Ժամանակագրութիւն. Անցք Վասպուրական աշխարհի

/103/ ՊԼԵ (1386) Լանկ Թամուրն ել ի վերայ Վանայ, եւ աւելի քան զերեք հազար մարդ կոտորեաց:

ՋՂԹ (1550) սուլթան Սիւլէյման էառ զՎան:

ՌԾԵ (1606) սաստիկ սով եղեւ ի քաղաքն Վան եւ յԱրզրում. մինչ զի կապի• կորեկն դահեկան մի եղեւ, յորոյ պատ•առէ այնչափ մարդ մեռան որ թաղել ոչ կարէին, այլ վիհ մեծ փորէին եւ զմեռեալսն սայլի բարձեալ տանէին եւ զամենեսեան ի ներս լնուին, եւ զհողն ի վերայ կուտէին, յորոյ փրկեսցէ զմեզ Քրիստոս:

ՌՁԴ (1635) սուլթան Մուրատն եկն ի Վան եւ դարձաւ:

ՌՂ (1641) ի փետրվարի հնգին սաստիկ եւ ահագին շարժ եղեւ ի քաղաքն Թաւրէզ. եւ բազում ապարանք կործա/104/նեցան եւ յոլով մարդիկ ի ներքեւ հողին մնացին:

ՌՂԷ (1648) յապրիլ 2, յաւագ ուրբաթի գիշերն` յոյժ ահագին շարժ եղեւ ի քաղաքն Վան, որ եւ կործանեցաւ մասն ինչ պարսպի քաղաքին. եւ բազում եկեղեցիք եւ մաչիթներ փլան եւ անթիւ մարդիկ ի ներքոյ տանց մնացին. եւ Վարագայ եկեղեցիք փլան:

ՌՃ (1651) պիղծն Չօմար թալանեաց զՎարագ, եւ զսուրբ Նշան տարաւ ի Խօշապ. եւ յետ չորս տարոյ բերին զսուրբ նշան ի քաղաքն Վան եւ եդին ի Տիրամայր եկեղեցին ձեռամբ խոջայ Մարխասին:

ՌՃԸ (1659) սուրբ Վարդան եկեղեցին նորոգեցաւ ի Վան քաղաք ձեռամբ խոջայ Ամիրին սրբատաշ քարամբք:

ՌՃԺԱ (1662) զՂայեայ Չալապին սպանեցին ի Վան:

ՌՃԺԸ (1669) եղեւ շարժ ի քաղաքն Վան եւ վնաս ինչ ոչ եղեւ, բայց ի յոտն /105/ Վարագայ լեառն մի ոստեալ ի տեղւոջէն եւ թռուցեալ անկաւ ի ձորն եւ արգելեաց զգետն, որ ի վերուստ անտի իջանէ եւ կառեալ կապեցաւ ջուրն անդէն ժամս բազումս, մինչեւ ինքեան ընդ ինքեան •անապարհ արար գնացից իւրոց. եւ խափանեցաւ •անապարհ ջրոյն, որ ի գետոյն անտի ի վերուստ բաժանէր եւ գայր ի վանքն եւ վարէր զջրաղացն վանիցն, զի նովաւ կառավարիւր վանքն. եւ այլ ոչ գոյր հնար այլ •անապարհաւ գալ ջրոյն այնորիկ. այլ անկեալ ընդ ձորն խառնեցաւ ի գետն եւ գնայր, վասնորոյ հան•արեղ խորհրդականն այն Յովհաննէս վարդապետն, որ ի ժամանակին այնմիկ էր առաջնորդ անուանի վանուցն Վարագայ, որոյ մականուն Թիւթիւնջի ասէին, սա լեալ էր պատրիարգ ի մեծ քաղաքն Բիւզանդիոյ եւ եկեալ աստ եղեւ առաջնորդ, եւ ի միասին տիրէր Սալնապատայ վանիցն եւս. այլ եւ տիրեաց Հոգւոց վանիցն եւս. եւ եղեւ կաթողիկոս Աղթամարայ. սա հնարեաց այլ իմն կերպիւ բերել զջուրն ջրաղացին ի վանքն. եւ զանշարժ լեառն եւ զանհուն վէմն ետ կտրել քարահատացն, որ եւ անդէն կատարեցաւ հրաման. եւ կտրեցին զանբաւ արձանն աւելի քան զգիրկս տասն, այնպէս մինչ երկու մարդ մտեալ ի ներքս ի միասին գնան. եւ ձգեցին զջուրն ի ներս եւ բերին ի ջրաղացն. բայց զանտանելի նեղութիւն եւ զանբաւելի ծախսն, որ ի վերայ եղեւ ոչ գոյ թիւ եւ ոչ համար: Եւ յետոյ այս վարդապետն եղեւ գլուխ ազգին Ֆռանկաց եւ եկն ի վերայ Թուրքին. յորոյ աւուրսն էր վաքիլ Վարագայ խօ•այ Փիրումն եւ աւագ երէց տէր Մինասն եւ վերակացու գործոյն Չմշկայ տէր Աւետիսն, որ եղեւ յետոյ արհիեպիսկոպոս եւ գործակալ սուրբ Էջ/106/միածնայ. այս զխար•ն Ալթունեց խօ•այ Մարխասն հոգաց:

ՌՃԻԴ (1675) եկն ի քաղաքն Վան Սարգիս վարդապետ ոմն, որ էր ինքն արհիեպիսկոպոս եւ առաջնորդ Կիպրոս կղզոյն, որոյ ոչ գոյր ձախ ձեռն. այլ իբրեւ զքառասնօրեայ տղայի էր փոքրիկ. սա սկսաւ քարոզել եւ խօսել հարձուած, զի ասէր ոչ է պարտ քրիստոնէից կանանց ի ծնանել զտղայս պահել քառասունս, այլ այն Աստուածածնին միայն վայել էր պահել. որոյ չար համբաւ տարածեցաւ եւ լու եղեւ ընդ ամենայն աշխարհ, եւ ժողովեցան բազում վարդապետք. ընդ որս էր եւ Մակուեցի Իսահակ վարդապետն եւ նորին աշակերտ Սարգիս վարդապետն Կաֆայեցին եւ Վարդան վարդապետն Բաղիշեցին, եւ Մարտիրոս վարդապետն Գաղատացին եւ Յովասափ վարդապետն Ղափանցին, որ էր առաջնորդ քաղաքին. այլ եւ Թումայ վարդապետն Գանձակեցին եւ Վարդան վարդապետն Գաւաշեցին եւ Գրիգոր վարդապետն Անարծաթն, որոյ մականունն Բոբիկ ասէին. քանզի ոչ •ոխ եւ փառաւոր, այլ գծուծ կերպարանօք` ոտիւք ինքն միայն շրջէր յաշխարհի եւ քարոզէր եւ յումեքէ ինչս ոչ առնոյր. եւ այլ եւս բազում աբեղայք եւ վարդապետք եւ կարգաւորք ժողովեցան եւ վարեցին զնա ի քաղաքէն: Այս Սարգիս վարդապետս Կիպրացի էր, յոյժ պահացող եւ առաքինի եւ էր ի ներքոյ հանդերձին մազեղէն գլգլայս զգեցեալ ի վերայ մերկ մարմնոյն, որ էր բովանդակ բեւեռս. եւ միշտ խոցոտէր զինքն. եւ բարակ պարան էր գօտի նորա, որ կապէր պինդ զմէջս իւր եւ այնու տանջէր զինքն. բայց զանասելի բանս խոսեցաւ, սորա մականուն Չօլախ վարդապետ ասէին. /107/ որոյ ձախ ձեռաց երկու մատն կայր փոքրիկ, որպէս տղայի եւ ոչ գոյր բազուկ այլ կապեալ էր ի թեւն:

ՌՃԻԷ (1678) Բաքըր փաշան Վանայ յոյժ պատերազմեցաւ ընդ քաղաքացիսն եւ ոչ կարաց յաղթել, զի Ասլան աղան առեալ զզօրս իւր եւ ելեալ ամրացաւ ի բերդն. եւ ոչ յաղթեցաւ: Այս Բաքըր փաշայս զխօջայ Ալխասն կախեաց ի փայտէ, որոյ մականուն Լէշկէր ասէին. եւ ոչ ետ հրաման թաղել զնա. այլ գազանք եւ թռչունք կերան զմարմին նորա. այս Ալխաս բազում բարութիւնս արար Հայոց եւ բարի անուն եթող յետ իւր, որ եւ տէրն իւր ողորմեսցի:

ՌՃԻԸ (1679) Մուսլի փաշան Վանայ հրամայեաց Հայոցն մորուսն թողուլ: Ի սոյն թուին Կարապետ վարդապետն եղեւ առաջնորդ: Յայսմ ամի ան•ոռնի եւ պարթեւ կաթողիկէն, որ ասի Իւչքիլիսայ, վերստին նորոգեցաւ ի յերկիրն Բագրեւանդ` ձեռամբ Իսահակ վարդապետին, որ ի Լանկ Թամուրէն խանգարեալ կայր:

ՌՃԻԹ (1680) Ջանփօլատ օղլին զղայի լա• Իսաղ աղան եւ զՉաթաւ օղլին, եւ ներքինի մի խեղտեաց. սորա ջորին ծնաւ, որ եւ յետ սակաւ աւուրց եւ ինքն սատակեցաւ: Սա հրամայեաց Հայոցս զփակեղն առնուլ ի գլխոյն եւ գտակ դնել. այս Ջանփօլատ օղլիս զՍղգայ գեղի ժամատունն քակեաց, որ դեռ նոր էին շինեալ: Ի սոյն թուին Յակոբ հայրապետ վախ•անեցաւ յԸստամպօլ, յորոյ աւուրս երեւեցաւ յերկինս վարսաւոր աստղ մի, յոյժ մեծ եւ ահագին. եւ երեւեցաւ աւելի քան զքսան եւ հինգ օր:

ՌՃԼ (1681) քարախառն կարկուտ անկաւ յՍտամպօլն, որ մէկ` հարիւր /108/ դրամ կշռեցին. եւ բազում վնաս եղեւ յՕրթայ-քօյն եւ էր յունիս 9:

Ի սոյն թուին ահագին շարժ եղեւ ի քաղաքն Երեւան, մինչ զի անթիւ մարդիկ մեռան, որ եւ աւելի քան զկէս քաղաքին տապալեցաւ եւ ընկղմեցաւ:

ՌՃԼԱ (1682) ի ժամանակս Ալի փաշային Վանայ, նորոգեցաւ սուրբ Յակոբ եկեղեցին ձեռամբ տէր Գրիգորին. սոյն Ալի փաշայս զՍտեփաննոս եւ զԳրիգորն կախեաց ի փայտէ անմեղ, յորոց վրայ լոյս ծագեցաւ:

Ի սոյն թուին կին մի ի քաղաքէն Վանայ, Գայիանէ անուն, ուրացաւ զՔրիստոս եւ տա•կացաւ. եւ ընդ իւր տարաւ զորդին եւ զդուստրն. եւ ինքն եղեւ առն միոյ Թուրքի. սա յետ չորս ամի ծնաւ աքաղաղ մի ի տես եւ ի ցոյցս ամենեցուն, այլ անփետուր:

Ի սոյն թուին Եղիազար կաթողիկոսն ելեալ յԵրուսաղէմայ եկն յԷջմիածին: Ահագին շարժ եղեւ ի Վան եւ ի Բաղէշ մայիս 19, բայց նախախնամութեամբն Աստուծոյ շինուած ինչ ոչ խախտեցաւ:

ՌՃԼԲ (1683) Օմար փաշան Վանայ զԽօշապայ պարոն զՄեղտին անուն խաբէութեամբ եբեր առ ինքն, եւ սպան զնա. սա հրամայեաց պլիկ կտրել պղնծէ. եւ սահմանեաց զդրամն տաղմայ զարնել:

Ի սոյն թուին համբաւ հանին, թէ հաւու փորն օձ կայ, եւ այնքան զենեցին, որ ամենեւին հաւ ոչ գտանիւր ի քաղաքն:

Ի սոյն թուին Վարդան վարդապետն եւ Իգնատիոս վարդապետն վախ•անեցան ի բանտի ի քաղաքն Վան: Մարդակերպ գայլ մի երեւեցաւ որ ցերեկի շրջէր եւ բազում վնաս առնէր եւ ընդդէմ մարդկանց պատերազմէր. /109/ ասին թէ խօսէր եւս մարդապէս. եւ մարդիկ ոչ իշխէին միայն գնալ յայգիսն, այլ միաբանէին երեք եւ չորս ապա գնային. մինչ զի եւ փաշան հրամայեաց զօրականացն սպանանել զնա եւ ոչ կարացին. եւ Սաֆարն սպան զնա:

ՌՃԼԳ (1684) Օմար փաշան ըմբռնեաց չորս մեծ աղայ ի Վանայ եւ էարկ ի զընտան. եւ պահեաց աւելի քան զերեք ամիս. եւ յետոյ սպան զնոսա ի մայիս 8, Նալպանտ օղլի, Ղատըր աղէն եւ Շաթըր օղլի, Իբրահիմ աղան:

Ի սոյն թուին հոկտեմբեր 17, յերեկոյին եղեւ յորդ անձրեւ սաստիկ ի գիւղն Արտամետ. եւ եղեւ զարմանք մեծ, զի շուրջ զգեղովն սաստիկ լոյս ծագեաց, մինչեւ զի գիշերն որպէս զցերեկ թուէր. եւ զի էր ժամանակ կալի, եւ ցորեանն` որք ի թեղ եւ որք ի շեղջ ամենեքեան որպէս զբոց վառէին եւ ոչ այրէին. նոյնպէս եւ արք, որք կային անդէն իւրաքանչիւր առ կալի իւրում, եւ եզինքն ամենեքեան որպէս զբոց վառէին եւ ոչ այրէին. եւ եթէ արքն այնոքիկ այսր եւ անդր ուրէք երթային եւ կամ ի տունս, եւ բոց զհետ նոցա երթայր. եւ այսպէս յոտից մինչեւ զգլուխ վառէին եւ ոչ այրէին. եւ այսպէս եկաց մինչեւ ի ժամս երիս եւ անյայտ եղեւ:

Ի սոյն թուին ի քաղաքն Վան, այր մի շինէր զտուն իւր, եւ ի փորել զերկիր ետես, զի ելանէր սնդիկ յերկրէ, որ եւ ժողովեալ յամանս ինչ. եւ այս համբաւ լուր եղեւ ի քաղաքն ամենայն, մինչ զի փաշան եւ դատաւորն եւս գնացին ամենայն զօրօքն իւրեանց ի տեղին տեսանել զիրն. եւ զի էր երեկոյ, հարին զվրան ի վերայ տեղոյն, եւ ձգեցին ի վերայ նորա կապերտ եւ զչորս կողմն մատնեհարեցին. եւ թողին պա/110/հապանս անդ մինչեւ յառաւօտն. եւ ի վաղիւն կրկին եւս գնացին անդ բոլոր քաղաքն ամենայն եւ փաշայն եւ դատաւորն փողօք եւ թմբկօք եւ բացեալ տեսին զի ոչինչ էր:

Ի սոյն թուին մահմետական Տա•իկ մի ի քաղաքէն Ոստանայ, որ էր ինքն մօլայ եկն ի քաղաքն Վան. եւ գնացեալ առ ղատին` ասաց, թէ «Ես կամք ունիմ լինիլ քրիստոնեայ տամբ եւ ընտանեօք իմովք, քանզի ի տեսլեան յայտնեցաւ ինձ ակներեւ ստութիւն ձեր, եւ •շմարտութիւն ազգին նոցին, եւ արդ դու զի՞նչ հրամայես վասն այս բանիսե: Եւ նա խոժոռեալ ընդ բանս նորին` հրամայեաց տանել զնա ի բերդն. եւ արգելուլ անդէն ի բազում աւուրս, զի սթափեսցի եւ զգաստասցի, քանզի կարծեաց թէ յիմարեալ է. եւ պատուիրեաց ամենեցուն, զի մի յայտնեսցեն զհամբաւս այս քրիստոնէից. եւ թեթեւութիւն լիցի հաւատոյս մեր. եւ նա կացեալ անդ ի բերդին զաւուրս բազում եւ բնաւ ոչ շարժեցաւ ի հաւատոցս, ոչ երկեաւ ի նոցանէ, եւ ոչ փոխեաց զխօսս իւր, այլ զնոյն բանսն յայտնի եւ համարձակ ասէր, թէ «Ես դառնամ ի հաւատոց ձերոց եւ լինիմ քրիստոնեայե. Վասնորոյ ընկեցին զնա յանբաւ բարձրութենէ բերդին ի վայր եւ նա եկաց կանգնուն ի վերայ ոտից իւրոց կենդանի. ընդ որ հիացեալ Տա•կացն եւ այրեցին զնա ի տեղոջն յայնմիկ. եւ ի գիշերին յայնմիկ լոյս էջ ի վերայ նորա. եւ տեսողաց տեսեալ փառս տային Աստուծոյ:

Ի սոյն թուին Ջաֆար փաշայն Վանայ զՄանսուրն եւ զորդին իւր, եւ զկոյր Վէյդարն կախեաց ի փայտէ ի միում աւուր. որք աւելի քան զհարիւր տուն գողութիւն էին արարեալ: /111/ Այս Ջաֆարն առանց մուսալիմ գալու գնաց. սա եւս հրամայեաց պլիկ կտրել, բայց սորա մեցագոյն էր քան զՕմար փաշային. եւ սորա մին եւ նորա երկուսն անցանէր ի մեր ժամանակս:

ՌՃԼԴ (1685) նոյեմբեր 22 յաւուր կիրակէի յոյժ սաստիկ շարժ եղեւ ի քաղաքն Վան. եւ նախախնամութեամբն Աստուծոյ վնաս ինչ ոչ եղեւ:

Ի սոյն թուին Ալի փաշայն Վանայ հրամայեաց Հայոցս, որ զքաղաքի շրջապատ խանդակն պեղեցին, որ եւ այնչափ սաստիկ էր հրամանն, որ ոչ ոք իշխէր արտաքոյ դրանն ելանել, զի զորս գտանէին սաստիկ պատժօք տանջէին եւ յոյժ •շտիւ տուգանէին, որ եւ յոյժ նեղացեալ քաղաքացիքն եւ շրջակայ գիւղականքն աւելի քան զտասն օր փորեցին, այնչափ մինչ որ յինքենէ ջուր ել. այլ եւ բերդն եւս բազում տեղիս սա ետ նորոգել: Սա գնաց ի վերայ Բաղիշու եւ անդէն մանզուլ եղեալ այլ ոչ դարձաւ:

ՌՃԼԵ (1686) անուանի եւ մեծ վարդապետն Ներսէս, որոյ Անարծաթ ասէին, այր հրաշագործ եւ յոյժ սքանչելի, քանզի ասէին, եթէ գետոյ հանդիպի ոտիւք զնայ ի վերայ ջրոյն. եւ ծովու եւս. սա եկն ի քաղաքն Վան եւ անցեալ գնաց ի Սալամաստ եւ անդ վախ•անեցաւ. սա ոչ առնոյր ինչս յումեքէ բնաւ եւ ոչ ինչ, ըստ հրամանի Փրկչին որ ասէ. «Մի ստանայք ոսկի եւ մի արծաթ, այլ ձրի առէք եւ ձրի տուքե. եւ այսպէս առաքելանման շրջէր ընդ ամենայն աշխարհ եւ քարոզէր զբանն կենաց. եւ բազում նշանս եւ բժշկութիւնս առնէր:

ՌՃԼԶ (1687) յերկիրն Սղբակոյ եղեւ մեծ սքանչելիս ի սուրբ Առաքեալն /112/ Բարդուղիմէոս, զի յարտաքոյ կողմանէ եկեղեցւոյն յարեւելից կուսէ, տեսին զի հերձեալ էր քարն. եւ ի միջոյ, պատռուածոյն կանաչ իմն բուսեալ եւ բերեալ կլօր մեծագոյն, մինչ զի տեսողաց հիացեալ փառս տային Աստուծոյ. եւ այս համբաւս տարածեցաւ ընդ ամենայն երկիր ընդ այն, մինչեւ եհաս ի պարոնն եւս. եւ ամենեքեան գային ի տեսանել. եւ եկեալ Թուրք մի յազգէն Մարաց ի տեսանել եւ մախացեալ ընդ բարի համբաւն` եհար նիզակաւ եւ ընկէց զնա յերկիր. եւ կոտորեաց եւ կամէր ուտել. եւ իսկոյն մոլեգնեալ կատաղեցաւ, մինչ զի կապեալ եղեւ ի բարեկամաց իւրոց. եւ կամէին տանել զնա ի տուն իւր, որ եւ ոչ եհաս, այլ իբրեւ անցին ի վերայ պահս երկու կամ երեք, ի նոյն աւուր ի •անապարհին սատակեցաւ եւ չեհաս ի տուն իւր. եւ զկլօրն այն բաժանեցին հիւանդաց մասն մասն, որք ընդ ուտելն առ ժամայն բժշկեցան. եւ ի տեղոյն յայնմանէ` ուր կլօրն էր բուսեալ, զաւուրս երկու ջուր բղխեաց, որ եւ տեսողացն փառս տային Աստուծոյ:

Ի սոյն թուին Ղայայլի Ղօզօղլի [Մահմատ] փաշան եկն ի Վան, որոյ ընդդէմ ելին քաղաքացիքն եւ պատերազմեցան ընդ նմա. եւ ոչ ետուն թոյլ մտանել ի քաղաքն, մինչ զի թալանեցին եւս զինքն ի գիւղն Աւանց. եւ զկնի սակաւ աւուրց դարձեալ գնացին ընդդէմ եւ մեծարանօք բերին ի քաղաքն: Սա յետ երկրորդ գալստեանն իւրոյ հրամայեաց Հայոցս զփակեղն առնուլ ի գլխոցն եւ գտակ դնել, որ եկաց այսպէս մինչեւ երեք ամիս եւ ինքն շուտով մանզուլ եղեւ, զի խոնդքարն փոխեցաւ սուլթան Մահմատն, որ քառասուն տարի կալեալ էր զթագաւո/113/րութիւն եւ վարէր զիշխանութիւն, սոյն ամի փոխեցաւ եւ եղեւ եղբայր նորին սուլթան Սուլէյման:

Ի սոյն թուին ի գեօղն Արտամետ աւուր ձագն, որ դեռ եւս ելաւ ի հաւկթէն, իսկոյն կանգնեալ խօսեցաւ երեք անգամ եւ այլքն ի մէջ ձուին էին եւ ձայն տային: Եւ ի սոյն աւուրսն տղայ մի ի յարգանտի մօրն ելաց ի նոյն գեօղն, որոյ ձայն բազումք լուան: Եւ դարձեալ կին մի ծանւ չորս տղայս արու, որոյ երկոցունցն ոչ գոյր նստոյ տեղի, այլ միաբերթ էր, որք ընդ ծնանելն մեռան. եւ դարձեալ ի նոյն գեօղն ոչխար մի ծնաւ եւ գառն էր առու եւ էգ ի միասին:

ՌՃԼԷ (1688) մեծ եւ անուանի Սուքիաս վարդապետն եկն ի քաղաքն Վան նուիրակ ի սուրբ Էջմիածնայ. սա էր աշակերտ մեծի եւ տիեզերալոյս հայրապետին տեառն Եղիազարի. եւ ինքն էր անհաս փիլիսոփայ եւ հասակաւ կար• եւ յոյժ բանաստեղծ. եւ գիտակ գրոց Լատինացոց եւ Տա•կաց, որ գրէր եւ ընթեռնոյր մինչ զի զարմանային այլազգիքն ընդ ուսումն նորա:

ՌՃԼԸ (1689) ի ժամանակս գարնան խիստ տղայոց մահ եղեւ:

Ի սոյն թուին սեպտ. 3 զՋամուշ օղլին սպանեաց փաշայն, որոյ անուն էր Հասան եւ այլք ընդ նմա:

ՌՃԼԹ (1690) Թումայ վարդապետն վախ•անեցաւ, որ էր այր հրաշագործ, յորոյ սուրբ մարմնոյն վերայ էջ լոյս յերկնից: Սա էր ի յերկրէն Վասպուրականի, ի գեղջէն, որ ասի, Գանձակ. եւ էր վերատեսուչ սուրբ առաքելոյն Թօմայի լուսընկալ սուրբ դամբարանին. զորոյ լոյսընկալ սուրբ մարմին եւս հանգուցին ի մէջ դարպասին:

Ի սոյն թուին եղեւ անհաշտ խռո/114/վութիւն եւ աղմուկի քաղաքն Բաղէշ ի մէջ վարդապետացն, որ լու եղեւ ընդ ամենայն կողմն տիեզերաց. եւ քաղաքն ամենայն երկուս բաժանեցան. եւ [Շարաֆ] խանն եղեւ ի կողմն Վարդան վարդապետին եւ մասն ինչ քաղաքին ելին ի կողմանէ Մեսրովպ վարդապետին եւ բազում եւ անասելի եւ անթիւ գանձս հաւաքեցաւ ի տունս աշխարհակալին այն. եւ զկնի ելեալ գնացին յԷջմիածին ի գանգատ առ կաթողիկոսն Եղիազար. եւ յետ բազում ինչս առնելոյ յերկուցն կողմանէ զՄեսրօվպ վարդապետն օրհնեաց եպիսկոպոս եւ թագաւորեցոյց ի վերայ աշխարհին:

ՌՃԽ (1691) սուլտան Սիւլէյման առաքեաց վօյվօյտայ ի քաղաքն Վան, որ եկեալ ինքնին հրամանաւ թագաւորին հաւաքեաց զխարաջն ի Հայոցս. եւ ոչ ետ թոյլ քաղաքի զլուն ձեռնահաս լինիլ, որպէս եւ էր սովորութիւն նոցին, որ զքաղաքի խարաջն ինքեանք հաւաքէին, այլ ինքն ժողովեաց մէկ մէկ ոսկի, որ է երկու ղուռուշ կէս. յորոյ աւուրս էր Տուրսուն փաշայն ի քաղաքս:

Դարձեալ ՌՃԽ (1691) թուին, յունվար ամսոյ 6, յաւուր Յայտնութեան տեառն, զՇէկ Միրզայն եւ զՄարդանենց Ատոմն կախեցին ի քաղաքս Վան, յոր աւուրս էր փոքր Օմար փաշայն ի Վան, բայց զսոքա զուլերն ետուն կախել, զի կարցեցին թէ զխարաջ նոքա սահմանեցին. որ յինքեանցն յետս նահանջեցին. եւ վայվօտայ բերին, քանզի Շէկ Միրզայն յՍտամպօլայ եկն, յորոց պատ•առէ ոխացեալ սպանին զնոսա, որ եւ այս Օմար փաշայս յետ հինգ ամսոյ եւ ինքն մեռաւ աստէն. եւ արտաքոյ թաղեցին:

Ի սոյն թուին, յամսեանն օգոս/115/տոսի Եղիազար կաթողիկոսն վախ•անեցաւ յԷջմիածին. եւ եղեւի տեղի նորա կաթողիկոս աշակերտ նորին Նահապետ կաթողիկոսն: Սա ի ՌՃԽԵ (1696) յունվար 6 զԿարմիր Աւետիսն օրհնեաց կաթողիկոս Աղթամարայ` ներհակ Թումայ կաթողիկոսին. եւ Թումայն, զԱրծկեցի Սահակ պարոնտէրն օրհնեաց կաթողիկոս ընկեր իւր:

ՌՃԽԱ (1692) յապրիլ 13, ի յառաւօտէ աւուրն արեգակն նուաղեցաւ ի լուսոյն եւ դարձաւ ի գոյն կապարի. եւ մէգ պատեաց զերկիրն այնպէս, որ մարդիկ զմիմեանս ոչ տեսանէին ի մէջ ցերեկի եւ մինչեւ ցերեկօյին կարմիր փոշի տեղաց յերկիր. վասն մեղաց մերոց:

Ի սոյն ամի սաստիկ մահ եղեւ անդրանկաց:

Եւ դարձեալ ի սոյն ամի Իսմայիլ փաշայն տասն տասն խուրուշ խարաջ էառ:

Ի սոյն ամի հոկտեմբեր 27, յաւուր հինգշաբթի, սաստիկ շարժ եղեւ ընդ երեկս երեք-չորս անգամ:

ՌՃԽԲ (1693) հոկտ[եմբեր] 9 մայրս մեռաւ:

ՌՃԽԴ (1695) Գուր•ի Մահմատ փաշայն եկն ի քաղաքն Վան յօգոստոս 18. սա ետ պլիկ կտրել եւ զտարաղա• շինեաց. եւ ի նոյեմբեր 20 մանղուլ եղաւ. սա երկու անգամ մախթու էառ ամենայն վանօրէից:

Ի սոյն թուին սուրբ Երուսաղէմայ նուիրակ Մխիթար վարդապետն ի քաղաքն եմուտ հինգ հոգւով:

Ի սոյն թուին մարտ 5 մահտեսի Շահպանդար խօ•այ Սահակն մեռաւ ի Խօշապն եւ յետ վեց աւուր ապա բերեալ ի քաղաքն թաղեցին յաւուր տօնի սուրբ Լուսաւորչին:

ՌՃԽԵ (1696) յամսեան մայիս ահագին շարժ եղեւ յերկիրն Մակուայ, /116/ որ եւ սուրբ աթոռն Թադէոսի խախտեալ բեկբեկեցաւ:

Ի սոյն թուին ի քաղաքն Բաղէշ, յունիս 10, սաստիկ շարժ եղեւ եւ բազում մեծածախ շինուածք, տունք եւ ապարանք կործանեցան եւ աւերեցան եւ բազում անձիք մեռան:

Ի սոյն թուին փետրվար 8 Չաթրաւիլ օղլի Ուսուֆ փաշայն եկն ի Վան:

ՌՃԽԶ (1697) մեծ պահոց առաջի երկուշաբթի Տուրսուն փաշայն ի Վան քաղաքն եմուտ եւ ի մարտի աւուր 20, գարնանամտին սպան ի զօրաց իւրոց ոգիս տասն. եւ այլք գաղտ փախեան, քանզի կարավան էին թալանեալ. եւ ի յայսմ փախստական զօրացն այր ոմն մնաց ի Խօշապ առ պարոնն, որոյ անուն Քուչուկ Մուստաֆայ ասէին, որ եղեւ այնքան անուանի զօրաւոր, մինչզի հռչակեալ համբաւեցաւ անուն նորա առ թագաւորն, որ եւ ի ՌՃԽԸ (1699) առաքեաց թագաւորն նմա խիլայս. եւ հրամայեալ զօրս ժողովել եւ գնալ ի վերայ Բասրայու, որ ելեալ գնաց բազում զօրօք եւ անդէն սպանաւ:

Ի սոյն թուին Յառաջնաւորաց պահոց չորեքշաբթի, որ էր յունվար 27, Կարապետ վարդապետն վախ•անեցաւ ի Վարագ. սա եկաց առաջնորդ զամս 17 եւ ի նոյն օր մեռաւ յորում ծնեալն էր: Եւ քաղաքացիքն առաքեցին ի Բաղէշ եւ բերին զՍտեփաննոս վարդապետն. եւ ի մարտի 22 կարգեցին զնա առաջնորդ քաղաքիս Վանայ, որ եկաց 18 տարի:

Ի սոյն թուին զՎարագայ վաքիլ խօջայ Խանամիրն եւ զՎարագայ տէր Մարգարայն ծեծեցին ղուլ աղասիքն. եւ ամէն մէկին ԴՃ (400) փայտ զարկին եւ զԿարապետ վարդապետի ապրանքն խնդրէին:

/117/ Ի սոյն թուին սպահանցի Ստեփաննոս եկեալ յԷջմիածին նոյեմբեր 2 եղեւ կաթողիկոս եւ աքսորեաց զՆահապետն. եւ դարձեալ ի սոյն թուին հաստատեցին կրկին զՆահապետն եւ զՍտեփաննոսն ընկեցին:

Ի սոյն թուին Հոգւոյ գալստեան երկուշաբթի Թումայ կաթողիկոսն Աղթամարայ էառ զՎան մայիս 23, յաւուրս Տուրսուն փաշային. եւ յաջորդ ամի ապրիլ 1 Թումայ կաթողիկոսն վախ•անեցաւ: Սոյն Թոմայ կաթողիկոսն զձեռնադրութիւն իւր առեալ էր յԵղիազար կաթողիկոսէն Էջմիածնայ:

Ի սոյն թուին Մարտիրոս վարդապետն նորոգեաց զՎարդիկ հօր եկեղեցին զանազան յօրինուածով. սա յաշակերտաց Բաղիշեցի Վարդան վարդապետին էր:

ՌՃԽԷ (1698) յամսեան փետրվարի Ստեփաննոս կաթողիկոսն վախ•անեցաւ յԵրեւան ի բանտի, բազում չարչարանօք, յորոյ վերայ լոյս էջ:

ՌՃԽԷ (1698) մարտ 12 Սարի Օսման փաշայն եկն ի Վան եւ յուլիս 4 գնաց. սա սպան զՍինան տա•իկն, զի եւ ինքն մի ենգիչարի սպանեալ էր:

Ի սոյն թուին յօգոստոս 21 Ալի փաշայն եկն ի քաղաքս Վան երկու որդւովքն: Այս այն Ալի փաշայն է, որ յառաջագոյն` ի ՌՃԼԴ (1685) թուին եկեալ էր ի քաղաքս եւ զշրջապատ խանդակն ետուր պեղել: Սա հոկտեմբեր 22 գնաց ի պատերազմ ի վերայ Մանծկերտու եւ այրեաց բազում գաւառս. ապա դարձաւ ի Վան. եւ սպան զՇաբանն, զՇատօն, եւ զմիւս այլ ոմն Հայ կախեաց ի միում աւուր ի դեկտեմբեր 8: Սա զԳաղտադրան մօտի աղբիւրն, որ է մերձ չահիրին, կամարակապ շինեաց յիշատակ իւր եւ գնաց ի Բասրայ:

/118/ Ի սոյն թուին յօգոստոս 2 Կայծակ Յովհաննէս վարդապետն եղեւ կաթողիկոս Աղթամարայ:

Ի սոյն թուին Թօխմախ ըռէս Միրաքն զասնաֆի աւելորդ գլխահարկն դաւթարով սահմանեալ հաստատեաց, որ ամենայն ոք թէ ուսթաքար եւ թէ ռամիկ տացէ զխարաջն ըստ դիպման աւուր եւ ժամանակին:

ՌՃԽԸ (1699) ի մուտն յունվարի, մեծ եւ անուանի, Արդար Իսահակ վարդապետն եկն ի Վան, որ էր այր ծերունի եւ յոյժ առաքինի. եւ ամենայն ներքին եւ արտաքին գիտութեամբ եւ փիլիսոփայական իմաստութեամբ զարդարեալ. եւ քաղաքացիքն յոյժ պատուով եւ փափագանօք ընդունեցին զնա իբրեւ զլուսաւորիչն Հայոց. եւ յետ երեք ամսոյ մեծ պարգեւօք առաքեցին զնա յաթոռն իւր ի Թադէոս Առաքելոյ վանս:

Ի սոյն թուին յաւուրս Ալի փաշային մարդագլուխ մէկ մէկ ռուպ խառաջի կոտոր ժողովեցին. եւ միւս տարին այս ծեր Ալի փաշայս յունս 22 գնաց ի վերայ Բասրայու երկու որդովք հրամանաւ թագաւորին, զի Արապն պետեալ էր զնա շուրջանակի. եւ հասեալ ի Բաղդատ եւ անդ մեռաւ:

Ի սոյն թուին սեպտեմբեր 13 ի հասարակ օրն արեգակն խաւարեցաւ ի լուսոյն. եւ եկաց այնպէս ժամս երկու եւ աստեղք երեւեցան յերկինս եւ Ջամուշ օղլի Խալիլ աղայն, որ էր յաւուրսն յայնոսիկ նստեալ ի տեղի փաշային` հրամայեաց եւ ի նոյն օր թափօր ելին Հայ եւ Թուրք: Եւ ի սոյն թուին սոյն Ջամուշչի Խալիլ աղայն եւ Նօհ աղայն առաքեցին ի Խօշաբ. եւ մեծարանօք կոչեցին զԻբրահիմ բէկն ի պատիւ, որ էր տէր երկրին այնորիկ. սա /118/ որդի էր Շամզդին պարոնին, որ սպանաւ յՕմար փաշայէն, ի ՌՃԼԲ (1683):

Ի սոյն թուին պապն Ֆռանկաց ընծայս առաքեաց հոգեւոր տեառն մերոյ Նահապետ կաթողիկոսին` զարմանալի աթոռ մի եւ պատուական գաւազան մի եւ լաւ խալիչայ մի, որք էին անտեսանելի յաչաց մարդկան. եւ արժէին վեց քէսայ փող աւելի եւ ոչ պակաս:

ՌՃԽԹ (1700) տէր Յուսկան որդւոյ եկեղեցին նորոգեցաւ ձեռամբ Կոփեցի Սարգիս վարդապետին ի Բերկրի:

Ի սոյն թուին յապրիլ 27 Սարի Օսման փաշայն եկն ի Վան, եւ յուլիս 15 գնաց ի վերայ Խիզնայ եւ Զեռնակայ. եւ անդէն մանղուլ եղեւ:

Յօգոստոս 10 ի յայս թիւս յԱստուածածնի բարեկենդանի շաբաթ օր, որ է Եփեսոսի ժողովն, մեր Վանայ իշխանքն ոչ թողին յեկեղեցիսն «Ով հրաշալիե ասել:

ՌՃԾ (1701) յաւուր տարեմտի Հայոցս, որ էր նաւասարդի 1 եւ սեպտեմբեր 27 Հռօմայեցւոց, յաւուր ուրբաթու Իսմայիլ փաշայն եկն ի Վան, յոյժ զանազան փառօք երեւելի եւ պատուական զարդուք: Այս Իսմայիլս եկեալ էր ի վերայ Զեռնակայ բերդին եւ անտի ելեալ եկն ի քաղաքս ի նոյն կողմանց. եւ եկաց մինչեւ յունվար ամսոյ 10. եւ անդէն յուրբաթ գիշերի գաղտ ի քաղաքացեացն առեալ ընդ իւր զսակաւս ի զօրաց իւրոց` թողեալ աստ զորդին իւր եւ զինչսն եւ զայլ ամենայն զօրսն եւ յերեկոյին ել ի քաղաքէն եւ փախստական գնաց մինչեւ ի Չօրս, որ եւ իմացեալ զօրս Մահմուտանայ եկին ի վերայ նորա եւ թալանեցին ի •անապարհին. եւ զոմանս սպանին եւ զբազումս վիրաւորեցին, սակայն ինքն մա/120/զապուրծ անկեալ ի Չօրս զերծաւ: Եւ զի սա յաղթեալ էր զԲաբայն յանցեալ ամին, այն որ ներհակ էր ընդդէմ Պարսիցն, յորոյ պատ•առէ եղեալ էր երախտաւոր Պարսիցն, որք սիրով ընկալան զնա, եւ զի ապստամբեալ եւս եղեւ ի յիւր թագաւորէն եւ գնաց անդ. եւ արդ` թէպէտ յառաջ սիրով ընկալաւ զնա խանն Չօրսայ, բայց յետոյ խորհրդով պարոնին Խօշապայ կողոպտեալ մերկացոյց զնա յամենայն փառացն եւ արար որպէս յետին աղքատս` ասելով, թէ «Դու լրտես եկեալ ես յՕսմանցւոց յերկիրս մերե, եւ կապանօքն առաքեաց զնա առ խանն Թաւրիզոյ. եւ նա ազդ արար շահին ի Սպահան, թէ այսպէս երեւելի եւ անուանի ոմն եկեալ է ի մեզ. եւ զինչ որ դու հրամայես այնպէս առնեմք ընդ նմա: Եւ նա հրամայեաց մընալ անդէն մինչեւ ինքն ազդ արասցէ թագաւորին` եւ ներում խնդրեսցէ, որ եւ արար ինքն. եւ մինչ եկն դեսպան ի թագաւորէն տանել զնա փառօք` նա անդէն յաքսորս մեռեալ էր, ի մուտն ՌՃԾԲ (1703) թուին: Սա լուաւ թէ ի թագաւորէն ֆարման ելեալ է իւրոյ գլխոյն, յորոյ պատ•առէ քաղաքացիքն կալան զդատաւորն քաղաքին, եւ ի բերդն ձգեցին ի բանտի, զի նա ազդեալ էր փաշային զֆարմանն, որ եկաց ի բանտի, յունվարի 10-էն մինչեւ մարտ 20:

Ի սոյն թուին ապրիլ 24 ծեր Իսմայիլ փաշայն եկն ի Վան ի Յարզրումայ, սա ազգական էր Իսմայիլ փաշային, որ փախեալ էր, որ եւ աստ մեռաւ:

Ի սոյն թուին մարտ 7, որ էր Մեծ պահոց առաջին ուրբաթն, յերեկոյեան ժամուն. սաստիկ շարժ եղեւ ի քաղաքն Վան, բայց վնաս ոչ եղեւ, եւ դարձեալ ի նոյն գիշերն եւ ի կիրակի ցերեկն, /121/ երեք եւ չորս անգամ շարժ եղեւ. եւ հասեալ ի չորեքշաբթի առաւօտեան ժամուն սաստիկ եւ ահագին շարժ եղեւ. որ քաղաքն ամենայն ահաբեկ եղեալ սասանեցան, եւ Հայ եւ Թուրք ամենեքեան թողեալ զտունս ելին ի քաղաքէն ի դուրս. եւ անմարդաբնակ եղեւ քաղաքն ամենայն. եւ ելեալ ի դուրս կազմեցին վրանս եւ անդէն բնակեցան. եւ սակաւ ոմանք որք մնացին ի քաղաքն, յեկեղեցիսն գնացեալ ննջէին տամբք եւ ընտանեօք. եւ հասեալ ի միւս շաբաթ օր, որ էր մարտի 15, դարձեալ ահագին շարժ եղեւ ի հասարակ աւուրն, յորմէ բազում տունք խախտեցան ի քաղաքն. եւ սակաւք բլան. մինչզի եւ միջին դուռն քաղաքին եւս խախտեցաւ, բայց վնաս ինչ ոչ եղեւ մարդոյ նախախնամութեամբն Աստուծոյ. եւ այսպէս եկաց յերերման իբրեւ զնաւ ի վերայ ջրոյ մինչեւ յօր գարնանոյ, եւ հասեալ ի նոյեմբեր 30 յաւուր կիւրակէի ի վեց ժամուն սաստիկ եւ ահագին շարժ եղեւ եւ ոչ վնաս:

ՌՃԾԴ (1705) Նահապետ կաթողի/122/կոսն մեռաւ. եւ ՌՃԾԶ (1707) թիւն սպահանցի Աղէքսանդր վարդապետ եղեւ կաթողիկոս Էջմիածնայ:

ՌՃՀԵ (1726) խիստ անդրանկամահ եղեւ յաշխարհի եւ մանաւանդ թէ ի քաղաքս Վան: