկ ու անկենդան կայունութիւնը։ Բարակ քրտինք մը որ տակաւ պաղեցուց ճակատը։ Յետոյ՝ դադրեցաւ զգալէ։ Քոնսէրթոյին հնչիւնն ալ սկսաւ չազդել լսելիքին։ Խաւարում մը իջաւ գիտակցութեան վրայ որմէ յիշողութիւնը բթացաւ։

«Վիթրիէ-է-է՜... »

Կէսօրուայ մօտ, սթափեցաւ։ Այս թէնոռի ահարկու կանչին յաջորդեց մեծագոչ զանգահարում մը...

Հրանտ բացաւ կոպերը։ Յիշեց, վերյիշեց։ Դաշոյնը անգամ մը եւս մխրճուեցաւ։ Սիրտը սկսաւ զարնել եծ հարուածներով։ Ցուցամատը անցուց օձիքին ետեւը եւ ուժգնութեամբ պրկեց զայն՝ ամբողջ երկայնքին։ Փոշիի հոտը նոր սաստկութեամբ զարկաւ քթին։ Սիրտը սկսաւ խառնուիլ։ Ինք որ երբեք չէր յիշեր կեաքին մէջ  փոխած ըլլալ, կարծեց թէ պիտի փսխէ։ Ոտքի ելաւ ընդոստ, որպէսզի... Ա՜, ազատարա՜ր. հրաշալի գաղափարը, -  Անիէ՛ռ, Անիէ՛ռ...

Շոգեկառքին  մէջ, յաւիտենական կեանքին «անմեղութենէն» ասնիկ մը իրեն վերադառնալուն  իսկ պատճառով, կը վերյիշէր. «Պէտք չէ բարկանայ... Ինչպէ՜ս չնեղանալ... Ինչպէ՜ս չյուսահատիլ... »

Տունը, «փա՛ռք քեզ, Աստուա՜ծ, փա՜ռք քեզ», կը կրկնէր մայրը սենեակէն խոհանոց երթալ գալուն, գոհունակութեան այնպիսի խորունկ շեշտով մը որ պահ  մը Հրանտ խորհեցաւ թէ կարեւոր  դէպք մը պատահած է, մօտիկ մէկը մեծ վտանգէ մը ազատած  կամ

երջանկառիթ լուր մը հասած։ Իրականին մէջ, պարզապէս «լաւ» գիշեր մը անցուցեր էր, «գլխուն մէջի ջրվէժները» դադրեր էին հոսելէ. ձեռքերը յօդաւորումները նուազ ցաւեր։ Սովորականէն  աւելի շուտ ոտքի ելեր, շաբաթներէ ի վեր մնացած մէկ քանի  առտնին գործ ուժը ունեցեր էր կատարելու, անոր մտահալածանքը վանելու մէջէն... Օգտուելով որ այդ առաւօտ տաք ջուր տրուած է՝ լաւ պէն մը առեր է։ Ինչպէս ծաղիկը, կանգնած արեւին տակ, անքննելի պարզութեան մէջ, իր բուրումը կ՚արձակէ, ան։ Ճըշմարտի արեգակին դիմաց, իր օրհնէնքը կ՚արձակէր։

Պատուհանը բացաւ եւ պատրաստած հացի փշրանքները ափով լեցուց դրսեմասը.

-Եթէ պատահի որ մոռնամ՝ կը յիշեցնեն, յայտնեց անտարբեր շեշտով, կուգան կտուցով ապակիին կը զարնեն։ Փա՛ռք քեզ, Աստուա՛ծ, փա՛ռք քեզ, կըրկնեց դարձեալ, ձգելով ակնարկները մօտակայ մերկ ծառերէն մինչեւ հեռաւոր վիլլաներու պարտէզները ու անոնց մերկացած, փուշ-փուշ ճիւղերը։

Հրանտ նստած էր անկիւնը, գոց կարմիր թաւշեայ բազկաթոռին մէջ եւ դէմքին առջեւ բռնած պարբերաթերթ մը։ Ո՛չ կը կարդար ո՛չ ալ ինչ թերթ ըլլալը գիտէր։ Մայրը նկատած էր մէկ ակնարկով տղուն անձկութիւնն ու անոր բացառիկ աստիճանը։ Այդ իսկ պատճառով, բնազդաբար, նուրբ շօշափուկներով կը շարժէր միայն։ Հակառակ իր սովորութեան՝ չպնդեց՝ ո՛չ խօսակցութեան մը բռնելու ո՛չ ճաշի նստեցնելու։ Նուիրուեցաւ իր զբաղումներուն։ Շատ ժամանակ վերջ, ցաւի մեծ ալիքի մը ճընշումէն.

-Չպիտի՛ նեղանաս, ինչքա՛ն ալ անհաճելի բան պատահի՝ չպիտի՛ նեղանաս...

«Այո՛, այո՛, կը կրկնէր Հրանտ իւրովին, պիտի չնեղանամ, որոշեր եմ չնեղանայ, բայց, բայց, ասիկա՛, ասիկա՛ ինչպէ՞ս տանիլ, ինչպէ՞ս կարելի է տանիլ... Քու, քու  իսկ կինդ, քու տանդ մէջ... Տան հաշիւներուն մէջ, տա՛նդ, տա՛նդ... Ի՞նչ փոյթ եթէ ծախսէր, մսխէր, հարիւրապատիկը կորսնցընէր... Բայց մէկ դահեկանի զեղծարարութիւնը ժխտումն է ամէն ինչի... Ո՛չ իսկ զղջումը յաջորդեր է, մեծ հեղեղատին, տարերային զղջումը... Ահա թէ ի՜նչ պիտի կլլես, ի՛նչ պիտի ձեւացնես, ահա թէ ինչ կատակերգութիւն պիտի խաղաս... Եւ յանուն ինչի՞... Եթէ նոյն իսկ յաջողի՝ ինչ իմաստ ունի որ իր ամբողջ ուժերը, կեանքը գործածէ՝ այլասերած ոչընչութիւն մը ճամբու բերելու... Եթէ ոչ, այո՛, որոշե՛ր էր, շատո՛նց, որ պիտի չնեղանայ, եւ ինչ ալ որ պատահի, բայց թող ըսեն, խիղճ ունեցող մարդիկը թող ըսեն, այդ մէ՛կը, այդ մէկը ինչպէ՞ս տանիլ, ինչու՞ տանիլ... »

-Չպիտի՛, յուսահատիս, տղա՛ս, չպիտի՛ յուսահատիս, յայտնեց, կորովի շեշտով, մարգարէներու այն շեշտովը որ ստացեր էր Ս. Գրոց մշտակեայ յարաբերութենէն։ - Աստուած մեծ է...

Հա՜, մինչեւ հիմա՝ աղուոր խօ՛սք մըն էր, զարդարա՛նք, պատուէր մը, պերճաբանութեան առիթ, հիմա՛, հա՛, մորթիդ վրայ... Հը՞, ի՛նչ ըսիր, «անվընաս» նախկին պատուէրը մարմին կ՚առնէ, դէմք կ՚առնէ, հը՞...

Հրանտ ոչ մէկ բառ արտասանեց։ Հիմնական վերիվայրումներ։ Ինքն իր մէջ, «Չպիտի յուսահատի՜ս... Պօշ խօսք է։ Մարդ ես՝ կը յուսահատիս։

Սուտ են բոլո՛ր մեծ պատուէրները... Պէտք է յուսահատիլ, պէտք է զայրանալ, պէտք է քանդել... Կրօնք խաղան, քեզի խաբեն այսպէ՜ս, տունդ դարձընեն խարդաւանանքի բոյն... Ծաղրեն ու քրքջան...

Դուն ալ պիտի հանդուրժես եւ չպիտի յուսահատիս։ Հա՜, դրամական ձախորդութիւն, կամքէ անկախ՝ փորձութիւններ, հա՛... Բայց... »

-Եթէ մարդ փոքր ձախորդութիւն մը կրէ եւ չյուսահատի՝ բան մը չէ՛... Չպիտի յուսահատիս՝ ինչքա՛ն ալ մեծ ըլլայ պատճառը, ի՛նչ ալ ըլլայ ան... Յուսահատեցար՝ սատանային կողմը ինկար արդէն...

Ան կը շարունակէր իր մտածումը  որ զարմացնող  աստիճանով իր պատասխանը կը կազմէր տղուն  հակաճառութեան։ «Չէ՛, շարունակեց իւրովին, ես չամուսնացայ որ... Մարդկային ուժերն ալ սահման մը ունին... Բնախօսական, հոգեկան անխուսափելի ակնկալութիւններ կան առանց որոնց մարդը կը զրկուի մեծ պատուէրներու պատկերազարդումը ըլլալէ... Առանց որոնց ամէն ինչ կը վիժի... Չյուսահատիլ՝ իր ուժերուն վերջին կաթիլը չկորսնցնել է։ Պէտք չէ մարդու մը վերջին կաթիլն ալ առնել... »

-Կեղտի ծալքերը, փայտերու արանքնե՛րն են Թախթա պիթիներուն բնակարանը։ Այնպէս ալ, սատանային բնակարանը՝ յուսահատութիւնն է... Դու՛ն կարդացիր ինծի, չէ՞ս յիշեր... Ի՛նչ, ինչ ալ պատահի՝ մարդ մը կրնա՛յ չյուսահատիլ... Չպիտի՛ յուսահատիս, կրկնեց գրեթէ խստութեամբ։

Բազմաթիւ օրեր անհնարին եղաւ համակերպիլ իր երազներու, ոեւէ մարդու տրուած նոյնիսկ նըւազագոյն բաւարարութիւններու ամբողջական սնանկութեանը։  Տակաւ, ան վերածուեցաւ վէրքի մը ցաւին, անծանօթ տեղ մը բոյն դրած ֆիզիքական վէրքին։ Մերթ ընդ մերթ, իրարու յաջորդող օրերու աղմուկին մէջ, վէրքը դադրեցաւ կոտտալէ։ Չյուսահատելու պատուէրին ապաւինիլ՝ իրեն կը թուէր գիտակցաբար պատրանքի մը մէջ թաղուիլ, ինչ որ կատակերգութիւն խաղալ։ Ան ինքն իր ժխտումը կը պարունակէր։ Կը զգար սակայն որ չէ դադրած Արփիկը սիրելէ։ Աւելի ուժեղ սակայն, եւ վերջնականապէս կը զգար նաեւ որ ալ զայն չի յարգեր։ Ալ չի՜ յարգեր զայն... Անդարձօ՜րէն...

Շաբաթ օր, երբ յետմիջօրէն բաւական յառաջացած էր, Տիկին Նազարեան դուռը զարկաւ։

-Հը՛, Արփի՛կ խանըմ, ե՛ս եմ, կը սպասէի՞ր...

-Ո-ո՜չ, պատասխանեց Արփիկ, երբե՛ք չէի սպասեր...

Տարօրինա՛կ... Կեղծիքներու այնքան ընդունակ այս էակները, սիրալիրութեան բառ մը չէին գտներ իրենց ծերունի կեսրոջը ուղղուած  որ, արդէն, ստիպուած էր մեծ ճիգեր ընել, ամիսը անգամ մը  Անիէռէն  Բարիզ իջնելու եւ գալու ժամով մը զաւակները տեսնելու։

Նախորդ այցելութեանը՝ նոյն պատասխանը տուած էր.

-Ո-ո՜չ, չէի սպասեր ձեզի...

Թէպէտ դիւրազգած , Տիկին Նազարեան խորհեր էր պատահական պատասխան մը, պատահական տրամադրութեան մը արդիւնք կրնայ եղած ըլլայ այդ։ Այս անգամին՝ նո՛յն պատասխանը, երբ մանաւանդ ժամադրուած էին։

-Երբե՞ք երբե՞ք չէր սպասեր, կ՚ընդգծէ՝ ժըպտելով։

-Ո-ո՛չ, երբե՛ք չէի սպասեր, կ՚ըլլայ պատասխանը, կարճ ու կտրուկ։

Տիկին Նազարեան ինքն ալ իր երազները ունէր։ Անոնց կարգին էր ունենալ հարս մը, հարս մը որ հա՜յ ըլլար, որ թոռան մը արեւը ձգէր իր կեանքի ցուրտին, որ իր ամուսնոյն անունը այս անհիւրընկալ մռայլին մէջ, առկայծ ճրագ, չշիջէր ընդմիշտ։ Ի՜նչ տուայտանքներով եւ ինչքա՜ն տարիներ յապաղած այդ ակնկալութիւնները, հիմա՜...

Յետոյ, ինքն ալ միշտ կը կրէր սիրոյ անյաղորդ սիրտ մը։ Ո՛ւր աւելի յարմար ու քաղցր քան տանիլ զետեղել իր պզտիկ հարսին սրտին մէջ իր աղապատանքներուն բոյնը։ Եւ այս անբարեկամութիւնը, բացայայտ անսիրալիրութիւնը որոնց հիմնական յատկանիշն էր առանց պատճառի երեւան գալը, ձրի ըլլալը, կը թաղէր իր հիասթափ սիրտը խորունկ տրտմուեան մէջ, որպէս արդիւնք շատ կասկածելի  ախտանիշի մը։ Ընտանեկան գժտութեան, նախակըռիւի քաղցկեղը հոգիներուն, եկեր իրենց օճախն էին մտեր...

Տասնեակ տարիներ ի՜նչ զոհողութիւններու, ի՜նչ անձկութեանց, ի՜նչ ճգնաժամերու գինով մեծցուցեր, բերեր հասցուցեր էր պտղառատ ծառի մը հարստութեամբը, տուեր էր զայն անոնք, որ իրենք, չկամենային իրեն պահ մը անոր շուքին տակ իսկ նստիլ։ Վռնտէի՜ն զինք... Եւ դեռ, ըսե՜նք, արգիլու՜մն ալ հոգ չէր, վասնզի ան ունէր բաւականին հոգեկան ուժ՝ ե՛ւ համբերելու ե՛ւ օր մը դարմանելու կացութիւնը, բայց այն որ տարօրինակ  էր, եւ, խորապէս չարագուշակօրէն խռովեցնող՝ այդ կիրքերուն հարիւր առանց պատճառի, ձրի հանգամանքն էր...

-Աղջիկս, պատասխանեց, քաղցր արժանավայելչութեամբ, գլխարկը հանելով եւ ճաշասրահ մտնելով, լաւ է որ սպասես։ Քեզի՛ համար լաւ է... Ե՜ս, ես՝ ուզեմ ալ, շատ գալիք երթալիք չունիմ... Հրանտը ու՞ր է։

-Ներսն է, պատասխանեց Արփիկ, մեղմութեամբ։ Զգացուած... Բազկաթոռը զետեղեց անոր ետեւ։

Պէտք է ըսել որ Արփիկ երբեմն կը թուէր քոյրերուն չի նմանիլ։ Անոր զգայական առաջին շարժումները կը թուէին ազնիւ ըլլալ։ Ոեւէ վճիռ սակայն կ՚ելլէր եկրո՛րդ շարժումէն որ ան ալ իր կարգին կ՚ենթարկուէր քոյրերուն, երկու տխմար ու այլասերած աղջկայ տրամաբանութեանը...

Հրանտ յայտնուեցաւ։ Ան ամէն մայրը տեսնելուն կը ստանար եղերական յուզումներ հոսանքներ։ Հազիւ կը յաջողէր ծածկել զանոնք անտարբերութեան դիմակին նաեւ։ Ինչքան ատեն եւս պիտի այս տեսքը տրուի իրեն, լսէ այս ձայնը, ընդունի այս աչքերուն անլուր գորովանքը, ինչքա՛ն ատեն... Մէկ քանի ծանր սրադող չէի՞ն ունեցած արդէն... Եւ ինք՝ միշտ անտրամադիր, միշտ մռայլ, չի յաջողիր անուշ խօսք մը ըսել...

Բայց եթէ այդ կը վերաբերէր անոր մարմնին, ինչքա՛ն, միւս կողմէն, կ՚երտասարդանար, ճշմարիտ կեանքի երիտասարդութեամբը, ներքին կեանքին, Նազովրեցիին բաշխել ուզած կեանքովը... Ամէն օր քիչ մը աւելի բարի, քիչ մը աւելի ներողամիտ, ընդհանրական, ճիշտ, ուշիմ բարութեամբ։ Ամէն օր քիչ մը աւելի իր հոգիին շշնչառութիւնը ուրիշ բան չէր ըլլար եթէ ոչ վերածուիլ աղօթքի մը։ Իր հետաքրքրութիւնները մնացած էին կենդանի։ Ցաւով, յուզումով կը հետեւէր հայկական կեանքին։ Իր խանդավառութիւնը Խորհրդային Հայաստանի համար դարձած էր տանչալից կարօտ։ Ա՜, իր ամուսինը... Անոր անծանօթ շիրիմին աւազակոյտը կը խլրտի անպարփակ խայտանք է, ի լուր իր ցեղի խելապտոյտ վերելքին։ Կային օրեր, ա՛, ինչպէս կը փափաքէր երթալ հոն, հո՛ն ձգել իր ոսկերոտիքը։ Ատիկա համաձայն պիտի ըլլար իր անհո՛ւն փափաքին, իր ամուսնոյն փափաքի՛ն եւ ըստ փափաքին՝ բոլոր կարելի ու անկարելի ներդաշնակութեանց...

-Գիտե՞ս ինչ, հարցուց տղուն։ Միտքս այսօր ինկաւ եւ ըսի՝ չմոռնամ, անպայման պատմեմ Հրանտին։ Անցեալ ամառ մեզի հետ չէիր։ Ժիւան լէ Փէնէն, եօթանասունը չորսը անց ծերունի մը, ըրաւ չըրաւ, ելաւ Հայաստան գնաց։ Տուն տեղ ունէին, մեծ պարտէզով։ Հրաշալի կ՚ապրէր, երկու ամուսնացած տղոցը հետ, թոռներուն... Իր բոլոր ազգականներն ալ դո՛ւրսն են։ Չէ՛, ըրաւ չըրաւ, առանձին, ամէն ինչ ձգեց, ելաւ գնաց։

Ալիս ու Զարուհի ժպտագին, սակաւաբառ, ծեքծեքուն, նմանապէս, երեւցան։ Սրտմտութիւնը սակայն երկար ատեն չէր մնար Տիկին Նազարեանի սրտին մէջ։ Երբ տեսաւ այս դեռատի աղջիկները, Արփիկին մեղմութիւնը, լեցուեցաւ կարեկցութեամբ։ «Վա՜յն ի գլխուն... » Մատ մը աղջիկներ որբ էին մնացեր, նետուած այստեղի Սոդոմ Գոմորին մէջ...

Փա՜ռք Աստըծու, փա՜ռք, նորէ՜ն աղէկ է...

Ոգեւորուած՝ չորսը մէկ գացին խոհանոց։ Տիկին Նազարեան, ճիշտ Տիկին Վարդանեանին նման, գտաւ անկանոն ու կեղտոտ խոհանոց մը։ Երկու օրուայ պնակ-գաւաթ մնացեր էին դիզուած։ Աղփի տուփը յորդած եւ գարշաբոյր։ Մաքուր սրբիչ մը չկար։ Ինչ որ կրնար սրբեց, մաքրեց, դասաւորեց որպէսզի տեսնէին եւ... Չորս սրբիչ բաւական էր։ Մէկը՝ ամաններուն, մէկը՝ պտուկներուն, մէկը՝ գաւաթներուն, միւսը՝ ձեռքի։ Ամէն իրիկուն, գաւաթներունը ինք ջուրէ մը կ՚անցընէ։ Ա՜, եթէ մատները չուռենային։ Ամբողջ գիշերը կը ցաւին, կը կոտտան։ Դէ՜, ո՛ւր է հացի փորը, միսը, պլղուրը, ճարպ, համեմները, հիմա որ խոհանոցը դասաւորուած է, որովհետեւ, միշտ մարդ աւելի շատ եւ լաւ գործ կ՚ընէ՝ մաքուր ու դասաւորուած խոհանոցի մը մէջ։ Բայց այս միսը շատ քիչ կ՚երեւայ աչքին։ Ընելէ յետոյ՝ լաւ է քիչ մը շատ ընել։ Յաջորդ օրը եւ՛ պաղը շատ համով է եւ՛ հաւկիթով մը տապկուած։ Քիլօ մըն է... չէ՛ քառ մը պակաս, չէ՛, չէ՛, քիլօ մը պէտք է եղած ըլլայ... Կը խօսին, կը շփոթին, կը կարմրին։ Հում ծեծուած միսն են կերեր։ Կերեր կերեր են, անուշներ։ Բայց կերակո՞ւրը հապա... Եւ տասը հետեւանքով այս անպիտան, պղտոր կացութիւնը... Ալիս կը փութայ վար իջնել։ Այո՛, լիվրա մը լաւ միս եւս, քիչ մը մաղտանոս։ Լա՜ւ, ճրագու եւ պահար պիպէռ կա՛յ արդէն։ Ալիս կը վերադառնայ։ Մսավաճառները շատ անպիտան են, աւազա՛կ... Ընկոյզը՛ ուր է հապա։ Ընկոյն-ը-ը՜... Հապա Արփիկ ըսած էր որ Հրանտին հետ միասին հայ նպարավաճառին գացեր, շատ մը ուրիշ բաներու հետ, լիվրա մը կեղուուած ընկոյզ առեր էին։ Ի՞նչ... ի՜նչ որ է... Ինչ որ է, առանց ընկոյզի ալ կ՚ըլլայ... Թէեւ, թէեւ, ընկոյզի խնդրէն ալ զատ, կը մտածէ կեսուրը, նոյնիսկ դեռ քիւֆթէ ըլլալ չըլլալէ ալ զատ, այո՜, այո՜...

Ի՜նչ որ է, ո՛վ գիտէ, թերեւ՜ս, կամաց-կամա՛ց...

Երեկոյեան հսկայական պնակի մը մէջ, փորով ու հէնց քիւֆթէներու բլրակ մը... Ուրիշ կաթսայ մըն ալ քիւֆթէին մսաջուրը։ Դարձեալ շուարած են։ Իրենց բան ըսող չէ եղած սակայն։ Դարձեալ շուարած են, չքմեղանքներ կը կմկման... Ուրիշ ատեն, նոյնքան միսով ու պղլուրով, եթէ այսքան քիւֆթէ չէր ըլլար, պատճառը այն էր որ...

Ժամը ութը կուգայ։ Տիկին Նազարեան յոգնած է։ Կը նախընտրէ ալ մեկնիլ։ Ուրիշ անգամ մը՝ կ՚ընթրե՛ն միասին։ Վաղը եթէ ուրիշ ծրագիր մը չունին, թող գան Անիէռ, միասին ճաշելու։ Հոգին բերանը առած՝ համով բաներ պիտի պատրաստէ իր զաւակներուն։

-Չե՞ս պատասխաներ, Արփիկ հանըմ, կը հարցնէ ի վերջոյ, քիչ մը տրտում, սրտաբեկ տեսնելով զայն, Ի՞նչ կայ, աղջիկ՛ս, ինչո՞ւ ուրախ չես։ Ամէն ինչ ունիք երջանիկ ըլլալու, ի՞նչ կայ ի՞նչ բան սրտներիդ կը կոտրէ այսպէս։

-Ի՛նչ պիտի ըլլայ, երբե՛ք գոհ չէ, մի՛շտ տխուր, մի՜շտ մօվէդ ճիւմէօռ, միշտ բարկացկոտ։ Ես ամէն ինչ կ՚ընեմ որ գոհացնեմ ինք միշտ... Քանի անգամ է, գիշերը, երբ կ՚արթննամ, կը տեսնեմ որ կուլայ... Խորամանկ, աղճատուած նկարագրով հարսին հետապնդումն էր՝ վէ՛ճ ստեղծել, հասկնալու համար թէ Հրանտ իրեններուն գանգատա՜ծ, ի՜նչ ըսած է իր՝ մանաւանդ քոյրերուն նկատմամբ իր ամուսնանալիք քոյրերուն։

Տիկին Նազարեանին առաջին հակազդեցութիւնը, առաջին շարժումով, մի՛շտ ինքզինք, իրենները յանցաւոր նկատել էր։ Գնաց քովի սենեակը ուր որդին, մելամաղձոտ, օթոցին վրայ երկարած կը կարդար։

-Հրա՛նտ, տղաս, ինչու՞ ուրախութիւն չկայ տուներիդ։ Արդեօք ջիղերդ յոգնա՞ծ են, արդեօք շա՞տ կը պոռպոռաս, դիտողութիւն կ՚ընես... Ձգէ որ վարդի պէս բացուի, տղա՛ս, պզտիկ բաներու ուշադրութիւն մը ըներ, մեղք է... Յետոյ, ինչու՞ կուլաս... Ա՛տ ինչ բան է։ Ինչու՞ կուլաս գիշերները... Չըլլայ որ ուրիշ անգամ...

Հրանտ, անգամ մը եւս, լախտի հարուած մը ստացաւ։ Յանկարծ ոտքի ցատքեց։

-Լա՛ւ, ըսաւ, շնչահատ, քանի որ իրե՛նք սկսեր են դժգոհիլ, լա՜ւ, եկուր ինծի հետ, քանի որ իրե՛նք խզեր են օճախի սրբութիւնը։ Ես որ արիւն կուլ տալով ո՜չ իսկ ձեզի բառ մը ըսած եմ, իրե՞նք է որ... Լա՛ւ, եկուր ինծի հետ...

Եւ Հրանտ, այդ րոպէին, խորապէս վիրաւորուած, ընդվզած էր այն դերէն որ կը հարկադրէին իրեն կատարել, որ ստիպուած է ապահովցնել թէ՝  ինք իր տանը մասին, իր դժբախտութեան մասին  իր անհուն... դժբախտութեան մասին չի խօսիր։ Արժանավայելչութեան ամէնէն տարրական պայմանը, հպարտ նկարագրի մը ամէնէն բնական շարժումը՝ վայրագօրէն պահելն էր վարագոյրը անխախտ, իր յարկին եւ դուրսի աշխարհին միջեւ, իրեններուն ալ միջեւ։ Ատիկա առաքինութի՛ւն մը իսկ չէր իր աչքին։ Ատիկա իր շնչառութեան պէս բնական ու անառարկելի էր։ Ոեւ է իսկական Հայ ունէր զայն։ Ատոր խօսքը չէր ըլլար Խօսքը ընել, կասկածիլ՝ վիրաւորական էր պարզապէս։

Գացին ճաշասրահ։ Հոն էին Արփիկ եւ փոքր քոյրը։ Ալիս քովի սենեակը՝ դարանակալ։

-Հիմա Արփի՛կ, քանի որ եւս մռայլ, մշտապէս դժգոհ մարդ մըն եմ, պատասխանէ այն ժամանակ, երէկ քրոջդ հետ դուրս ելա՛ր թէ չելար։ Ելլելէ յետոյ՝  եօթը ժամ դուրս մնացի՞ր թէ ոչ։ Երբ որ եկաք, ժամը իրիկուայ իննին՝ ես անօթի ծարաւ է ի թէ չէ։

Երբ որ դիտողութիւն ըրի՝ սենեակին դուռը ամբողջ ուժովդ չառփեցի՞ր թէ չէ։ Ըրած դիտողութեանս համար ինծի նախատեցի՞ր թէ ոչ։ Ինծի հետ՝ եղբայրս ու... մայրս ու հայրս ալ նախատեցի՞ր թէ չէ։ Յետոյ երեք քոյր սկսա՞ք թէ չէ քրքջալ։ Իսկ վերջն ալ, երեքդ մէկ, մէկ ձայնով, անվերջ, սարսափելի պոռալով, հոգեւոր երբեր ձգեցի՞ք թէ չէ, մինչեւ որ դրացինը եկաւ եւ խնդրեց քիչ մը մեղմացնել։

Արփիկ, շառագոյն, բաներ մը կը մոլտար։

-Աղջիկս՝ ըսէ՜, ճի՞շտ է թէ ոչ։ Ե՛ս ալ քու մայրդ եմ։ Ճի՞շտ է թէ չէ։ Եօթը ժամ դուրսը մնացի՞ր, առանց ամուսնիդ պատառ մը հաց տալու, ամբողջ օրուայ աշխատանքէն վերջ...

Արփիկ չէր պատասխաներ այլ կը կրկնէր զարմացնող... յամառութեամբ.

-Տէ՛րը այցելէ հոս, Տիրոջ շնորհքթ իջնէ հոս, Տէ՛րը ողորմի մեզի...

Պզտիկը կը գալարուէր օձի մը պէս.

-Տիկի՛ն Նազարեան, Տիկի՛ն, Տիկի՛ն, կեցէ՜ք՝ որ ըսեմ, ե՛ս ըսեմ, քոյրի՛կս... Տիկին Նազարեան երեք անգամ, ստիպողական, խնդրեց որ սենեակը ձգէ հեռանալ։ Չէր հնազանդեր։ Կը ցատքէր, կը կանչէր։ Տիկին Նազարեան գրկեց ուսէն մեղմութեամբ, դուռը տարաւ եւ խնդրեց որ իր սենեակը քաշուի։ Վերադարձաւ եւ.

-Արփի՛կ, աղջի՜կս, ըսէ։ Ամուսնիդ ըսածներուն մէջ անճիշտ կէտ մը կա՛յ, ըսէ որ հասկնամ։

-Աստուա՛ծ ողորմի մեզ, Տէ՜ր այցելէ այս տունը, Տիրոջը շնորհքը իջնէ այս յարկէն ներս...

Մինչ այդ Զարուհի դուռը կը հրէր. կը միջամտէր, կը պոռպռար...

-Լա՛ւ, ըսաւ, ահաւորօրէն վշտագնաց, հասկցա՜յ, ափսո՜ս, դուք պիւռսի աղջիկներ էք միայն... Խե՜ղճ տղաս...

Հրանտ սկսաւ վախնալ։ Տիկին Նազարեան կ՚ենթարկուէր արեան խուժումի։ Ինք՝ որ  չէր գիտեր ինչ խնամքներու ենթարկէ զայն, ինչ զգուշութիւններով շրջապատէ անոր առողջութիւնը, հիմա, իր իսկ պատճառով...

Արփիկ ազդուեցաւ... Արտասուալիր.

-Պիտի ջանամ, մայրի՜կ, պիտի ջանամ պարկեշտ... պիտի... ամուսնիս արժանի ըլլալ...

Հրանտ հագուեցուց վերարկուն, բերաւ իր կառքը, տարաւ իր մայրը Անիէռ, պառկեցուց, խնամեց։ Երկու ժամ նստաւ անոր սնարին։ Չէր ուզեր գիշերը առանձին ձգել։ Մօրը ստիպումներուն տակ՝ ելաւ մեկնելու։

-Մի՛ յուսահատիր, տղա՛ս, մի՛ յուսահատիր։ Մաքուր սիրտին մէջ յուսահատութիւնը տեղ չունի, Յետոյ, տկար ձայնով։

-Կամաց կամաց կը շտկուի, լաւ կին կ՚ըլլայ ինչու՛դ պէտք, լաւ կին պիտի ըլլայ անիկա...

Ա՜, եէ գիտնար թէ այդ միջադէպը ի՜նչ աստիճանի աննշան էր բաղդատմամբ այն մի՛ւս, մի՛ւս վէրքին, մի՛ւս աղէտին...

Il ny a en amour de

bonheur burable et complet gue

dans latmosphere translueide de

la sincerite parfaite Mais cette

sincerite n՚est praticable qu՚entre

consciences hautes et exercees.

M. MAETERLINCK (Le Doouble Jardin)

Ձմեռը դանդաղութեամբ, խոնաւութեամբ կը յառաջանար։ Հրանտ սկսած էր յոգնիլ, յոգնիլ՝ ջիղերով, յոգնիլ՝ բարոյապէս։ Տնական քրոնիք անկանոնութիւնը, կեղտն ու մուրը, ճաշերուն բոլորովին լքուած հանգամանքը, տիրող պղտոր մթնոլորտը՝ տկարացուցեր էին զինք։ Կար ուրիշ կէտ մըն ալ՝ ամէնէն խորունկ վէրքը, քաղցկեղը...

Հրանտ պարբերաբար տասը հազար ֆրանք կը դնէր ճաշասրահի գզրոցին մէջ, տնական ծախսերուն վիճակուած։ Անբնական արագութեամբ գումարները կը սպառէին։ Անհնարին էր իրեն չպայքարիլ։ Ինչպէ՞ս ապրիլ այլապէս...

Առաւօտ մը, ցրուիլն տալիք փուր պուառի մը համար, բացաւ գզրոցը եւ մանրուք դրամ փնտռեց։ Ո՛չ մանրուք, ո՛չ մեծ դրամ, ո՛չ ալ տան հաշուետետրը գտաւ հոն։ Իր հարցումին վրայ Արփիկ պատասխանեց որ ներսը՝, քոյրերուն սենեակը ըլլալու է։

-Քոյրերուդ սենեակը՝ ինչ գործ ունի մեր դրամը, մեր հաշիւը։ Եկո՛ւր, ինծի ալ ցոյց տուր, նայիմ ո՛ւր կը դնես...

Իրարանցում։ Անսահմանօրէն խռովուած է։ Կը մերժէ։ Հրանտ կը ստիպէ։ Կ՚երթան սենեակ։ Հաշուետետրը հոն է, զանազան շիշեր, ռետին... Բայց ոչ դրամ։

-Ո՞ւր է, Արփիկ։ Երէկ չէ առջի օր տասը հազար ֆրանք տուի, չէ՞...

Տժգունած, դողահար, հեռացան իրարմէ... Կէսօրին՝ քոյքերը ճաշի եկան։ Երկար փսփսուք... Արփիկ եկաւ եւ յայտնեց որ դրամապանակը շուկայի պայուսակին տակը մնացեր էր, եւ ինք...

Հրանտ մնացած էր կիսահիւանդ վիճակի մէջ։ Կը փոխանակէր միայն մէկ քանի բառ օրուան մէջ։ Քոյրերուն հետ բնաւ չէր խօսեր։

Անորակելի, մինչեւ ոճիր առաջնորդող յամառութեամբ՝ Արփիկին հետ մեղսակից, Զարուհի կու գար եւ բռնի՝ կը նստէր սեղան։ Երբ Հրանտ առանց ճաշելու կը հեռանար՝ երկու քոյր կը սկսէին խնդալ...

Քթէդ բռնած ենք, կ՚ըսէին քրքիչները... Ձայն հանելուդ պէս՝ սքանտալ... Չէ՞ որ գաղութին մէջ ճանչցուած ես, չէ՞ որ դրացիները, շրջապատը, աշակերտներդ կամ անոնց ծնողքն են... Լռէ՛ եւ կլլէ՛...

Արփիկ քնանալէ առաջ, ինչպէս միշտ, իր աղօթքը կ՚ընէր, հիմա՝ լռելեայն...

Հրանտ կ՚ապրէր մեկուսացած, յաճախ, ամբողջ օրը ունենալով իբրեւ սնունդ՝ իր իսկ պատրաստած քանի մը գաւաթ սուրճը, մէկ երկու պիսքոթ եւ պտուղ։ Կ՚առանձնանար իր աշխատասենեակը։ Դասերէն դուրս, կ՚ընկողմանէր մեծ թիկնաթոռին մէջ եւ կը կարդար։ Ոչ կրնար նուագել, ո՛չ շարունակել իր ուսումնասիրութիւնը եւ առաւել նուազ՝ աւարտել իր քոնսէրթօն։ Արփիկ առաջին օրերը եկեր էր եւ մէկ երկու փորձ կատարեր՝ սիրտը առնելու, ճաշի տանելու, բայց Հրանտ, բաւականին կոպտութեամբ, ետ մղեր էր զայն։ Երբեմն սակայն աչքին պոչովը կը դիտէր անոր շուարուն դէմքը, մերթ սենեակէ սենեակ շրջող այն սիլուէթը որուն միակ տեսքը սրտի տրոփիւն տուած էր իրեն։ Այդ անսահման հիասթափութիւնը բերաւ իրեն յուսալքումի րոպէներ։ Հոգեբեկութիւնը երբեմն կը ստանար տագնապի զգտնող զայրագնումներ։ Դարձաւ յոռետես։ Մտածումին լայթ մոթիվն էր՝ ճակատագրին դմ գանգատիլ, ինք որ միշտ հաւատացած էր իր աստղին... Եւ այն որ իր խորտակուող կեանքին փրկութեան լաստը նկատած էր, այն որուն, անկարելի տուայտանքներով, տասնեակ տարիներ սպասած էր՝ զաւակ մը, ատկէ՛ ալ դատապարտուած էր զրկուելու։ Մասնագէտը չէր ծածկած որ կնոջը յղի իյնալը հազուադէպ, գրեթէ անհնարին պատահարի մը արդիւնքը միայն կրնայ ըլլալ... Լաւ է ըսել՝ բացարձակ ամլութիւն...

Քունը միանգամընդմիշտ խանգարուեցաւ։ Գիշերը քով քովի, կը զգային որ արթուն են։ Հազուադէպօրէն Հրանտ լոյսը կը վառէր։ Ալ չէին ունենար սրտազեղումի պահեր, ալ չէին խնդար միասին, եւ, հակառակ իր տոչորուն փափաքին, Արփիկ չէր փորձեր սառը կոտրել, այնքան որ Հրանտ մռայլ էր եւ կծկուած իր դաժանութեան խեցիին մէջ։

Իրիկուն մը սակայն, Արփիկ, նստած անկողնին մէջ, հազիւ աղօթքը սկսած, բղձկեցաւ։ Հրանտ բնազդաբար շտկուեցաւ, պահ մը ամէն ինչ մոռցաւ։

-Ի՞նչ կայ, Արփիկ, ի՞նչ է պատահեր...

Առաջին անգամն էր որ անոր այդպէս յորդառատ արտասուելը կը տեսնէր։

-Ես սիրտս պէտք է որ մաքրեմ... սկսաւ հեկեկեագին յայտնել ու լիաբուխ սաստկութեամբ արցունք թափել։

Այս տագնապին անսպասելի ու սաստիկ անկեղծութիւնը Հրանտին սրտին դիպաւ։ Առաւ զայն թեւերուն մէջ։

-Ներէ՛, Հրանտ... հայցեց յետոյ։ Վաղը պիտի երթամ խոստովանիմ.. Վաղը՜, առաւօտ կանուխ...

Հրանտ անոր աչքերուն վրայ ինկած մազերը կը հեռացնէր, արցունքները կը սրբէր... Առած էր անոր մատղատի իրանը ամբողջովին իր կուրծքին։

-Պէտք չկայ, յայտնեց մեղմութեամբ Հրանտ, որ կրօնաւորի մը ընես խոստովանանքդ։ Խոստովանիր ինքզինքի՛դ, քու աղօթքներունդ մէջ։

-Քեզի՛ պիտի խոստովանիմ այն ժամանակ...

-Չէ՜, չէ՜, ինչպէս որ կ՚ըսեմ...

-Քեզի՛ պիտի խոստովանիմ, գրաւո՛ր...

Լուրջ ուժգնութիւն մը ունէր այս վճիռը։ Առաջին անգամ ըլլալով, յոյսի ճառագայթ մը թափանցեց դեղին, գորշ, սեւ մառախուղին խաւերը, թանձր ծալքերը որոնց տակ խեղդամահ կ՚ըլլար։ Առաջին անգամ ըլլալով, ֆիզիքական զգացողութեամբ, սիրտը թեթեւցաւ, կուրծքը լեցուեցաւ, անսահմանօրէն բարձրացաւ մինչեւ ծնօտը, սկսաւ շնչել...

-Տա՜յ Աստուած, շշնչաց, որ զղջումին կրակը գայ մաքրէ ամէն ինչ... Կարելի չէ ապրիլ, այլապէս...

Երկար ատեն կար որ երկուքն ալ այսքան խորը եւ այսքան երկար չէին քնացեր։ Առաւօտուն թէպէտ որոշ տրտմութեամբ մը, բայց Հրանտ նուազ բեկուած էր արդէն։ Նախաճաշի ընթացքին միասին կարդացին քանի մը էջ։

Անկեղծութիւնն ալ ունի իր որակը, իր լայնքը, իր աստիճանները, Օրինակ, միլիէօին պատկանող աղջիկ մը եւ տղայ մը իրենց անկեղծութեանը վրայ կրնա՛ն բարձրացնել իրենց սիրոյ «շէնքը»։ Բայց նոյն այդ անկեղծ Լա Կրանտ Ֆրիզէին անկեղծութիւնը եւ, օրինակ, կրթուած տղու մը գիտակից անկեղծութիւնը իրարու ներհակ ուժեր կը կազմեն։

-Կը տեսնե՞ս, ըսաւ Հրանտ, կը տեսնե՞ս այս սպիտակ, բիւրեղէ ծաղկամանը։ Անոր պատերուն մէջէն կը տեսնենք իր պարունակուած ջուրը, հոն ինկած տերեւը, վարդերուն ցողունները, ու անոնց ալ ընդմէջէն՝ պատուհանն ու փողոցը... Ամէն րոպէ, մեր սրտերն ալ, մէկուս եւ միւսիս համար, այդպէս պէտք է ըլլան։

Արփիկ խոնարհ էր։ Աչքերէն մանկական, խորունկ զղջումի առուներ, լռելեայն, կը հոսէին։

-Մտիկ ըրէ, շարունակեց Հրանտ «Tous les aveux elevent le niveau du honheur et de l՚amour. Des qu՚ils sont confesses, les mensonjes anciens ou recents, les defaillances les plus graves, (Հրանտ կանգ առաւ, տրտում ու թափանցող ակնարկ մը ձգեց Արփիկին որ, սուրճի թասին առջեւ, երկու բազուկներով սեղանին կռթնած, կեդրոնացած՝ մտիկ կ՚ընէր։ Դալկացած դէմքէն, աչքերէն լրիւ անձնատուութեան, բացարձակ վերանորոգումի հաւաստիքներ կ՚արտածորէին։) se changent en ornements inattendus et, comee de belles statues dans un pare, deviennent les remoins souriants et les preuves paisibles de la clarte du jour. »

Յետոյ երաժշտութիւն ըրին։ Որքան դիւրութեամբ ընկճուող, նոյնքան եւ աւելի դիւրութեամբ պատրաստ էր ան՝ Հրանտ՝ ոգեւորուելու։ Յոյսին ոսկեայ թեւերը թափահարեցին անգամ մը եւս սրտին երկինքներուն մէջ։ Պայքարողն ու քարոզիչը որ միշտ գոյութիւն ունեցած էին իր մէջ՝ գլուխ բարձրացուին ու եկան իրենց տեղը գրաւեցին։ Անհուն զմայլածքի մէջ, կ^անդրադառնար զղջումի երեւոյթին սրտի այդ աւագագոյն գործառնութեանը։ Ոչի՛նչ աւելի, իսկապէ՛ս, ոչի՛նչ աւելի թոյլ կուտար զգալու մարդու հոգիին, այդ առեղծուածային մեքենային, նիւթ ու աննիւթ գոյացութեան, նիւթի ու համադրութեան աստուածային նկարագիրը, որքան անոր զղջալու գործառնութիւնը... Այն բոլորը որ խորտակուած էր աղջամուղջին մէջ, այն բոլորը որ, պղծուա՜ծ, վերածուեր էր աւերակի, իր օճա՛խը, կի՛նը, երազնե՛րը, կեանքը՜ ամբողջ, այդ բոլորին վրայ Յոյսէն ճառագայթ մը ինկաւ եւ վերստին... Փոշիի հոտը չքացաւ։ Վարդի ու սպիտակ նարգիսի դաշտեր ծաղկեցան... Բուրվառները սկսան շարժիլ... Հոգին ծնրադրեց... Ա՜, անպեղելի խորհուրդ, երկնի ափերէն թափուող անհաշիւ բարիք, գի՛ւտ անհուն։ Չարին ապառաժները մանր շունչով մը փոշիացնող Ո՛ւժ գերագոյն։ Մահի մեծ հալածիչ, կեանք վերահաստատող հրաշագործութիւն, անկումներու անդունդին դէպի եթերները սաւառնեցնող ուժանակ հրաշաց հրաշք, գերագոյն կարելիութիւն ադամանդ, մշտապատրաստ մասնիկ՝ «միսէն» ու «արիւնէն» Նազովրեցիին...

Կէսօրին եկան քոյրերը։ Ա՛, նորութի՛ւն... ըսես Հրանտ փոխուեր է... Թողութի՜ւն, հաշտութի՜ւն, երանութի՜ւն... Սրտերը կը թրթռան րոպէին արարողականութենէն, կը ճառագայթեն՝ տօնական ցնծութեամբ... Կը ներէ՜, կը ներէ՜, այո՛, քեռայրը կը ներէ...

Հետաքրքրութեան փոթորիկ... Անցան մեկուսացան իրենց կապոյտ սենեակը։

Ագռաւներու սեւ համագումար։ Պղծումի շտեմարան ուր վատն ու յիմարականը կը խմորուին։ Պատրաստութիւն սպիտակ ոճիրի մանրուք դրամներու... Արփիկ կը պատմէ։

-Յիմա՞ր ես... Խոստովանի-ի՜լ... ատանկ սովորութիւններ տուր անոր որ յետոյ տեսնես... կը յարէ Ալիս։

-Աշակե՞րտ ես ի՛նչ ես որ ներողութիւն պիտի խնդրես, կը յայտնէ, հանդարտ ու անառարկելի՝ միւսը։ Moi, je ne saia pas, mais, moi... Պզտիկ օձին գալարումները...

-Արդէն «Արփիկ» կանչած ատենը՝ կարծես իրեն սպասուհին կը կանչէ, կ՚աւելցնէ Ալիս։ Չեմ գիտեր, բայց... շատոնց է կ՚ուզէի ըսել, ալ այսօր առիթը  եկաւ...

Տեսնել որ իրենց քոյրը հաշտ է ամուսնին հետ, կը խնդայ կը կատակէ, որ երջանիկ է, կը դառնար իրենց համար անհանդուրժելի, տառապեցնող կացութիւն մը։ Միակ իրենց սանձակոծ մոլուցքը՝ քանդել...

Երբ ճաշի եկան՝ Արփիկին սրտի «ծաղկամանը» պղտորած էր արդէն...

Հրանտ չճանչցաւ անոր դէմքը որ կը ծամածռէր... Եւ ան մտիկ ըրեր էր յանկարծ լեզու ելած Սողունին... Դէմքը կը ծամածռէր... Գալիլա վերադարձաւ՝ հոգին պոռնկացման ենթարկած... Դէմքը կը ծամածռէր... Հրանտ սարսափելիօրէն չճանչցաւ, Փորթ տ՚Իսիի պարտէզին մօտ, ծաղկած աքասիային տակ, իր սիրած աղջիկը... Դէմքը կը ծամածռէր... Դեւը տիրացեր էր անոր... Դէմքը կը ծամածռէր... Պիոս եօթներորդին կը նմանէր...

Ե՛ւ խոնաւ, ե՛ւ ցուրտ ձմեռը սկսած էր տակաւ քաշուիլ։ Յանկարծ, առաւօտ մը, անամպ երկինքէն, կիզիչ արեւ մը։ Գեղեցիկ օդը կ՚անդրադառնար իր ալ վրայ ինչպէս կարեւոր դէպք մը։ Հրանտ կէսօրուայ մօտ ելաւ դուրս։ Կը սիրէր, երբ կրնար, գոնէ կէս ժամով քալել դուրսը, ամբողջ օրը փակուելէ առաջ։ Սկսաւ թափառիլ Մոնմարթրի շրջակայ փողոցները։ Երբեմն կը հաճոյանար իր շրջագայութեան նպատակ ընել անուշեղէնի, կամ ծաղիկի, կամ պտուղի մը գնումը։ Արեւը առաւել ջերմութեամբ կը տաքցներ կռնակը։ Մեծ հեշտանք մը տարածուեցաւ մարմնին մէջ։ Անցաւ Անվէրսի սքուառին առջեւէն։ Մէկ քանի ծառ սկսեր էին արդէն բողբոջիլ։ Բարձրացաւ դէպի վեր։ Սաքրէ-Քէօռի պարտէզը նմանապէս ե՛ւ բողբոջով ե՛ւ տերեւներով ծառեր ունէր արդէն։ Թռչունները գաղտնի տեղէ մը յեղակարծ դուրս ժայթքած՝ եկեր էին կենդանացնել ճիւղերն ու միջոցը, ճռուողագին ու յանկարծակի հետապնդումներով։ Պազիլիքին ստորոտը Հրանտ կանգ առաւ։ Ի՜նչ է, ի՜նչ նոր բան պատահեր է։ Հոգին լեցուած է խաղաղութեամբ։

Ոչի՛նչ, ոչի՛նչ պատահած է։ Ո՛չ շահաւէտ գործ մը, ո՛չ սնափառութեան պատրուակ մը, ո՛չ նոր սէր մը, ոչի՛նչ։ Եւ սակայն լայնացեր է սիրտը, դարձեր քսան տարու սիրտ ինքնիշխան, լեցուեր յոյսով, վստահութեամբ, բերկրանքով... Հա՛, ա՛ն է, ա՛ն, այն նոյն իր հոգեվիճակը որուն ինք լաւ ծանօթ է, որ, անսպասելիօրէն, վաղեմի, շատ վաղեմի բարեկամի մը նման, վարսերը ուսին, բեհեզ հագած, կուգայ իրեն այցելութեան։ Կուգայ երբեմն, կը բանայ ծաղկառատ պարտէզը իր սրտին։ Կը նստեցնէ զինք կոչունքի, գոյներու, բուրումներու, գիծերու կոչունքին։

Եւ ահա այն անփոխարինելի, գին չունեցող գոհունակութիւնը որ կը համակէ իր ամբողջ էութիւնը, խայտանքի այնպիսի սարսուռներով, որ շատ չանցած, ինչպէս միշտ, կը վերածուի փառաբանութեան, լռելեայն աղօթքի...

Ա՜, այն խորհուրդը որ կը բաշխէ սրտի երիտասարդութիւն, բիւրեղ կեանքի այս կախարդանքը։ Ու ահա կը յորդի ան բարութեամբ, թողութեան, կարեկցութեան կուտակ կուտակ ալիքներէն։ Ա՜, տրուէ՜ր իրեն ուժը մի՛շտ եւ՝ մի՛շտ այս չափով մնալու այս ոսկեայ կեցուածքին մէջ, հանդէպ կեանքին, հանդէպ՝ երկնային հպումէն զրկուած իր նմաններուն։  Ինչքա՜ն, յանկարծ, պարզ էր գաղտնիքը, պարզ էր ճշմարտութիւնը...

Ակներեւ, ակնբախ, անառարկելի... Ինչպէ՛ս, ինչպէ՛ս դարձնէր զանոնք նոյնքան ակնբախ՝ իր նմաններունա, ինչպէ՜ս ձգէր այդ կենսատու շողերը  բոլոր սրտերու երդիքէն ներս, բոլոր օճախներու կամարներուն տակ, եւ ներս՝ բոլոր աչքերու երդիքներէն։ Հիմա ինք վստահ է, ամբողջ աշխարհէն ալ զինք ծանակի առնէ, ինք վստահ է՝ որ այդ է գաղտնիքը բոլոր անդորրութեանց, բոլոր ներդաշնակութեանց... Իր ճշմարտութեան մէկ կայծը բաւական է հիմնայատակ վանելու համար հմտութեանց եւ ճարպիկ փաստարկութեանց աղջամուղջը։

Հա՜, Սէնթրամը, սատանան... Ճի՜շտ, ճի՜շտ, ա՜յդ իսկ պատճառով... Սէնթրամ ուրիշ բան ըսել չէ եթէ ոչ հակագիտակցութիւն, անգիտակցութիւն, ստորագիտակցութիւն։ Այլապէս, կարելի՞ է որ որեւէ մարդ թշնամի դառնայ, օրինակ իր հայրենիքին, նախ ի՛ր թշնամին դառնալով։ Կարելի՞ է որ մարդ թշնամի դառնայ իր արուեստին, դաւաճանած ըլլալով նախ ինքն իրեն։ Կարելի՞ է որ կինը թշնամին դառնայ իր ամուսնին, դաւաճանելով իր սէրը եւ նախ իրեն։

Գիտակցութի՛ւն, գիտակցութի՜ւն, ահա խարոյկը, ահա հրդեհը ուր կը բոցակիզուին բոլո՜ր Սէնթրամները հազարգլխեան... Հարկ է հաւատալ մարդուն վասնզի տրուած է անոր կարելիութիւնը գիտակցող էակ դառնալու... Եւ ինչպէ՞ս մեծ նպաստաւորուածը՝ գիտակիցը ըլլայ չար՝ զրկուածին հանդէպ, դեռ գիտակցութիւնը չընդունած իր նմանին հանդէպ... Հո՜տ է ցաւը, - մարդը զրկուած է իր առանց պատճառի երանութենէն... Եւ զրկուեր են իր արմատախիլ մերձաւորները, ե՛ւ Արեւմուտքը, ե՛ւ ժամանակաշրջանը. 0.. Սէնթրամները սեղմեր են անոնց հոգիին վրայ հակագիտակցականի կապարէ կափարիչը որուն տակ իւղ կը կապեն հաճոյքներու եւ մոլութեանց ոջիլները...

Մեքենաբար կեցեր էր ցուցափեղկի մը առջեւ, քորսաժներու ամբողջ հաւաքածոյ մը։ Երկու հատ կը գրաւեն իր հաճութիւնը որ, շատ չանցած, կը դառնայ խանդավառութիւն։

Մէկը՝ բաց վարդագոյն քնքուշ կտորէ, նոյն գոյնով, աւելի փայլուն, շատ մանր ծաղիկներով։ Միւսը  մետաքս, հրաշալի, նուաղուն կարմիրով  էքոսէ մը, սեւ գծերով եւ աւելի բաց կարմիրով խաղեր։ Հրանտ տեսաւ իրեն սիրելի գլուխկ, անոր ոսկեայ մազերը, կուրծքի ցորենագոյն մորթը՝ պարուրուած այս կերպասներով, այնպիսի կատարեալ ներդաշնակութեամբ որ, մեծ ոգեւորութեամբ պիտի կարողանար հաստատել պատկերը, ժամանակին մէջ, եթէ նկարիչ ըլլար։ Կը մտնէ առաջին սրճարանը։

-... Արփի՞կ, այո՛՜, Հրանտն է։ Ելիր եկուր անմիջապէս, կը սպասեմ քեզի։ Անվէրսի սքուառին առջեւ։

-Ի՞նչ կայ, ի՞նչ է պատահեր...

Զարմացում, կասկածամտութիւն։ Ահա կուգա՛յ, կուգա՛յ։ Արագաքայլ, սրարբուն, ահա կը յառաջանայ  սիրելի այդ ոսկեայ գլուխը։ Գրեթէ երկչոտութեամբ, Արփիկ ինքն ալ կը հաւնի այդ պլուզները։ Բայց ինչու՞, ի՞նչ կայ արդեօք, ի՞նչ կը հետապնդէ, ի՛նչ բան անցընել կ՚ուզէ... Տակաւ կը վարակուի սակայն անոր սրտի առանց պատճառի տաքութենէն, առանց պատճառի, յանկարծ բորբոքած սէրէն, առանց պատճառի այս շողարձակումէն, մանաւանդ յարդարանքի վերաբերեալ որուն ան չափազանց, գրեթէ մոլի չափով զգայուն է։

Կը քալեն գրկուած, վերացած, թռչելով... Հրանտ կը մտածէ քիչ առաջուայ իր ունեցած խայտանքին, առանց պատճառի հրճուանքին՝ երկնային խորութեանը։ Իր ունեցած մտածումներուն յաղթապանծ շքեղութեանը որոնք - այժմ կ՚անդրադառնայ, - հին էին մարդուն գոյութեանը չափ, ու կը դիմաւորէին զինք այն հրաշապատում նոր կախարդանքը որով կեանքը կը դիմաւորէ մէն մի արշալոյսը՝ ծնող մտածումի մը...

Կը մտնեն տուն։ Իրենց դէմքերէն՝ շողարձակումներ։ Արփիկ ներս կը մտնէ Հրանտին մէջքէն գրկած։ Ալիս ու Զարուհի կը մռայլին... Կը քաշուին սենեակ, այն կապոյտ սենեակը, որուն, վերջը, Հրանտ՝ տէօզիէմ պիւռօ անունը պիտի տար։ Քանի մը րոպէ յետոյ, կը մտնէ ճաշասրահ ուր Հրանտ, թիկաթոռին մէջ ընկողմանած, աչք մը կը ձգէր օրուան թերթին։

-Ասոնք անճաշակ բաներ են... Ասկէ վերջ ես քոյրերուս  ընկերացած պիտի կատարեմ գնումներս... ըսաւ, եւ, արհամարհանքով, նետեց զանոնք հանդիպակաց աթոռին վրայ։

Պէտք է ըսել որ ամէնօրեայ վհատեցուցիչ կանոնաւորութեամբ կատարուող, ամուսին կնոջ մտերմութեան, կեանքին այս բռնաբարումը կը ստեղծէր այնպիսի անբնական մթնոլորտ մը որ կարելի չէր հանդուրժել։ Եւ ինչպէ՞ս զանոնք այդ պիղճ բարքին մէջ քաջալերել։ Մարդկային անառարկելի միութեան լղրճուկ լլկումը կը խախտէ արագօրէն ընտանիքի հիմնաքարը եւ միայն ծնունդ կուտայ փճացումի։ Եւ ան ալ՝ որո՞նց կողմէ։ Երեք այլասերած խորամանկներու։ Եւ ան ալ՝ յանուն ինչի՞։ Յանուն մռայլ չարիքի մը խորացման որուն բուն զոհերը իրենք պիտի ըլլային։

Արտոյտինն է՝ երգել, եղնիկինն է՝ բարձունքներու ջուրը փնտռել, վարդինն է՝ նուիրել իր բուրումը, այս իմերունն ալ՝ կեանքը թունաւորել, ինքզինքնին թունաւորել՝ յանուն թունաւորման...

Խորունկ սիրոյ մը փրկարար ներգործութիւնը ամէն րոպէ կը ջլատուէր։

Փոխանակ երախտապարտութեան, ամբողջ իրենց հանճարը կը գործածէին իրենց տրուած կացութիւնը չարաշահելու։ Այնպիսի ակեւանց, այնպիսի անբան շարժումներով որ հասունցող սեւ փոթորիկին սպառնալիքը հեռու էին զգալէ։

Չկար շարժում մը որ նկարագրի անդարմանելի այլասերում մը չմատնէր։ Ահա՛։ Առաջին օրէն իսկ Արփիկ անընդհատ խօսք ու ակնարկութիւններ ըրած էր Հրանտին գզրոցին կղպուած ըլլալուն առթիւ։ Հրանտ բացարձակապէս անհասկանալի գտած էր այդ, անոր ոչ մէկ անհրաժեշտութիւն ներկայացնող այդ պահանջը։

Պարտականութեանց ազնիւ մղումներէն դուրս գտնուող աղջկայ շատ մութ ախտանիշ մըն էր այդ։ Ինչպէս բոլոր միւս մեծ ու փոքր խնդիրներուն մէջ, ատիկա ալ արտայայտութիւններ էր ծռուած ուղեղի մը գործառնութեան որուն համար կինը ուրիշ բան չէ եթէ ոչ բռնագրաւուած ինչ որ իրաւունքներու հաւաքածոյ մը...

-Եթէ այսպէս է, դո՞ւք ինչու ձեր կարասիներուն դարակները բանալիով կը կղպէք։

Արփիկ  կասի կարմիր կտրեցաւ։ Հրանտ սովոր չէր այդպէս շեշտակի դնելու խնդիրները։ Գորովանքը զգացումներուն քնքշութիւնը կաշկանդած էին զինք մինչեւ այդ։ Իր բնածին վեհանձնութիւնը աղաղակող մոլութեան մը մտրակումին տակ միայն, ինչպէս եւ սրբագրելու իր մղումին տակ, տեղի կուտար ճշմարտի բիրտ ցուցմունքին։

Կամաց մը մեր չքնաղ հարսը հեռացաւ գնաց տէօզիէմ պիւռօ... Քանի մը րոպէ վերջ եկաւ եւ պատասխանեց.

-Քեզմէ սորվեցանք...

Հրանտ կ՚ունենար ընդվզումի սարսափելի նոպաներ։ Յիշեց, նոյն օրը, առաւօտուն, իր հոգեվիճակը... Անսաց այն կանոնին որ հազարաւոր անգամ որոռած էր պարտադրել ինքզինքին։ Ոչի՛նչ ընել, ոչի՛նչ ըսել՝ վայրագ հակազդեցութիւններու տակ... Ժամ մը վերջ Արփիկ դարձեալ եկաւ անոր աթոռին մօտ։

Երկչոտ՝ չհամարձակեցաւ նստիլ։ Հրանտ արդէն ինկած էր իր երկրորդ հակազդեցութեանը կարեկցութեան հակազդեցութեանը մէջ՝ խառնուած մեծ տրտմութեան մը...

-Եկու՛ր, ըսաւ մեղմութեամբ, եկու՛ր որ բանամ գզրոցս... Եկու՛ր...

Գացին բացին գզրոցը։ Նաֆթալինի ուժեղ հոտ մը տարածուեցաւ։ Մետաքսէ շապիկներու, փողկապներու, ներքնազգեստներու  կոյտեր։

-Ասոնք պահած էի որ օր մը երբ ամուսնանամ  կնոջս հետ հագուիմ...

-Ահա՛, առ բանալին, քեզ տեսնեմ, այնպէս ըրէ որ ցեց չմտնէ եւ դե՛ռ աւելի կարգով պահես...

-Հապա միւսը՞։

-Որը՞։

-Գրասենեակի՞դ գզրոցը։

Հրանտ սառ կտրեցաւ։ Շատ չանցած յաղթահարեց սակայն զգացած անսահման տգեղութիւնը...

-Լա՛ւ, եկուր։

Գացին գրասենեակը։ Մերթ, ակնթարթ մը, կը զգար կացութեան լղրճուկ նուաստացումը ուր կ՚իյնար, ուր ինկած էր, ուր կ՚իյնաս այսպէս յանկարծ, երբ տունդ մտցուցած ես...

Հրանտ բացաւ գզրոցը։ Ասոնք՝ իր հօրը վերջին նամակներն էին։ Ասոնք՝ իր վկայականները, Թիֆլիսի Ներսէսեանէն Սոոպոնէն, Փարիզի Երաժըշտանոցէն։ Ասիկա՝ ծննդեան վկայագիրն է։ Ասիկա՝ իրենց ամուսնութեան գրկոյկն է, եկեղեցիին վկայագիրը։ Բաւարարուա՞ծ է, կրնա՞յ գոցել հիմա։ Եւ կա՞յ անպատեհութիւն մը որ այս գզրոցը փակ մնայ։ Տանը մէջ օտար սպասուհիներ եղած են միշտ ։ Բանւորներ կրնան գտնուիլ։ Վաւերաթուղթեր են, վերջապէս... Կրնա՞յ գոցել հիմա։

-Չէ՛, չէ՛... ասիկա՝ հապա, աս տուփը չի բացիր...

Հրանտ խորհրդաւոր ձեւեր առաւ, բաւական երկար ատեն սպասցուց, համբերանքէ հանեց... Արփիկ կ՚եռար, կ՚եփէր... Ով գիտէ ի՛նչ նամակներեն, ի՛նչ բաներ են... Հրանտ վերջապէս բացաւ։ Արփիկ ապշած մնաց։ Ծրարի թուղթէն զոյգ մը ասեղնաբանուած ճերմակ ձեռնոց վար ինկաւ։ Հրանտ առաւ, տարաւ դէմքին...

-Դեռ կու գայ...

-Ի՞նչ բան...

տը ժավէլի թեթեւ հոտ մը...

Հրանտին թուեցաւ որ շատոնց էր, տարիներ  առաջ ուր, սիրտը սոխակ կարած, ինքն իր երգովը կը գինովնար... Ուր գիշեր մը համբուն, ցնծութեան հարսնիքի էր նստած երեւակայութեանը սպիտակ նժոյգի վարավանգին... Ուր, ունեցած   էր իր զգացողութիւններուն ամէնէն թանկագինը  - զգացած  այնպէս ինչպէս երբ, ջութակը թեւին տակ, «կ՚անցնէր փողոցէն, հաշիշով օծուն ու բալասանով... »

Արփիկ ճանչցաւ իր ձեռնոցները։  Անձնատուր է այլազան խռովքներու։ Այս թուղթի կտորները ի՛նչ են։ Անոնք թուական մը կը կրեն- 16 Դեկտեմբեր  1940 - եւ Թէաթրը ֆրանսէի անունը։ Յիշեց ատ ալ յիշե՛ց... Բայց, ան միւսնե՞րը հապա, անոնք ինչու՞ դարդ չի տար... Հրանտ դարձաւ եւ ըսաւ

-Չորս նամակ է, քեզի գրուած, որ չեմ զրկած...

Ինչու՞, ինչու՞, կ՚ուզէ, պէտք է որ տայ, իրեն կը պատկանին...

-Չորս նամակ՝ եւ պարքարոլի սկսուածք մը որ, օր մը... եւ ուրիշ օր մը... գետինը, այսպէս, իւղի բիծերով...

Կ՚ուզէ, ճար չկայ, պէ՛տք է որ տայ, պէ՛տք է որ տայ...

Հրանտ վճռական, դրաւ զանոնք գզրոցը եւ փակեց զայն։

-Չեմ ըսեր որ պիտի չտամ։ Եթէ, օր մը, զգամ որ...

Ցա՜ծ էր այս աղջիկներուն զգայնութիւնը։ Ազնուութիւնը՝ տկարութիւն մըն էր։ Կարելիութիւնն էր, օր մը, ստոր կերպով, շահագործելու... Ի ծնէ լաւ խառնուածքին կրակը՝ ազնուութեան, վէրէն եկած շունչին տակ, կը դառնայ խառոյկ, կը դառնայ հրդեհ սիրոյ...

-... Les vers luisants dit-elle brillent la nuit pour gue les oiseaux de proie les voient et les mangent de meme les braves gens exisient pour gue les cancans et la calomnie aient guelgue chose a devorer

TCHEKOV IVANOV

Երեկոյեան, սակայն, Հրանտ մեծապէս ճնշուած էր։ Ակնյայտ էր որ, անգամ մը եւս, մեծ թիւրիմացութիւն մը կատարուած էր։ Անգամ մը եւս կը գտնուէր իր կեանքի այն բաժնին մէջ ուր ճակատագիրը՝ թեւափախ կը յայտնուէր քառուղիներու, հրապարակներու եզերքին։ Անգամ մը եւս, մեծ փորձութեանց շարժերու նախօրեակին էր։ Ինք պիտի ընէ ամէն ինչ որ օճախին պատերը չքանդուին, որ ձեղունը վար չի գայ։ Եւ եթէ զառիվերին ամէնէն  պիրկ մասն է որ կը ցցուի՝ պատրաստ է ուսը դնելու խաչին տակ։

Ընթրիքէն վերջ, գրեթէ միշտ, Արփիկ կը ձգէր զայն առանձին եւ կը քաշուէր քոյրերուն հետ սենեակ մը կամ խոհանոցը։ Երբեմն քրքիջի ձայներ խոհանոցէն կամ միջանցքէն։ Երբեմն, մէկը կամ միւսը, կատուի քայլով, կուգար խուսափուկ ու խուզարկող ակնարկ մը նետել։ Ինչո՞ւ այս անբարեկամութիւնը, վատութեան այս ձրի ցուցադրութիւնը, կը հարցնէր Հրանտ տրտմագին։ Ամբողջ օրը օտարներու հետ անցընելէ վերջ, գոնէ երեկոյեան՝ զոյգ մը սրտագին խօսք՝ ըսել կամ լսել։ Դարձուցեր են զինք բանտարկեալ մը կամ, վանդակի մէջ, վայրի կենդանի մը։

Երբեմն Զարուհի ներս կը մտնէր եւ տարօրինակ ակնարկներ կը նետէր Հրանտէն դէպի խոհանոց ուր քոյրերը կը գտնուէին։ Կ՚առնէր կէս գայթակղած, կէս յանդիմանական արտայայտութիւն։ Եւ այդ ստութենէն մեծ հաճոյք կը զգար։

Յանկարծ Զարուհի յայտնուեցաւ՝ բան մը փնտըռելու։ Ինչպէս միշտ, այս տարօրինակ աղջկան դէմքին բոլոր մկանները շարժման մէջ, պրկումներ կծկումներ կը կատարէին։ Գոց բերնին մէջ լեզուն նմանապէս, յարաշարժ, կուգար այտերուն վրայ կաղապարուիլ։ Աչքերուն մէջ, առնէտի աչքեր, միշտ անհանգիստ եւ անհանգստացնող լոյս մը, նման խենթերու բիբերուն։

-Զարուհի՛, ըսաւ Հրանտ, Ալիսին ըսէ որ րոպէ մը հոս գայ։

Քիչ յետոյ