Մ. Նալբանդեանի աշխատանքների համաբարբառը և յաճախային բառարանը

25-ից գրուած, որով յայտնում է Վարդերեսի գալը եւ {հ[այր]} Ղ[եւոնդի] նամակը: 28-ին տես[ութիւն] եղբօրս հետ

ոս] վարդ[ապետին] Արեւմուտքին, Ոսկանեանին [12/24 {հ[այր]} Ղեւոնդին] 20/1 Նազարեանցին, Կոմս Էմմ[անուէլ]ից

վիճակ իմ այս է կամ ընդունել զիս եւ վերահաստատել ի {հ[ոգեւոր]} կոչման եւ կամ վերադարձուցանել առ իս զվկայագիր իմ

ել [..... ] ինչպես պիտի որոշեմ իմ ապագան, որ {հ[ուսալով]} աստուծո նախախնամությանը նվիրել եմ իմ սիրեկան Ազգ

ռք բերե, կզրկվի իր գոյության վերջին միջոցներից: {Հա} ՛, էլ ի՞նչի մասին գրեմ: Ախր այս բոլորը ձանձրույթ

են, թե չէ, իրավ, տեր Մովսեսի բանը վատ կլիներ: {Հա} ՜, հա՜, հա՜: Իսկապես, ինչո՞ւ հատկապես Տիգրա

ե չէ, իրավ, տեր Մովսեսի բանը վատ կլիներ: Հա՜, {հա} ՜, հա՜: Իսկապես, ինչո՞ւ հատկապես Տիգրանյանին

իրավ, տեր Մովսեսի բանը վատ կլիներ: Հա՜, հա՜, {հա} ՜: Իսկապես, ինչո՞ւ հատկապես Տիգրանյանին մերժե

ջանա: Առայժմ այլեւս ուրիշ բան չունիմ գրելու: {Հա} ՛, մոռացա, ես լսել եմ, որ դու լինում ես նորերո

յունն է, կարծեմ անանուն է, խնդրեմ չմոռանաք: {Հա} ՛, մի տարուց էլ ավելի է, ինչ Իսակովը խոստանում է

ութիւնը: Բան էք շինել ձեր համար. ճշմարտութիւն, {հա} ՛ ճշմարտութիւն. ի՛նչ օգուտ կայ մի այնպիսի ճշմարտո

եւի թէ հարստացնում ես Յիշատակարանդ: Լա՛ւ նայիր, {հա}, չլինի, թէ այս իմ օտարոտի այցելութիւնը եւս նիւթ

տմեմ քեզ... Ինձ Բէգզադէ են ասում... Լաւ նայիր, {հա} ՛... - Գլխիդ դիպչի քո Բէգզադէութիւնը։ Ի սէր

բասանքի տակ եմ ձգել իմ անձը, եզրակացուցել է, թէ {հա} ՛, այս է, որ կայ, Կոմս Էմմանուէլի հօրեղբայրը կը

" Կը փշրէ շղթան... կ՚երթայ Հայաստան ". {Հա} ՛, հա՛, հա՛, այդ էր պակաս մնացել, Որ նախա

Կը փշրէ շղթան... կ՚երթայ Հայաստան ". Հա՛, {հա} ՛, հա՛, այդ էր պակաս մնացել, Որ նախանձայոյ

է շղթան... կ՚երթայ Հայաստան ". Հա՛, հա՛, {հա} ՛, այդ էր պակաս մնացել, Որ նախանձայոյզ դառն

փարական կատարեալը, որ բոլորովին անգործադրելի է: {Հա}, շատ ընտիր գաղափար, բայց որ չես կարող նորան մար

ւ բոլոր դժոխային խումբը ծիծաղեցան որպէս խելագար, {հա} ՛, հա՛, հա՛.. - Ողորմելի՛ Աստարօտ, - ձայն

ր դժոխային խումբը ծիծաղեցան որպէս խելագար, հա՛, {հա} ՛, հա՛.. - Ողորմելի՛ Աստարօտ, - ձայն տուեց

ային խումբը ծիծաղեցան որպէս խելագար, հա՛, հա՛, {հա} ՛.. - Ողորմելի՛ Աստարօտ, - ձայն տուեց դժոխք

դիմանալ նորան, ամենայն ժամանակ ուսումնականութիւն {հա} ուսումնականութիւն, անտանելի է, մարդու գլուխ կը

էջ, փաթաթուեցայ նորա վզին՝ աղաղակելով. " Եւ ես {Հա՛յ} եմ, եւ ես Հայ, մեր սիրական Հայերին առ ի սրտէ բա

ն մեր կանայքը, բայց ի՞նչ մնաց այն օրից...: {Հա՛յ} կանայք, ձեր հետ է այսօր իմ խօսքը։ Ազգի վերանորո

, եւ սոցա վերայ սաստիկ զարկում է մեր սիրտը: {Հա՛յ} կանայք, անցան այն ժամանակները, երբ մարդիկ նայու

վիճակել էր Աստուած կանանց ազգին լցուցանելու: {Հա՛յ} կանայք, դուք որչափ եւս նոր ժամանակների ծնունդ,

անանք որպէս մի կաթիլ ջուր՝ ահագին ծովի մէջ: {Հա՛յ} կանայք, մեր ազգը աւերուել է այժմ, նորան պիտոյ է

ասիական ազգերի մէջ լուսաւորութիւն տարածելու: {Հա՛յ} կանայք, մինչեւ այժմ ձեր աղջիկների մասին ձեր հոգա

տան այդ նուիրական աւանդը իւրեանց զաւակներին: {Հա՛յ} կանայք, մեր ազգը մինչեւ այժմ ապրել է ողորմելի խե

էր հանել Աստուծոյ ժողովուրդը աւետեաց երկիրը: {Հա՛յ} կանայք, դուք, ինչպէս եւ բոլոր արարածք, մահկանա

լսելով նորա յիմար ընդդիմախօսութիւնքը՝ արձակեցի, {Հա՛յր}, քո շանթերը, որ այժմ նորա փորի մէջ պատճառում են

տէր Աստուածն... Բայց նախ խոստացիր, {հա՛յր} իմ հայազգի, Տալ իմ մարմինը կերակուր շների

գալուստը: - Միթէ՞ դուք գիտէիք մեր գալը, Տէր {հա՛յր}, - ասաց Մկրտիչը քահանային, որ այսպէս պատրաստ սպա

ր եսն եմ ապաւինեալ։ Զի՛ կայր քո եւ սոյնպիսեացդ, {հա՛յր} Միքայէլ. բազում ինչ ամենայն իրօք հայեցեալ իս Հայ

ոչորէ եւ ոչ ունի շիջանիլ հնարիւք առանձին մարդոյ։ {Հա՛յր} սուրբ, ձեռն սրբութեանդ կարէ բարեկարգել, իբրեւ ա

եւ եղեալ մեզ առաջնորդ ըստ հոգւոյ ու ըստ մարմնոյ՝ {հա՛ն} զմեզ առ այն, որում հանդերձեալ ես զմեզ մատուցանել

Փարպեցու ասած " առ 'ի բժշկութիւն վիրաւորաց փութա՛ {հա՛ս} յօգնել " բանի մէջ (եր. 53) վիրաւորացը վիրաւորի

զուրկ մընան։ Հնչի՛ր, Մուսա, եռանդով {հա՛ր} Աստուածային քո քնար. Թո՛ղ մի խնդա մայր

ւած թըլիսմը, նորա բովանդակութիւնը եւ գործի վերջը {հա՛ր} ու նման այդ բովանդակութեան: Ասես թէ մի իշխան պատ

իք զայդմանէ կոնդակ տալ պ. Յարութիւնի Աբգարեանց, {հա՛րկ} է էլի զստուգութենէ ստորագրութեան Ձերոյ ի վերտողեա

Մուսա՛, գողտրիկ, շարժի՛ր անոյշ, {Հա՜ր} եօթնաղի քնարը, Հնչէ՛, ինչպէս հնչում էիր

ւազակ ընկերները անուանում է Ջալալիք, այս մարդիկը {հա՞յ} էին: - Միթէ՞ չգիտէք, որ մահմետականք էին նո

իկների անձնասիրութիւն, որոնք, կարդալով Բիլուարդի, {Հաբերտի} եւ Ալբերտի Աստուածաբանութիւնքը, այլեւ հատ ու կտոր

գիստրատորին եւ ադմինիստրատորին, որոյ ազգանունն է {Հագ} (Hagge): ՚Ի 1/13 Յունիսի, յաւուր Համբարձմ

առաքէ զբնագիր պատասխանի գլխաւոր Ադմինիստրաթորին - {Հագ}, ՚ի մասին կայիցն Բաբաջանեանի: 4. Գրութիւն գ

ջանեանի: 4. Գրութիւն գլխաւոր Ադմինիստրադորին {Հագ} ՚ի 14/26 է ամսոյն յունիսի համարաւ 977, որով ծանո

շակի չէ լսւում հ տառի ձայնը, դորա պատճառը է տառի {հագագային} լինելը, որ բառերի վերջերումը գրեթէ կորուսանում է

եան դիմակ ծածկելով երեսի վերայ, երկաթի կօշիկները {հագած}, մաշել են Հայաստանի քաղաքների եւ գիւղերի շէմքերը

վաճառանոցի առաջեւ, օր ու ցերեկով, գիշերազգեստը {հագած}, ման է գալիս մի Հրէայի հետ՝ աշխատելով խաբել, կ

մի մարդ էր բազմած, Պաշտօնին յարմար զգեստներ {հագած}, Մօրուքն սպիտակ, փառահեղ, գունեղ, Կ

եզ բաց ձգել այն զգեստը, որ մի, երկու տարի յառաջ {հագած} էինք, եւ պատրաստել տալ մեր համար այնպիսի զգեստ,

պրծաւ մի ոգի, միջակ հասակով, բաւական լիքը, որ {հագած} էր մի հին ֆրակ երկայն, եւ խոնարհադէմ գլուխ տուեց

հայեացք աչքից։ Մինչ ոտքից գլուխ սպիտակ {հագած} Դիմում էր տխուր դէպի պատժարան, Անհոգ արձ

ինները մերկ էին մինչեւ մէջքերը իսկ մէջքերից ցած, {հագած} էին մի սպիտակ փրփուրի նման անթափանցիկ պաստառից լա

այլ կերպ, եթէ ոչ մոխիր խառնած հետը։ Կոշտ շորեր {հագած} ման էր գալիս փողոցներում՝ ողորմութիւն հաւաքելով

նով, որ այդ կատարուի եկեղեցու մէջ, Կարդինալները {հագած} լինին իւրեանց կարդինալական հոգեւոր զգեստքը եւ թոյ

ը տարի առաջ, թողնում եմ դարերով առաջինները, մեր {հագած} շորերը, որ շատ գեղեցիկ էին թւում մեզ, այսօր մար

մանակ է վեր կենալ՝ ուղորդ։ Վեր կացաւ- {հագաւ} շորերը սիրուն, Թէյ ու հացեղէն մատուցին իսկո

ւց երեսը ածիլելը, նոյնպէս մազ եւ եղունգ կտրելը, {հագաւ} երկաթի շղթաներ, հաց չէր ուտում այլ կերպ, եթէ ոչ

ան համար տանելի երեւիլ։ Րոբերդ Նօբիլի Յիսուսեանը {հագաւ} առաջին անգամ Բրամինի հագուստ եւ անուանուեցաւ Եւրո

այսպէս չէ: Այսքան տարի ապրել եմ եւ միշտ կօշիկ եմ {հագել}, եւ միշտ մի զոյգ կօշիկի համար վճարել եմ կէս ոսկի

այժմ՝ բոլորշի գլխարկ, կամ երբեմն լայն վարտիկ է {հագել} եւ այժմ՝ նեղ. եւ այլ այսպիսի ցնդաբանութիւնք։

ն Նուրինն էկել ա Աջբայ հուրին էկել ա Շիլայ շապիկ {հագել} ա Կարմիր գօտիկ կապել ա Եղ բերէր պորտը քսենք, Զա

ժեշտ է աղաղային որեւէ բաղադրությամբ խառն քլորակրի {հագեցած} լուծույթի մի քանի վաննա ընդունել, նախ՝ կոչնչանա

երը եւ իրենց դատապարտելի կրքերը հասարակական շահով {հագեցնողները}, այսինքն նրանք, ովքեր հասարակական շահը փոխարինո

մ յադմինիստրաթորէն Կալկաթեան Սուպրիմ Կորտի ՚ի պ. {Հագէ}, ընդ ձեռն օրէնսգէտ պ. Պալի, ի վերջէ՝ 14/26 եր

նորոյ առ ժամս ՚ի հաշիւ կիսոյ բաժնին ստացայ ՚ի պ. {Հագէ} զվաթսուն հազար (60000) կումպանու ռուփիս, զորմէ

ոյ զհաշիւսն եւ ստանալոյ զմնացորդ գումարին ՚ի պ. {Հագէ}, ընդ ձեռն դրամանոցին Բենգալու անցուցանել զայն յա

իաւորելոյ զայն ընդ գումարին զորս ստասջիք ի պարոն {Հագէ}: Զփոխանակագիրսն եւ զհաշիւսն առաքել առ իս ՚ի

ուցն եւ ՚ի միասին ընդ իւրոցն ստացեալ ՚ի կառավարիչ {Հագէն}, յանձնել պ. Յ. Ս. Աբգար, յաղագս միաւորելոյ զ

օրենսգէտն իմ տացէ տպել զայնս: Այլ օրէնսգէտն պ. {Հագի} ոչ կամեցաւ յօժարիլ ՚ի ստորագրել զպատմութիւն գործո

, յաւելի, ընդունել զպատճառաբանութիւն օրէնսգէտին {Հագի}, որով ճգնի նա ի վնաս ազգին, որոյ եմս երեսփոխան

Ձեր ապաստան առնեմ տեսանել զհաշիւ հրիտակին ընդ պ. {Հագի} (ընդհանրական կառավարիչ): Վճռաւ գերագոյն ատենի

դ փոխանակագրացն առաքել առ իս զհաշուագրութիւնս պ. {Հագի} եւ օրէնսգէտ պ. Պալի, յաղագս յանդիման առնելոյ զա

ջին արիւնը Ու թշնամեաց արեամբ ներկել իւրեանց {հագի} սեւ շորը: Արեւմուտքը տեսաւ հեռուանց

ին Նորին Նազարէթ Նորինը բաղջան էկիլ է Շալէ շապիկ {հագիլ} է Կարմիր գօտին կապիլ է... Այլ թէ սո

Ի գրութեանս յայս, օրէնսգէտն այն, զեկուցեալ պ. {Հագին} զգալստենէ իմմէ եւ զորպիսութենէ երեսփոխանական թղթո

րեաց զթղթեանն, առաքեաց զայնոսիկ առ օրէնսգէտս պ. {Հագին} եւ Տիկնոջն Յովհանջան Էլիազ, որպէս զի եթէ հաւան ի

, որպես զի սա ստիպեսցէ ըստ օրինաց զօրէնսգէտն պ. {Հագին}, համաձայնել ընդ բողոք իմ ըստ զօրութեան տակին եւ

ւր սաստիկ ու խռով, Խիստ թխագոյն մի վերարկու կար {հագին}: " Ողջոյն քեզ, քո՜յր, հազար ողջոյն տիրաւանդ "

ց տեսնողի Զանազան է վիճակը. Մինը չունի {հագին} շապիկ, Միւսինն ակնով մուճակը։ Ինչո՞ւ

կին. Նորա հանդերձը պատառ պատառ, Չունի շապիկ իւր {հագին}. Անհամարձակ նա իւր ձեռքը Պարզում է անց կացողին.

իսի, յաւուր Համբարձման տօնի, ներկայացեալ առ պ. {Հագն} ու ցուցեալ նմա զթուղթն երեսփոխանութեան, յայտնեցի

ստեանս ՚ի Կալկաթա: Առ այս պատասխանի արար ինձ պ. {Հագն}, եթէ հարկ է սկսանել զգործն, ըստ կերպին օրինադր

ր գտանիւր առ նա ինքն, ի նոյն իսկ օր յղեաց առ պ. {Հագն}, պաշտօնական գրութեանբ։ Ի գրութեանս յայս, օր

րեալ կերպին: Առ այս գրութիւն օրէնսգիտին, պ. {Հագն} ցարդ ոչ ետ պատասխանի ինչ. եւ ՚ի գնալ իմ առ նաեւ

գէտն այն, որպէս եւ ազգայինք, գուշակեն, թէ պ. {Հագն} չունի տալ զտունն կամ զարդիւնս, խաղաղութեամբ եւ

էտ պ. Բայլն, ի թղթի իւրում առ Ադմինիստրատոր պ. {Հագն}, պահանջէ զլիակատար համար տնտեսութեան նորա, վերա

անքի խորհուրդը, մի՞թէ լաւ ուտել, լաւ խմել, լաւ {հագնել}, փառաւոր ապրել, հարստութիւն ճարել, փառք ու պատ

ր նորա կեանքի մէջ բաւական մեծակշիռ բան էր, սկսեց {հագնել} իւր զգեստքը: Աղախինը պատրաստելով թէյի մեքենան նե

աշտօնական կերպով հանդէս դուրս գալու. եւ այսպէս, {հագնելով} վերարկուն դուրս է գալիս դահլիճը, ուր հաւաքուած է

մ են կուրծքերը մի կերպասեայ թաշկինակով, եւ կապան {հագնելով} վերայից, նորա կուրծքի սէգմենտը ցոյց կը տայ քեզ ա

ինուորի, երբեմն քահանայի, երբեմն աղքատի հանդերձ {հագնելով} ։ Մտանում էր խաղարկութեան տներ եւ պանդոկներ, այս

վ, մտանում է տուն եւ քնում է: Առաւօտուն հանդերձ {հագնելու} ժամանակ, տեսանում է, որ գոգնոցի վերայ կախուած է

զիմէն պատիւ կառնուն, Փող շատ ըլլայ՝ ուտենք {հագնենք} ՝ գինին խմենք ու պառկենք. Եւ աս կերպով մեր

շատ գեղեցիկ էին թւում մեզ, այսօր մարդ չկայ, որ {հագնի}, եւ եթէ ծակ ու ծուկից մի մարդ դուրս էլ է գալիս ա

ց օտար, կամ մի ուրիշի ծառայ. որովհետեւ պարեգօտ {հագնողները} ազատուած են Քրիստոսով։ Իսկ ինձ աշխարհի ծառայութի

նայէին նոցա վերայ որպէս մի խաղալիկի կամ որպէս մի {հագնուած}, զուգուած պաճուճապատանքի վերայ: Հինգերորդ դարու

ոշներով, ճանկերով, ժանիքներով եւ երկայն պոչով, {հագնուած} օրագրի թղթերով, գլխի գդակը ինն կանգուն բարձրութե

րկար հասակով երիտասարդ է, փայլուն աչքերով եւ լաւ {հագնուած}: - Շատ բարի, - պատասխանեց պառաւը, - Աստուած

ենում, ճրագ է վառում, տեսանում է, որ երկու լաւ {հագնուած} մարդիկ նայում են պատուհանից եւ նշանացի են առնում

ա մէջ սխտորի փեճեկներ շատ. յետոյ, այն երկու լաւ {հագնուած} մարդիկը, որ բերել էին դայեկին այստեղ, գնում են

ուած քուրերը, ամէն մինը հրեշտակի գեղեցկութեամբ, {հագնուած} էին միակերպ, եւ մին-մին գալով ողջունելով երեք օր

քանի րոպէից յետոյ դուրս երեւեցաւ մի լայն վարտիքով {հագնուած} մարդ. Փանտեսսոն Մատատինիոն անունով, մօրուքը շփա

, Հաւասար է մեծատան հետ, Որ դիպայ չոր {հագնում} էր։ Երկուսի էլ չոր կմախքը Խաւար

ով Լուանում էր, մազը սանրում Կրիայի սանըրով. Նա {հագնում} էր բեհեզ, կերպաս, Դիպակ, թաւիշ թանգագին. Նա չ

զարթնում է եւ սատանան. երբ որ զարթեցաւ, իսկոյն {հագնում} է իւր վերարկուն, որ կարած է հաստ թղթից, որի վեր

ն մինչեւ այսօր օրհնում են Նախիջեւանի ծեր ծնողքը, {հագնում} է իսկոյն հանդերձը, առնում է իւր հետ մետաքս երեխա

կարող ոտք կոխել։ Շատ լաւ ուսաւ Չինացոց լեզուն, {հագնում} էր Բօնզի հագուստներ, կեղծաւորութենով հաճոյանում

տարի առաջ շատ գեղեցիկ էր երեւում եւ մենք էլ էինք {հագնում} ։ Հիմի ինչ եղաւ, որ նոյն շորը շարժում է մեր ծիծա

եալ աշխարհին հրովարտակ են տալիս այնպէս կամ այսպէս {հագուիլ}, իրենք իսկ կը թողուն իրենց գեղեցիկ համարուած հան

լ ձեր խորհուրդը: Դուք ստեղծուած չէք, որ միմիայն {հագուիք}, ուտէք, խմէք եւ քնէք, այլ պարտական էք մայրութի

կարօտութիւն. Այժմ անլուայ, մազերն արձակ, Չունի {հագուստ} թէեւ հին. " Ողորմութիւն արէք, պարո՛ն, Անտուն,

սարակութիւնը, շատ անգամ ձեւերի քամակից վազելով, {հագուստ} եւ զարդարանք որոնելով, իւր հոգու բոլոր կարողութի

բերդ Նօբիլի Յիսուսեանը հագաւ առաջին անգամ Բրամինի {հագուստ} եւ անուանուեցաւ Եւրոպական Բրամին։ Նորանից օրինակ

ծքը կատարելապէս կերպարանագործուած եւ պարարտ, իսկ {հագուստը} վերջին - ամենանոր ձեւով, որ կրում էին Փարիզում:

կապոյտ աչքերով, մազերը կարգով սանրած եւ իւղած, {հագուստը} ամենեւին յարմար Փարիզի վերջին տարազին, որ ցոյց է

նկած թուխ թշերի վերայ իւր կնիքը - խորշումը: Նորա {հագուստը}, ինչպէս առհասարակ նախիջեւանցի կնիկ-մարդերի հագու

ուստը, ինչպէս առհասարակ նախիջեւանցի կնիկ-մարդերի {հագուստը}, շատ հաւատարիմ էր մնացած թաթարի տարազին, որ 177

Մէք փոքր ինչ մանրամասն նկարագրեցինք այս կնկայ {հագուստը} եւ ձեւը այն պատճառով, որ շատ անգամ մի տպաւորութի

ասաց Թիւթիւնճի-օղլու տիկինը, - որ տեսանում էք իմ {հագուստը} այդպէս անկարգ, ի՛նչ առնես. տան հարկաւորութիւնքը

, - ասաց, - պատմել էին նորա հասակը, աչքերը... {Հագուստը}: - Ո՞վ էր պատմել, - հարցրեցի ես: - Ամենայ

ջքը բարակ, իսկ կուրծքը Դուրս է նայում բարակ {հագուստի} տակից, Որպէս երկու հասունացած մեծ նռներ,

ալիս բացերեւ կերպով այն արժանաւորութիւնքը պարկեշտ {հագուստի} տակ, որ անտես էին մնացած ընթերցողներից, եւ, ցո

ւթիւնը շատ հասարակ. մարդ եւ կին տարին երկու ձեռք {հագուստի} տեղ մի ձեռք էին կարում իւրեանց, երկրորդի գումարը

Թիւթիւնճի-օղլու տիկինը յայտնուեցաւ տան մէջ. նորա {հագուստի} վերայ շատ զգալի էր փոփոխութիւնը. պատճառ, մի մեծ

։ Շատ լաւ ուսաւ Չինացոց լեզուն, հագնում էր Բօնզի {հագուստներ}, կեղծաւորութենով հաճոյանում էր Մանդարիններին, ի

սն եւ չորսերրորդի օրերում գործածական զգեստները եւ {հագուստները} այժմ ոչ ոք չէ կրում, ըստ որում հնացած ու անպատշա

էր, որ ամենայն ծնող օրինակ առնուր նոցանից. նորա {հագուստները} մաքուր, գեղեցիկ, նոր եւ արժանաւոր պաստառներից:

ականջների վերայ երեւում էին օղեր, օձի զանգերից: {Հագուստները} եւս, երկայն, իւղոտ: Այս պառաւներից մինի մէջ

536 թուականում։ Նոքա ճանապարհ ընկան ուխտաւորների {հագուստներով}, ձեռքերում Սուրբ գիրք բռնած, իբրեւ ուղղափառութե

ր աստիճանակարգի մարդիկը կարող էին եւ չզանազանուիլ {հագուստներով} աշխարհական մարդերից։ Վերջին, որ եւ ամենավեր

եւը Չինացոց սովորութեամբ։ Յիսուսեանք, Մանդարինի {հագուստներով} Կայսրի աթոռի չորս կողմումը կանգնած, ծիծաղում էին

ուն տակէն ելած էին, հիմա նոյնը նորոգող եւ ընծայի {հագուստով} դռներնիս նորէն չալող կաշիերես համախոհը կատակէն ու

ն էլեկտրականութիւնը: Բայց թէ նոքա ինչպէ՞ս էին {հագցնում} իւրեանց մի հատիկ Մանուշակը, արդարեւ արժան էր, ո

ց է ուսել Սուրբ հաւատը, թէ Աղանն է նորան պարեգօտ {հագցրել} ։ Փարպեցին, եթէ նաեւ մի ամիս լինէր աշակերտուած Մ

, Թիւթիւնճի-օղլուն հպարտ-հպարտ բերեց մատանին, եւ {հագցրեց} Մանուշակի մատը եւ ասաց. - Այս մատանին քո նշան

ատել հանձն առած ենք: Տարեկան ծախքը օրագրի հազիվ {հազ} կարողանում ենք ծածկել, ասում ենք հազիվ տալ, բայ

րհակալ եմ, բայց այս է բանը, որ շոգենավերը հազիվ {հազ} ապրիլի 20-ին սկսին ներգործել, իսկ ես մայիսի 1-ին

կան են այդ զօրութեան: Նոցա շահը այն է, որ հազիւ {հազ} ապրում են, բայց նոցա կեանքը զոհուած է զօրութեան

րայ եւ որի լեզուն, համարեա թէ փայտանալով, հազիւ {հազ} շարժւում էր բերանի մէջ. հայ երիտասարդներից մինը

հոգի. ծխով լցուել էր ամբողջ տունը, ծխողքը հազիւ {հազ} տեսանում էին միմեանց. պ. Շաքարեանցի սենեակը դար

մանր աչքերը զրկուած թերթերուկից եւ յօնքից, հազիւ {հազ} երեւում էին դուրսից. ճակատի ոսկրը, որպէս մի հով

րանի սերմը։ Արդէն 1722 թուականին Շարլնուան հազիւ {հազ} կարողացաւ այս վայրենի անապատների մէջ գտանել Քրիստ

են գալիս հասարակ ժողովրդին այդ ձեւերը, որ հազիւ {հազ} է կարդում։ Բացի այս ծանրութիւնը, աւելորդ ներմու

1861 թուականի Հիւսիսափայլի մէջ, եւ որ ափսո՜ս եւ {հազա՜ր} ափսո՜ս, հեղինակից կամ Հիւսիսափայլից կախում չունե

, Ձեր մռայլութիւն, բարեհաճեցիք շատ բարձր.... {հազալ} թէ փռնգալ, որ երկիրը ճաքեցաւ մի փոքր ձեր ննջարան

նը սերի կգա, ես քեզ պարզ ասում եմ ահա, երանի եւ {հազար} երանի կլիներ, եթե ամեն մարդ ունենար այնքան մաքու

ն: Հայոց ազգի մեջ կան այժմ մարդիկ, որ կարող էին {հազար} անգամ լավ գրել, լուսավոր, ճշմարիտ եւ մաքուր, ք

րովը: Ուրիշ նոր բան չունիմ. Սուլթանին թամամ {հազար} անգամ ասի, եղբայր, ես դոցա խոսք հասկացնել չկարո

իքը ունին կարողություն բարոյապես առնիլ այդ բաները {հազար} անգամ լուսավոր գաղափարներով, քան թե պապական մոլա

ղու հանգուցեալն յօգուտ տպարանին Նախիջեւանայ զհինգ {հազար} ռուփիս: Այլ չերեւի ինչ ՚ի գործոցն եթէ ո՛ւր վա

յ, որ առ երի ամրոցին Ազովու, մերձ իբր զութսուն {հազար} հունս, կարգելով ինքեան կտակակատար զԿիրակոսն Յարո

այ եւ Գրիգորիապօլիս քաղաքաց զերկերիւր եւ զյիսուն {հազար} ռուփիս (250, 000): Երրորդ՝ թէ զգում արդ զա

ի, երկու եւ կէս լաք, այսինքն երկերիւր եւ յիսուն {հազար} ռուփի, որ առնէ քսան եւ հինգ հազար լիբրէ ստերլ[ին

րիւր եւ յիսուն հազար ռուփի, որ առնէ քսան եւ հինգ {հազար} լիբրէ ստերլ[ինգ] (25. 000) եւ վախճանեալ զկնի չ

սքին բովանդակ վնասուցն, որ առաւել է, քան զերկու {հազար} ֆունտ ստերլինգաց: Թող փառավորեսցին այժմ երկդի

՚ի հաշիւ կիսոյ բաժնին ստացայ ՚ի պ. Հագէ զվաթսուն {հազար} (60000) կումպանու ռուփիս, զորմէ ետու նմա զանդո

նդերձ հասեալ է ցվերջ 1860 ամի մինչեւ 2784 ցերեկու {հազար} եօթն հարիւր ութսուն եւ չորս հնդկական կումպանու աս

450, 000 հայեր. Վալախիայում եւ Մոլդավիայում՝ 36 {հազար}, Ավստրիայում՝ 18 հազար, Նախիջեւանում - Բեսարաբ

ում եւ Մոլդավիայում՝ 36 հազար, Ավստրիայում՝ 18 {հազար}, Նախիջեւանում - Բեսարաբիայի թեմում՝ 36 հազար.

18 հազար, Նախիջեւանում - Բեսարաբիայի թեմում՝ 36 {հազար}. ես դեռ չեմ խոսում Գալիցիայի, Տրանսիլվանիայի եւ

մ նրանց խնդրել եւ հրավիրել զոհաբերելու համարյա 10 {հազար} ռուբլի արծաթ: Հանաք բան չէ՛ սա: Իսկ եթե ընկե

րտքի նա դեռ 1856 թվին վճարել է մեր Մագիստրատին 64 {հազար} ռուբլի, պարզ է, որ նա այդ 64. 000 ռ. նորից վճա

ւ ողբը Հայոց ազգի վերայ եւ ասում էք, թէ այդ չորս {հազար} տարուայ ողբը ոչինչ արդիւնք յառաջացուցած չէ եւ այլ

շատ փոքր նշանակութիւն ունի բիւրը, բայց մեք տասն {հազար} համարում ենք մի բիւր: Նմանապէս մեք անարժան ենք հ

ք ձեր տարեգրութիւնը, որ Խորենացուն շինել էք չորս {հազար} տարեկան. սովորական տարեգրութեանը նայելով՝ նա դե

կան. սովորական տարեգրութեանը նայելով՝ նա դեռեւս {հազար} երեք հարիւրի եւ հազար չորս հարիւրի մէջ է, որովհե

ութեանը նայելով՝ նա դեռեւս հազար երեք հարիւրի եւ {հազար} չորս հարիւրի մէջ է, որովհետեւ այդ մեծարգոյ յիշատ

ինչպէս մարդ եմ... Ես ուրիշների նման չեմ... Երեք {հազար} մանէթ ջուրը կը դնեմ, որ քո Յիշատակարանդ արեւ չտե

ւականութեան համար միայն եւ, եթէ սիրտս տայ, երեք {հազար} մանէթ երեք կոպէկի նման կը չքացնեմ՝ քո Յիշատակարա

ւթիւնք յառաջացնես նորանով, ուրեմն գնա, այդ երեք {հազար} մանէթը մածունի տուր, երեսդ քսիր, գո՛նէ այդ օգտա

րազիս մէջ, որ աշխարհի ժամանակը յետ է գնացել քանի {հազար} տարիներով։ Թւում է ինձ, թէ գտանւում եմ Յունաստա

ով դորանից ամրոցի համար, որպէս արօտի դաշտ, երեք {հազար} դեսեատին հող, այլեւ ձկնորսութեան համար տեղացի բն

վ հրամայեցինք: Տրուած է Սանկտպետերբուրգ քաղաքում {հազար} ութն հարիւր երկու թուականին Դեկտեմբերի քսան եւ մի

նքի աղբիւրներ, մի՞թէ իւր անշարժ կայքերից եւ քսան {հազար} դեսեատին հողի արդիւնքից չէ կարող հինգ հազար մանէթ

քսան հազար դեսեատին հողի արդիւնքից չէ կարող հինգ {հազար} մանէթ յետ ձգել տարին ուսումնարանի անունով, եթէ ա

նկութիւնը աշխարհի երեսին: Բայց... Ափսո՛ս եւ {հազար} ափսո՛ս, որ այս ասածներս մնալու են Յիշատակարանիս

րթեցնել նորան այդ մահանման քնից, որով քնում է նա {հազար} տարիներով։ Դորա հակառակ, սուտ սուտ գովասանութիւ

կասաւոր լինելու համար անարգում են եւ այլն"։ Դու {հազար} անգամ ասա՛ մի այդպիսի պարոնի, թէ ազգը չեն անարգո

ապոցի մէջ հին եւ պատառոտուն հանդերձներ՝ հարիւր, {հազար} կարկատաններով։ Բացի նոցանից, ուրիշ այլ ոչինչ:

՛ւմ ես, - ասաց իմ հետ խօսողը թոյլ ձայնով, - այդ {հազար} կարկատաններով կցկցած պառաւական ձեռագործը տուեցին

ագներով լուսաւորած ապարանքը խաւար էր այժմ... {Հազար} յիշատակներ եւ բիւր մտածութիւնք, ասես թէ պատերազմ

ստէ ", " այդ կուժը ձգէ, միւսն առ " եւ ասոր նման {հազար} ու մէկ խրատներ եւ սպառնալիք՝ Հայերէն գրով, Հայե

ն ալ ուրիշ արժէք ունի՞ն: Մխիթարեան համախոհաց {հազար} անգամ գործքով ալ ցոյց տուած էինք, որ մեք՝ թէ՛ Լ

աթը քեզ հասացանելով եւ այն քսան հազարին հինգ հինգ {հազար} եւս շահ հանելով, ուստի արժա՛ն է, որ մնացած ապրա

այս րոպէիս: Որքա՞ն հող ունիս դու: - Հարիւր {հազար} քառակուսի գազ... - Ե՞ս որչափ ունիմ: -

թիւը, հետեւաբար ընկնում է եւ զուգակշիռը: Դիցուք {հազար} հոգի շինական երկիր էին գործում, որոնք, երկրագոր

, որեւիցէ քանակութիւն ոսկու եւ արծաթի: Այժմ այդ {հազար} հոգին, թողնելով երկրագործութիւնը թէ՛ կամայ եւ թէ

տասն տարու միջոցում յաւելացել է գրեթէ հինգ հարիւր {հազար} հոգի: 1851 թուականում Լոնդոնը ունէր բնակիչ 2, 36

ին հսկայ նաւատորմ, զինարան, զօրք, բանակ եւ այլ {հազար} ու մի քաղաքական կամ զինուորական պատրաստութիւնք:

ծովագնացութենից ուրիշ ամեն բանի պիտանի, մի քանի {հազար} քաղցած ու մերկ զինուոր, որ տարիներով չեն տեսնում

բան չկայ, ուր շատ անգամ կը հարկադրուիս այսօրուայ {հազար} ղուրուշ պարտքիդ փոխանակ, վաղը երկու հազար կամ աւ

օրուայ հազար ղուրուշ պարտքիդ փոխանակ, վաղը երկու {հազար} կամ աւելի վճարել, վաճառականութիւն առնել մի տեղու

, տօրոն, սուսամ, շաքար-եղէգն, ճակնդեղ եւ այլ, {հազար} բուսական եւ ընդեղէն, եւ ուր շերամադարմանութիւնը

ի վերայ: Եւ մինչեւ այս, թող հայ վաճառականը {հազար} տարի ապրանք բերէ Եւրոպայից ու վաճառէ, կամ, որ ն

ոյժերի ընդդէմ, որով եւ ազգութիւնը ապրում է: Դու {հազար} տարի քարոզէ ինձ քո վերացական ազգութիւնը, ես միշտ

ւնքը իրար վերայ բարդելով, դնենք, թէ ստանում ենք {հազար} ոսկու մի դրամագլուխ: Արդ, հարցնում ենք, երբ որ

արցնում ենք, երբ որ մեր բոլորի գործողութիւնը այն {հազար} ոսկու վերայ է, երբ մեր ձեռքում չկայ մի ոյժ, որ

ովհետեւ քո անձը տէր քարոզեցիր նորա կեանքին: {Հազար} կեանք փրկէ դու այդ ճանապարհով, թող պաշտօնական բա

նդ տէրութեամբ Անգղիացոց, ամէն: Յամի Տեառն {հազար} եօթն հարիւր իննսուն եւ չորք մայիս ամսոյ յերեսնոջն

աշէն կառուցմամբ՝ ծախսելով ի սմա քառասուն եւ հինգ {հազար} ռուփի սքայ. եւ այս տանս սահմանն արեւելեան կողմն

ւցի անզրաւ յաւիտենիւ ամէն։ Եղեւ յամի Տեառն {հազար} եօթն հարիւր իննսուն եւ չորս ի Մայիս ամսոյ յերեսնո

երկոսին դպրատունսն: Իմ յիշեալ տան գին եդի յիսուն {հազար} ռուփի, եւ յիշեայ դպրատանցն եւս մինչ հարկաւորս ու

մինչ հարկաւորս ունել վասն տարեկան խարջին քառասուն {հազար} ռուփոյ մուդաթ, վասնորոյ եւ ես իմ տանս եկամուտն ք

մուդաթ, վասնորոյ եւ ես իմ տանս եկամուտն քառասուն {հազար} ռուփոյ եկամուտ խսելով, այսպէս տուր եւ առութիւն ա

յսմ եւ վասն բառնալոյ զապագայ փոփոխմունս, ութսուն {հազար} ռուփի սքայ գունահքեարի տալոց պարտական կապեցի զիմ

ք ինչ կերպիւ եւ պատճառաւ, յայնժամ յիշեալ ութսուն {հազար} սթայ ռեփի գունահքեարին հատուցից եւս եւ կամ իմ օրդ

մազյաղ, որ խարջած լինիցին, եթէ մինչ ի քա ռասուն {հազար} ռուփի եւս իցէ իւր անցեալ ժամանակաց մուդաթովն, յի

եւ կամ թէ տեղս բաց թողած բոլորն բովանդվեց յիսուն {հազար} երեք հարիւր քառասուն եւ երկու կէս փարդաւ քաղաթ դր

երկու կէս փարդաւ քաղաթ դրամ, որ փոխարկի ութսուն {հազար} հինգ հարիւր քառասուն եւ ութ (80548) քաղաթ դրամ

ի վերն յիշեցեալ 80548 ափու ստացուածէ իմմէ, քսան {հազար} 20000 ռուպլին երծաթ դրամ թողում վասն հոգոյն իմոյ

ժողովարար տէր Ստեփաննոս Յարութիւնեան։ Երկու {հազար} ռուպլին չորս հատ երծաթեայ սկիհ գնվի մինն Մադրասայ

առասուն մանկանց եւ սուրբ Աստուածածնայ։ Տասն {հազար} ռուպլի համահաւասար կիսելով, հինգ հազարն սրբոյն է

թիւն մեղաց եւ փրկութիւն հոգւոյ, ամեն։ Քսան {հազար} ռուպլի, վերոյ տասն եւ ինն հատորին բովանդակութիւն

: Չորրորդ, ամենայն զատ զուտ մնացեալ վաթսուն {հազար} հինգ հարիւր քառասուն ութն (60548) ռուպլին ի վեր

որս միւս եղբայրս գտանէ, բայց նախ պարտ է տալ հինգ {հազար} ռուպլի միոյ տեղւոյ տպարանի, որ ննջեցելոց անուան

որդ հատորում միոյ քաթի բալանս տաջիկս տասն եւ չորս {հազար} ութ հարիւր քառասուն եւ մին 14841 փարդաւ քաղաթ դրա

ն մի վերարկու կար հագին: " Ողջոյն քեզ, քո՜յր, {հազար} ողջոյն տիրաւանդ"։ Իսկ նա ` " Ո՞վ ես, բնաւ քեզ

լ զԽալիպեանն ՚ի հատուցանել մերձ իբր զերկու հարիւր {հազար} մանեթս արծաթոյ, կողոպտեցան յառաջնորդ անուանելոյն

նով չկայի՞ն ", պատասխանէ. " ո՛չ " ասկէ վեց եօթը {հազար} կամ շատ շատ միլիոն մը տարի առաջ այս բաներս չկային

մենայն հիման դիմէ երբեմն ՚ի վեց, եւ երբեմն յեօթն {հազար} թուականն, հուսկ ուրեմն ըստ Չինաց եւ զմիլիօն թուա

ք գրել կարդալ՝ որ մէկ փողի չի արժէր, Գլխիդ {հազար} գիրք ժւղովել՝ բանդ գործդ ձգել անտէր։ Ի՞նչ

ն օթեւան. Երկինքը շատ թափեց անձրեւ, լուաց {հազար} գերեզման. Թէ որ կ՚ուզես արեգակը կեանք է,

ր հոգւոյ երկրորդը նա անշփոթ ցոլացնէր. Թէեւ {հազար} մենք խոստմունք խոստանայինք ջերմ սրտով, Թէ մ

Ինչի՞ս է պէտք մանկութիւնըս, Եթէ միայն {հազար} ցաւ Կը պատրաստէ սըրտիս համար. Հոգիս,

խարհ. Անմահ ես դու, ոգի արգոյ, Թէեւ {հազար} սահի դար: Քո երկնաշունչ մեծ գործերը

այի չար վարք ու բարքեր, Զարկեցին սրտիս բիւր {հազար} նետեր. Իմ պաշտօն թուեցաւ նոցա հակառակ

ցեց։ Բայց եւ արժանի այսօր ահա նա {Հազար}, բիւր տանջանք պիտի ստանայ. Թէ այստեղ, թէ

ւթիւն ունենալ ժողովրդի լուսաւորութեան վերայ։ Ահա {հազար} երեք հարիւր տարին լրացած, հազար չորս հարիւրն է գ

թեան վերայ։ Ահա հազար երեք հարիւր տարին լրացած, {հազար} չորս հարիւրն է գնում, որ ոչինչ չ'յառաջացաւ, եւ

ց նշանակուած մի ճամփով. կեանքը հոսանուտ բան է եւ {հազար} տեսակ յարակցութեանը, դիմադրութեանը, - աւելցուր ս

ի՞նչ համ կը մնայ մարդկային արժանաւորութեան մէջ: {Հազար} փիլիսոփայութիւն - մէկ ստակ: Կարող են ասել,

ահամբոյրս է: Այժմ բաւական հարստութեան տէր է, 25 {հազար} ֆրանկ Ֆրանսիայի լոմբարդումը իւր անուան տոմսակով ո

նի պատուհասի համար, Տիրոջ ժողովրդից քսան եւ չորս {հազար} հոգի մէ՛կ պատերազմում ընկան։ Ամոնը չէ՞ր, որ,

արու մէջ, միայն տեսական կանոնների վրայ հիմնվելով, {հազար} տարու աւերանքը շինել. հերիք է, եթէ միայն այդ ուղղ

պատրաստ է. տեսէ՛ք ահա, հարկաւոր է կանգնել երկու {հազար} գոթիական սիւներ, որ այժմ շատ գործածական է աշխարհ

ձեռքով ճակատին: - Ես խաբուել եմ... ափսո՛ս եւ {հազար} ափսո՛ս, այդ մի յիմարութիւն է եղել, երեւի թէ դրա

ւն, - հարց արեց պ. Մարկոսը: - Նա մօտ երկու {հազար} մանէթ արծաթ ունէր, բայց այդ բոլորը պահեց Ալքիմիա

ն տուել եմ նորան մօտ իբր երեք հարիւր մանէթ. երեք {հազար} եւս կը հաւատամ, ի՛նչ բան է այդ, մանաւանդ այնպիս

իտի յիշատակուի: Երանի՜ մեզ, Շաքարեանց, երանի - {հազար} երանի: Թո՛ղ ուրիշները գլուխ կոտրեն ուսում ստանալ

ա մտածում էր, թէ արդարեւ Հայոց ազգը թէպէտեւ քանի {հազար} տարեկան, այնուամենայնիւ դեռեւս մի խակ տղայ է եւ

րտի վկայութեամբ ճանաչելուց եւ գնահատելուց յետոյ, {հազար} պարկեշտութիւն, հազար չքմեղութիւն չէին կարող փոխե

լուց եւ գնահատելուց յետոյ, հազար պարկեշտութիւն, {հազար} չքմեղութիւն չէին կարող փոխել նորա կարծիքը: -

արմին: Ֆիզիկապէս միաւորուածքը, եթէ բաղկանում են {հազար} մասնից, ապա այդ հազարը եւս պահում են իւրեանց արմ

լ, Մինչ դուրս էր գալիս ծովից լայնարձակ. {Հազար} պչրանքով, քնքուշ շարժմունքով, Ձկնորս էր որս

կօշիկներ: Եւ այսպէս, ինձ յանձնած է երկու հարիւր {հազար} կօշիկ պատրաստել, իւրաքանչիւր կօշկի համար ես պիտի

ուք վաճառական չէք եւ ոչինչ հաշիւ չգիտէք. վաթսուն {հազար} մանէթ... - Իսկ ձեր համար՝ բացի մանէթներից

մեծ բան չէ... ընդունողը վաղուց ստացել է երկու {հազար} մանէթ... անտարակոյս, ընդունելուց յետոյ մի բան

ալիս, այլ բերանը միայն, եւ այն ամաչելուց եւ այլ {հազար} տեսակ հարկադրող պատճառներից, ի՞նչ ուխտ է, որ դն

ամակը ձեռքից եւ տանել, բայց անպիտան պառաւը սկսեց {հազար} տեսակ ապացոյցներ պահանջել, հարցրեց, թէ ո՞ր տեղի

րոն, բայց մի՛ բարկանար իմ վերայ, Աստուած մի օրդ {հազար} առնէ, ես աղքատ կին եմ... Հետաքրքրութիւնս ս

կ, ծակ մարգարէութիւններ են առնում, գուշակում են {հազար} վերստերով հեռի քաղաքների մէջ պատահելու անցքը..

էս հաւատում էր, թէ դիւթական սնոտի արարողութիւնքը {հազար} անգամ ստոյգ ներգործողք էին, քան թէ բժշկի դեղերը

նա առատապէս վարձատրեց Հոլոյին կնիկը, որ հարիւր, {հազար} շնորհակալութիւններով դուրս գնաց Թիւթիւնճի-օղլուի

ը, հացով ուտելու չես, գոնէ արծաթը շատ է, երկու {հազար} մանէթ... Ասելը հեշտ է: -Լաւ ես ասում, քու

վ մի օր մի խելօք բան չէին գործել. մանաւանդ երկու {հազար} մանէթը Նախիջեւանի հասարակ մարդերի հայեացքով այնպի

խօսեմ: - Բացի դորանից այնպէս արա՛, որ երկու {հազար} մանէթի հազարը յառաջուց տայ. իսկ միւս հազարը ամու

, իմ առ ու տուրը կարող է լաւ կանգնել, եթէ երկու {հազար} մանէթ ձրի արծաթ մտանէ իմ գումարի մէջ, ի՜նչ ուրախ

իկ օր ասելով արձակեցին ընդդէմ նորա արս եօթանասուն {հազար}. զայն տեսեալ Իսկենտերայ նստաւ 'ի պատգարակ եւ ել

ան կամ քսաներորդական առարկայ, որի վերայ կարելի էր {հազար} տարիներից յետոյ եւս մտածել կամ ամենեւին չմտածել։

ւր խաբեբայութեամբ մկրտեց մի օրուայ մէջ տասն երկու {հազար} մարդ։ Կասկած ունենալով, թէ մի գուցէ այս մարդիկը

թուականին Եափոնիայի մէջ համարւում էր մինչեւ քսան {հազար} Քրիստոնեայ։ Յիսուսեանք, որ կամենում էին իւրեանց

ն ամենայն տարի իւրաքանչիւրքը առաւել քան թէ յիսուն {հազար} տալլեռ)։ Բայց Քրիստոնէութիւնը երբէք չէր վերջան

նցից իւրաքանչիւրքը ունէին իւրեանց մէջ մինչեւ տասն {հազար} ընտանիք։ Բացի ոսկու, արծաթի, կտաւեղինների անհա

ի ազգանունով եղբարցը մի միլլիոն հինգ հարիւր երկու {հազար} ֆրանկ։ Յիսուսեանք պահանջեցին, որ գործը դատուի Փ

մէկ դարում կամ հինգ դարում չէ շինւում։ Այն, որ {հազար} տարիներով, տարբեր աշխարհների եւ տարբեր պատմական

ի եւ տարբեր պատմական դէպքերի տակ աւերվել է եւ այդ {հազար} տարիների միջոցում ամեն մեր լեզուի մօտից անց կացող

եւ ասում է, թէ երբ թափեցիր իմ վրայից երկու երեք {հազար} տարեկան փոշին եւ էլ հանեցիր կեանքի աշխարհը, ուրե

իզը իր նամակների մէջ, " երեւակայութիւնը, հարիւր {հազար} դիպուածներում ստեղծում է հարիւր հազար մոլորութիւն

նը, հարիւր հազար դիպուածներում ստեղծում է հարիւր {հազար} մոլորութիւնը. եւ չկայ ոչի՛նչ բան այնպէս վնասակար

ր, բնական երեւոյթների թիւր ըմբռնողութիւնը եւ այլ {հազար} ու մի բան, որ գալոց աւելի լուսաւոր ժամանակը պիտի

տարում չէ շինւում ինչ որ մենք ուզում ենք: Այն որ {հազար} տարիներով տարբեր աշխարհների եւ տարբեր դէպքերի տակ

ւթեանց կնիքը կրում է իր վրայ. բացի սորանից, այդ {հազար} տարիների միջոցում ամէն մեր լեզուի մօտից անցնող թո

օն Ժուանը " ձայն բարբառոյ յանապատի"։ Երկուքն էլ {հազար} փառքով նախընտիր են համարում երգել. " ափսոս քեզ հ

յդ օտար լեզուի, օտար ոգու ազդեցութեան տակ. Հայը {հազար} տարի ընկած լինելով թուրքի, թաթարի եւ ուրիշների ա

կենդանի ժողովրդի իրաւունքը ոտքի տակ կոխելը, քանի {հազար} տարի առաջ մեռած հայերի իրաւունքի անունով: Շ

ենք նորանց էլ պիտի մերժէին որպէս ոչ բնիկ հայեր: {Հազար} տարի ազգի վրայ եղուած բնական եւ պատմական ազդեցութ

բնական եւ պատմական ազդեցութիւնը ուրանալով, նորա {հազար} տարի որպէս սեփական գործ դրած բաղդասութիւնը մերժել

ած տեղըն, - մէկ չինարի ծառ պըտի: Ա՛յ տղայ, դու {հազար} ըլնիս, - իմ ախպոր սատար ըլնիս, Թէ ինձնից ջոկ եար

ս միլլիոն ժողովուրդից հասկացել են հինգ հարիւր կամ {հազար} մարդ։ Ազգը երբէք չի կարող ուրանալ գերապատիւ Ն

նի մնացածը տաշել կոկել եւ շինուածքին պիտոյացնել։ {Հազար} անգամ էլ որ աշխատես կամ անկիւնը վերականգնել կամ խ

կտոր չոր հացը, որին սովորել է մեր ստամոքսը եւ որ {հազար} նեղութեամբ պահպանել էինք մեր եւ մեր զաւակների կեն

իսկ մեր գեղեցիկ նախամարքը ապրեցան եւ մեռան երկու {հազար} տարի առաջ, եւ մեզ այս սերունդը թողեցին, որին այ

Արայի նոր անշնչացած դիակը կենդանացնել, ես երկու {հազար} կամ երեք հազար տարուայ մեռած գնացած կանայքը՞ պիտի

չացած դիակը կենդանացնել, ես երկու հազար կամ երեք {հազար} տարուայ մեռած գնացած կանայքը՞ պիտի կենդանացնեմ եւ

մի այդպիսի ժողովրդի համար եւ այնքան վաղ, որ նաեւ {հազար} տարի ետքը Իսրայէլի խունկերը ծխւում էին բարձրավանդ

րձանը։ Այս յեղափոխութիւնից էլ մինչեւ այսօր երկու {հազար} տարի անցաւ եւ այս երկու հազար տարուայ մէջ Աւետարա

մինչեւ այսօր երկու հազար տարի անցաւ եւ այս երկու {հազար} տարուայ մէջ Աւետարանի ձայնը Իսրայէլի անկաջից չկտր

ուրս գաս նորան։ Մինչեւ Ֆրանկլինի շանթարգելը, որ {հազար} տարի Մասիսի նման ապառաժ էլ դէմ անէիր կայծակին, կ

երն էլ Նեվայից բռնած մինչեւ Եաւա հասել, եթէ ազգը {հազար} տարիներով ծանր ստրկութեան մէջ շատ անգամ ստիպուել

ստիպուել է, հայախօսութիւնը որպէս մաքսանենգութիւն {հազար} արկոսների աչքից ծածկելով, որպէս մի սրբազան աւանդ

կելով իր մէջ արդի գիտութեանց վերջին խօսքը։ Խօսել {հազար} ու մին մուրացած խառնուրդներով, խօսել կցկտուր, ճ

եռք պարզեցիր մարդկութեան: Եւ ցնդեցիր {հազարամեայ} Շղթաները ծանրացած. Հզօր ձեռքիցդ ` այն

անդ՝ 1862ին։ Այդ աստիճանը տանելի չէ ժողովրդին. {հազարամեայ} աւերանքը մէկ օրում չէ շինւում. մնայ, որ այդ աւե

դէպ ի Հնդկաց շռայլութիւնը, զանազան վիճակները եւ {հազարամեայ} սովորութիւնքը, որպիսի դրութեան մէջ գտանւում էին

ի, ձգտենք այս խնդիրը լուծելու։ Ուզելով շինել {հազարամեայ} աւերանքը, չպիտի փոքրոգութեամբ սրտնեղենք, թէ ինչ

առջեւ ծունկ չոքել ու խո՞ւնկ ծխել, որովհետեւ մինը {հազարամեայ} է, իսկ միւսը հինգհարիւրամեայ, թէ՞ ջնջել այդ ազդ

եւ ոչ Կիրակոսը, բնութիւնը, պատմական դէպքերը եւ {հազարամեայ} ժամանակները տուին նորան այն ձեւ ու կերպարանքը, կ

սկ լեզու չոր եւ անծուծ, այլ եւ թաղեալ ընդ փոշւով {հազարամէից}, որպիսի է հինն լեզու՝ ամենեւին անկարող վերակենց

րճատեւ ինքնուրույն գոյությունն ինքնին նսեմանում է {հազարամյակներ} տեւող ստրկության առջեւ Եգիպտոսում, Բաբելոնում եւ

ժամանակ ". արդ եթէ նա, որ Աստուծու խորհուրդների {հազարապե՛տն} էր, աղօթքի էր կարօտում եւ աղաչում էր, ո՞րչափ եւ

ասի ծախեալ իւրաքանչիւր ումեք. եւ մանաւանդ անօրէն {հազարապետին} Միհրներսէհի, զոր մեծաւ ջանիւ եւ սաստիկ աշխատութե

յուն չէ, որ մեկ ամանով սյուլուկը շալկե ու երթս, {հազարավոր} բաներ կան, կարծեմ որ փոքր ի շատե դուք ինքներդ ալ

յամարմին՝ երիտասարդ, ծերացած կամ մեռած եւ արդեն {հազարավոր} տարիների փոշիներով ծածկված գրականություններին, ո

րեւ ի պաշտպան տառապեալ որդւոց Հայկայ, ընդ բաղդին {հազարաւոր} հարուածովք. դուք ընդ Ձեր տոհմի յայտնեցեալ էք միա

ան Համալսարաններումը դեգերուելով օտարութեան մէջ, {հազարաւոր} նեղութենների համբերելով, օրը խաւարեցնելով, ստաց

տածում եմ, որ Տաճկաստանի Հայերի մէջ եւս կը լինին {հազարաւոր} մարդիկ, որ ուրախութեամբ սրտի կը ցանկանային մասնա

8. Այս տպուած պատմութիւնքը պատշաճաւոր խնամով, {հազարաւոր} օրինակներով ձրի կը բաժանէր ազգի աղքատ եւ չքաւոր մ

այն ոյժը, որ երկու այդպիսի անունով մարդիկ, թէեւ {հազարաւոր} մղոններով միմեանցից հեռի, մօտեցնէր միմեանց գէթ ս

были два солнца (երես 83)։ Այսպիսի բաներ {հազարաւոր} ունինք նկատած այդ գրքի մէջ, որ ինքնըստինքեան ոչ

: Բայց եկէք նայենք այս հասարակ բանի հետեւանքին: {Հազարաւոր} խանութներ, հարիւրաւոր գործարանը եւ բիւրաւոր գործ

ինքը բնաւ նեղութիւն չունի, եւ այլն, եւ այլն"։ {Հազարաւոր} գովեստներ, բիւրաւոր երանիներ լսած ենք հարիւրաւոր

արձում են մի որեւիցէ ազնուականի հողը, վարձում են {հազարաւոր} մշակներ եւ գործում են երկիրը. սոքա են ֆերմեր ասա

ի ուրիշ տեղ ճարիր քո համար"։ Եւ ֆերմերը եւ նորա {հազարաւոր} մշակները, որ այնչափ տարի ապրում էին այն հողի վեր

ործունեայ մարդ, այսպիսի առաջարկութեամբ, կարող է {հազարաւոր} կամաւոր զինուորք գտնել Անգլիոյ մէջ, եւ այն ինչպէ

ւն եւ յափշտակութիւն, եթէ մինը առնու հարիւրաւոր, {հազարաւոր}, իսկ միւսը ամենեւին ոչինչ: Այլ խնդիր է աշխատութ

ան գոգը, յառաջադիմութիւնը աներեւակայելի է: Թո՛ղ {հազարաւոր} դառնայ հարուստ անհատների թիւը, թո՛ղ հարիւրաւոր լ

եմ անունս գրել. Ընդ հակառակն փողը ճիպումս՝ {հազարաւոր} ձագ է հանել։ Դու ե՞րբ տեսար խելօք գիտուն՝

սուրբ ձեռին, Սահման դրիր, չեն անցկենում, {հազարաւոր} անցնի դար: Մարդը քո գործը հասկանալու ամենեւ

այս փոփոխութեան վերայ. միայն այս եմ մտածում, թէ {հազարաւոր} տարիներով քնելուց յետոյ ո՞րքան աշխատութիւն պիտի մ

դապետ եւ վիրաբոյժ Հիպոկրատեսը, որ աշխարհի երեսին {հազարաւոր} մարդ սպանեց իւր բժշկական պատուէրներով, որի համար

ի լեզուով, որ ժամանակը դատապարտել էր եւ թաղել էր {հազարաւոր} տարիների փոշիներով: - Նա աւանիկ գիտուն ասացե

, բացի մի մեռած բարբառից, որի գերեզմանի վերայով {հազարաւոր} անգամ ահա կատարել է արեգակը իւր տարեկան շրջանառու

. - այս շատ զարմանալի բան է, յանկարծ, ոչ այն, {հազարաւոր} ֆրանսիարեն չիմացող տուներից ուղղակի մեր տուն մտան

ող աստիճանաւորը չկարողանայ լաւ նկատել պատրաստուած {հազարաւոր} վերարկուների մահուդի անպիտանութիւնը: Այս եւս մի

կեանքովը, եւ այս բոլորը ապացուցուած է արտասուքի {հազարաւոր} կաթիլներով: Գիշերներով, ամբողջ գիշերներով, քու

ութեանը զոհեց իւր հանգստութիւնը, իւր անձը մատնեց {հազարաւոր} նեղութիւնների, բամբասանքի եւ հալածանքի, չխնայեց

անել եւ քննել, եթէ ո՛չ հայելի օրինակով, որ թէեւ {հազարաւոր} տարիներով ընկճած էին մաշուած ձեւերի եւ անխորհուրդ

կութեան պարանոցի ծանր եւ անտանելի լուծը, որի տակ {հազարաւոր} տարիներով ահա չարչարուել էր։ Նորա մահի արդիւնքն

սարսափելի փառահեղութեամբ։ Մեզ պատերազմ է սպասում {հազարաւոր} նախապաշարուած խելքերի հետ, պատերազմ պապական աբեղ

արդկութեան տառապանքը, այն ամենադառն փորձերը, որ {հազարաւոր} տարիներով կատարել է նա՝ իւր կեանքը եւ գոյութիւնը

արդեօք կար էին առնել ինչ, - միանգամայն ոչինչ, զի {հազարաւոր} խոչընդակք ընդ առաջ ելանեն ի մերայնոց իսկ եւ խափան

ճմտանք բռնաբարել: Այսպիսի " չէ կարելիներ " {հազարաւոր} կան. խնդրում ենք այս բաների վերայ մի փոքր մտածել

հայերը, չնայելով որ այդ խառնուած օտար սերունդքը {հազարաւոր} տարիներով մասնակից էին եղել նորա ճակատագրին, նոր

աջանար։ Կարծեմ 200 տարիից աւելի է, որ Վենետկում {հազարաւոր} գրքեր տպուեցաւ, բայց ազգը միայն արտաքին աչքով տե

ած 1300 տարից տեւում է մինչեւ այսօր, շարունակուի {հազարաւոր} տարիներ եւ սորանից յետոյ, սորա համար, որ միայն

մ ենք, որ ոչ միայն աշտարակցիք, այլ եւ ուրիշ շատ {հազարաւորը} կարդալով պ. Պռոշեանցի խօսքերը ոչ միայն չեն երկբա

անին, կոնդ[ակի] պատճէնով 8 56 Պոլիս, պ. Մալիւմ {Հազարեան} 10 57 Կաթողիկոսին 11 58 Ուստիմովիչին 13 59 Նազ

ակը, ուր անգլիական արուեստի եւ ձեռագործութեան եւ {հազարերորդ} մասը չկայ, եւ եթէ այն աշխարհների հասարակ ժողովու

աճկաստանում, իսկ մնացեալ երեք միլիոն հինգ հարիւր {հազարը} ՝ ասիական Տաճկաստանի մէջ: Համաձայնի՛ր ինքդ,

րուածքը, եթէ բաղկանում են հազար մասնից, ապա այդ {հազարը} եւս պահում են իւրեանց արմատական կամ բնական բնաւոր

Բացի դորանից այնպէս արա՛, որ երկու հազար մանէթի {հազարը} յառաջուց տայ. իսկ միւս հազարը ամուսնութեան օրը,

երկու հազար մանէթի հազարը յառաջուց տայ. իսկ միւս {հազարը} ամուսնութեան օրը, եթէ այդպէս համաձայնի, պսակը կ

ինչպէս լաւ կը լինէր իմ բանը, եթէ այժմ տար ինձ մի {հազարը}, ա՜խ հազարը... Ի՞նչ կախարդական ոյժ ունի այդ ա

լինէր իմ բանը, եթէ այժմ տար ինձ մի հազարը, ա՜խ {հազարը}... Ի՞նչ կախարդական ոյժ ունի այդ անիրաւը, ճշմա

մունքով խրախուսել են նրան, երբ մեր երկու հարյուր {հազարի} չափ եկեղեցական գումարները ոչնչացել են - էլ ինչո՞ւ

ացել էր Պարսից լոկ մատեան Գունդը մեր վաթսուն {հազարի} դիմաց. Երբ մեր վատութեամբ՝ ո՜ղջ կորուսել ե

երայնոց... - Ո՞հ, եղբայր, ճշմարիտ է ասածդ {հազարի} մասին, եւ ես շատ ուրախ կը լինեմ, ոչ թէ վերայնոց

, նոցա բոլորի արծաթը քեզ հասացանելով եւ այն քսան {հազարին} հինգ հինգ հազար եւս շահ հանելով, ուստի արժա՛ն է

Հիմի է՞լ խօսենք, երբ քաջն Վարդան Վաթսուն {հազարից} հազարով մնաց, Մինչ մնացել էր Պարսից լոկ մատ

Տասն հազար ռուպլի համահաւասար կիսելով, հինգ {հազարն} սրբոյն էջմիածնայ է հինգ հազարն Նոր Նախիջեւանայ տպ

սար կիսելով, հինգ հազարն սրբոյն էջմիածնայ է հինգ {հազարն} Նոր Նախիջեւանայ տպարանում մնասցէ իբրեւ հիմն մշտնջ

ինելու չէր, որ ասեք թե՝ չէ, բանը բանից անցավ, {հազարներ} կորավ տեի։ Այս բաները ես հավիտյանս հավիտենից բեր

գների մէջ, այլ շատ անգամ նոյն ինքը երբեմն հարիւր {հազարներ} իւր ձեռքի մէջ շարժողը դառն աղքատութեամբ կնքում է

նված դավանափոխների չնչին թիվը հասցրել էին տասնյակ {հազարների}: Սուտը ի վերջո բացվեց: Դուայտին կանչեցին Ամերիկ

ութենից կախւում է ծաղկեցնել եւ փառաւորել այն, որ {հազարների} արիւնով եւ բիւրերի արտասուքով պահուել է մինչեւ այ

գործ դնում կամ այնպէս ", այդպէս չենք կարող խօսել {հազարների} եւ բիւրերի հետ։ Հեղինակը ազատ է այս ու այն ձեւը

գործ դնում կամ այնպէս ". այդպէս չենք կարող խօսել {հազարների} եւ բիւրերի հետ: Հեղինակը շատ անգամ ազատ է այս ու

համարհանքի դրոշմը (клеймо): Թո՛ղ ստութիւնը {հազարներով} դնէ իւր կարծիքական եւ սուտ պարծանքը, ճշմարտութիւ

, որ գետերուն, սարերուն եւ գայլերուն բերանը բիւր {հազարներով} ձգելէն ետեւ, մնացածներն ալ իրենց մարցը գրկէն յափ

եւ ոչ իսկ պ. Պռօշեանցի գրուածքի վրայ. այսպիսիք {հազարներով} կան մեր ամենիս գրուածքի մէջ։ Բայց այս է մեր ասած

է՞լ խօսենք, երբ քաջն Վարդան Վաթսուն հազարից {հազարով} մնաց, Մինչ մնացել էր Պարսից լոկ մատեան

տ ի պէտս գործոյս մնայ ինձ ծախել աւելի քան զերկուս {հազարս} ռուփեաց, եւ ոչ ՚ի ցաւս այնքան եղիցի ինձ եւ ազգին

ղեն մեռեալքն 'ի հարուածոցն յայնցանէ քսա՛ն եւ չորք {հազարք} " (Թիւք, գլ. ԻԵ, համ. 1-3, 5 եւ 9)։ " Եւ

ան 'ի նոցանէ եւ անկան 'ի միում աւուր քսան եւ չորք {հազարք} " (Թուղթ. Պաւղ. առ Կորնթ. Առաջ. գլ. Ժ, համ

է, եւ պակաս ինչ համարել քան զքաջ նախնիս մեր, որ {հազարօք} եւ բիւրուք անկան ՚ի պատերազմունս առ պահպանութիւն

հետո ուղղակի ապրել հնարավոր չի լինի: Այժմ ուժեղ {հազը} ՝ շնչափողի եւ նրա աջ ճյուղի անհաճելի խտտոցով, քի

ված. ջերմը ամենայն օր հոգիս է հանում, քրտինքը, {հազը} եւ թուքը թիվ չունի, ավելցուր սոցա վերա իմ անօգնա

d[em] 21-22 եղինջը արդէն քանի օր է թոյլ է, բայց {հազը} եւ կուրծքիս ցաւը իսպառ քամեց ուժս. տես[ութիւն] ե

գրեթէ աներեւութանում է, բայ[ց] կուրծքիս ցաւը եւ {հազը}, ինչպէս վերը ասուած է, հոգիս հանեց: 1 մարտի տ

երնէն արուն քա նէ պալխ նէ քսի, խաֆեիով խմէ: {Հազի} Խճտխանի քոքն մէկ անգամն ծեծէ, ջուրն հանէ, մէ

քերի անունները անգամ կամ կանոնների կարգադրութիւնը {հազի՛ւ} կարանում են գիտել, բայց, նախանձ ձգող դեւի գրգռե

ուն: Եղած են աշխարհի երեսին լեզուներ, որոնք {հազիվ} թե մանկության հասակին հասած՝ արդեն ծերացել են.

ար աշխատել հանձն առած ենք: Տարեկան ծախքը օրագրի {հազիվ} հազ կարողանում ենք ծածկել, ասում ենք հազիվ տալ,

ագրի հազիվ հազ կարողանում ենք ծածկել, ասում ենք {հազիվ} տալ, բայց պիտի իմանալ, որ մենք մարդ ենք, անմար

եցի մոտենալ բազմության եւ հասկանալ պատճառը, բայց {հազիվ} թե կարողացել էի ոտքս շարժել տեղից եւ ահա բազմությ

տապ գրությանս, փոստի ժամանակը անցնում էր, եւ ես {հազիվ} կարողացա այս չափը գրել, քանզի կաթողիկոսին գրած թ

ատնացույց կանի Վերսալը: Ո՞վ գիտե, մյուսներին նա {հազիվ} թե մատնանշի, որովհետեւ Վերսալը Լյուդվիկ XIV-ի ժա

Ինչ վերաբերում է հրեա ժողովրդի ներկա սերնդին, {հազիվ} թե ամենաջերմեռանդ մարդասեր-հրապարակախոսն անգամ կա

ւթյան մեջ, եւ այդպիսի մոլի հակառակության դեպքում {հազիվ} թե կարող է արմատական հեղաշրջում տեղի ունենալ նրան

ասացեք խնդրեմ, առաջին հատորը 70 թերթ է, եւ դեռ {հազիվ} մինչեւ 18-րդ դարն է հասել: Այժմ ես դժվարությամբ

: Սպասում եմ զատկին եւ քեզ հետ տեսակցելուն, բայց {հազիվ} թե, եթե նույնիսկ թույլատրեն, հաջողվի առաջին օրը

չ այժմ գրածս մոտ 15 տպագրական թերթ է in 8°, բայց {հազիվ} կազմի ներածության կեսը եւ քերականության քառորդը:

եւ ոգիներս գործ դնելով, դիմացանք: Հասա այստեղ, {հազիվ} մի բնակարան գտա եւ 4 օր պառկած էի ջերմով բռնված,

ատ շնորհակալ եմ, բայց այս է բանը, որ շոգենավերը {հազիվ} հազ ապրիլի 20-ին սկսին ներգործել, իսկ ես մայիսի

աղքատութեամբ դեգերեալ ի դրունս այլոց գրագրութեամբ {հազիւ} թոշակեմ զաւուրն պարէն եւ Սինօդն Էջմիածնի յետադրեա

գործ ՚ի նոյն ատենի, որ սկսեալ ՚ի 1/13 Յունիսի, {հազիւ} ուրեմն աւարտեսցի ի Սեպտեմբերի: Զայսմ ամենայնէ քա

դինեանց Տէր Ստեփանոսը մատեան էր անցուցանում: {Հազիւ} թէ աւարտել էի խօսքս, Պ. Խ. գանչեց. - Չարա

այիս, Խոստովանքի միջոցին, Բոլոր գործած մեղքերըս {Հազիւ} կասեմ պարզ, մեկին: Ես ապրել լաւ գիտէի. Ո՞ւր ե

երէն, քան թէ Հայերէն, որովհետեւ հարիւր բառի մէջ {հազիւ} մնացել է երեսուն կամ քառասուն հայկական բառ: Ողբա

ցող, մի տարով եւս ծերացանք... Նոր տարու առաւօտը {հազիւ} լուսացած, եւ ահա Նոր տարի շնորհաւորողքը գլուխ կո

ած ձայնով, որ ես, թէպէտեւ մօտ էի կանգնած, բայց {հազիւ} լսեցի, թէ. " Սորան նայի՛ր՝ ինչեր է խօսում. ան

ով խոստովանում ենք, որ շատ անգամ այդպիսի օրագիրք {հազիւ} թէ տեսած հրապարակի լոյսը եւ ահա շիջանում են ասուպ

մ է մի անկարգութիւն, մի զարհուրելի խաօս, որպիսի {հազիւ} թէ եղած է տիեզերքի արարչագործութենից յառաջ:

ում երկրագործութեամբ, կարող է հաւաստի լինել, որ {հազիւ} պիտի կարողանայ մշակել, շինել, գործել եւ վաճառել

, վարձկան են այդ զօրութեան: Նոցա շահը այն է, որ {հազիւ} հազ ապրում են, բայց նոցա կեանքը զոհուած է զօրութ

եր, ուր տասն տարին մի անգամ, եւ այն դիպուածով, {հազիւ} ոտք է կոխում մի մարդ: Եւրոպան ուշ ծնեցաւ,

ի մէջ, որ ասել է, թէ քո թոռներին, քո ունեցածից {հազիւ} պիտի հասնի հարիւրին 5-6 տասանորդ: Իսկ թոռներիդ ո

չինչ չգիտէ, Նա դեռ քնած է հանդարտ, Զի այդ ամենն {հազիւ} թէ Տեւում է մի ակնթարթ: Կենաց ծառը մեղմօրօր Հով

առաջնորդացուք: Հոգեւորք մեր անկիրթ եւ վայրենի, {հազիւ} ուրեմն կարող գրել եւ ընթեռնուլ, շատ ա՛յն է՝ առա

ս. ուրեմն լուայ զայնմանէ: Զամիսս չորս սպասեալ՝ {հազիւ} ուրեմն մարթացայ ի ձեռս բերել զայն, եւ մտեալ ի վե

վանքի միջոցին, Բոլոր գործած մեղքերըս {Հազիւ} կ՚ասեմ պարզ, մէկին: Ես ապրել լաւ գիտ

այ վաղը: 7-ին տեսութիւն եղբօրս հետ, դրսուանց, {հազիւ} 1/2 ժամ. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 13-ին:

ամ ուզում են գնալ միջին ճանփով, ընդհանրապէս։ Եւ {հազիւ} թէ մեր ազգի մէջ կարող էր գոյանալ կամ շարունակուիլ

գրութիւնքն են, որոնք, համարձակւում ենք կարծել, {հազիւ} թէ իրենց բոլոր կեանքի մէջ մէկ վայրկեան մտածել էին

ծել էին նոր լեզուի օրէնքների եւ պայմանների վրայ, {հազիւ} թէ կարող էին իրենք իրենց կամ ուրիշին հաշիւ ու համ

ործէ ժամանակի ոգուն համեմատ, այստեղ անցածի խրատը {հազիւ} թէ կարող է արժէք ունենալ. Գրանովս[կին] խոստովանո

ովին բնական, խաղաղ եւ հանդարտ աճելութեամբ, որին {հազիւ} թէ տրամադրութիւն ունի ուրիշ ամէն մարդ, որ ծնած չ

նգլիական տէրութենական սկզբունքին, այս պատճառով, {հազիւ} թէ կարողանան նոքա իրագործուել առանց տէրութեան եւ

ի խոր գիշերի մէջ: Կայծակի ահաւոր փայլատակութեամբ {հազիւ} տեսանում էինք միմեանց, հազիւ նշմարում էինք մեր չ

ւոր փայլատակութեամբ հազիւ տեսանում էինք միմեանց, {հազիւ} նշմարում էինք մեր չորս կողմի եղած նիւթերը, հազիւ

հազիւ նշմարում էինք մեր չորս կողմի եղած նիւթերը, {հազիւ} նկատում էինք Հնդկաստանի անձկալի ափերը: Սանձակոտո

նում են իմ մէջ այն տխուր յիշատակների պատկերը, որ {հազիւ} էի կարողացել փոքր-ինչ հանել իմ մտքից: Ես ազգով հ

ք. ծովեզերեայ բնակիչների բարեսիրտ հոգացողութեամբ {հազիւ} կարողացանք խլել մեր կեանքը մահուան գրկից, բայց ա

ան աւէր դարձրուց. Լեւոն պապի արտասուքի կաթիլները {հազիւ} կարողացան նորա քարացած սիրտը ի գութ շարժէլ, որ խ

արզ երեւում է, որ պահել են իրենց մէջ եղած բաների {հազիւ} մի հարիւրերորդ մասը, եւ այս է պատճառը, որ տեղ տ

յգ է, Յայսմաւուրք եւ այլն չունինք մեր մօտ, բայց {հազիւ} թէ դոցա հեղինակութիւնը բան արժէ պատմական խնդիրներ

տմութեան 221-22 երեսները, որ ինքն է յիշում, ապա {հազիւ} թէ թոյլ կը տար այս ենթադրութիւնը։ Փարպեցու Պատմո

. ես ինքս, այդ միջոցին, ահի, տագնապի մէջ էի, {հազիւ} կարողացայ կեանքս ազատել: Մի աբեղայ ընկել էր քամա

րձանացեալ ի ցուրտ եւ ի խոնաւ մառախղի հիւանդութեան {հազիւ} երբեմն երեւեցուցանէր զկենդանութիւնաբեր լոյս իւր.

մտանել, վաղուց ահա քաղել են, ամենայն թփի վերայ {հազիւ} գտանուին մի երկու ճիռ։ - Ճռաքաղ արեցէք, մնա

տքի վերայ եւ որի լեզուն, համարեա թէ փայտանալով, {հազիւ} հազ շարժւում էր բերանի մէջ. հայ երիտասարդներից մ

յտնի բան է, այդ լաւ էր, բայց ցաւը այս է, որ նա {հազիւ} թէ ժամանակ ունենայ․ նորա պարապմունքը կը ներե՞ն ար

երեք հոգի. ծխով լցուել էր ամբողջ տունը, ծխողքը {հազիւ} հազ տեսանում էին միմեանց. պ. Շաքարեանցի սենեակը

լսեց կոմս էմմանուէլը: - Ինչպէս թէ հերիք է, {հազիւ} մի եւ կէս կանգուն կայ փորածի խորութիւնը, այդպիսի

իրանը գեղեցիկ քաշած, այնպէս, որ մէջքի տրամագիծը {հազիւ} թէ լինում էր տասն բթաչափ, կուրծքի սէգմենտից երեւ

մօտ տուել էին ինձ կարդալու 9 տարեկան հասակումս, {հազիւ} թէ քերականը աւարտել էի, հէգ սաղմոսը սկսել, վեր

ուշակը վեր կացաւ տեղից թէյ պատրաստելու համար: {Հազիւ} թէ անցել էր քառորդ րոպէ, պարոն Շահումեանցը ներս

եւ նորա փոխանակ յաւելացրել էր ջուր եւ թէյ, որով {հազիւ} թէ գտել էր իւր կարգը, նշանակում է թէ որքա՞ն շաքա

լուսաւոր սիրտ, որ կարելի էր սիրել եւ պաշտել: {Հազիւ} թէ Շահումեանցը աւարտել էր իւր խօսքը, Մանուշակը վ

Մանուշակը ` բաժանուելով նորա գրկից: Մանուշակը {հազիւ} թէ դուրս էր եկել պարտիզից եւ մօտեցել իւրեանց տան

ընկած մանր աչքերը զրկուած թերթերուկից եւ յօնքից, {հազիւ} հազ երեւում էին դուրսից. ճակատի ոսկրը, որպէս մի

դժոխային ձայնով. - " վերջին գնդակը հալուեցաւ"։ {Հազիւ} թէ ասել էր նա այս խօսքը, կատուն մլաւեց դարձեալ,

Անձրեւը կտրած էր բոլորովին, խաղաղ քամին, որ {հազիւ} թէ շարժեցնում էր ծառի ամենաթեթեւ տերեւը, զովացնո

լեցուցիչ երգեցողութիւն: Լուսաբացը արդէն մօտ էր: {Հազիւ} թէ աւարտել էին սոքա իւրեանց երգը, աքաղաղը խօսեց

էս առողջ, քաջ եւ ուժեղ տղայ էր, մի ոչխարը նորան {հազիւ} թէ նախաճաշիկ կը լինէր, բայց յետոյ ընկաւ բարակացա

ցնել: Մայրը, խօսելու ժամանակ Մանուշակի հետ, {հազիւ} թէ երկու խօսքին ստանում էր մի պատասխան, եւ այն ա

այսօր հեղինակք մեր եւ նոցին հեղինակութիւնք, յորս {հազիւ} ուրեք գտանեմք զայնպիսի ինչ, որ կարող էր մշակել զ

վ, նա չ'կարողացաւ ստանալ մի հիմնաւոր կրթութիւն. {հազիւ} թէ կարողացաւ գրել եւ ընթեռնուլ ուսանել, ինչպէս վ

արչարանքի նշան։ Երկար ու ձիգ հարինքից յետոյ, որ {հազիւ} կարողացաւ տանել, Իգնատիոսի վէրքը բժշկուեցան, մի

ն ստանայ Փրկչի գերեզմանի մօտ աղօթելու։ Իգնատիոսը {հազիւ} թէ հասել էր իւր նպատակին, փոխուեցաւ. նա մի այլ

ցեալ պաշտօնը։ Բայց Լօյոլան ոչինչ ուսումն չունի, {հազիւ} գիտէ գրել եւ ընթեռնուլ։ Ի՛նչ փոյթ. մի քանի ժամա

ւանդութեններով։ Կսաւիէ չ'սոսկաց դժուարութենից եւ {հազիւ} թէ ուսել էր Եափոներէն քանի մի խօսք, սկսեց վիճել

աթի շղթաներով կապել բոլոր դեսպանութիւնը։ Կսաւիէն {հազիւ} փախաւ նորա ձեռքից մի հասարակ նաւակով մինչեւ Սայքա

Աւետարանի սերմը։ Արդէն 1722 թուականին Շարլնուան {հազիւ} հազ կարողացաւ այս վայրենի անապատների մէջ գտանել Ք

ն էին տալիս աշխատողներին այնքան սահմանափակ, որով {հազիւ} թէ կարելի էր լցուցանել կեանքի անհրաժեշտ պիտոյքը։

սը (Ադրիանապոլսում). մինչդեռ հայ ազգը ներկայիս {հազիւ} թէ ուրիշ թեկնածուներ ունենայ, որոնք որ արժանի լի

Կան նաեւ բազմաթիւ այդպիսի որոշումներ, որոնց {հազիւ} թէ ընդունի ազգը, այսպէս թէ այնպէս ընդհանուր կարծ

կը մնայ։ Մեզ կարող են ասել, թէ պ. Պռօշեանցը {հազիւ} մի քանի տող է գրած սեփական ձեւ ու ոճով, կ՚արժէ՞

ւ ծանր են գալիս հասարակ ժողովրդին այդ ձեւերը, որ {հազիւ} հազ է կարդում։ Բացի այս ծանրութիւնը, աւելորդ նե

նն ենք միայն լսում, հարսի անունն անգամ չգիտենք: {Հազիւ} երկու-երէք անգամ տեսնում ենք Անոյշին եւ լսում ենք

իւն չունինք: Նոյնպէս Սօսի մեծ եղբայրը ` Պարէտը, {հազիւ} մի երկու անգամ հանդէս է գալիս, նորա կինը բնաւ չի

ւթեան, քանի որ դոցա երեխայքը, իւրեանց անունները {հազիւհազ} գրել ուսանելով, պիտի գան ու գնան աշխարհից, քանի

Յիշատակարանը, բայց այժմ ամենեւին ժամանակ չկայ. {հազիւհազ} շատ մօտ բարեկամներիս գրուածքին կարողանում եմ պատա

քաջալերութիւնը. պատճառ, արդէն ամենայն մարդ, որ {հազիւհազ} թէ իմանում էր գրել, կարդալ, նայում է " Մեղուի "

ծակից են ազգային լուսաւորութեանը, իսկ վանքերինը {հազիւհազ} առձեռն արդեամբ զիրենք կը կառավարեն եւ հոգեւորական

երկարահասակ եւ նիհար, տեսայ, որ շատ վաստակած, {հազիւհազ} փոխում էր քայլերը։ Նա չնկատեց ինձ, որովհետեւ ծա

գիտութիւն Հայերէնի եւ Ռուսերէնի, ոչինչ չգիտեն, {հազիւհազ} կարդալ այդ լեզուներով եւ իւրեանց անունը գրել տառա

ւ առաւօտեան, բարձրից գալու ցօղի վերայ: Ցօղը դեռ {հազիւհազ} նստում է նորա տերեւների վերայ, հազիւհազ սկսանում

Ցօղը դեռ հազիւհազ նստում է նորա տերեւների վերայ, {հազիւհազ} սկսանում է զովացնել նորա ծարաւը, դալարացնել նորա

, ինչ որ մարդը իւր աշխատութեամբ վաստակել էր: Նա {հազիւհազ} ծայրը ծայրին է հասուցանում իւր եկամուտը եւ ծախքը

ործակատար: Մեծագոյն մասը այս տեսակ վաճառականների {հազիւհազ} կարողանում են ապրիլ, բաւական բազմաթիւ մասը զոհ գ

ուրդը աղքատ է եւ, չունենալով ոչինչ կարողութիւն, {հազիւհազ} սերմանում է եւ հնձում է այնքան, որքանը նորա տարե

ց այդ վաճառականների ընդհանրութիւնը՝ միջին թիւը, {հազիւհազ} ապրում է, եւ աղքատութիւնը օրէ օր տարածում է իւր

որներս եմ քարշ տալիս ուժատ, Իմ կապանքները կտրած {հազիւհազ} ` Հանգստացնելու մերայնոց աղքատ Հիւրընկալ, համե

սակ բնաւորութեանց եւ անցքերի հետ, ուր, երբեմն, {հազիւհազ} մի աննշան պաշտօն են ստանում Սօսը կամ Վարդիթերը:

յս օրերս իմ բարեկամներից մինի հետ պատահեցայ ես մի {հազուագիւտ} քաղաքավարի մարդու: Այս քաղաքավարի մարդը երե

ի բաներ... - Ի՛նչպէս թէ պատահում են. դա շատ {հազուագիւտ} կանացի սիրտ է, որ կարողացել է այդպիսի քնքշութեամ

ւր գոհարների միջից մի ամենաթանկագին ադամանդ, շատ {հազուագիւտ} իւր գնովը, նուիրելով Սուլթանին, ստանում է Բասրա

իբրու շտեմարան սնոտիապաշտութեան, ընդ երեւելի եւ {հազուագիւտ} անդրիս եւ ընդ մեհեանս Աշտիշատու, Արտաշատու եւ բա

ինձ այն պատճառով, որ նրա կուրծքը ցավում է եւ նա {հազում} է: Եվ այսպես՝ վիշտը վշտի վրա: Ի սեր աստծո, որ

գու բարգավաճման գործին, մատակարարելով այլ եւ այլ {հազվագյուտ} կենդանիների Ասիայից եւ Աֆրիկայից, որտեղ ամենուրե

հտեսի Յակոբի որդի Եղիէս, ծնեալ ի քաղաքն կոչեցեալ {Հալաբ}, ազգաւ հայ եւ ի դաւանութենէ բազմաչարչար Հօրն մեր

կիհ գնվի մինն Մադրասայ, մինն Կալկաթու եւ երկուսն {Հալաբայ} սուրբ եկեղեցեացն նուիրվի վասն յիշատակի իմոյ:

Նոր Նախիջեւանու առաջնորդին։ Հարիւր ռուպլի {Հալաբայ} առաջնորդին: Երկու հարիւր ռուպլի սրբոյ Էջմի

կու հարիւր ռուպլի Երուսաղէմայ: Հարիր ռեպլի {Հալաբայ} սրբակրօն քահանայից: Հարիւր ռուպլի նոր Ջուղա

սրբակրօն միաբանացն։ Հարիւր եւ յիսուն ռուպլի {Հալաբայ} եղեալ աղքատաց ողորմութիւն: Հինգ հարիւր ռու

ի Նոր Ջուղայու կուսանաց: Ութ հարիւր ռուպլի {Հալաբայ} երկու սուրբ եկեղեցեացն։ Այսինքն՝ սուրբ Քա

մօրն իմոյ չորս բաժին լինիցի. մին բաժինն յանձնվի {Հալաբայ} սուրբ քառասուն մանկանց եկեղեցւոյն, որ նոյն դրամի

առասպելը, որ հեղինակը տալիս է ազգին համարեա՛ թէ {հալած} իւղի տեղ՝ պատմելով, թէ Մոնգոլները երաշտութեան ժ

աւորութեամբ, որ Հայոց ազգը իւրեանց գրածը ընդունէ {հալած} իւղի տեղ, Ազգը ունի կարողութիւն ո՛չ թէ միայն ճան

եամբ դէպի չարն է գործ դրել, որ շատ հեշտ կարող էր {հալած} իւղի տեղ ընդունուիլ, բարեխիղճ կրիտիկոսը քննելով

ներգործականն է բանում. չենք ասում հալված եղ, այլ՝ {հալած} եղ. յայտնի է, թէ հալածը կրաւորականի զօրութիւնով է

Երկաթի գաւազանով խառնելով քուրան, հասկացայ, որ {հալած} էին մետալները կրակի տակ քուրայի մէջ, որ նախատեսո

ց պատել էի բարակ մաղած մոխրով: Հեռացուցի կրակը: {Հալած} մետալները, որ խառնուելով միմեանց հետ կազմում էին

որհակալ եմ. բայց չեմ կարող ընդունել ձեր ասածները {հալած} իւղի տեղ, ըստ որում ես ինքս նկատում եմ զանազան թ

աղի մէջ մի ջրով լիքը պնակ: Թեթեւ թափողը լցնում է {հալած} արճիճը պնակով ջրի մէջ: Իսկոյն երբ աւարտուած էր ա

վ նորա լեզուի վերայ, ծառայում է պապականութեանը՝ {հալած} իւղի տեղ տալով Հայերին սխօլաստիկական գրքեր, որ գ

(գուցէ մենք սխալւում ենք այսպէս կարծելով), որ {հալած} եղի տեղ ընդունի այս երազում սկսուած, բայց լրջութ

չէ պիտոյ կարողանայ փակել նորա առաջքը, թէեւ այսօր {հալածակա՜ն} եւ աքսորակա՜ն են այդ ապագայի մարգարեքը եւ առաքեալ

որեալ ազգասիրական զգացողութեամբ՝ գտայք ասպնջական {հալածական} եղելոյս ի նանիր՝ յերեսաց իմոց թշնամեաց եւ սրբեցի

քակից. չէ՞ որ այդ Հայոց աբեղայքը այստեղից այնտեղ {հալածական} արին նորան։ Չէ՞ որ նորա լուսաւորող եւ տգիտութիւն

թեամբ. բայց ուր իշխում է եսականութիւն, այնտեղից {հալածական} է միաբանական աստուածային հոգին: Եսական հոգով բան

ի կրակով չքացնելով, կէս մի ողորմելի դրութեան մէջ {հալածական} քշելով իւրեանց բնակութեններից. Ինկվիզիցիօն պահան

ակից. ո՞չ ապաքէն ի տեղւոջէ ի տեղի աբեղեանդ Հայոց {հալածական} արարին: Ո՞չ զԼուսաւորիչն եւ զտգիտահալած զգրեանն

պատկերը եւ կախեցին որպէս մահապարտ։ Յիսուսեանք, {հալածական} լինելով բոլոր Պապական աշխարհներից, ) ապաստանարա

ջ Սրբոյն Գրիգորի Լուսաւորչին, որ 'ի Ղալաթիա, եւ {հալածանաց}, որպէս պատմի 'ի վարս նորա, եւ յետ բազում ծանօթո

Ձերոյ, կարէք ճանաչել զանմեղութիւն իմ եւ զի նանիր {հալածանս}, զորմէ աւելորդ համարիմ գալ ի գրաւոր խօսակցութեան

րի վրա, դարձյալ մեղադրում են հրեաներին: Այդ եւս {հալածանք} է, բայց գոնե ո՛չ արյունահեղ: Հրեաներն արժանի են

, Սիրական լեզուդ ի՛նչ օրեր տեսաւ, Քանի՞ {հալածանք}, քանի՞ նեղութիւն. Եթէ օտարից, դեռ այնքան ց

իւրեան գերի Ծնած օրից կարծել էր։ Շատ {հալածանք}, շատ նեղութիւն, Պատճառեց նա իւր կեանքում.

Սիրական լեզուդ ի՜նչ օրեր տեսաւ, Քանի՜ {հալածանք}, քանի՜ նեղութիւն: Եթէ օտարից, դեռ այնքան

, փրփրեցան նախանձով եւ վառեցին բորբոքեցին իւրեանց {հալածանք}, մինչեւ որ հայրենիքի անձուկով այրուած, տոչորուա

ը բոլորանուէր ընծայել ազգին, ամենայն նեղութիւն, {հալածանք} եւ նախատինք ի սէր ազգին յանձն առնուլ. մի խօսքով

յլութեան պաշտօնական հրովարտակների վերայ, ծագեցան {հալածանք}, բանտ, աղքատութիւն, մահ եւ կործանութիւն: Այժմ

ութիւնն՝ որ քարոզիւր բերանով իմաստնոյն Դանթեայ. {հալածանք} առ ի դպրոցականաց ընդդէմ նորոյս իտալախօսութեան ոչ

էպէտ եւ հասան նորանց ընդհանուր արհամարհութիւնք եւ {հալածանք}, այսուամենայնիւ նոքա չեն վհատում. բաց ի շատ սակ

, բայց յաղթուեցան թշնամու շատութենից։ Կայսրը մեծ {հալածանք} հանեց առ հասարակ Քրիստոնեաների վերայ. ամենայն օտ

հաւանելով մի Մանդարինի առաջարկութեանը, սարսափելի {հալածանք} հանեց նոցա վերայ, որի պատճառները չ'բացայայտելու

առանց Յիսուսեանների կամքին։ Այս մարդը սարսափելի {հալածանք} հանեց Յանսէնեանների վերայ, արգելեց վերջին թոշակը

ծ գործում. դու շատ հաջող համեմատում ես ճակատագրի {հալածանքը} թափառական հրեայի անեծքի հետ: Հավանորեն, նա երաշ

որոնցով բոլորի թիւը դարձաւ տասն եւ վեց։ Աւետիքի {հալածանքը} սաստկանում էր, եւ ահ կար Մխիթարին Օսմանեան անքրի

դէպի Հռովմ, բայց եւ այնտեղ նոցա համար պատրաստ էր {հալածանքը}, նոքա եւ այնտեղ պիտոյ է հանդիպէին նեղութենների ե

մի քանի ճշմարտասէր եւ հեռատես պարոնների ձեռքով, {հալածանքի} տակ է ներկայումս. եւ այդ մատենագրութեան աշխատաւո

չեւ այսօր պատճառ է եղել արիւնահեղութեան, բանտի, {հալածանքի}, կապանքի, նոցա համար, որ ընկել էին այդ իւրեանց

րաւ. խեղճերը ազգի օգտի համար անդադար նեղութեան, {հալածանքի} մէջ տարուբերուելով, մինչեւ անգամ իւրեանց մարմնաւ

ձը մատնեց հազարաւոր նեղութիւնների, բամբասանքի եւ {հալածանքի}, չխնայեց մինչեւ անգամ իւր հայրենի կրօնը, որի մէ

ւթեամբ հանդերձ, Կոստանդնուպօլսի Աւետիք պատրիարքի {հալածանքի} երեսից գլուխը ազատելու համար։ Եւ ահա Մխիթարը

շրջել ջերմեռանդ կուսակիցներ եւ ընկնել զարհուրելի {հալածանքի} տակ։ Յիսուսեան աբեղաների խորամանկ Քաղաքականութեա

հալածւում է միշտ եւ պատճառ է լինում իւր պաշտօնէի {հալածանքին} ։ Մի այդպիսի անբաղդ պաշտօնէի համար ճշմարտութիւնը

ընդունելութեանը եւ հոգեւորների կոպիտ, խաւարասէր {հալածանքին}, ամենայն արդարութեամբ պիտոյ է գրէր, մանաւանդ,

դ իմ սուրբ եւ մաքուր ցանկութիւնը պատճառ է եղել իմ {հալածանքին} անիրաւ եւ բռնակալ մարդերի կողմից: Վերջին խօս

ի բամբասանքից, քսութենից, ատելութենից եւ անիրաւ {հալածանքից}, ուրիշ ոչինչ չեմ տեսել ես մարդերից: Տէ՛ր Աստուա

պիտոյքի մասին նեղութիւն կրելով, նեղութիւն եւ ցաւ {հալածանքից}, աքսորից, սովից, նեղութիւն եւ ցաւ սուտ բարեկամ

լէս անունով Դօմինիկեանը, փրկուելով Յիսուսեանների {հալածանքից} եւ Եւրոպա հասած, իմաց տուեց Պապին Չինաստանի մէջ

ենթարկվել է անողորմ նեղությունների, զրկանքների, {հալածանքների} եւ տառապանքների, իբրեւ ալֆա եւ օմեգա, հանդես են

- Քառասնական թվականներին, հայ-կաթոլիկների տմարդի {հալածանքներից} հետո Կոստանդնուպոլսում, սպանություններից եւ խմբա

երկրագնդի վրա: Այդպիսի սիստեմատիկ, այլեւ կատաղի {հալածանքներով}, այսպես ասած, հրով ու սրով, կախաղանով ու տանջա

պիսկոպոսութիւնը, որպէս մահադեղ տալով, անհանգիստ {հալածանքով} վախճանեցուցին եւ որ, իւր վախճանի ժամանակ, ահաւո

այն հրեշտակին նման մարդուն՝ տիրո՛ջը, անհանգիստ {հալածանքով} վախճանեցուցին եւ այժմ էլ դեռ անյագութեան գինով հա

շմարտութիւն, որ հաստատի հրամանաւ, սպառնալեօք եւ {հալածանօք}, ըստ որում չեն ի միջի ապացոյցք յաղթողք՝ պատճառք

րկանել, զհրեշտականման այրն զտէր նոյն՝ անհանգիստ {հալածանօք} վախճանեցուցին, որք եւ այժմ դեռ եւս անյագութեամբ

ով ասել թէ առ ի լուսաւորութի՞ւն ազգի. ո՞չ ապաքէն {հալածանօք} վախճանեցուցաք զփիլիսոփոսն Մովսէս եւ մարտ թերեւս ը

ք վարդապետին։ Չկամինք այստեղ երկարաբանել Աւետիքի {հալածասէր} եւ բարբարոս ընթացքի վերայ, չկամինք յիշել, որ նա

ի, թէ մենք տգիտաբար զարմանում ենք այս նեղսիրտ եւ {հալածասէր} ուղղութեանց վրայ. քա՛ւ լիցի՛: Բոլոր Եւրոպան անց

ղջմտութեամբ, զզուանքով նայելով օբսկուրանտների եւ {հալածասէրների} լարուած որոգայթների վերայ -այսպիսի ժամանակում, ա

՛յնքան իրաւունք ունի ամեն մարդ յատուկ անուն Գէթ ի {հալածեալ} նախդիրը պաշտպանելու, որպէս բո՛ւն Փարպեցու ձեռքով

վառմամբն նման էր նա վառման կանթեղին, զօր ունիցի {հալածեալ} ոք ի դողդոջուն ձեռս իւր: Ի միջոյ մահառիթ եւ զարհ

որացն յետ մահու Մեծին Սահակայ եւ Մեսրոպայ, յորոց {հալածեալ} լինէին անխնայ երանելիքս այսոքիկ, այպանելով զտգի

ի Ջուղայոյ, ոմանք ՚ի նոցանէ ինքնահալածք եւ ոմանք {հալածեալք} յերեսաց եպիսկոպոսի իւրեանց. տեսի զբազումս ՚ի բն

րայ տգիտաց, խորհուրդ բարի տամ Ձերոյն մռայլութեան {հալածել} եւ բառնալ ի միջոյ զգիտունսն եւ զիմաստունսն, որք

սանելով այս բանը, արդէն վճռական պատճառ էր ստացել {հալածել} Յիսուսեանքը իւր տէրութենից 1606 թուականին, որպէս

Չինաստանի մէջ։ Յիսուսեանք շուտով ահա սկսեցին {հալածել} Դօմինիկեան եւ Ֆրանսիսկեան կրօնաւորները, որ գալիս

ժառանգը թողուլ անխնամ, թերեւս ե՛ւ նախատել, ե՛ւ {հալածել}, ե՛ւ ամուր փաթթուելով մեռած դիակի հետ՝ երեմիակա

ին հալածում, որ Դռան շահը ո՛չ թե կաթոլիկ հայերին {հալածելու}, այլ կաթոլիկության եւ եթե հնարավոր է՝ որեւէ այլ

անարգելու եւ, խայտառակելով նոցա խարդախութիւնը, {հալածելու} եւս: Սուտ ազգասէրքը, օբսկուրանտները, եզուիտներ

, իւր սեփական ունեցած չունեցածը ծախելով: Վանքից {հալածելու} ժամանակ նորա բոլոր ինչքը յափշտակեցին, նաեւ յունա

. Էմինը իրաւունք ունի գէթ շաղկապի վրայից նախդիրը {հալածելու}, որպէս գրչի սխալ, նո՛յնքան իրաւունք ունի ամեն մ

ցաւ Հռովմից իւր ազգայինքը եւ իւր ազգի երախտաւորքը {հալածելու} համար. երբ նա շնորհ կը բերէ մեր մօտ, նորան անշո

լացոց թագաւորը իւր հրովարտակի մէջ, Յիսուսեանները {հալածելու} մասին, գիտէին բոլոր դաշնադրութենների սարսափելի գ

ի անքուն եւ անձանձիր ներգործութիւնքը Հուգենօտները {հալածելու}, Լարօշելը առնելու, Ֆրանսիայի ազնուականների ապստ

ի Րիշիլիէն. պատճառ որ, սա ինքը եւս իւր թշնամիքը {հալածելու} համար գործ էր դնում Յանսէնի գիրը իբրեւ առիթ. ուր

։ Շուտով բացուեցաւ նոցա առաջ, իւրեանց թշնամիները {հալածելու} համար, մի նոր հնար. դուրս եկաւ Քենելի գիրը (Qu

րովարտակը) Յիսուսեանները երկու մայրաքաղաքներից {հալածելու} համար տրուեցաւ կառավարող ծերակուտին 1815 թուականի

ը տեսանէք այնտեղ, որ Հայոց աբեղայքը մինչեւ ի մահ {հալածելուց} յետոյ եւ մահից զկնի չեն հաշտւում այն պատկառելի ծե

ան եւ գլխաւոր թարգմանիչ Սուրբ գրքին, մինչեւ ի մահ {հալածելուց} յետոյ, ոսկերքը եւս հանգիստ չթողեցին գերեզմանի մէջ

տնեն զմեզ, ոսոխանան եւ նզովեն զմեզ, մարտնչին եւ {հալածեն} զմեզ, ի վերջէ զազգն ամբողջ ինչ ո՛չ խղճահարին կոր

եւ ձե՛զ կը սիրեն, եթէ ինձ հալածեցին, ձե՛զ էլ կը {հալածեն}, եթէ ինձ ատեցի՛ն, ձե՛զ էլ կ'ատեն. եւ եթէ ի՛նձ

գրում։ § 39. " Եթէ զիս հալածեցին ապա եւ զձեզ {հալածեսցեն}. եթէ զբանն իմ պահեցին, ապա եւ զձերն պահեսցեն "

ութիւնը միաբերան մերժեց այդ հայհոյութիւքը, այլեւ {հալածեց} հեղինակի գլխից այն կախարդական լուսակամարի երեւոյթ

եւ կործանեց այդ վարժատունքը, ցրուեց աշակերտքը, {հալածեց} վարժապետքը եւ խաբեց մի քանի յիմարի, թէ այն պատճա

ուրս փախաւ Հռովմից, եւ յետոյ վերադարձաւ շուտով, {հալածեց} իւր յաջորդը եւ խեղացուց նորան ամենագարշելի կերպով

ի տակից: Ուրիշ ազգերի նահատակների ուրուականքը {հալածեցին} հարստահարողների կեանքը, մինչեւ մի ժամանակ, իսկ

(ասում էր) տգէ՛տ եւ չիք մարդիկը Հայոց աշխարհից {հալածեցին} լաւ եւ պիտանի մարդոցը։ Եւ մանաւանդ վստա՛հ լինելո

Եթէ ի՛նձ սիրեցին, ապա եւ ձե՛զ կը սիրեն, եթէ ինձ {հալածեցին}, ձե՛զ էլ կը հալածեն, եթէ ինձ ատեցի՛ն, ձե՛զ էլ

ա ծնողաց, երեւում է նաեւ նորանից, որ երբ վանքից {հալածեցին} նորան՝ յափշտակելով բոլոր նորա ունեցածը, այն ժամ

ակ ժողովրդի համար ենք գրում։ § 39. " Եթէ զիս {հալածեցին} ապա եւ զձեզ հալածեսցեն. եթէ զբանն իմ պահեցին, ա

այլութիւն. նորանով վերջացաւ, որ մեզ ջարդեցին ու {հալածեցին}, եւ այն խառնակութեան միջոցին, մի մօրուքաւոր հեծ

րայ, որ ցոյց էին տուել անարժան մարդերի, դարձեալ {հալածեցին}, ինչպէս մանրամասն կը տեսանենք այս մասին խօսելու

որան իբրեւ օտարոտի մի երեւոյթ, իբրեւ մի ճիւաղ կը {հալածէ} եւ ոչ միայն ժառանգութիւն, այլեւ լոկ ընդունելութի

վ նստեալ հառաչէր, Այն ինչ տակաւ տիւն զգիշեր {հալածէր}, Եւ թռչնակաց հոյլք համակեալ ի գեղգեղս՝

ելով եւ իբրեւ մեղաւոր եւ մաքսաւոր համարելով՝ ինձ {հալածէր} ։ Յիշելով, ասում է, մի անգամ մի մարդ իմ անու

ր ժողովարանների մէջ կը տանջէք եւ քաղաքից քաղաք կը {հալածէք}, որ ձեր վրայ գայ երկրի երեսը թափուած ամեն արդար

չենք ասում հալված եղ, այլ՝ հալած եղ. յայտնի է, թէ {հալածը} կրաւորականի զօրութիւնով է գործ դրվում այստեղ։ Պիտ

ատած կարելի է եւ կրաւորականապէս գործ դնել, ինչպէս {հալածը}, որի մասին խօսեցանք։ Առ հասարակ մենք խօսում են

ել մի աղօթք, եւ երեք անգամ կրկնելով հալին մեղք, {հալածին} դեւք խօսքերը, այլեւ մի փոքր ջուր սրսկելով Շաքարե

, այժմ ու՞ր պէտք է ապաւինիս քո անիրաւ եւ անհամար {հալածիչների} երեսից: Վերակացուի նոր օգնականը, որին կարդինալը

համար ասում է. " բազում անգամ հանգոյց զիս եւ 'ի {հալածման} կերակրիչ իմ եղեւ " (Թուղթ, եր. 57)։ Բայց

այլ եւ բոլոր Եւրոպան։ Ես յիշում եմ Յանսենեանների {հալածման} ժամանակը։ Անհասկանալի կը թուի, թէ ինչո՞ւ հա

ջ բան չկա, եթե դա այդպես է, ապա ուրեմն ինձ այժմ {հալածող} դժբախտությունը նույնպես վերջ ունի: Ես քեզ խնդրու

ից, ասում ենք, ազգութիւնը դարձաւ կառավարութեանց {հալածող} ուրուականը: Եթէ հաւասարակշիռ եւ իրաւունք կայ տէր

արին նորան։ Չէ՞ որ նորա լուսաւորող եւ տգիտութիւն {հալածող} գրքերը տգիտութեամբ Փաթաղիկէս էին կոչում, եւ ուրի

ծ դրուեցաւ եւ մի փոքր յառաջ քրիստոնեայ կոտորող ու {հալածող} հեթանոս Հայերը կոտորուեցան ու հալածուեցան քրիստոն

ին ունենալ մի որեւիցէ ընկերութիւն, ինչո՛ւ այդպէս {հալածուած} է այդ քաղաքից ընկերսիրութեան հոգին, ինչո՛ւ նորա

ուիլ, թէեւ մի տհաճութեան ամպ, ասես թէ փոթորիկից {հալածուած}, անցաւ նորա երեսի վերայով: Ճշմարիտը պիտոյ է

ցապատ Զըրկըւած է կանաչից... Սոխակները {հալածուած} են Ագռաւների սեւ գնդից։ Ես անխիղ

էր, Աղքատները նորա դռնից Գիշեր ցերեկ {հալածուած}. Մի մարդ չըկար նորան ծանօթ, Որ չըլին

ս յուսահատ անմեղ աղաւնին, Բազէի աչքից անգութ {հալածուած}: Անդունդի վերայ այսպէս քանի ժամ, Օ

րեւ հերետիկոս։ Ասում էին, թէ նա իբրեւ հերետիկոս {հալածուած} է Սպանիայից եւ Ֆրանսիայից։ Գտանուեցան եւ վկայք,

րդների հոգին. մինչեւ անգամ եւ այժմ ամենայն տեղից {հալածուած}, անարգուած եւ քարուքանդ եղած հասարակութիւնը արտա

սուրբ քարոզիչներից չ'հերքեց ստրուկները, որ միշտ {հալածուած} էին ազնուատոհմերից։ Սորա հակառակ սուրբ քարոզիչքը

արակութեան մէջ քարոզում էին չարչարուած Աստուածը, {հալածուած} Քրիստոսը, այն Աստուածային մանուկը մսուրի մէջ խան

վիճել Բօնզերի) եւ Եափոնիայի իմաստունների հետ։ {Հալածուելով} բօնզերից, արհամարհուելով եւ խայտառակուելով իմաստ

ւթեամբ. պատճառ, շատ անգամ ինձ հանգստացուց եւ իմ {հալածուելու} ժամանակ իմ կերակրիչը եղաւ։ Ոմանք էլ ասում էին

՛ւ, Տէ՛ր, ինձ վանքը տարիր, մինչեւ իմ այն տեղից {հալածուելու} օրը, վանքի եկամուտից կամ բերուած ընծաներից մինչե

ով ասել, միայն այս պատասխանը տուին, թէ. " Նորա {հալածուելու} պատճառը բնա՛ւ մենք չենք. բայց ինչ որ նորա գիտութ

էր, դորան վկայում է ինքը՝ Փարպեցին, երբ վանքից {հալածուելու} դիպուածով ասում է. " Բայց բերեալքն իմ յԱղուանից

ակ Ֆրանսիայն ուրախութեամբ լսեց ատելի խոստովանահօր {հալածուելու} լուրը, որ բռնութեան հետ մակարդած վերին աստիճանի

չէր, այդ մասին դրական ապացոյց ունինք։ Փարպեցու {հալածուելուց} առաւել քան թէ հարիւր քսան տարի յետոյ՝ Կոմիտաս կա

ծումը։ Նոքա ինքեանք Եւրոպայի ամենայն աշխարհներից {հալածուելուց} յետոյ խոստովանեցան, թէ ճնշում են իւրեանց Արքայակ

Ինքեանք, այդ սուրբ թարգմանիչքը, աքսորուեցան եւ {հալածուեցան} մինչեւ ի մահ ընդհանուր հոգեւորականութեան ձեռքով:

կոտորող ու հալածող հեթանոս Հայերը կոտորուեցան ու {հալածուեցան} քրիստոնեայ Հայերից: Մի կողմից հեթանոսականը բաց ձ

ւնը վերջապէս յայտնուեցաւ, եւ նոքա աքսորուեցան եւ {հալածուեցան} բոլոր Եւրոպական թագաւորութեններից։ Պապերը ինքեան

նոցա վնասակար ազդեցութիւնքը, եւ նոքա այն միջոցին {հալածուեցան} այս աշխարհներից, երբ Պիոս VII-ը իւր անպարծանք կո

ականի դեկտեմբերի 19 օրումը. շուտով սորանից յետոյ {հալածուեցան} Ռուսսիայի բոլոր կայսերութենից։ Ահա՛ Յիսուսեա

րգով, թէ Յիսուսեանք, ո՞ր թուականում ո՞ր աշխարհքից {հալածուեցան} ։ 1596, Հօլլանդայից։

Խնկելի Խորենացին, այն հրեշտակ ծերունին չարաչար {հալածուեցաւ}, որին ի վերջոյ Բագրեւանդի եպիսկոպոսութիւնը, որպ

իւնը պաշտպանելով, իր եօթանասուն տարեկան հասակում {հալածուեցաւ} տմարդի ինկվիզիցիոնից եւ չարչարուեցաւ նորա խաւար բ

որոնք հակառակ այս կանոնին կը վարուէին, իսկոյն կը {հալածուէին} Կարգի դպրոցներից՝ զրկուելով իւրեանց պաշտօնից։

յս։ Եւ սոցա այսպէս նախատուիլը եւ հայհոյուելով {հալածուիլը}, ոչ թէ անցած ժամանակների պատմութեամբ, կամ որպէս

, որ նա միանգամայն անխոհեմաբար է կաթոլիկ հայերին {հալածում}, որ Դռան շահը ո՛չ թե կաթոլիկ հայերին հալածելու,

անարգում էր հրապարակով քո դուստրը, որ մահու չափ {հալածում} էր ինձ: Ես գործ դրեցի այն բոլոր շնորհքը, որ, ք

տ աչքով նայել ազատ հրապարակախօսութեան երեսին: Նա {հալածում} է նորան, ոչ թէ օրէնքով կամ որեւիցէ կառավարչական

գիտէ, որ սոքա անհնարին բաներ են Անգլիոյ մէջ, նա {հալածում} է մանր հնարներով եւ աղտոտ ճանապարհներով, որոնց մ

յսն է նստած հառաչում, Մինչ ցերեկը մութ գիշերն է {հալածում}. Թռչունները իրենց զուարթ համերգով Ողջունում են

հս անմեկնելի կը մնայի քեզանից, բայց դժնդակ բախտը {հալածում} է ինձ ամեն տեղ: Ես քեզանից մարմնով միայն հեռանու

եւ երկիւղը, ինչպէս սաստիկ մրրիկները մի րոպէի մէջ {հալածում} են ամպերի բազմութիւնը: - Ամենեւին ո՛չ, - պատա

մի օթեւան. նորան, ախտացած համարելով ժանտախտով, {հալածում} էին ամենայն տեղից։ Գիշերները անցուցանում էր պարզ

յսինքն, թէ կամենում է սպանել Հենրիկոս III-ը, որ {հալածում} է Պապականները։ Այս րոպէին Բիւսսի-Լեկլեր (Bussi-

" Ներս թողեցէ՛ք դորան. ինձ համար կ'ասեն, թէ ես {հալածում} եմ աբեղայքը եւ չեմ կամենում տեսանել նորանց"։

իկ վաղուց ահա փորձով իմացած են, որ ճշմարտութիւնը {հալածւում} է միշտ եւ պատճառ է լինում իւր պաշտօնէի հալածանքին

ով: Այս շատ տխուր բան է, Աստուծոյ ճշմարտութիւնը {հալածւում} է իմ թշնամիների ձեռքով, որովհետեւ իմ բերանով քար

իայն ցոյց տալ Պ. Իսահակեանցին, թէ ճշմարտութիւնը {հալածւում} է ստութենից, բայց ցաւելին այս է, որ այդ օրինակը

ւթիւնճի-օղլուն ոգեւորուած խոստանում էր մի աւելորդ {հալաւ} կարել իւր կամ կնոջ համար, թէ " մա՛րդ, մէք աղջիկ

ելով: Օրի մռայլոտ մթութիւնը, այդ մարդու թրջուած {հալաւները}, որոնց վերայից ամենայն գոյն կորել էր, անհնարին

ի քանի ակնթարթ առաջ, նոքա տեսան, որ բոլոր նոցայ {հալաւները} (շորերը) կրակուած են: Այդ կրակը անցնելու (մար

վը քեզ բաց կը թողայ ինձ կը ծեծի (!!!), յետոյ, {հալբա՛թ}, դու էլ մի կարաս գինի կը խոստանաս, կը բարձես ձի

, իրանց երեխի բերնինը կտրում, նրանց ուտացնում. {հալբաթ} որ մի շահմունք չունենայ, ընչի՞ կանի, նա էլ քեզ

տուր սկսելու ժամանակ, նորա մէջ բերած գումարը եւս {հալեցաւ}, բոլոր ձեռքի ապրանքը պարտքի փոխանակ տալուց յետոյ

նը, որ անպատճառ հարկաւոր էր դժուարահալ մետալները {հալեցնելու} համար: Բաւական չէր միայն նոցա հալուիլը, այլ եւ

էր. սէր, որ աստուածային հոգի է, որ քարը եւս կը {հալեցնէ}, որի ընդդէմ սուրերը բթանում են, կրակները շիջանո

ում է նորան խոհարան, եւ ձգելով իւր կասկարայի մէջ {հալեցնում} է կրակի վերայ: Բայց որպէսզի շուտով հալուի արճիճը

ես ձգում է կասկարայի մէջ, որ բորբոքուելով շուտով {հալեցնում} է արճիճը, տարածելով մի անդիմանալի գարշահոտութիւն

այդ ցաւին: Աւարտելով այս զննողութիւնը, վերստին {հալեցնում} է արճիճը եւ նոյն բանը կատարում է հիւանդի կուրծքի

, սկսեց մրմնջել մի աղօթք, եւ երեք անգամ կրկնելով {հալին} մեղք, հալածին դեւք խօսքերը, այլեւ մի փոքր ջուր

եամբ թափել է հեղինակը. Նանիկ արա մեծանաս, {Հալիւորիս} ծերանաս, Երբոր խելքիդ տէր ըլնիս, Պառաւ տատիդ չմ

ոս.: Ահա այս յօդուածի մէջ Հեգելը նմանում է {հալիւցինացու} մէջ ընկած Բոռքին: Հայմը այսպէս է խօսում այս հատո

ոհելով պատշաճը... Դեռեւս 1780 թուականին Պետրոս {Հալլերշտէյն} Շուապացի Յիսուսեանը Պալատական Մանդարին էր եւ Չինա

ճը, տարածելով մի անդիմանալի գարշահոտութիւն: Երբ {հալուած} պատրաստ էր արճիճը, բերում է հիւանդի մօտ. հիւանդ

քտրականութեան, եւ որովհետեւ երկրագունդի կենդրոնը {հալուած} վիճակի մէջ է իր անչափելի բարձր աստիճան ջերմութիւն

ատրաստուած աղիւսները, անդադար անձրեւի տակ մնալով {հալուեցան}, եւ յետոյ, արեգակի ջերմութիւնից շոգիանալով, դէ

պառաւը ասաց մի զզուելի ձայնով, - " առաջին գնդակը {հալուեցաւ} ", իսկոյն այս խօսքի վերայ կատուն, որ քծնում էր

ց յետոյ, գլխաւոր պառաւը ասաց, - " երկրորդ գնդակը {հալուեցաւ} "։ Այս միջոցին կատուն դարձեալ մլաւեց, եւ պառաւն

պտուկին, ասաց դժոխային ձայնով. - " վերջին գնդակը {հալուեցաւ} "։ Հազիւ թէ ասել էր նա այս խօսքը, կատուն մլաւեց

ր լինէի Մի ալեւոր ծերունի Գերի դառած կը {հալուէի} Խաբուած անարգ երեսի։ Մանկութիւնը

մէջ հալեցնում է կրակի վերայ: Բայց որպէսզի շուտով {հալուի} արճիճը, ճրագու ես ձգում է կասկարայի մէջ, որ բոր

տալները հալեցնելու համար: Բաւական չէր միայն նոցա {հալուիլը}, այլ եւ հարկաւոր էր, որ եռ գային․ այս պատճառով

տոյ, սէրը, առաւել եւ առաւել զօրացաւ իմ մէջ, որ {հալումաշ} արեց ինձ. թւում էր, թէ մի վէրք գոյացել էր սրտու

Իգնատիոսը՝ գունաթափած, չարչարուած եւ միանգամայն {հալումաշ} եղած պահքից եւ հիւանդութենից, ոչինչ տեղում չէր գ

ւորականի տեղ էլ ներգործականն է բանում. չենք ասում {հալված} եղ, այլ՝ հալած եղ. յայտնի է, թէ հալածը կրաւորական

կնեն ճարտարապէս հեղինակների քուրայի մէջ եւ այնտեղ {հալվելով} եւ քիմիաբար (ֆիզիկաբար ո՛չ) միանալով պիտի դուրս

թար[եանին], ստրախ[ովոյէ] 24 113 Սանասարեանցին, {Հախուերդի} հետ 26 114 Եզեանցին, Ամատունու հետ 28 115 Քաղաք

ծով գտեալ տներն եւ այլ: Եւ կամ ի կողմանէ այսոցիկ {հախսայ} վեր առնուլ յիմ ըuտատիցն, իսկ միւս այլ որ ինչ եւ

ցեն եւ ի ժողովեալ մալաղիցն ֆի հարիւրին հինգ իրանց {հախսայ} վեր առցեն: Նոյնպէս եւ իմ թաղման, տների մարամաթի

եղած մապլաղիցն նախ իւրեանց ֆի հարիւրն ինչ իւրեանց {հախսայ} վեր առցեն, յետ այնորիկ եւս տների մարամաթի, խազն

ուրեղային շաքարի հարաբերությունը բյուրեղայինի հետ {հակադարձ} համեմատական է. նրանք ավելանում են կամ նվազում են

րհ բանայ դէպի պառլամենտը տիրապետող համակարգութեան {հակադիր} մարդոց պատերազմը կարող էր լինել միայն աւելի վտանգ

ր լեզուս... զի՞նչ էր պատճառ զի Հայք առ հասարակ {հակադրական} հոգւով հայէին ընդ գրականութիւն իւրեանց, եւ մի՞թէ

որ յայտնի են թալմուտի անունով, որով տրամագծական {հակադրութեամբ} մանաւանդ հեռացաւ օտարացաւ Աւետարանի վարդապետութիւ

րանով մտածում է նա (Հեգելը) հասկանալ վերը յիշած {հակադրութիւնը}, այս պատճառով աշխատում է համեմատութիւն գնել քրիս

իւր ներկի քիմիական որակութիւնքը եւ նոցա փոխադարձ {հակադրութիւնքը} ՝ խելք է գործ դրել եւ չէ փորձել իւր կարասը, որ մի

ալ խոստովանութեան մերոյս եկեղեցւոյ, այլեւ, որոց {հակամ} իտեալ իցեն ի պէսպէս տեսութիւնս օտարս մեզ եւ եկեղե

ռ հայս լուսաւորութիւն, եւ թէ մանկտին հայկական չէ {հակամէտ} յուսումնառութիւն, որպէս թէ իրաւունք իցեն դաստիար

վեստի չափով չեն: Հեղինակը իր կողմից խօսելով {հակամէտ} է զարդարել նորա գլուխը, բայց ինքը Գարեգինը իր նե

ֆիզիկան ո՛չ բնաւ անօգուտ է եւ ուսանողներին: {Հակամէտ} եմ կարծել, որ մեր գրագէտքը կարդալով, իմ մինչեւ

իւն չենք տեսնում, որ բնութեան մէջ տեղ ունենար եւ {հակամէտ} ենք կարծել, թէ դոքա ուխտագնացութեան աւելորդութիւ

ից մի քանիսը ոմանք թուրքից առնուած համարելու միշտ {հակամէտ} են: Մենք այս թուրքից փոխառութեան պատճառով չենք կ

մարդիկ, միմեանց պատմելով շնորհի առատ թափուիլը, {հակամիտ} էին գովելու՝ յարգելով եւ անմոռաց զարմանալով լուս

շեղլոյորպէս ցուցանէ զինքն Այվազովսքին, թերեւս, {հակամիտեալ} ի Քաղկեդոնիտսն: Եթէ ուրեք ուրեք բան լինի առ սուր

թիւնը, այլ դատապարտում է նոյնիսկ վերանորոգութեան {հակամիտութիւնը}, որովհետեւ վտանգ է տեսնում այդ բանի մէջ: Անգլիա

նով " եւ այլն, իսկ թէ գործիականի մտքով չէ կարելի {հականալ} ըստ իր խնդրով, օրինակ " վկայքն պսակին ըստ ճգնութ

վերայ կարդում ենք այն սարսափելի անցքը, թէ ինչպէս {հակապապի} մեռած մարմինը բերւում է նոր պապի առաջեւ իւր գահըն

, որոնց համարը աստուծո միայն հայտնի է: Դուք ձեզի {հակառակ} խոսում եք. առաջ ասում եք, թե ինձ սիրում եք իբրե

յունը եւ ո՛չ այդ առաջարկության ընդունելիքը. դորա {հակառակ}, եթե առաջուց վերահասություն գործվեր բանի զորությ

նոդական իրաւանց եւ արտօնութեանց եւ պ. պրօկուրօրն {հակառակ} կարգին օրինաց համաձայնեալ է ընդ զայն մինչդեռ պարտ

նափոխ եղան քրիստոնեական կրոնի ազդեցութենից՝ դորա {հակառակ}, Հռովմը ստրկությամբ եւ բռնակալությամբ հիմնված մի

առայժմ: Չեմ նախանձում Իտալիայի ազատության, դորա {հակառակ} առ ի սրտե ուրախ եմ, սակայն տեսանելով նորա ազատու

000 ռուփի գնով, իսկ երկրորդն 1600: Վաճառս այս է {հակառակ} օրինաց, քանզի հակառակ է կտակին: Այլ որպէս զա

կրորդն 1600: Վաճառս այս է հակառակ օրինաց, քանզի {հակառակ} է կտակին: Այլ որպէս զայսմանէ, նոյնպէս եւ զվա

նորա, առանց գէթ յայտնելոյ նմա ինչ եւ կատարելապէս {հակառակ} կամաց կտակողացն, այո՛, զարմանալի է, բայց անդր

ոց, ազատել զտառապեալ վիճակս ՚ի լծոյ առաջնորդաց, {հակառակ} առաքելոյն, վիճակացն տիրողաց, լուսափայլ կացուցա

ած դնել ճամպրուկի մեջ, այլ ոչ թե պահել բացօթյա: {Հակառակ} դեպքում կփչանան: Քանի որ մենք հող չունենք,

րող հանձնել այդ գումարը որեւէ կողմնակի մարդկանց. {հակառակ} դեպքում հասարակությունը պարտավորվում է իր հաշվից

կանալ, որ չնայած մեր խաղաղասեր ոգուն, մեր կամքի {հակառակ}, հարկադրում են մեզ մերկացնել հենց իրենց սեփական

Կրոմվելին արդարացնելու մտքից. ամեն մի բռնի միջոց {հակառակ} է իմ համոզմունքներին, եւ ես զզվանքով երես եմ դար

. ուղիղն ասած, ես այդ հարցը դիտում եմ բոլորովին {հակառակ} տեսանկյունից: Ըստ իս, պրոգրեսի տեսակետից քաղաքա

իրատուների նկատմամբ՝ դրանով օժանդակի իմ գործին, {հակառակ} դեպքում ավելի ոչինչ չպիտի կարողանամ անել, եւ տա

ական որոշման եւ դրանով փրկում են նրա պատիվը, որը {հակառակ} դեպքում ավելի կամ պակաս չափով պիտի տուժեր: Բայց

լի են քաղաքային հասարակության կողմից - ազնիվ են: {Հակառակ} դեպքում, հասարակությունն իր անողոք դատավճռով հեռ

կված Անդրեաս սրբազանը գործի անբասիր եւ բարեխիղճ. {հակառակ} դեպքում ոչ մի արդյունք չի ստացվի: Դեկտեմբերի

ժը չէր կարող յաղթահարուիլ չարութենից, այլ, դորա {հակառակ}, պիտոյ է յաղթէր նորան եւ կանգնեցնէր առաքինութեան

դարձել էր մի արիւնկզակ գող եւ աւազակ, կամ, սորա {հակառակ}, եթէ մի աւազակի որդի, որի բնաւորութիւնը դեռեւս

ական բան, գործուէին այդպիսի անօրէնութիւնք. դորա {հակառակ}, նորա հոգու մէջ տնկել էին առաքինութեան սերմերը,

քի շինուածքը չեն սկսանում իսկոյն գետի ափից, դորա {հակառակ} գետեզրից կէս վերստ ճանապարհ պիտոյ է կատարել մինչե

համարհանքին նորա եղկելի եւ թշուառ յիշատակը: Դորա {հակառակ} ՝ ճշմարտութեան զինուորների եւ նոցա առաջնորդի անու

, ուրեմն ո՞վ է հասարակութիւնը, ո՞վ է ազգը: Դորա {հակառակ} ամեն մի բարոյական մարդու վերայ պարտականութիւն կայ

յդ ճանապարհով որսալ ազգի բարեացակամութիւնը: Դորա {հակառակ}, իմ ուղղութիւնը ա՛յլ է բոլորովին՝ ճշմարիտը ասել

ման քնից, որով քնում է նա հազար տարիներով։ Դորա {հակառակ}, սուտ սուտ գովասանութիւնները, օրօրոցի երգի տեղ

տուգապէս երեւում էր ազգի կեանքը եւ պատկերը։ Սորա {հակառակ}, անպիտան է, եթէ հայելին ուղիղ չէ եւ չէ ցոլացնու

թիւնը մահ է զօրութեան եւ ձգտողութեան համար: Դորա {հակառակ}, մեր գործունէութիւնը, ձգտողութիւնը, ոյժը եւ զօ

բարի գործի մասնակից լինելու, եղել ենք, թէ սորա {հակառակ}, մեր սրտի եւ հոգու դատաւորը, այս հանդիսաւոր րոպ

շխարհի երեսին ամենայն բան լինում է մեր ցանկութեան {հակառակ}, եւ ինչ բան աւելի պահպանես, այն բանը աւելի վտան

բարոսութեամբ կամիք ցոյց տալ ձեր մեծութիւնը։ Դորա {հակառակ}, նա հայր է այն ազգերին, որոնց կառավարութեան ղեկ

այ. մի՞թէ սուտ է խօսածս: - Ձեր ամենայն բանը {հակառակ} է։ Ես տեսանում եմ, որ քեզանից մարդ դարձողը չկայ

նաւոր մարդիկ, այո՛, մեծատունք եւ մատնիչք։ Սորա {հակառակ}, ամենափոքր երջանկութիւնը վայելում է հասարակ ժողո

ը չէ, որ ազգի զաւակը ուսանի օտար լեզուներ. դորա {հակառակ} պարտական է նա քաջանալ իւր լեզուի մէջ: Հայերը դեռ

այց միմիայն արծաթի եւ ոսկու վերաբերութեամբ. դորա {հակառակ} մի բարոյական պարծանքի գաղափար, մի ընդհանուր ազգա

իտի փառաւորուին եւ անմահանան ձեր անունները. սորա {հակառակ}, նոցա անարժանութեամբ պիտի մեռանին եւ ոչնչանան:

քան դժուարին եւ անհնարին է երեւում շատերին, դորա {հակառակ} ՝ մեզ շատ հեշտ: Այստեղ հարկաւոր է ազգի կամքը. ե

աների մէջ պատասխանեց եւ այս, թէ ինքը՝ Ներսէսը, {հակառակ} է յունական հաղորդութեան: Կայսրից փոքր յանդիմանու

անութեան մէջ միաւորութեան ձգտողութիւն, իսկ դորան {հակառակ} ՝ միտումն ամենայն քայլափոխում, մինչեւ որ Լամբրոն

արձրանում են այսպիսի չնչին զոհերի պատճառով: Դորա {հակառակ} շնորհակալ կը լինինք, եթէ մի բանասէր ցոյց տայ մեր

ծում է եւ յետընթաց կուսակցութեան եւ կառավարութեան {հակառակ}: Եւ այս, յայտնի, գրաւոր, եւ օր ու ցերեկով: Ի

ս խմորւում է մի ոգի, եւ այսօր երկու երեք միմեանց {հակառակ} տարերք գնում են միեւնոյն ճանապարհը: Եւ կառավարու

ցէ ձեռագործ ապրանքով վաճառականութիւն առնողի շահին {հակառակ} է, եթէ նոյն ապրանքով վաճառականք բազմանան նորա չո

մէջ ո՛վ գիտէ, թէ ինչ կերպ կամ ինչ դրամով: Սորա {հակառակ}, հում նիւթերի, երկրագործութեան բերքերի վաճառակա

ի ճո՛խ է, քան թէ ինքը՝ Անգլիան, բայց Անգլիան, {հակառակ} նորա կամքին, պահում է նորան իւր ձեռքի մէջ, եւ Թ

արհից չէ՛ " Ասողին երեսփոխան քարոզելով իւր անձը, {հակառակ} իւր Վարդապետի հրամանին, բռնացել է այս աշխարհի վե

ւին վերաբերութիւն չունիմ քո հետ, ի՛նչ պատճառով, {հակառակ} իմ կամքին, առնում ես եւ բռնութեամբ դնում ես քո կ

սում է Քրիստոսը։ Մեզ հասկանալի է այս: Սոցա {հակառակ}, մարդը ողորմութիւն է տալիս, այսինքն՝ օգնում է

զելով դիմել մինչեւ ոստիկանութիւնը... Սորա {հակառակ}, դերասանների եւ դերասանուհեաց ջանքը, արգոյ հասա

նքն է հեղինակ Եւ սկիզբը գոյութեան. Ուխտիս ես չեմ {հակառակ} "։ Եւ սերովբէն, որ գիտեր Մարդու սրտի շինուածքը

է նրա հեղինակ, Յիմարութիւն չէ՞ ստոյգ Կենալ նրան {հակառակ}: Որք պաշտամունք բնութեան Բռնադատել են ջանում, Ն

նակ, Չիցէ՞ ձոյլ յիմարութիւն Յառնել նմա {հակառակ}: Որ յաւակնին զբնութեան Բռնազբօսել պաշ

վազէ արագ, ինչպէս եղջերու, Ո՛չ ոք չէ կարող նորա {հակառակ} Ի զուր փորձ փորձել կամքը կոտրելու: Նա այն ժաման

իս բիւր հազար նետեր. Իմ պաշտօն թուեցաւ նոցա {հակառակ} Երբ սփռում էի սուրբ սիրոյ սերմեր։

սխալմամբ անցած եւս է Սահմանադրութեան մէջ. դորա {հակառակ} դարձուցանում ենք ազգի ուշադրութիւնը այս բանի վերա

որ մէք կը հանենք մի շրջաբերական, բայց բոլորովին {հակառակ} բովանդակութեամբ: Նորանից ծագելու հետեւանքը, յան

դ կարգուելուց յետոյ հրատարակել է, հայոց եկեղեցու {հակառակ} Վարդապետարա՞ն Քրիստոնէական հաւատոյ: Այս Վար

ալական եւ հայոց եկեղեցու վարդապետութեան պետութեան {հակառակ}, արգելեց: Այս իրողութեան մասին մեզ պատմել է նոյ

, ապա մեք դատապարութեան արժանի ենք։ Իսկ եթէ դորա {հակառակ}, ժողովրդին անմօտենալի է այդ պահարանը, եթէ նա չո

նհոգ հաւաքոյթ ստորասական սահմանադրութեանը ", որի {հակառակ} նոր տէրութենական կառավարչութեանց ներքին աճելութեա

ինքեան ոչինչ արժէք չունի եւ թէ նա (Հեգելը) դորա {հակառակ} տեսնում է ազատութեան բոլոր արժանաւորութիւնը հասկա

ութեանց դատողութեանցը, երբ նոքա խօսում էին իրենց {հակառակ} կուսակցութեանը մասին: Պրուսական դիւանապետականութ

ախարդութեան եւ դեւերի գոյութիւնը ընդունելու, դրա {հակառակ} հիմք լինելով Քրիստոսի արդիւնքին հաւատացող դաւանու

որպէս մի վիրաւորի վրայ եւ ճա՛ր անել, այս բոլորի {հակառակ} արին. ուրա՛խ սրտով ծաղր անելով՝ շրջապատեցին ինձ

52. Ժ. 20. Մարկ. Գ. 30։ § 36. " Խնդրէին {հակառակ} Յիսուսի վկայութիւն ինչ, զի սպանանիցեն զնա. եւ ո

կանքը, իսկ միւս հոլովները առնւում են նաից։ Սորա {հակառակ} Կոստանդնուպօլսի բարբառում, նա եւ նոյն դերանուննե

ր թէ թողել էիր դոցա առաւել ծեծկուիլ: - Դորա {հակառակ}, օգուտը ակներեւ է: Միմեանց ջարդելուց երբեւիցէ կ

ւմ էին յառաջ համառօտ եւ հին մեղքի ցուցակով. դորա {հակառակ}, այժմ մեղանչում են, բացի այդ ցուցակներից, եւ լ

հատւում են այդ րոպէների բնաւորութեան մի բոլորովին {հակառակ} հանդիպմամբ: Սա մի անախորժ զգացողութիւն է, որ մա

: Նա սորված չէր օդից խոնաւութիւն ընդունել. դորա {հակառակ}, այն տեսակ մարդերից էր, որոնց ջրհեղեղ է հարկաւո

յց տալիս, թէ նա զգացած լինէր զուարճութիւն, դորա {հակառակ} մթնում եւ մթնում էր նորա դէմքը, որքան երգը մօտեն

, կրթում է եւ դաստիարակում է նորան. այս երկուքը {հակառակ} են միմեանց, եւ այս պատճառով ինչ տեղ բնութիւնը կա

լու կերպը, պարապմունքը եւ այլ անհամար պարագաները {հակառակ} էին իմ մտածութեանը, ապրելու կերպին եւ այլ հանգամ

արծաթը, ոսկին եւ ստացուածքը: Բայց աւա՜ղ, սորա {հակառակ} գալիս էին նորա աչքի առաջեւ, որպես թէ հայրը հրաժա

ւ, քաջութեամբ պատերազմելով խաւարի եւ մոլորութեան {հակառակ}, հիմնում էր իւր քաղաքական կեանքի կարգերը ճշմարտո

ել շատ դժուարութիւնների, բայց նա չվախեցաւ։ Սորա {հակառակ}, նա այն մարդերից էր, որ, հանդիպելով մի ընդդիմո

ւնը։ Այս անճոռնի եւ Աւետարանի վարդապետութեան {հակառակ} կոնդակը, որ Պաւլոսը Պապ, յուսալով իւր անմեղանչա

թագաւոր Հենրիկոս չորրորդը, միջնորդ լինելով երկու {հակառակ} կողմերի մէջ, հաշտեցուց նորանց։ Եթէ Վենետիկե

ւթիւնը եւ նախամեծարութիւնը ազգերի, որպէս եւ դորա {հակառակ}, նոցա յետ մնալը եւ թշուառութիւնը, այդ բոլորը,

ի զօրութիւնք, բոլորովին կերպարանափոխ եղան։ Դորա {հակառակ} ՝ յաւիտենական քաղաքը, հիմնուած լինելով ստրկութեա

այլն"։ Եթէ սուրբ ժողովն յիմ կոյս է, ո՛վ իցէ իմ {հակառակ}, եթէ յիմ կոյս եւս չիցէ, ո՛չ երկնչիմ, զի ես նոր

կամ հինգերորդ դարու՝ սխալին յոյժ, եւ թէ ո՞րչափ {հակառակ} էին ընթացք սոցա ընթացից թարգմանչաց կամ այլոց ժամա

, եւ իբր ի բազումս անծանօթիւք բազմաց, այլ, սմին {հակառակ]}, պատարուն եւ ճոխ հոգեսնունդ] գաղափարօք եւ հասկա

ան՝ զնորն բարբառ հասկանալի առ հասարակ այլ ի սմին {հակառակ} է գտեալ զմուտ նորոյ աշխարհի, ծաղկեցան եւ ծաղկին

է սակաւք հասկանալի է հինն բարբառ, [բայց եթէ սմին {հակառակ]} ջանք նոցա միտեալ էին ի լուսաւորութիւն ժողովրդակա

ի տեղիս տեղիս ցուցանէ ճապաղ ոճ խօսից եւ ամենեւին {հակառակ} ամփոփախօս Մովսիսի Խորենացւոյ: Եղիշէ եպիսկոպոս

մեցան եւ զսորայս պսակել պատմութիւն, համարեալ զնա {հակառակ} Քաղկեդոնական ժողովոյն: Տպագրութիւն սորա [լոյս] տ

եւ խռովութեան հոգով։ Յիսուսականութիւնը, որ {հակառակ} էր Ֆրանսիայի թագաւորական իշխանութեանը, Հենրիկոս

ամաք հանել նորան առաջին անմարդաբնակ կղզու վերայ։ {Հակառակ} քամին, որ մղեց տարաւ նորանց մինչեւ Կիպրոս կղզու

կան Քրիստոնէութիւնը։ Լօյոլա Աւետարանի ուսման {հակառակ} տալիս է աշակերտներին իւր անձին մի մասը, իւր մտած

տութեան մասին ամենայն տեղ յարգելի։ Այս Կարդինալը {հակառակ} գտանուեց այս Կարգի հիմնաւորութեանը. նա սորանից յ

ջատագովում էր Մարիամի կուսութիւնը Դոմինիկեանների {հակառակ}, որ ներկայ գտանուած եպիսկոպոսները համարեցին, թէ

ջատագովում էին Մարիամի կուսութիւնը Դոմինիկեանների {հակառակ}, թէ եւ երկու կողմը եւս չ'խլեց մինը միւսից յաղթու

այն կարծիքները, որ առանձին առանձին տրուեցան Պապի {հակառակ} ։ Այս ճառը զանազան տպաւորութիւն գործեց լսողնե

րձրացուցին Լայենէզի խելքը եւ ճարտարութիւնը, դորա {հակառակ} ողջամիտ եպիսկոպոսները լցուել էին արհամարհանքով դէ

ն. պատճառ, որ գրեց Միրային. " Այդպիսի պաշտօնքը {հակառակ} չեն մեր կոչմանը. մեք պարտական ենք չ'արհամարհել հ

ատութենից եւ հեզութենից, եւ տուեցին ըստ ամենայնի {հակառակ} ուղղութիւն։ Մի բանի համար միայն Կարգը երախտապարտ

ուսանել եւ մի նոր բան։ Այն ուսուցիչները, որոնք {հակառակ} այս կանոնին կը վարուէին, իսկոյն կը հալածուէին Կա

երը, որ միշտ հալածուած էին ազնուատոհմերից։ Սորա {հակառակ} սուրբ քարոզիչքը այս հասարակութեան մէջ քարոզում էի

յն տեսակ հաւատ պաշտելու, միայն այն պայմանով, որ {հակառակ} չ'լինէին այդ հաւատները Տէրութենական հիմնաւոր օրէն

, որ նոցա համար տէրութենական հիմնաւոր օրէնքներին {հակառակ} գործ գործեց. Ադամ Շօյլ Յիսուսեանը ստացաւ առաջնակ

ացքը, դուրս դրեցին Քաղաքական սկիզբն ըստ ամենայնի {հակառակ} Յիսուսեաններին, այսինքն՝ թագաւորների Աստուածայի

ադրէ նա Րիշիէին հրաժարուիլ իւր գրքից եւ գրել նորա {հակառակ}, մի խօսքով հերքել իւր ասածները։ Րիշիէ չ'լսեց խի

սուսեանք հասկացան, որ Կարդինալը իւր առաջին անգամ {հակառակ} ներգործութենովը, կարող էր ջնջել նորանց Ֆրանսիայի

գրել կամ հրապարակով խօսել " Unigenitus " կոնդակի {հակառակ}, մինչեւ անգամ շատերը Պարլամենտի անդամներից, Յիս

ացաւ ներգործել այս թագաւորի վերայ, մեծացուցած եւ {հակառակ} կերպով նկարագրելով նորա առաջեւ երիտասարդութեան ժա

ութեանը։ Ինքը՝ նախարար Շուազեօլը, ըստ ամենայնի {հակառակ} էր Յիսուսեաններին։ Նա քանի անգամ առաջարկեց թագաւ

ը պարտաւորւում էր վճարել Լաւալլետի պարտքը, եւ թէ {հակառակ} այս վճռին Կարգը չ'կամենար վճարել, այն ժամանակ Կա

է, սաստիկ սեւ լինելով, կարմիր չ'ներկուի, այլ դորա {հակառակ} հրաշափառ խայտառակ գոյն։ "Յետինն չար քան զառաջինն"

լի միեւնոյն ժամանակ երկու ճանապարհ գնալ, միմեանց {հակառակ} ուղղութեամբ ` իսկ երկուսի մէջը մեզ երեւում է մի ա

նների ձեռքով: Այդ շատ սխալ դրութիւն է, ամենեւին {հակառակ} նուիրելու ձեռնադրութեան պայմանին: Այո՛, կա

գործ դրին ամէն տեսակի ջանքեր, Սարգիս պատրիարքին {հակառակ} համոզմունքի բերելու համար, եւ այդ նրանց յաջողուե

նում էին պատրիարք ընտրել: Իսկ Սարգիս պատրիարքը, {հակառակ} կուսակցութեան կողմն անցնելով, պաշտօնապէս վաւերակ

եւ երբ անհնազանդ հոգեւորականութիւնը, ազգի կամքին {հակառակ}, կամեցաւ կարդալ թուղթը, ժողովուրդը աղմուկ բարձր

ր ուղղումներ մտցնելու այն յօդուածների մէջ, որոնք {հակառակ} կ'երեւային թուրք կառավարութեան ընդհանուր ոգուն:

. Պռօշեանցը հին լեզուի համաձայն, բայց նոր լեզուի {հակառակ} յատկացուցիչը դրել է մի տեղում վերջադաս. " այս է

ն դրական ապացոյց չկայ, մանաւանդ թէ ամեն քայլափոխ {հակառակ} վկայութիւնք եմ տեսնում։ Եթէ գիտենային, եթէ գրել

եզ այդ բառերով խօսող ազգի լեզուն հասկանալ եւ դորա {հակառակ}, եթէ այդ լեզուի կազմութեան օրէնքը եւ բաղդասութիւ

ո՛ր բառարանը չէ կարող լուծել մեր տարակոյսը։ Սորա {հակառակ}, ինչպէս վերը ասինք, եթէ լեզուի բաղդասութեան օրէ

տերից մինն է, շատ անտեղի անցք եւ բոլորովին խելքի {հակառակ}, եթէ աչքի տակ ենք առնում բոլոր հանգամանքը: Ի՛նչ

ապաշարմունքները եւ նանրահաւատութիւնքը. թէ՞ դորայ {հակառակ}, բնութեան օրէնքներով հրաշալին մեկնելով, ցրուել

միջնադարեան ուղղութիւնքը, մերժելուց, այլ դորայ {հակառակ} այդ մերժողութիւնը միակ պայման է նոցայ առաջադիմութ

ամ որպէս կայծակ, կամ որպէս փայլակ ու որոտ: Սորա {հակառակ}, այդ էլեկտրականութեանը մեղմաբար, այսինքն աստիճա

արմինները ինչպէս ջերմութիւնից լայնանում են, դորա {հակառակ}, ցրտից սեղմւում են: Արարատի յաւիտենական ձիւները

նք ոզում, որ շատանան մեր հեղինակքը, այլ, դորայ {հակառակ} Մովսիսի հետ ենք ասում, " Ո՛ տայր ինձ զամենայն Իս

՝ կորստական եւ տարբեր այն խորհրդից եւ միանգամայն {հակառակ} ինչ որ կայ նոր լեզուի մէջ։ Այդ պատուելի պարոններ

ունի նա՝ իր սէրը դէպի մեռածը վկայելու։ Իսկ սորա {հակառակ} ժառանգը թողուլ անխնամ, թերեւս ե՛ւ նախատել, ե՛ւ

տ զուգահեռաբար, ուրեմն նոր լեզուն տգեղ չէ։ Սորա {հակառակ} գեղեցիկ համարուածը չէ թողնում ժամանակը, իսկ հին

նոյն իսկ օրինակներով մեր դրութիւնը պաշտպանելու եւ {հակառակ} կարծիքները շօշափելի փաստերով մերժելու։ Խելքը գլխ

, Եգիպտոսի ազդեցութիւնը նորա վրայից կտրեց եւ դորա {հակառակ} Եհովայի ազդեցութեան տակ մնալով՝ էլ չէր կարող տես

վերին աստիճանի տմարդութիւն: Թողունք ամենայն {հակառակաբանող} պատճառքը, այլ այս միայն առնունք աչքի տակ, թէ դո

՝ քամելով յաչաց իւրոց զշիթս արտասուաց"։ Այս {հակառակաբանութիւնքը} ծագում են նորանից, որ հեղինակի գրուածքը, խակ մտ

մանակ Կայսրը, նշանացի առնելով Պապական կոնդակների {հակառակաբանութիւնքը} Յիսուսեանների մասին, ասաց. " Ո՛չ ոք չի հաւատայ

մորթում է միւս ազգութեան եզը... - Այս ինչ {հակառակախօս} դրութիւնք են, - մտածում է մեր ընթերցողների միջից

ու մեր ունեցած հայեացքը ազգութեան վերայ, որպէսզի {հակառակախօս} չերեւինք մեր նեղսիրտի առջեւ: Վնասակար եւ ան

ացասական, այն խորհրդով, որ դիմացս կանգնած մարդը {հակառակախօսութեան} պատճառը չգտանելով, թողուր ինձ հանգիստ: Ամենայն

։ Պաշարուած զօրքը եւ առ հասարակ բնակիչքը անյաջող {հակառակամարտութենից} յետոյ արդէն վճռել էին տալ քաղաքը թշնամու ձեռքը։

ի մերոյ եւ յառաջադիմութեան, որ ըստ բռնեալ ի նոսա {հակառակասիրութեան} եւ նախանձու պահանջէին անխղճօրէն, զի Այվազովսքին

ց սահմանափակ թիւը, չէին կարող որեւէ միջոցի դիմել {հակառակելով} ընդհանուր ձգտման: Մինչդեռ ազգը, որ բացառապէս վա

ւթեան ջրի ընթացքի հանդէպը, ապա թէ ո՛չ, ամենեւին {հակառակելու} տեղիք չկար այն բանի միջու, մ որ պիտոյ էր ազգի հետ

ն համոզվեցի, որ ե՛ս պետք է ձեզ մխիթարեմ եւ ոչ թե {հակառակը}, այդ պատճառով ձեզ լիակատար ազատություն եմ տալիս

րքը մինչեւ ուխտ են դրել բամբասել մեզ եւ մեր ասածի {հակառակը} պնդել, մինչեւ այն աստիճան մոլորութեան հասանելով

ինչո՞վ... եւ վերստին, ինչո՞վ: Այս բոլորի {հակառակը} ապացուցելու համար փաստերը մեր ձեռքում կանգնած ենք

ձեռքով դատապարտուեցաւ: Պ. Այվազովսքին չէ կարող {հակառակը} պնդել, ըստ որում իւր սեփական ձեռնագրով, պ. մին

ատմութիւնից եւ ուրիշ մարգարէներից լսել այդ բաների {հակառակը}. թող նայի՛ն եւ տեսնե՛ն առաջին հարց ապաշխարութեան

արած լաւութեան տեղը բարի չհատուցանէին, այլ նորա {հակառակը} ։ Իսկ վերին արդարատես Աչքը չէ նայում չա՛ր կամքերի

հետեւ պիտի ճանաչէ նորան քահանայ, ապա ուրեմն պիտի {հակառակի} Քրիստոսի հրամանին: Մեղուն խնդրում էր ազգի ա

առանց որի անապատ է մարդու կեանքը: Մի՞թէ մեք {հակառակն} ենք կարծում: Բնութեան պարզութեան մէջ միայն կարող

ոչինչ աւելի ծանրանան վասն սոսկականաց: Թողումք զի {հակառակն} ուսանիմք յառակայն Քրիստոսի ՚ի շատ խնդրելն, որում

ւ մէկ լաւ նայէ՝ որ չգիտեմ անունս գրել. Ընդ {հակառակն} փողը ճիպումս՝ հազարաւոր ձագ է հանել։ Դու ե

այնպէս կատարեցէք Քրիստոսի օրէնքը"։ Իսկ դա նորա {հակառակն} է աղաղակում. " Ո՞ւր ես գալիս, չե՛մ ուզում, համ

տ միացած դառնաշունչ նախանձի պատճառով, այդ բաների {հակառակն} են անում, եւ՛ իրա՛ւ որ, մարգարէի ասածին պէս, "

, Գալլիացւոց եւ Հռոմեական ասացեալ ազգաց: Զսորայս {հակառակն} պիտոյ էր ենթադրել, միտ եդեալ անեզր եւ անվերջ յեղ

ականութեամբ շուտով աւարտէի այբբէնարանը, բայց ընդ {հակառակն}. երբեմնապէս պատահում էր, որ իմ կոյր բախտից չէի

լիս ձեզ՝ բան գրելու ժամանակ չպատկանել այս եւ այն {հակառակող} բաժիններին, խօսել սառն հոգով եւ հաւատարիմ մնալով

պիսի ուսումնարանն է, որ կարող էր հաշտեցնել երկու {հակառակող} բաժինները՝ ճշմարտութիւն քարոզելով նոցա, որ նուի

կեանցին " բան գրելու ժամանակ չպատկանել այս եւ այն {հակառակող} բաժիններին, խօսել սառն հոգով եւ հաւատարիմ մնալով

ե դորանով ստանալու եմ մի քանի զորեղ թշնամիք, ինձ {հակառակորդ}, բայց անհույս չեմ, որ ազգի բարեմիտ անդամք կբարձ

իք, այլ ինքնակայապէս կամ որպէս պաշտպան կամ որպէս {հակառակորդ} պատմութեան օրէնքի եւ այլն (Собран. соч. Гранов

ր, Մկրտիչը ճանաչած լինելով պարոն Շահումեանցը իւր {հակառակորդ}, ամենեւին թողելու չէր, որ Մանուշակը գնայ հօր տո

ործողութեններից յետոյ թշնամացան նորանց Բօնզերը եւ {հակառակորդ} դուրս եկան՝ տեսանելով իւրեանց հաւատի անարգութիւն

ններին։ Նոքա տեսան նորանում մի նոր եւ քանքարաւոր {հակառակորդ} ։ Կամենալով ջնջել այն տպաւորութիւնը, որ գործել է

սցուք ապագայիցն մերոց, դրոշմեալ ի ճակատ ողորմելի {հակառակորդացն} զկնիք յաւիտենական խայտառակութեան: Բազում են

աշարժ Մանրիկօն բարձրացնում է սուրը, որ սպանէ իւր {հակառակորդը}, բայց մի ձայն վերեւից կանչում է նորան. " Խնայի՛

իրաւունք չունի, իւր անսխալական քննութեամբ, իւր {հակառակորդը} դատապարտել, մանաւանդ եթէ նոցա հայեացքը օգտակար չ

ակոյս, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն ուրախացած, որ իւր {հակառակորդը} լաւ զէնք տուեց իւր ձեռքը: - Ուրեմն, - հաւելաց

նորհիւ Ամենակալին բերանք մեր բացեալ են առ ամենայն {հակառակորդը} ճշմարտութեան եւ աղեղունք լարեալ վանել եւ խորտակել

նաց, խնդրեաց ի բաց հանել զիս ի թուոյ աշակերտաց, {հակառակորդի} եդեալ ի վերայ իմ զանուն, թէպէտ եւ ցայն վայր չուն

ծների վերայ, մանաւանդ՝ այսպիսի հզօր եւ գիտնական {հակառակորդի} պատահելով: - Ես յիմարութիւնների կարդացող չեմ

ում ես, " հանդիպելով մի այդպիսի հզօր եւ գիտնական {հակառակորդի} "։ Ձեր աչքումը, ճշմարիտ, գուցէ մի անկիրթ եւ բի

սը շատ ուրախանում է՝ իմանալով, որ Ազուչենան իւր {հակառակորդի} մայրն է: Երբ Ազուչենային շղթաներով կապած տանում

թո՛ղ հանդէս բերեն, թո՛ղ մարդավայել կերպով հերքեն {հակառակորդի} խօսքը եւ լուսափայլ կացուցանեն իւրեանց ճշմարտութիւ

ճշմարտութիւն, գաւազանաեւ ապացուցեալ, ըստ որում {հակառակորդն}, թող զբռնութիւն գազանական, այլ զէն ո՛չ ունի: Ե

ը, պիտոյ է պաժուին իբրեւ թագաւորի հրամանի յայտնի {հակառակորդներ} "։ Եւ արդարեւ Յիսուսեանք դուրս եկան Ֆրանսիայ

ճարտարամիտ եւ բազմարուեստ անձն, մանաւանդ որ նորա {հակառակորդները} ապուշ մարդիկ էին, կարողացաւ նոցայ դիւրեաւ յաղթել

արը թամըզին տպվելով ամենեւին լավ չէ ասում մեր պ. {հակառակորդների} մասին, վասն որո արժան է պ. Սախավյանի ուշադրությ

ւ 932 երեսը, ախոյեան դուրս գալով Յիսուսեան Կարգի {հակառակորդների} ընդդէմ, ամենայն ջանք գործ է դնում Յիսուսեանների

դնում Յիսուսեանների խաւարը լոյս ապացուցանել, իսկ {հակառակորդների} լոյսը՝ խաւար։ Ցաւում եմ, որ պատուելի հեղինակը

գը իւր արագ յառաջադիմութեան մէջ պատահեցաւ եւ հզօր {հակառակորդների}, որ ճանաչում էին նորա հոգին եւ ուղղութիւնը։ Պոր

րգը հանդիպեցաւ սաստիկ արգելառիթների եւ շատ խելացի {հակառակորդների} ։ Շատ ժամանակ է, որ Յիսուսեանք կամենում էին մտան

ն Կարգը, մինչ իսկոյն Ֆրանսիայի մէջ պատահեց զօրեղ {հակառակորդների}, որք էին Պարլամենտը եւ Համալսարանը։ Ֆրանսիսկոս

նրա հրատարակման առաջին օրը Կանոնադրութեան ներկայ {հակառակորդներից} գլխաւորները նպատակայարմար էին համարում " Սահմանադ

ւթեանը: Երանի էր մեզ, եթէ ունենայինք խելացի {հակառակորդք}, բայց, որպէս Հայ, զրկուած ենք ներկայումս այդ պ

եւ զգրեանն եւ զայլ ինչ նորա սեպհական, եւ այժմեան {հակառակորդք} լուսաւորութեան որդիք են առաջնոցն, որք զայս արարի

տակը: Յուսահատութիւնը կատաղեցնում է ճշմարտութեան {հակառակորդքը}, որովհետեւ ոչինչ արգել չէ ճշմարտութեանը խորտակել

վերայ սիրահարուած էր եւ կոմսի միւս որդին: Երկու {հակառակորդքը} մի անգամ հանդիպում են միմեանց Լէոնորայի ներկայութ

էր միայն մի պատճառ, որ բոլորովին ջնջէին իւրեանց {հակառակորդքը} ։ Յանսէնի գիրը, ինքն ըստ ինքեան այնքան անմեղ, կ

ք լուսաւորել նորանց եւ ստոյգ հիմք տալ նոցայ: Մեր {հակառակորդքը} սուտ եւ անաստուածական են համարում այն բանը, որ ի

յտնեց, որ ցանկանում է տեսանել, բայց Հ. Լետիլիէ {հակառակուեց} այս ցանկութեանը եւ ասաց թագաւորին. " Եթէ Կարդինա

- Ինչո՞ւ: - Այն պատճառով, որ մենք հանդիսով {հակառակուեցանք} Փարիզումը այդ խօսքին եւ դատապարտեցինք համարեայ թէ

ր կարծիքը։ Րիշիլիէն չէր սիրում ամենեւին, որ {հակառակուէին} իւր խօսքին։ Նա արտաքին կերպով հաշտուեցաւ Րիշիէի

նուանել եմ " օրագիր շարժողութեան ", երկրորդը ` " {հակառակութեան} ", երրորդը ` " դարձման ", իսկ հինգերորդը ` " մի

րակէ իբրեւ պապական եկեղեցւոյ հիմնաւոր հաւատալիք։ {Հակառակութեան} բոցը բարձրացաւ. Ֆրանսիացոց հոգեւորները եւ Պարլամ

լ ընդ մէջ իմ եւ կաթոլիկ Սիմոնեանին, է վասն նորին {հակառակութեանց} ընդ ուղղափառ եկեղեցւոյ մերոյ, եւ վասն ստուգապէս

ոյն կաթոլիկն այլ տեսանելով զօր հանապազ զակնյայտնի {հակառակութիւն} նորա ընդ ուղղափառ եկեղեցւոյ Հայոց եւ զանարգանս,

յաշխարհականս գտանէր, էին բարեմիտք, չունէին ինչ {հակառակութիւն} ընդ ուղղափառս, բայց առաւել ընտրէին մնալ միաբան ը

սն այսորիկ եւ ծագեցան անդէն եւ անդ այնչափ կռիւ եւ {հակառակութիւն} եւ վէճ 'ի մէջ Մխիթարեանց եւ Քօլլեճեանց, որ ոչ ու

ւածաբանութենէ Հ. Մկրտչի աբբայի եղեւ գժտութիւն եւ {հակառակութիւն} 'ի մէջ Մխիթարեանց Վենետիկեցւոց եւ Քօլլեճեանց վասն

ւ եպիսկոպոս. 'ի ժամանակի սորա առաւել գժտութիւն, {հակառակութիւն} եւ վիճաբանութիւն 'ի մէջ Մխիթարեան Վենետիկեցւոց եւ

իւր հօր քարոզութեան եւ նորա գործերի մէջ գտանուած {հակառակութիւնը}, եւ այդ բանը կը դառնայ նորա համար մի գայթակղութե

լորդ չէ երկու խօսք ասել այս պատճառով, որ երեւցած {հակառակութիւնը} բացատրվի։ Նոր լեզուի հնից գլխաւոր եւ հիմնական

ս գտնվում են կեղծ կեցության մեջ, եւ այդպիսի մոլի {հակառակության} դեպքում հազիվ թե կարող է արմատական հեղաշրջում տեղ

տովանել՝ ի՞նչպէս կարելի է, որ մի Պապական աբեղայ {հակառակուի} այնպիսի մի մարդու, որ Աստուծոյ փոխանորդ էր, արք

, ինչպէս շունը մի կտոր կաշիով, թելադրում են նոցա {հակառակուիլ} ամենայն բանի եւ ամենայն մարդու, զօշոտում են եւ զ

որա թուլութիւնը, այնուամենայնիւ մեղք էր համարում {հակառակուիլ} Մանուշակի խօսքին: Եւ այս պատճառով եւս բժիշկ կանչ

ուրեմն կասկած չ'կայ, որ բոլորը միասին առած, եթէ {հակառակուին} Պապին, հերետիկոս կը համարուին, եւ ժողովը, որ Պ

էական հաւատոյ Վարդապետարանի մէջ, պ, Այվազովսքին {հակառակում} է բուն հայոց եկեղեցու վարդապետութեան: - Տպագր

յայտնի յայտնի, ինչպէս ինքը Իգնատիոսը ասում էր, {հակառակւում} էին Աստուածային հոգուն, որոշեց Փարիզ գնալ, ուր

ին խնդրւում է թոյլտւութիւն: Խելքս չէ հասնում այս {հակասական} խօսքերին: 23-ին երեկոյեան ստացայ երկու նամակ, մ

ը: Այս տեսակ մշակութիւնքը արդէն իրենց սկզբունքով {հակասական} են նոր լեզուի մշակութեան սկզբունքին, որ է որքան

ծածության մեջ մտցնելու մեր սկզբունքին ուղղակիորեն {հակասող} սխալը: Չէ՞ որ Տուրինյան պալատի օրինակելի բանավիճ

ակից հանելու համար, ձգել է նորան մի տրամաբանական {հակասութեան} մէջ: Սուրբ Խաչի պասին էր, որ Սօսը յայտնի տեսաւ

Պռոշեանցը առանց հարկի եւ ստիպողութեան ընկել է այս {հակասութեանը} մէջ: Եթէ մտածենք, թէ նորա դիտաւորութեանը եղել է

րձրացնում են իրենց գլուխը: Այսպիսի թերութեանց եւ {հակասութեանց} կարգ ենք դնում մենք, օրինակի համար, հետեւեալ մի

քանզի ըստ մտաց պապական եկեղեցւոյ առեալ զայս բան, {հակասութիւն} լինի խոստովանութեանց Շնորհալւոյն այլուր: Դերանու

նդակութիւնը։ Յառաջաբանը կարդացողքը պէտք չէ՛, որ {հակասութիւն} համարեն նորա մէջ հարեւանցի յիշուած, բայց Թղթում

դնէր դարձեալ Մուշէի անունը, որովհետեւ անհաշտելի {հակասութիւն} է դուրս գալիս։ Փարպեցին իր Թղթում իր Սիւնեաց աշխ

նական կրակը եւ այլն, եւ այլն իրենց գաղափարներով {հակասութիւն} ունէին կանթեղի գաղափարին: Նոյնպէս եւ լուսատու մի

), իրենք կը տեսնեն մեր տեսած անբնականութիւնը եւ {հակասութիւնը} ։ Այսչափ միայն ասում ենք, որ վիպասանութեան շինու

, իրենք էլ կը տեսնեն մեր տեսած անբնականութիւնը եւ {հակասութիւնը}: Այսչափ միայն ասում ենք, որ վիպասանութեան շինու

է ամէն բան, այնպիսին պիտի որ եւ Աստուածաշնչի մէջ {հակասութիւնք} եւ մինչեւ անգամ աստուածընդդէմ հայհոյութիւնք գտնէ

ամէն բան առաջանալ, ուստի եւ այնքան անբնական չեն {հակասութիւնքը}, որքան այն, որ Համասփիւռը վերեւում յիշած Փարպու

չորս (եր. 172): Թերութիւնը չենք համարում այս {հակասութիւնքը} (թէեւ չլինէին լա՛ւ էր), որովհետեւ բանի ընթացքը

բացարձակորեն ստրկանալը մեզ ուղղակի կհասցնի անվերջ {հակասությունների}: Չէ՞ որ ժողովուրդը թողել է կամ այսպես ասած՝ ապր

նգաւոր կերպարանքով: Վերանորոգութեանց իրացուցումը {հակասում} է անգլիական տէրութենական սկզբունքին, այս պատճառո

լեզուի գաղափարը։ Այս տեսակ մշակութիւնը ինքն իրեն {հակասում} է նոր լեզուի մշակութեան գաղափարին, որ է որքան կա

լայնէր փոր, Այլ յորժամ գահ արքայից ՚ի վայր {հակեաց} ակնկոր... Զորո՛ց ճշտիւ վիպեցից ինձ ամենայն է հա

ի իրաւունքը, եթէ քաղաքական կամ քրէական ատեանները {հակին} դէպի անարդարութիւն: Եւ մի՞թէ եկեղեցականը, գո

Մոսկով չեն եկած Սիբիրից ո՛չ ձեր եղբայրը, եւ ո՛չ {Հակոբ} Մաթեւոսյանը: Տեր Մովսեսը ստացավ ավագ քահանայո

թյան: Կարելի է դրականորեն ասել, որ հրեաները {Հակոբի} ժամանակներից մինչեւ այսօր ստրուկ են եղել: Նրանց

յտնի երեւում էր թե ինչ տագնապի մեջ եք, ստացա պ. {Հակոբյանց} շնորհքով: Նամակը մի փոքր ուշացել էր, քանզի Եգիպ

Քնուկ վրացու նկարէն վարդիկի վերայ թափելը. {Հակուած} դէպի ղալեանի ծուխը ի ծաղկաւէտ դիւան Մարգարտ

ւնից, ազատուի վերը յիշուած անձերի ձեռքից (որոնք {հակուած} են կաթոլիկութեան կողմը) եւ միաժամանակ յարելու նր

ի հաշուով: Եւ այդ հարստութիւն չէ, այլ պատահական {հակումն} հարստութեան կշռի, երբեմն դէպի այս եւ երբեմն դէպի

եւ այլն եւ այլն, թերեւս, համաձայն իրենց բնածին {հակումների} կարող են ձեռներեցություն հայտաբերել աճուրդով վաճա

հիշյալ երկու կացությունքը գործ տեսան եւ ամոթահար {հաղթահարեցին} ազնվական կացությունը, որ հերիքանալով անձնական դյ

մեր ազգի մեջ մինչեւ այժմ եւս խավարը եւ սուտը պիտի {հաղթանակե} լույսի եւ ճշմարտության վերա: Մեք բոլոր բան հասկա

հենց միայն հիացմունքից, հենց միայն բանականության {հաղթանակից} կարելի էր մեռնել: Ափսոսալ միայն կարելի է, որ քի

պելով, պատմական մահին հետ մարտ դնե եւ քանի որ չէ {հաղթել} ու չէ դուրս եկել ներկայից, ապագայի մեծ ճանապարհը

նորհներին, ընկերակից լինել հառաջադեմ ժամանակին, {հաղթել} ասիական բնության պղտոր եւ անմխիթար հատկություններ

պատուութիւն Ձեր, շնորհ ունիմ խոնարհաբար խնդրել, {հաղորդ} կացուցանել զիս տեղեկութեանց, վերաբերելոց առ այսո

առանց ամենեւին հոգով սրտով իր էրկայ դաւադրութեան {հաղորդ} լինելու: Ազգակցական եւ քոյր-եղբայրական բնական կա

անը, որ դու, հավանորեն, կստանաս վաղը: Ինձ {հաղորդած} քո բոլոր տեղեկությունների համար շատ եւ շատ շնորհա

ւ երկու սեռի բարեկամներիս՝ իմ ` ողջույնը: Տանից {հաղորդած} լուրը, թե մերոնք բոլորն առողջ են՝ ինձ ուրախացրե

եմ շահագրգռել նրանց հանուն գիտության, երբ նրանք {հաղորդակից} չեն այդ գիտությանը: Էլ ինչո՞վ ես կարող եմ նրանց

ամբ կախարդութեան: Հաւատամք ՚ի փրկութիւն հոգւոց, {հաղորդակցութեամբ} դիւաց: Իսկ որք ասեն, թէ չի՛ք կախարդութիւն, կամ

լ իւրեանց համար: Այստեղից ջոկ մնում է մի այլ եւս {հաղորդակցութեան} տեղ. այդ Սուրբ Խաչն է: Սուրբ Խաչի անունով վ

փակում էր ճանապարհս։ Այժմ քո նամակը յայտնեց ինձ {հաղորդակցութեան} հնարը, եւ դու կարող ես մի քանի ձայներ լսել մեր կ

երի ձեռքով, երբ սոքա կտրուեցան պապականութեան հետ {հաղորդակցութենից} ։ Դպրոցի ծանրութիւնը գտանւում է Կոստանտնուպօլսի Հ

ւս Չինաստանի նման հեռանում էր օտարասահման մարդերի {հաղորդակցութենից}, բայց այս տեղում թոյլտւութիւն կար ամենայն տեսակ

: Ի՛նչ ասել է կենտրոնանալ իւր մէջ: Կտրել ամենայն {հաղորդակցութիւն} այն առարկաների հետ, որ շրջապատում էին մի արարած

ր հարկ, ո՛չ երկրագործութիւն, ո՛չ ճանապարհ, ո՛չ {հաղորդակցութիւն}, ո՛չ գիտութիւն եւ ո՛չ արուեստ: Տէրութեան կառավա

րքիան Եւրոպա չէ: Նա չունի ոչինչ ճանապարհ, ոչինչ {հաղորդակցութիւն}, որ անհրաժեշտ են թէ՛ երկրագործին՝ իւր բերքը տան

որ Բարսելոնում ժանտախտ է յառաջացել եւ թէ ամենայն {հաղորդակցութիւն} այս քաղաքի հետ կտրուած է, յետ դարձաւ վերստին Ման

նը դէպի պապը եւ նորա Յիսուսեան կարգի հետ ունեցած {հաղորդակցութիւնները}: Երբ որ պապը շտապում էր պատժել նորա ապերախտութիւ

անելով նախնական արմատն ու հիմքը, պարզ ու գեղեցիկ {հաղորդակցվի} ժողովրդի հետ, ժամանակակից կենդանի հայկական լեզվի

1846 ամէ յիշեալ կաթոլիկն չէ՜ երբէք խոստովանեալ եւ {հաղորդեալ} ի մերում եկեղեցւոջ, զորմէ կարեն վկայել ամենայն ք

նայն քահանայք Նախիջեւանայ բ) միշտ խոստովանեալ եւ {հաղորդեալ} է, որպէս ինքն ըստ այնմ եւ ընտանիք նորին ընդ ձեռն

ն ժամանել. եւ այլք ընդ դասակս այծեաց ձախակողմեան {հաղորդեալք} գնային անդարձութեամբ 'ի խաւարն արտաքին։ Ոմն յԱնձ

մեզ վիճակված չէ շուտով տեսնվել, ապա մի՛ մոռանար {հաղորդել} ինձ ձեր հետապնդումների արդյունքները՝ ռնգեղջյուրի

ող էի ես գրել իմ ներկա վիճակում: Ա՜հ, խնդրեմ {հաղորդել} Անանիային, որ ես հանրագիտական բառարանը որոշ տեսա

յուն ստանաս, ապա, հավատացած եմ, չես մոռանա ինձ {հաղորդել}: Առայժմ չեմ կարող ավելի ծավալել այս նամակը, եւ

տ օրերս Անանիային նամակ կգրես, ապա չմոռանաս նրան {հաղորդել} իմ սրտանց շնորհակալությունը մեր բարեկամների եւ ծա

ուրախ եւ երջանիկ: Ահա այն ամենը, ինչ կցանկանայի {հաղորդել} նրան, եւ ավելի... առայժմ ոչինչ: Հույս ունեմ

ատկացրի: Երեւի Անանիան մոռացել է տեր Մովսեսին {հաղորդել} իմ շնորհավորանքը՝ նրա հարեւանի գրական ժողովածուն

Աֆանասեւնայից իր նեղության համար, եւ խնդրում եմ {հաղորդել} նրան, ինչպես եւ երկու սեռի բարեկամներիս՝ իմ ` ո

ացի ձանձրոյթից եւ տխրութենից, որին չեմ ցանկանում {հաղորդել} իմ ընթերցողքը կամ բարեկամքը, եւ եթէ մի նշանաւոր

щать բայերը անխտիր եւ ընդհանրապէս թարգմանւում էին {հաղորդել}, հայկական ոգուն ընդդէմ բաղդասելով, ինչպէս լուր

, հայկական ոգուն ընդդէմ բաղդասելով, ինչպէս լուր {հաղորդել}, նամակ հաղորդել եւ այլն եւ այլն, եւ երբ մենք,

ընդդէմ բաղդասելով, ինչպէս լուր հաղորդել, նամակ {հաղորդել} եւ այլն եւ այլն, եւ երբ մենք, հաւատարիմ մնալով

դու մէջ, եւ եթէ այդ մարդը չէ կարող ուրիշները եւս {հաղորդել} նորան: Գիշերը, երազում տեսայ իմ յաւերժահարսը,

տք անուանում էին իւրեանց եւ ամենեւին կամք չունէին {հաղորդել} ուրիշները իւրեանց գաղտնիքին, ասելով, թէ սարսափե

եւ ի փոքր ի շատէ լուսաւորութենէ, զոր կարողք էաք {հաղորդել} նմա լոյս առեալ յԵւրոպականաց: Անգրասիրութեան եւ ա

յդոքիկ միով միաբանական հոգւով գուն գործեալ ճգնէին {հաղորդել} զժողովուրդն գիտութեանց, տալով զայնս ի լեզու հասկ

քդ այդոքիկ մայր եղեալ երբեմն զաւակաց կարէին զնոսա {հաղորդել} նոր հայախօսութեան, կորզել ի բերանոյ նոցա զօտար բ

սպանութիւնը), միւս օրը խոստովանեցրել է նորան եւ {հաղորդել} Յիսուսեան Կօլլեգիումի մէջ։ Բարրիերը պատժուեցաւ (

է գեթ: Հենց որ նամակս ստանաս, գնա նրա մոտ եւ, {հաղորդելով} իմ բարեւը, տեղեկացիր նրա կացության մասին, եւ կա

ճությամբ կատարելու եւ ինձ զանազան տեղեկություններ {հաղորդելու} համար, որոնցից ամենից ավելի աչքի է ընկնում հայ պ

ւմ մտանել ստորակարգ մարդերի տուն Սուրբ Խորհուրդին {հաղորդելու} համար՝ հիմնուելով այն բանի վերայ, թէ ամենայն Բր

այում ենք, որ ստորակարգ մարդերը Սուրբ խորհուրդին {հաղորդելու} ժամանակ ճիշտ պահուի քահանայական կանոնը, եւ կատար

կ, կը լցնեմ քո ցանկութիւնը, որքան կարող եմ, կը {հաղորդեմ} քեզ այդ խորհրդական մատանու պատմութիւնը, որքան ին

գերազանցությանը գրքերի եւ ողջույնի համար. խնդրեմ {հաղորդես} նրան իմ անկեղծ հարգանքը: Հավանորեն մոտ օրերս

շնորհավորանքը (եթե կարելի է այսպես արտահայտվել) {հաղորդես} ամենաբարի Մարիա Նիկոլաեւնա Պանովային: Ես շատ հաճ

տ ուրախ եմ Րեստենի վերաբերյալ: Խնդրում եմ բարեւս {հաղորդես} Կովալսկուն եւ շնորհավորես նրա դիսերտացիայի վերահա

ություն Ս. Գ. Սուլթան-Շահին եւ շնորհակալություն {հաղորդեցեք} իմ նկատմամբ նրա ջերմ վերաբերմունքի համար: Այդ ի՞

որբուկի, իմ սիրելի Սաշայի: Դրա հետ մեկտեղ նրան {հաղորդեցեք} առ նա ունեցած իմ խորին հարգանքն ու պատիվը: Տե

անը դեռեւս չունեմ: Խնդրում եմ անկեղծ հարգանքս {հաղորդեք} նորին գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շահին եւ եր

ութիւն առդնէին եւ անհակառակ բարս ունիլ, ուստի եւ {հաղորդէին} յԱստուածայինս ընդ բուն իսկ չարափառս, առանց ինչ բ

է դնէիր այն սառուցեալ մարդին, նորան կենդանութիւն {հաղորդէր} ։ Մեք, այսքան քննելով այդ լեզուի ուղը եւ ծուծը,

տվի նորին գերազանցության պ. պարետին, որ նա քեզ {հաղորդի} այդ մասին: Վեպերը ձանձրացրել են, իսկ բառարաններ

Եթե Անանիան տեր Մովսեսին նամակ գրի, ապա թող նրան {հաղորդի}, որ նրա (այսինքն տեր Մովսեսի) համար վատ կլիներ

հաջողություն եմ ցանկանում նրան իր գործերում: {Հաղորդի՛ր} իմ բարեւը մեր ծնողներին, եղբայրներին, քույրերին

լ, եւ ի՞նչ տպավորություն թողեց այն: Եթե գիտես՝ {հաղորդիր} ինձ: Հուսով եմ, որ դու տնեցոց հաճախ ես գրում եւ

գալիս, տեսնենք վաղն ինչպես կլինի: Ողջույնս {հաղորդիր} նորին գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շահին, Անա

: Հավանորեն մոտ օրերս Անանիային նամակ կգրես, {հաղորդիր} նրան ողջույնս եւ ասա (իհարկե նամակում), քանի ո

ւ անպետք կլինեի ճարպակալման համար: Խնդրում եմ {հաղորդիր} անձամբ Մարիա Նիկոլաեւնա Պանովային իմ ջերմաջերմ պա

ի, նրա խիղճը, համենայն դեպս, մաքուր է: Բարեւս {հաղորդիր} Ս. Ի. Նազարյանցին եւ Ֆեդինկային: Վերջինս, հավ

անությամբ, կամ թե այս կամ այն բանն եմ գրում: {Հաղորդիր} իմ հարգանքը կնոջդ, իմ ամենասիրելի քրոջ Ֆլորա Պետ

երումս Նախիջեւան ժամանած Անդրեաս եպիսկոպոսի մոտ, {հաղորդիր} նրան իմ բարեւը, ի սրտե հաջողություն եմ ցանկանում

չի ունենա. պետք է, չէ՞ վերջացնել երբեւիցե: {Հաղորդիր} իմ բարեւները երկու սեռի բոլոր բարեկամներիս։ Հ

ս բանի մասին: Իսկ երբ, թէեւ ակամայ, Կաթողիկոսը {հաղորդուեցաւ} յունական խորհրդին, այն ժամանակ մեծ շշունջ ընկաւ

խարդութեան, որ ենթադրւում է, թէ լինում է դեւերի {հաղորդութեամբ}, թերի է: Ուրեմն կախարդութիւնը եւ դեւերը հա

, այսմ կարեն վկայել տոմարագիրք խոստովանութեան եւ {հաղորդութեան} լատին եկեղեցւոյ Թաղանրօգու, որպէս եւ քահանայն նո

աղորդուիլ: Սակայն պիտոյ է ասել, որ դոյն այդ {հաղորդութեան} օրում, մի եպիսկոպոս չհաղորդուեցաւ եւ, դուրս գնա

ց եւ այս, թէ ինքը՝ Ներսէսը, հակառակ է յունական {հաղորդութեան}: Կայսրից փոքր յանդիմանութիւն չլսեց Ներսէսը այս բ

արմնոյ՝ ո՛չ լրացուցանէ զխորհուրդ պատարագին կամ՝ {հաղորդութեան}, քանզի որոշակի հրամայեցաք բերել ի նուէր զհաց եւ

թողութիւն տալ այն մեղքերին միայն, որ յիշուած էին {Հաղորդութեան} ասուած կոնդակի մէջ։ Այս բոլոր բաները լինում էին

ողութիւն տալ այն մեղքերին, որ յիշուած են " Սուրբ {Հաղորդութեան} " ասուած կոնդակի մէջ։ Այս կերպով Աբեղայական

կ Յիսուսեանների վերայ։ Շատերը մեռանում էին առանց {հաղորդութեան}, բայց չէին ընդունում Unigenitus կոնդակը իբրեւ կր

դաբաշեւին ասել, թէ " Հայոց եկեղեցու ընդհանրականի {հաղորդութենից} բաժանմանը յարակից եղան կորստական հետեւանք ազգի բա

արտաքսուեցան եկեղեցուց եւ զրկուեցան սուրբ խորհրդի {հաղորդութենից} ։ Յիսուսեանք համոզում էին Պապին, որ նա այս կոնդա

րժանութիւնը, կտրում է, բաժանում է նորան իւր հետ {հաղորդութենից}, երբ ազգը, զզուելով այդպիսու գործերից եւ պարտաւ

մարտութիւնը, որովհետեւ սկզբից մինչեւ այսօր սուտը {հաղորդութիւն} չունի ճշմարտութեան հետ, խաւարը՝ լուսի հետ։ Բայ

Դիսսերտացիօնին է ցուցանել, թէ մարթ է ուղղափառաց {հաղորդութիւն} առնել ընդ հերձուածողաց 'ի հոգեւորս, կարծիք մերժե

նչեւ ապաշխարութեամբ չքաւէ իւր մեղքերը, չեմ կարող {հաղորդութիւն} ունենալ նորա հետ " ի հոգեւորս ", որպէս լոկ քրիստ

նց եկեղեցին անարգելու ընդունել մի այդպիսի մարդ եւ {հաղորդութիւն} ունենալ հետը եկեղեցաբար, թող ընդունին, այդ նոցա

ու, մի՞թէ կարօտ է այսօր քո սուտին: " Զի՜նչ {հաղորդութիւն} լուսոյ ընդ խաւարի "... " Սուտն ի հօրէն սատանայէ

նորա հոգեւոր իշխանութենից, իսկ այժմ կտրելով իւր {հաղորդութիւնը} Յոյներից եւ բոլոր Արեւմտեան եկեղեցիներից, որ այն

ացնել, թէ Հայք, վերստին (իսկոյն) մերժելով այդ {հաղորդութիւնը}, ցաւէին իւրեանց բաժանուելու վերայ: Եթէ պիտի ցաւ

Ներսէսը՝ իւր եպիսկոպոսներով հանդերձ, ստիպուեցաւ {հաղորդուիլ}: Սակայն պիտոյ է ասել, որ դոյն այդ հաղորդութ

արեկամությունը: Միայն թե չհասկացա՝ ինչի համար է {հաղորդում} ինձ տորոնի լատիներեն անունը, հավանաբար երբեւէ մե

դիաստազզի մասին, լծակի մասին, որն առաջինն է ուժ {հաղորդում} ամբողջ մեխանիզմին: Ո՞ր սաքսը կամ նորմանը, կամ բ

, բայց եթէ մին թարգման, որ մտքի ծնուցածը դուրս է {հաղորդում} ուրիշներին։ Տարակոյս չկայ հին լեզուի մէջ ուղեւծո

քի չեմ տեսնում, ոչ մի նորություն չգիտեմ, որ ձեզ {հաղորղակից} դարձնեմ. ինձ համար այսօրը երեկվա կրկնությունն է

վս Ներսիսեան (պտուղ արտասուաց Եփրեմ Կաթողիկոսի ի {Հաղպատ} ), չէ կարող երբէք մի ուրախութիւն գոյացնել իմ մէջ

. վերջինս պետք է հանձնել մեր հարազատներին, որոնք {հաճախ} են լինում Մոսկվայում. Կարպովն ստացե՞լ է արդյոք ք

նգնում են վաղուց անհետացած իրականության պատկերը: {Հաճախ} է պատահում, որ այդպիսի մարդիկ, որոնք օժտված են

գիտես՝ հաղորդիր ինձ: Հուսով եմ, որ դու տնեցոց {հաճախ} ես գրում եւ հետեւաբար, իմ եւ քո առողջության մասի

դես ամենաբարի Մարիա Նիկոլաեւնա Պանովային: Ես շատ {հաճախ} եմ մտածում նրա ներկա վիճակի մասին, մանավանդ այն

նակ եմ կալանքի տակ: Շատ հավանական է, որ նա այժմ {հաճախ} է կրկնում Ռեպետիլովի խոսքերը. " բոլորը բաժանվեցի

որ հայերը ծարավի են դրան: Այդ առաջարկությամբ ինձ {հաճախ} էին դիմում, բայց ես այն ժամանակ հնար չունեի դրան

նում էին անձեռնմխելի, թեկուզ պետք է խոստովանել, {հաճախ} անհրաժեշտ էր լինում դրանց գործածել, բայց մենք,

յուն մինչեւ ուրբաթ: Գրի՛ր Անանիային եւ ասա՛, որ {հաճախ} գրի: Քո Միշել Հ. Գ. Կա՞ արդյոք ռուս

արելի է նույնպես մի բան անել, բայց շատ դժվար է. {հաճախ} հիշողությունս հրաժարվում է օգնելուց եւ շատ բնական

ովիչին: Խնդրում եմ, հնարավորության սահմաններում {հաճախ} գրես ինձ, մանավանդ, եղբայր, տառապում եմ ձանձրո

որ մշակել է առանձնապես աննորմալ տոնի ձայնալարեր: {Հաճախ} կարեւորագույն ժողովներում, օրինակ, պառլամենտներ

Ղազարոս եղբորը մեր ընտանիքի կացության մասին. շատ {հաճախ} անիմաստ նամակներ ենք ստանում, որոնք, փոխանակ ու

ց: Խնդրեմ այս մասին հայտնես նրան: Խնդրում եմ {հաճախակի} գրես Ղազարոս եղբորը մեր ընտանիքի կացության մասին

ւթյուն փայլում է անդադար շոգենավերի եւ անցորդների {հաճախության} պատճառով: Բայց ես դրանից էլ օգուտ չպիտի քաղեմ.

պ, երկնային քաղաքացի եւ առաքելականաւդ հեզութեամբ {հաճեաց} ներել քումդ ապիրատ զաւակաց, որոց բանդագուշեալ ի

լեւս լաց չես լինի ու չես տրտմի, այնպես չէ՞: Ինձ {հաճելի} է նախօրոք անսահման հավատալ քեզ այս խնդրում, ինչպ

(հայերին) դասել գնչուներից հետո: Խմբագրությանը {հաճելի} չէ՞ արդյոք համաձայնել, որ Եվրոպայում՝ Ռուսաստան

այի մասին խոսենք, որովհետեւ անցյալի հուշերը թեեւ {հաճելի} են, միայն մասամբ են բուժիչ բալասան դնում ներկայի

ով, կօգտվեմ տրված դասերից: Ի՞նչ խոսք որ, ավելի {հաճելի} կլիներ, եթե մեկ ուրիշը հանձն առներ ձեռնարկելու մ

աքացիական եւ սոցիալական տեսակետներից պատվավոր կամ {հաճելի} կացությունները բնավ անհրաժեշտ չեն մեր հասարակական

նում նոյնպէս, որ Պ. Չերքեզեանի գործը շատ եւ շատ {հաճելի} էր եղել մի այլ երկակենցաղ պարոնի, որ թէեւ ատում

ՍԻՆ (Նամակ խմբագրին) Ողորմած պարոն, Այն {հաճելի} համոզմամբ, որ մեր ժամանակներում լուսավորության յ

տէի, եւ թերեւս այդպիսի բաներով կարողանայի մարդու {հաճելի} լինել։ Բայց ես մի ուրիշ նո՛ր բան էլ ասեմ Տիրո

թե ոչ ավելի բանաստեղծականը, այնուամենայնիվ ավելի {հաճելին}: Մակոլեյն, ըստ սովորականին, կկարդամ հաճույք

ր հոգիների անդաստանքը, որով ծաղկելով՝ քո կամքիդ {հաճելու} արժանի պտուղներ բերենք եւ քե՛զ մատուցանենք։ Ա

եզ, արգոյ պարոն, թէ ՚ի շնորհս համարեցայց, եթէ {հաճեսջիք} տալ ինձ զխնդրեալն տեղեկութիւն: Ընկալարուք, ա

եւ ապահով ճանապարհաւ զամենայն զթուղթ առ Ձէնջ եթէ {հաճեսջիք} շնորհել: Զայդ ամենայն պարտ է կնքել ի մի ծրար

, զի թէ վեհափառութիւնդ շնորհաբաշխ կոնդակաւ ձերով {հաճեսջիք} յանձն առնել, որպէս երեսփոխանի ՚ի ձերմէ կողմանէ պ

այն զայս մի պարտ համարիմ զեկուցանել վեհիդ, զի թէ {հաճեսջիք} զայդմանէ կոնդակ տալ պ. Յարութիւնի Աբգարեանց, հա

, տալ զտեղեկութիւն տէրութեանն Անգլիոյ, որպես զի {հաճեսցի} տէրութիւնն այն ազդել գլխաւոր կառավարութեան իւրում

ւմ, համաձայն միջնորդութեան նորին վեհափառութեան, {հաճեսցի} զգացուցանել զտէրութիւնն Անգլիոյ ընդ ձեռն նախարարի

ն։ Այլ զի՞նչ, եթէ նախախնամութեան կամք եւ այսպէս {հաճեցան} զմեզ աշխատեցուցանել: Աւա՛սիկ արգասիք ընթերց

կ, Երկինքը գահ քեզ համար Ու երկիրը ոտքիդ տակ, {Հաճեցար} դու մատուռն այս Քո անունով կոչելու, Տունն այս,

նք աթոռ Եւ երկիր կայ ընդ աթուր, {Հաճեցար} զանուն Քո Կոչել ի վերայ մատրան, Ի վերա

ոյ, անզարդ եւ անպաճոյճ է նա, այլ կարի ճշմարիտ. {հաճեցարուք} ունկն մատուցանել այնմ, քանզի ոչ բազում անգամ հան

նձնարութիւն Ձեր կատարի ըստ ամենայն ճշտութեան: {Հաճեցարուք}, վեհափառ տէ՞ր, ընդունել զհաւաստիս պատկառ ակնածո

զնակատար կաթողիկոսն ամ[ենայն] Հայոց տէր Մատթէոս, {հաճեցաւ} այսօր հաստատել զթուղթ երեսփոխանութեան իմ եւ արգոյ

ւ այլն, եւ այլն, եւ այլն, նորին վեհափառութիւնն {հաճեցաւ} հաստատել զասացեալ եզրակացութիւն ազգին մակագրելով

ռութիւնն, ժողով արարեալ սինօդական սրբազան հարց, {հաճեցաւ} կոչել եւ զիս, ուր ներկայ էր եւ պաշտօնակատարն պրօ

կան բանից թղթոյն: Այլ յորժամ նորին վեհափառութիւն {հաճեցաւ} կոնդակաւ իւրով պատուիրել Սինօդին պահանջել յԱյվազո

Կեցցէ՜ ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ: Ազատ Աստուածն այն օրից, Երբ {հաճեցաւ} շունչ փչել, Իմ հողանիւթ շինուածքին Կենդանութիւն

ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ Ազատ Աստուածն այն օրից, Երբ {հաճեցաւ} շունչ փչել, Իմ հողանիւթ շինուածքին Կենդանութիւն

եւին Ձեր ամենահպատակ օրինակին, յաւիտենական կամօք {հաճեցաւ} շնորհել Ձեզ ` Արուսեակի առաջին կարգի ասպետութիւնը

: Եւ զայս հպատակութիւն ցուցանեալ մեր Հայրապետին, {հաճեցաք} առնել զայն, բայց ակամայ, քանզի ակներեւ տեսանէաք

ի մեջ քանի մի տողով ուսուցանել մեր տկարությունը, {հաճեցե՛ք}: Ա. բնագիր ասելով (ծան. 4) ի՞նչ եք հասկանում

րեանց զայս պատիւ: Բարւոք առնէր Այվազովսքին, եթէ {հաճէր} ընթեռնուլ զմանրամասնութիւն հրաշափառ խայտառակութեա

Մինչ զրպարտողը խոստանում էր կեանք, Թէ միայն {հաճէր}... լինել համաձայն․ Այն ի՛նչ շնորհք էր, որ

դպրութեամբ պարապողների համար, թող արգոյ տպագրողը {հաճի} ընդունել մեր շնորհակալութիւնը: Ինչ որ վերաբերւու

- Աստուա՜ծ, ճի՛շտ Սանչոյ Պանսա։ " Ասա՛, {հաճի} Կարապետ, Ո՞ւր են կիտուել այդ յիմարք,

Մեր առ ի սրտէ երախտագիտական շնորհակալութիւնը թող {հաճի} ընդունել գերապատիւ հեղինակը, որին հոգով չափ ցանկ

ինէ վարմաք իստերլէր) առնեն զոր հաճին եւ խօսին 'ի {հաճիլ}. (գնա՛ մեռի՛ր, եկու սիրեմ), հատանեն զգլուխս

Արեւմուտքի " ազնիւ հրատարակողը եւ հիմնադիրքը թող {հաճին} ընդունել մեր առ ի սրտէ հրապարակական շնորհակալութի

սնուն եւս. (զեֆքինէ վարմաք իստերլէր) առնեն զոր {հաճին} եւ խօսին 'ի հաճիլ. (գնա՛ մեռի՛ր, եկու սիրեմ)

թէ անախորժ թուին ձեզ, եւ եղբայրական (եթէ միայն {հաճիք} ընդունել) խորհուրդ ենք տալիս ձեզ՝ բան գրելու ժա

թե կկամենաք եւ եթե նորա այստեղ ուսումն առնելը ձեզ {հաճո} չէ, ինձի սիմ սիմ մի ասեք, գրեցեք պարզ, վեր առն

՛րդը՝ Ենո՛վքը, որ օրինաւորապէս ամուսնացա՛ծ էր, {հաճո՛յ} գտնուեցաւ Աստուծու եւ դէպի անմահական վիճակը փոխու

նքուեցաւ Գողգոթայի վերայ, այն ճշմարտութիւնը, որ {հաճոյ} չէ աշխարհին, այն ճշմարտութիւնը, որին ատում են ս

. ԺԴ, համ. 1-22, 27-29 եւ 32։ § 45. " Եւ {հաճոյ} եղեւ Ենովք Աստուծոյ. եւ ոչ ուրէք գտանէր, զի փոխ

ար, - կցորդեց շուտով Մանթուխեանցը: - Ինչպէս {հաճոյ} է ձեզ, - խաղաղ սրտով ասաց պ. Մարկոսը, - ես շատ

Ես չեմ համարձակւում ձեզ արգելք լինել. ինչպէս ձեզ {հաճոյ} է: - Ուրեմն, մնացէք բարեա՛ւ: - Երթաք բար

տութիւն ճանաչեն, զի չեն ուսեալ, զոր ինչ ինքեանց {հաճոյ} տեսանեն եւ ականջաց իւրեանց յարմարաւոր, փարին զնո

րոյ թողեց ձեռքիցը ձիու սանձը այն խորհրդով, որ թէ {հաճոյ} եւ ընդունելի է սուրբ կուսին անհաւատի պատժուիլը,

ոյակապ դպրոց՝ հարուստ ամենայն տեսակ բաներով, որ {հաճոյ} էր բանականութեան, այսինքն՝ ձեռագիրներով, մատեն

տութենովը եւ խիստ բարոյականութենովը՝ չ'կարողացաւ {հաճոյ} գտանուիլ Յիսուսեաններին, որոնք միեւնոյն ժամանակո

որ շատ գեղեցիկ երգում էք: - Խնդրեմ, առանց {հաճոյախօսութեան}... ես ի՛նչ երգող իմ, այսքան հրապարակի մէջ, ա

եկայ Ոլիմպոս: Դուք լսում էիք այն միջոցին Աստղկի {հաճոյախօսութիւնքը}: Յանկարծ ականջիս հասաւ սորա բարեխօսութիւնը այն ս

Մ... հասանելուց յետոյ՝ մի քանի օրից յայտնւում է {հաճոյակատար} գործակատարը եւ խնդրում է տալ ինքեան իւր 2000 մանէ

շառքը ձեռքին նստած է պատրաստ, նա կարող է դորանով {հաճոյանալ} մարդերին եւ մի անցաւոր եւ ունայն փառք ճարել, իսկ

ն է, որ գործ է դնում Պ. Իսահակեանցը՝ կամենալով {հաճոյանալ} մեծատուններին եւ միւսներին եւ մեզ որպէս թէ վատամա

յց ի՞նչ առնես, այդպիսի բռնակալ մարդերի չէ կարելի {հաճոյանալ} առանց մի քանի զրպարտութիւն գործելու, առանց մահապ

ր երկու շարժառիթ. մինին հետեւելով՝ աշխատում էին {հաճոյանալ} ազգին, միւսին հետեւելով՝ հաճոյանալ Հռովմի պապին

աշխատում էին հաճոյանալ ազգին, միւսին հետեւելով՝ {հաճոյանալ} Հռովմի պապին։ Ահա գերապատիւ Չամչեանը եւ նորա

Մերուժանն Արծրունի, որ թագին ցանկացեալ պատուոյ՝ {հաճոյանալ} նկրտի Շապհոյ Պարսից արքայի, եւ այրէ զամենայն գրե

ամենայնի յարմար հնդկաց ճաշակին՝ նորանց կամենալով {հաճոյանալ}, քան թէ Քրիստոսի վարդապետութեանը։ Եափոնիայից սկ

տես անդամների անձնասիրութիւնը եւ, այդ ճանապարհով {հաճոյանալով} ազգին, տարածել իւր անճոռնի լրագրի համարները՝ ար

Բայց ծածկել եւ վարագուրել ճշմարտութիւնը աշխարհին {հաճոյանալու} համար, սատանայի գործ է. հեռի՛ մեզանից, եւ մեք

, այլեւ այն գազանական անգթութիւնը, որ Բէգզադէին {հաճոյանալու} համար ցոյց տուեց իւր քեռորդուն՝ խլելով նորա ձեռք

անաւորը չկայ. նա աշխարհի երեսին անցաւոր բռնակալի {հաճոյանալու} համար չխնայեց իւր եղբարքը, որոնց երախտապարտ էր,

արածուեցաւ, թէ այդ բանը եղել է Կարդինալ Րիշիլէին {հաճոյանալու} համար, որ հովանաւոր էր Յիսուսեաններին։ Արդարեւ

ելուց յետոյ եւ իւր սրամիտ խօսքերի համար թագաւորին {հաճոյանալուց} յետոյ մի անգամ ասաց թագաւորին. " Ձեր Մեծութիւնը

ն, հագնում էր Բօնզի հագուստներ, կեղծաւորութենով {հաճոյանում} էր Մանդարիններին, իւր անձը սիրող էր ցոյց տալիս ն

հոգին, Տո՛ւր մեզ տաղեր, վէպ, առակ, {Հաճոյացիր} մեր սրտին։ Թո՛ղ դատարկ բաներ լինին,

ամենայն ուրախութեամբ վայելեսցեն ըստ կամաց եւ ըստ {հաճոյից} իւրեանց: Հինգերորդ, նախ քան զմահն իմ, եթէ

վերջաւորելոյ զմեծագումար դրամոց գործն ըստ քմաց ի {հաճոյս} Խալիբեանի եւ առաքուր կոխելով զշահ եկեղեցւոյն, այ

րծաթոյ, կողոպտեցան յառաջնորդ անուանելոյն, որ ՚ի {հաճոյս} Խալիպեանի՝ այլեւ՝ ՚ի կառուցումն դպրոցի իւրոյ ըն

, որոնց հետ պիտի փոխուի դրամը. այստեղ կամքը կամ {հաճոյքը} հանդէս չունի: Երբ որ երկրագործութիւնը, դրամի հե

ունի, երբ պատերազմ ունի, շատ անգամ իւր մասնաւոր {հաճոյքի} կամ մինիստրի անձնական յարաբերութեան պատճառով յառա

դ չենք կարող. մի մասնաւոր մարդ կարող է միայն իւր {հաճոյքի} եւ զուարճութեան համար կարգադրել իւր ստացուածքը,

դ ազատ Անգլիան: Բայց այս չէ բղխում կառավարութեան {հաճոյքից}, նա ստիպուած է... Ամերիկան պատերազմ ունի ի

տ հրեշտակի, Թէ նա ինչպէս գրկեց կոյսին ` Ոչի՛նչ {հաճոյքն} այդ չի՛ չափի: Խունկ է բերում ստինքներից, Հոտո

զանցանէ ըստ չափ մարդասիրութեան: Ձերով կամակար {հաճութեամբ} համարձակեցայ տալ Ձեզ զվաւերագիր թուղթ լիակատար ե

ուց հրատարակած է մի առանձին մեծ թերթի վերայ: Մեծ {հաճութեամբ} յաջողեցաւ մեզ լսել Պ. Արամեանից, թէ նա շուտով պ

նքով հանդէս հանել որպէս մի նորութիւն. գոնէ աւելի {հաճութեամբ} կը կարդայինք դորան: Ամենայն մարդ, որ կարդացած է

ւնքը գրելու: 7. Բոլոր ուսումնական անդամների {հաճութեամբ} եւ հաւանութեամբ ընդունուած եւ քննութեան դիմացած,

աւոր Ժառանգի Տէրութեան: Թագաւոր Կայսրը, շատ {հաճութեամբ} ընդունելով այս ընծան, պարգեւել է ճարտարագէտ Պ.

գրով՝ " Обозреніе Арменіи " А. Худабашева։ Մեծ {հաճութեամբ} նայեցայ վերնագրին, բայց երբ սկսեցի կարդալ արդէն

ի գործը։ Մոսկուացի հայ սխօլաստիկը մի առանձին {հաճութեամբ} կատարեց այդ յանձնարարութիւնը եւ դեռեւս մեղադրելով

Անծանօթ սիրելի Ես քաջ իմանալով, որ դուք {հաճութեամբ} կ՚ընթեռնուք նորանոր անցքեր, եւ սիրում էք լսել նո

, թէեւ շատ պարապած լինէր առանձին գործերով, քաղցր {հաճութեամբ} սովոր էր մտածել ազատ րոպէների մէջ իւր ազգի վերայ

ն. սիրում էր միայն տպագրութեան սխալանքը, որ մեծ {հաճութեամբ} կարդում էր եւ որ համարում էր միմիայն արժանաւոր գո

ւ ո՛չ ոք չէ կարող հասկանալ, բայց այս պայմանը մեծ {հաճութեամբ} ընդունեց ժողովուրդը: - Բայց դորա մէջ ոչինչ մ

եւէր առաջին անգամ ծայրագոյն Բրամինը: Սատանան մեծ {հաճութեամբ} ընդունեց այս առաջարկութիւնը: Կարդացողը անտար

ընտրում էր այլեւս չորս մարդ՝ անկախ մնալով Կարգի {հաճութենից} ։ Գտանւում էին նոյնպէս Գեներալ-Քարտուղար եւ գլխաւ

ր հիմնէիք տակաւին ամօք իբր երկուք յառաջ: Եթէ {հաճութիւն} լիցի վեհափառութեանդ, որպէս ասացեալ եմ ի միւսում

առաւօտուն վաղ կարդինալին հասաւ, նա առ երեսս շատ {հաճութիւն} ցոյց տուեց եւ հրամայեց բերել կալանաւորներին: Ա՛յ

կարող չյաւելացնել, որ այս կայսերական պարգեւը եւ {հաճութիւնը}, եթէ մի մասնով պիտի վերաբերուին ճարտարագէտ վիմագ

ւ ներքին գործերի նախարարի ձեռքով խնդրել տէրութեան {հաճութիւնը}, որ արտաքին գործերի նախարարը անգլիական դեսպանի,

ւրեանց ջերմեռանդութիւնը, որ կարողանան շահել Պապի {հաճութիւնը}. ցրուեցան բոլոր Իտալիայի քաղաքները եւ սկսեցին քա

բուրգ Սիրելի եղբայր. Երեկ երեկոյան մեծ {հաճությամբ} ստացա քո փետրվարի 12-ին գրած նամակդ հռչակավոր հան

ից Ֆոշեն: Մակոլեյն, իր մշտական հումորով ինձ մեծ {հաճույք} է պատճառում: Գերվինուսն առայժմ լուրջ գրող է, չգ

խարհում: Հարցնում եմ ձանձրույթից, իսկ պատասխանը {հաճույք} կպատճառի ինձ: 80. ՂԱԶԱՐՈՍ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԻՆ 2

ւց առաջացած կողքիս ցավը, ինձ զրկում են պարապելու {հաճույքից}: Դժվարությամբ եմ նստում մի հասարակ նամակ գրելու

հաճելին: Մակոլեյն, ըստ սովորականին, կկարդամ {հաճույքով}: Ի՞նչ է, նրա պատմությունը դեռ լույս չտեսա՞վ: Ի

: Ամենուրեք ես ունեմ ծանոթ հայրենակիցներ, որոնք {հաճույքով} կկատարեն իմ հանձնարարությունները, եթե ես կամենամ

կվայում եւ առաջին հատորը ես արդեն կարդացել եմ մեծ {հաճույքով} ։ Հեղինակը պողպատե տրամաբանություն ունի: Չգիտեմ

այ չունին մի որոշ ազդեցութիւն, զորօրինակ՝ հոտ, {համ} եւ այլն, եւ այլն, կամ երբեմն նկատում են, որ մի

ինչեւ այժմ նոքա լեզու չեն մշակած եւ նոր լեզուն ոչ {համ} է տեսել նոցանից եւ ոչ հոտ։ Եւ այս է մանաւանդ պատ

ր սոցա կարգումը են։ Բայց քանի՞ մարդիկ կային, որ {համ} էին տեսանում սորանցից։ Ասածիս անհակառակելի վկայ

յն հեղինակութիւնից կամ համակարգութիւնից, էլ ի՞նչ {համ} կը մնայ մարդկային արժանաւորութեան մէջ: Հազար փիլ

ոյն իմոյ. եւ անուն նորա Նոր"։ Յայտն. գլ. Գ. {համ}. 12։ Թէ մեր բազմերախտ եւ առաքելանման Լուսաւորիչ

արդիկ յամենայն ժամ " (Գործք Առաք., գլ. ԻԴ., {համ}. 16)։ Մեզ թւում է՝ Թղթի յառաջաբանը գրողը այս

, զոր պարտեա՛քն առնել արարաք " (Ղուկ. գլ. ԺԷ, {համ}. 10)։ § 11. " Զի այնպիսիքն սո՛ւտ առաքեալք

" (Թուղթ. Պաւղ. առ Կորնթ., երկր. գլ. ԺԱ, {համ}. 13-15)։ § 12. " Քանզի ոչ եմք իբրեւ զայլսն

օսիմք " (Թուղթ Պաւղ. առ Կորնթ. երկր. գլ. Բ, {համ}. 17)։ " Յոր ինչ ոք համարձակիցի, անզգամութե

նորա"։ Թուղթ Պաւղ. առ Կորնթ. երկր. գլ. ԺԱ, {համ}. 21-33։ Բացի սոցանից, եւ ուրիշ տեղերում առա

տանիսն հաւատոյ ". Թ. Պաւղ. առ Գաղատ. գլ. Զ, {համ}. 10։ Իններորդ դարում ծաղկած հրաշալի Մաշտոցը իր

ամարիմ կղկղանս " (Թ. Պաւղ. առ Փիլիպ, գլ. Գ, {համ}. 8)։ § 15. Բնագիրը. " Առն եղեալ որդի " (

ուք զիս " (Թ. Պաւղ. առ Կորթ. երկր. գլ. ԺԱ, {համ}. 1 եւ 16)։ § 17. Բնագիրը. " Զկեալ զիմ 'ի

էմ, տեղեակ են " եւ այլն. Գործք Առաք. գլ. ԻԶ, {համ}, 4։ § 18. Այստեղ բնագրում այսպէս է ասած. "

ուին եմուտ մահ յաշխարհ " (Իմաստութիւն, գլ. Բ, {համ}. 24), ուստի մենք համարձակուեցանք գրչի աղճատանք

սպանից զՅակովբ զեղբայր իմ ". Ծնունդք, գլ. ԻԷ, {համ}. 41։ Նօտր գրով տպուած խօսքերը հրէական բնագրին մ

մայելացւոցն քսան դահեկանի ". Ծնունդք, գլ. ԼԷ, {համ}. 28։ § 30. " Եւ բամբասեցին Մարիամ եւ Ահարոն

նդ Մարիամ եւ ահա բորոտեալ էր " (Թիւք, գլ. ԺԲ, {համ}. 1-10)։ § 31. Տե՛ս Առաջին Թագաւորութեանց ժ

աւ դիւաց հանէ դա զդեւս " (Աւ. Մատթ., գլ. Թ, {համ}. 34)։ " Ոչ իւիք հանէ դա զդեւս, եթէ ոչ Բէեղզեբ

եղզեբուղա՛ւ իշխանաւն դիւաց " (նոյն, գլ. ԺԲ., {համ}. 24)։ " Բէեղզեբուղաւ իշխանաւն դիւաց հանէ դա զդ

դիւաց հանէ դա զդեւս " (Աւ. Ղուկ., գլ. ԺԱ., {համ}. 15)։ § 33. " Ընդէ՞ր ընդ մաքսաւորս եւ ընդ

ղաւորս ուտէ վարդապետն ձեր " (Մատթ., գլ. Թ., {համ}. 11)։ " Զի՞ է զի ընդ մեղաւորս եւ ընդ մաքսաւորս

մաքսաւորս ուտէք եւ ըմպէք " (Մարկ., գլ. Բ., {համ}. 16)։ " Ընդէ՞ր ընդ մաքսաւորս եւ ընդ մեղաւորս ո

դ մեղաւորս ուտէք եւ ըմպէք " (Ղուկ., գլ. Ե., {համ}. 10)։ " Ընդէ՞ր սա զմեղաւորս ընդունի եւ ուտէ ըն

որս ընդունի եւ ուտէ ընդ նոսա " (նոյն, գլ. ԺԵ, {համ}. 2)։ § 34. " Յայնժամ մատեան առ Նա աշակերտք

եւ քո աշակերտքդ ոչ պահեն " (Մատթ., գլ. Թ., {համ}. 14)։ " Ահա այր կերող եւ արբեցող, բարեկամ մաք

ամ մաքսաւորաց եւ մեղաւորաց " (Մատթ., գլ. ԺԱ, {համ}. 19. Ղուկ., գլ. Է, հ. 34)։ " Ընդէ՞ր աշակ

ն, եւ քոյքդ ուտեն եւ ըմպեն " (Ղուկ., գլ. Ե, {համ}. 33)։ § 35. " Ո՞չ բարւոք ասեմք, եթէ Սամար

ս դու, եւ դեւ գոյ 'ի քեզ " (Յովհ., գլ. Ը., {համ}. 48)։ Տե՛ս նոյնպէս Յովհ. գլ. Է, հ. 20, Ը

'ի Գալիլեէ մինչեւ ցայսր " (Ղուկ., գլ. ԻԳ., {համ}. 5)։ " Գտաք զսա զի թիւրէր զազգս մեր, եւ արգել

՛ս եւ Մարկ., գլ. ԺԵ., հ. 10, Ղուկ. ԻԳ., {համ}. 4, 14, 15, եւ 22)։ " Առէ՛ք զնա դուք, եւ ը

ձերոց օրինացն դատեցարուք " (Յովհ., գլ. ԺԸ., {համ}. 31)։ § 38. Բնագրում ասած է. " Վիճակեցին

ն, որ կախիցի զփայտէ " (Երկր. Օրէնք, գլ. ԻԱ, {համ}. 23)։ Իսկ խաչուիլը համարւում էր փայտից կախուիլ

սպանէք կախեալ զփայտէ " (Գործք Առաք., գլ. Ե, {համ}. 30)։ " ԸզՅիսուս որ 'ի Նազարեթէ՛ զոր օ՛ծն Աստո

մբ... սպանին կախեալ զփայտէ " (նոյն, գլ. Ժ., {համ}. 38-39)։ Այս պատճառով Պաւղոսը ասում է. " Քրիս

յցէ զփայտէ " (Թուղթ Պաւղ. առ Գաղատ., գլ. Գ, {համ}. 13)։ Մեր ուսումնական եղբարքը չնեղանան մեզ, ո

ափ եւս առաւել զընտանիս նորա " (Մատթ., գլ. Ժ. {համ}. 15)։ § 41. " Տեսեալ որդւոցն Աստուծոյ զդստ

յամենեցունց զոր ընտրեցին " (Ծնունդք., գլ. Զ, {համ}. 2)։ § 42. " Եւ ահա այր Իսրայէլացի, գայր

իւն ազգէ յազգ մինչեւ յաւիտեան " (Սաղմ., ՃԵ., {համ}. 30)։ § 43. " Եւ բանակեցաւ Իսրայէլ 'ի Սատտ

այնցանէ քսա՛ն եւ չորք հազարք " (Թիւք, գլ. ԻԵ, {համ}. 1-3, 5 եւ 9)։ " Եւ մի՛ պոռնկիցուք որպէս ոման

արք " (Թուղթ. Պաւղ. առ Կորնթ. Առաջ. գլ. Ժ, {համ}. 8)։ " Պղծեցան նոքա 'ի Բէլփեգովր... բարկացուց

յաճախեաց 'ի վերայ նոցա բեկումն " (Սաղմ., ՃԵ, {համ}. 28-29)։ § 44. Դաւթի որդու Ամոնի անզգամութ

ան։ Կամեցողը թող կարդայ, Երկր. Թագ. գլ. ԺԴ, {համ}. 1-22, 27-29 եւ 32։ § 45. " Եւ հաճոյ եղեւ

էր, զի փոխեաց զնա Աստուած " (Ծնունդք, գլ. Ե, {համ}. 24)։ § 46. " Եւ օրհնեաց Աստուած զՆոյ եւ զ

լցէք զերկիր եւ տիրեցէք դմա " (Ծնունդք, գլ. Թ, {համ}. 1)։ § 47. " Եւ ահա կառք հրեղէնք եւ երիվար

ղիա շարժմամբ յերկինս " (Չորրորդ Թագ., գլ. Բ, {համ}. 11)։ Այստեղ յայտնում ենք ընթերցողին, որ Թղթի

տեղ էլ վախճանեցաւ (Տե՛ս Չորր. թագ., գլ. ԺԳ, {համ}. 20)։ § 48. Ամենայն որ հայի 'ի կին մարդ առ

շնացաւ ընդ նմա 'ի սրտի իւրում (Մատթ., գլ. Ե, {համ}. 28)։ § 49. Պաւղոսը ինքն է վկայում. " Եթէ

սի " (Թ. Պաւղ. առ Կորնթ., երկր., գլ. ԺԳ. {համ}. 3)։ § 50. " Այսուհետեւ աշխատ ոք զիս մի՛ ա

իմում կրեմ " (Թ. Պաւղ. առ Գաղատ., գլ. Զ., {համ}. 17)։ " Լնում զպակասութիւն նեղութեանցն 'ի մարմ

մարմնի իմում " (Թ. Պաւղ. առ Կողոս., գլ. Ա, {համ}. 24)։ Ամենայն Հայոց եկեղեցին մեր բազմերախտ Հօր

օրինաց խօսիմ " (Թ. Պաւղ. առ Հռովմ., գլ. Է, {համ}. 1)։ § 52. Բնագրում ասած էր. " Այլ սակաւ

ի միջի ձերում " (Թ. Պաւղ. առ Եփես., գլ. Ե, {համ}. 3)։ § 54. " Ամենայն պոռնիկ, կամ պիղծ, կ

ր մահու չափ են " (Թուղթ Յովհ. Առաք., գլ. Ե, {համ}. 16-17)։ § 56. " Վասն այդորիկ ասեմ ձեզ. ա

ի, եւ մի 'ի հանդերձելումն " (Մատթ., գլ. ԹԲ, {համ}. 31-32)։ " Ամէն ասեմ ձեզ, զի ամենայն թողցի մա

պան լիցի յաւիտենիցն մեղաց " (Մարկ., գլ. Գ., {համ}. 28 եւ 29)։ " Եւ ամենայն որ ասէ բան զորդւոյ մա

հայոյիցէ, մի թողցի նմա " (Ղուկ., գլ. ԺԲ., {համ}. 10)։ Պաւղոսը Հոգւոյն Սրբոյ հայհոյութիւն է համ

հակառակորդսն " (Թուղթ Պաւղ. առ Եբր., գլ. Ժ, {համ}. 26-27)։ Անթողլի է համարում այս մեղքը, ապա ու

դացողը կարո՛ղ է տեսնել այդ առակը Մատթ. գլ. ԻԵ, {համ}. 1-12։ § 58. Սաղմոսիցն է փոխ առնում այս ձեւ

նոցա եւ աղեղունք նոցա փշրեսցին " (Սաղմ., ԼԶ, {համ}. 15)։ § 59. Այստեղ բնագրում այսպէս էր ասած

ցեն դստերք անթլփատիցն " (Երկր. Թագ., գլ. Ա, {համ}. 17 եւ 20)։ Այս Գէթը եւ Ասկաղովնը այլազգեաց

ժողովեցէք 'ի շտեմարանս իմ " (Մատթ., գլ. ԺԳ, {համ}. 29-30)։ § 63. " Եւ հնձողքն հրեշտակք են "

սնէին զբանս նոցա " (Երկր. Մնացորդ., գլ. ԼԶ, {համ}. 15-16)։ " Եւ առաքեաց Աստուած հարցն նոցա զհրեշ

ակս Տեառն ցժողովուրդն " (Մարգ. Անգ., գլ. Ա, {համ}. 13)։ " Զի շրթունք քահանային զգուշասցին գիտութ

կ Տեառն ամենակալի է " (Մարգ. Մաղաք., գլ. Բ. {համ}. 7)։ § 64. " Ես ասացի թէ աստուածք իցէք, կ

, եւ որպէս զմի յիշխանաց անկանիք " (Սաղմ., ՁԱ, {համ}. 6-7)։ " Եւ ասէ Տէր ցՄովսէս ահա ետու զքեզ աստո

ա ետու զքեզ աստուած Փարաւոնի " (Ելք., գլ. Է, {համ}. 1)։ " Ո՞չ յօրէնս ձեր գրեալ է. ես ասացի թէ աս

. ես ասացի թէ աստուածք իցէք " (Յովհ., գլ. Ժ, {համ}. 34)։ § 65. Բնագիրը այսպէս է ասում. " Իսկ

ունելոց եմք " (Թ. Կաթ. Յակ. Առաք., գլ. Գ, {համ} 1)։ § 68. Բնագրում ասած է. " չլսեն զՊօղոսի

" (Թուղթ Պաւղ. առ Կորնթ. Առաջ., գլ. ԺԱ., {համ}. 31)։ (Դատապարտէաք խօսքը պիտի կրաւորականապէս

ելանէր դատաստանն թիւր " (Մարգ. Ամբակ. գլ. Ա, {համ}. 3-5)։ Հարազատ թարգմանութիւն է յունականից, բա

յունական լեզուիցն է մտել, ինչպէս Եբր. գլ. Ը, {համ}. 1, կարդում ենք. " Եւ բանից գլուխ խօսիցս ", ո

ակայն յունական Télos բառը, որ Ժողովողի գլ. ԺԲ, {համ}. 13 թարգմանուած է " վախճան բանիս " - telos logou

ախճան բանիս " - telos logou, եւ Յովհ. գլ. ԺԳ, {համ}. 1 " իսպառ սիրեաց զնոսա " - eis telos egapesen a

Տիմոթէոսին գրուած Պաւղոսի Առաջ. թղթում գլ. Ա, {համ}, 5, թարգմանուած է գլուխ. " Քանզի գլուխ պատուիր

թոյնք իժից 'ի ներքոյ շրթանց նոցա " (Սաղմ. ՃԼԹ, {համ}. 4)։ § 74. Բնագիրը. " Եւ իմոյ չմարթացեալ

եւ 'ի մարդոյ չարէ փրկեա՛ զիս " (Սաղմ., ՃԼԹ., {համ}. 3)։ § 76. Սաղմոսիցն է փոխ առնում. " Բացի

անձանց մերոց, զի ընկլուզաք զնա " (Սաղմ., ԼԴ, {համ}. 21 եւ 25)։ § 77. Այստեղ պ. Էմինը ծանօթաբ

մնալով ազգին եւ եկեղեցուն։ Բայց այս Մեհրուժանն էլ {համ} չ'առաւ իր ուրացութիւնից։ Երբ Վասպուրականի իշխանու

իւր շրջակայքը եւ հանգամանքները, որ ուրախութիւնը {համ} տայ նորա բերանին: Խօսքը մեր մէջ մնայ, մարդը այդ

ս է պատճառը, որ մոխիրը եթէ բերանդ ես դնում, աղի {համ} է տալիս: Իսկ կղմինդրը, որովհետեւ այսչափ բաղադրա

ուսանել անխառն ի մարդկային կանոնադրութեանց, որք {համ} եմ ատութեամբ առ երկնային Վարդապետութիւն Տեառն մեր

ջ չէին հասկացել, եւ որոնք շատ տեղ, այո՛, աղ ու {համ} են տալիս գործին։ Մի՞թէ աւելի լաւ եւ աւելի յարմար

ռաջ չէին հասկացել եւ որոնք, այո՛, շատ տեղ աղ ու {համ} էին տալիս գործին: Մի՞թէ աւելի լաւ եւ աւելի յարմա

րեւոյթի բնական եւ հոգեբանական պատճառը, որ թուրքը {համ} է առնում հայի վհատ ու աղիողորմ խաղերից, տաղերից

մէջ (եր. 1088) կարդում ենք "Ամբերթը գոված ջուր ա, {համա} սրա խումը չունի"։ Այս խում խօսքը ճիշտ այն է նշանա

ն ա էլել, թէ դուզ ա էլել ձեր հետ, չեմ իմանում, {համա} հիմի իմացուեց, էրեկուանից դեսը հարիր հետ կռիւ ա

ստուող փոթորիկը: Եւ այս դեռ բոլորը չէ, "... {Համա}, խե՛ղճ տղայ, զուր ես քեզ տրորում, ինչ կարծես կ

ցը դուրս ա գալի, ամէն բանը խարաբ էլած ա ըլնում, {համա}, էն գիրը մնում ա. արա՛ ինչ կ՚ուզես, լա՛ւ, յետ

ւ, յետոյ կտեսնենք " (եր. 25): Յետոյ- "... {Համա}, դարդակ ամբար, դարդակ ջուալ, էնքան գնայ արի,

66): -"... Ըսենց խորհուրդ արին իրենց միջին, {համա}, աստուած իր բանը գիտի... " (եր. 204):

, տեսնեմ երեսս կը բռնի՞, որ ասեմ Սօսն ա ղրկել, {համա} թէ որ խռովի, չի առնի, յետոյ արի, էշը ցեխից դու

տարեկան մասրաֆ ա էլել, փչացել ա, պտի լրացնենք, {համա} որտե՞ղ, քոմմայ իրանք են ուտում, քեասիբ քիւսուբի

, - պատասխանում է Վայկունը, - էդ դրուստ ես ասում, {համա} ինչքան էլ որ ըլնի, էդքան շատ մասրաֆ խարջ չի ըլնի

րովում, աղավար խօսում, հետը նստում վեր կենում. {համա} ես, որ տեսնում եմ էկաւ, գլուխս առնում եմ կորչու

ինձանից համբա ես, քու տանն էլ ոչով չի վեր գալի, {համա} ես իմ աղքատ տեղովս քեզանից շատ եմ խարջ տալի, կոռ

ն, թէ դու ինձանից լաւ ես. քեզնից խէր կը հանեն, {համա} ինձնից, ութ տարի չարչարուին, չոր ոսկորից սաւահի

ին Ֆրանկլինը"։ Շին. - " Այդպիսի ոչինչ բանի {համա՞ր}. դա ինչ է, որ մարդ փառաւորէ: Մեր գեղումը մի դր

սկոպոսին, հայոց եկեղեցին հռովմէական խոստովանելու {համա՞ր}, որ հանգամանքներից եւ յոյսերից բռնադատուած վազել

- Ինչպէ՞ս, ի՞նչ. այդքան շինութիւն միայն մի ծակի {համա՞ր}: - Այո՛, Ձեր մռայլութիւն, մի ծակի համար.

ց: " Հյուսիսափայլի " խմբագիրը, հրավիրելով {համագործակցել} իր գրական ձեռնարկությանը, ամսագրի նպատակը նշում

ս Շոր կարում է իւր անձին, Որ խորտիկներ {համադամեալ} Կ՚ուտէ հաւուց փորոտին, Որ սովոր է հըրա

որկրամոլութեան), մեզ թւում է, թէ կը մոռնար իր {համադամքը} եւ անուշ կերակուրքը եւ փառաւորապէս կ՚ուտէր Մորժեր

ափառ Քրիստոնեայ, ազգաւ Հայ, քաղաքաւ եւ ծննդեամբ {Համադանցի}, գործով վաճառական, բնակիչ Կալկաթայ քաղաքիս որ ի

Յայտնի լիցի ամենեցուն, զի ես ներքոյ ստորագրող {Համադանցի} Բաբաջանի որդի Մասէհս (որ հասարակ կոչմամբ Աբդալ մ

րանց լուցկիքի տեղ: Ես վաղուց կը փոխէի քեզ, բայց {համադիւական} ապաբաղդութեամբ արժանաւոր դեւ չունիմ... գնա՛:

կը՝ ձեւով միատեսակներն իրար ձգում են, այսինքն՝ {համադրվում} են, բայց եղանակով միատեսակները՝ իրար վանում են

այց եղանակով միատեսակները՝ իրար վանում են եւ չեն {համադրվում}: Յուրաքանչյուր ժամանակ-դարաշրջան իր բնույթըն ու

կայ, յառաջաբանի յիշած վկայութեանը։ § 8. Այս {Համազասպ} Մամիկոնեանի ո՛վ լինելը մեզ չէ ասում Պատմութիւնը,

օր պէս էլ պատւում էին, եւ մանաւանդ է՛լ աւելի տէր {Համազասպը}, որին ողորմութիւն անէ Տէրը ինչպէս Ոնիսիփորի տանը

ամանակ, երբ նորա երկու երանելի եղբարքը՝ Սահակը եւ {Համազասպը}, դահճի ձեռքով մորթուեցան նոյն 786 թ-ի ապրիլի 8-ին

ղթը բարեսէր, մեծ եւ պատուական նախարար Մամիկոնեան {Համազասպի} ) ձեռքով, որ Ղազարի այս տեղից վերադառնալուն բու

բարեպաշտ մարդոց օգնութիւնը ընդունել։ Մամիկոնեան {Համազասպի} համար ասում է. " բազում անգամ հանգոյց զիս եւ 'ի

Եթէ ցանկալի եւ հոգով չափ ցանկալի է նոր լեզուի {համազգային} միութիւնը, ապա ուրեմն պիտի ուրախութեամբ ողջունել

Եթէ ցանկալի եւ հոգով լափ ցանկալի է նոր լեզուի {համազգային} միութիւնը, ապա ուրեմն պիտի ուրախութեամբ ողջունել

իացեալ ի կամս եւ հոգի բազում ինչ է լուսաւորութիւն {համազգեաց}: Ոչինչ անտեղի համարեմք լուսափայլել առաջի հայկ

յն, ինչ որ ստուգապէս չունի, եւ միտք չեմ ունեցել {համազգիների} սիրտը վիրաւորելու, այլ, մանաւանդ, հանդէս տալով

րմութեան, առաքինութեան, եւ ճշմարտախօսութեան իւր {համազգիների} համար: Եթէ գործարանի հոգատարքը չլինէին, նոր վեր

մ է Մարինոսի չար աչքից. դորա ճարն էլ Պէտքականենց {Համազին} երթալ " օխտը ձիու մուննաթ " անելն է, որ գայ աղօթ

արող չէին փակել խօսողի բերանը, ուր խօսք ասացեալը {համազօր} է կրակի եւ սուրի: Այո՛, ձեր անունը այդ աշխարհի

ում կայ նիւթ, որ ասել է ոյժ եւ կարողութիւն դրամի {համազօր}, բայց երբ նա թողեց երկիրը եւ գնաց քաղաք, այնտեղ

եւս, եթէ Հայը միջնորդ կամ գործակատար լինէր երկու {համազօր} աշխարհների մէջ, գուցէ կարողանար ապահով եղանակով

հարկիմք ծառայել: Որպէս զիարդ եւ իցէ, օրէնս այս {համազօր} է վասն անձնիւր անդամոց Քրիստոսեան եկեղեցւոյ - քա

է, թէ ազատութիւնը իսպառ կործանել նախադասութիւնը {համազօր} է վերը մէջ բերուած երկար բարակ ճառին, թէ ինչպէ՛ս

ոյութիւնը կամ կախարդութեան լինելութիւնը մերժելը, {համազօր} է Քրիստոսի փրկագործ տնօրէնութիւնը մերժելու:

ւթիւնը: Հոգեւոր գործերի վերաբերմամբ առաջնին {համազօր} միւս ժողովը, դարձեալ պատրիարքի նախագահութեամբ պա

րի առաջ ապրած հայը այնպէս խօսել, նոյն իրաւունքին {համազօր} իրաւունք ունի այժմեան հայը այսպէս խօսել. ո՛վ հաւ

, հին լեզուի բաղդասութեան իրաւունքը պաշտպանելով, {համազօր} է նոր լեզուն սպանելու եւ ժամանակի եւ պատմութեան ա

ոճով եւ նոր քերականութեամբ։ Մերժել այս իրաւունքը {համազօր} է պատմութեան եւ ժամանակի ազդեցութեանցը տգիտանալու

լ նոր լեզուն, որ նա աճէ հին ձեւի ազդեցութեան տակ {համազօր} է պատմութեան եւ ժամանակի ազդեցութիւնքը եւ իրաւուն

րը եւ քաշել տանել հին լեզուի տրամաբանութեան տակ, {համազօր} է հին լեզուն քարոզելու, որ իր կամքով համազօր է մ

կ, համազօր է հին լեզուն քարոզելու, որ իր կամքով {համազօր} է մարդկային կենդանի խօսքը ուրանալու։ Այն մարդը,

4, Խնդրէ Միքայէլ ջահընկալ Ղազարեան Նալբանդեանց, {համաթուեալ} առ գղերս Նախիջեւանայ սուրբ Լուսաւորչայ աւագ եկեղե

արեւ լուսաւորէ զնոսա յանզուգական բարերարս իւրեանց {համաթուել}, թէ եւ այլում ումեք եւս ժամանակին յաջողեալ էր կա

Մեսրովպ վարդապետ Աղաջրախեան. Թովմա վարդապետ {Համալեան}. Սերովբէ վարդապետ Ճեօվահիրճեան. Թաթէոս

ր չունէր տալու իրաւունք. եւ մի բարձրաստիճան անձն {համալսարա՞ն} է, ակադեմիա՞ է, թէ ի՞նչ է, որ կարող էր մագիստր

. Գ. Երիտասարդ Նազարյանցն այս ամառ կմտնի՞ արդյոք {համալսարան}: Նա վաղուց է խոստացել ինձ իր լուսանկարը (փոքրադ

Ֆեդինկային: Վերջինս, հավանորեն, այժմ զբաղված է {համալսարան} մտնելու քննություններով, հաջողություն եմ նրան ցա

հետեւ եթէ պատահի, որ ասեմ, թէ հայերը մի հոյակապ {համալսարան} ունին, եւ եթէ դուք պահանջէք ինձանից ցոյց տալ այդ

Ինչպէս կարող էին նոքա, պատճառ դնելով Հայաստանում {համալսարան} չլինելը, ուրանալ Հայաստանի իրաւունքը իւրեանց վեր

Յանկարծ, մինչ ո՛չ Դպրոցներ, ո՛չ Ճեմարան եւ ո՛չ {Համալսարան} ունէինք, թարգմանել եւ տպել " Ուսումն նաւուղղութե

են շատ մեծ՝ ե՛ւ ուսումնական քննութեններով, ե՛ւ {համալսարանական} եւ ակադեմիկական հաստատութեններով, եւ Նազարեանցը

ոգեւոր կերակուրներով, դորանից յետոյ դպրոցական եւ {համալսարանական} կրթութիւնը կարո՛ղ է յառաջացնել մի այդպիսի տղայի մ

արագութենով տարածւում էին Ֆրանսիայի մէջ։ Մի քանի {Համալսարանական} ուսումնականք կամակից էին այս բանին։ Իգնատիոսը խա

ններին, կանչեց իւր մօտ Համալսարանի կառավարիչը եւ {Համալսարանական} ծերակուտի անդամքը, յայտնեց նորանց, թէ Պապը եւ թ

կայագիր ուսուցչական իրաւանց, տուեալ ի Կայսերական {Համալսարանէ} Ս. Պ. բուրգայ, զվկայագիր մետրիկական, եւ զերկու

րանսիացի, քննեցի հիվանդանոցքը եւ ակադեմիան. մեր {համալսարանը} Ակադեմիայի դիմաց այնպես է, ինչպես Մոսկվան Պետերբ

անիան պատասխանե այս հարցերին: Ինչպե՞ս է Գրիշան: {Համալսարանը} թողե՞ց, թե դեռ համարվում է ուսանող " ex officio

ունին, եւ եթէ դուք պահանջէք ինձանից ցոյց տալ այդ {համալսարանը}, իմացած եղէք, որ պիտի կրկնեմ Պ. Իսահակեանցի պա

ւսանողն զգաստ թափելով քունը՝ Գնում է շուտով {համալսարանը} ։ Երբ ուսանողը դադրած-վաստակած Տո

ան հասակում մտաւ հանգուցեալը Մոսկուայի Կայսերական {համալսարանը}, որպէս ուսանող բժշկականութեան։ Բժշկական Ֆակուլտ

ահեց զօրեղ հակառակորդների, որք էին Պարլամենտը եւ {Համալսարանը} ։ Ֆրանսիսկոս IIի օրովը անցան պատմական ասպարէզի մէ

ումը (որ այժմ Collége Louis le Grand)), բայց {Համալսարանը} այն ժամանակուայ հռչակաւոր իրաւաբան Գիւմուլէնի խոր

, այլ եւ բոլոր այլ գիտութիւնքը։ Զուր էր բողոքում {Համալսարանը} այս բանի ընդդէմ։ Համալսարանի անդամներից մինը՝ Է

9 օգոստոսի 1854 ամի ի Մոսկվա 18. ՄՈՍԿՎԱՅԻ {ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ} ՌԵԿՏՈՐԻՆ ЕГО ПРЕВОСХОДИТЕЛЬСТВУ ГОСПОДИНУ РЕКТОРУ

Ceнт. 2 дня, 1854 г. ՄՈՍԿՎԱՅԻ ԿԱՅՍԵՐԱԿԱՆ {ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ} ՝ ՆՈՐԻՆ ԳԵՐԱԶԱՆՑՈՒԹՅԱՆ ՊԱՐՈՆ ՌԵԿՏՈՐԻՆ ` Լազարյ

տարութեամբ շարունակեմ զընթացս ուսման ի Կայսերական {Համալսարանի} տեղւոյս ըստ բժշկական մասին. առանց որոյ մնայի թեր

՝ ի նոյն միտս դարձեալ: Բայց իշխանութիւն տեղւոյս {Համալսարանի} տեսեալ զայնս՝ ոչ բաւականանայ, զի այնոքիկ ապացոյ

ր կտրել եմ, դուռեն դուրս գնալու ժամանակ չունիմ. {համալսարանի} գործերը, " Թափառական Հրեայի ", օրագրի եւ վերջապ

քեզ, եթե այս վիճակում Պետերբուրգ գնալու, այնտեղ {համալսարանի} 50 մանեթը տալու եւս արծաթ չլինի, թողում այնտեղ բ

եթը մանր պարտքեր տալու եւ 100 մանեթը ճանապարհի ու {համալսարանի} փողը տալու համար, եւ նա ինձ ասել, թե ոչ մի կոպե

Անգլիոյ, կանդիդատ Սանկտպետերբուրգեան Կայսերական {Համալսարանի}, Միքայել Նալբանդեանց: Ի 12/24 Յունիսի, 1861 ամ

ջեւան քաղաքի լիազոր երեսփոխան, Սանկտ Պետերբուրգի {համալսարանի} կանդիդատ Միքայել Նալբանդյանից Իմ խնդրանով

սեեւսկի ռավելինի բանտարկյալ Սանկտ Պետերբուրգի {համալսարանի} կանդիդատ Միքայել Նալբանդյանից Ա մ ե ն

յ հայրենակիցս մեր զկայսերական Սանկտ Պետերբուրգեան {համալսարանի} զկանդիտատն արեւելեան լեզուագիտութեան զպարոն Միքայ

եմ ձեզ Մոսկուայի նորութեններից ամենապատուականը: {Համալսարանի} Հայ ուսանողքը առաջին անգամ Մոսկուայի մէջ առտնին թ

եւ գոչեց. " Մեք սուզանում ենք"։ Կեմբրիջի {համալսարանի} երկրագիտութեան վարդապետների գրուածքը, մի պարզ բն

առանց նախընթաց կարօտութեան օրինաւոր դպրոցների եւ {Համալսարանի}, հասկանալի լինէր ընթերցողներին եւ միեւնոյն ժաման

ՀԵԳԵԼԸ ԵՒ ՆՈՐԱ ԺԱՄԱՆԱԿԸ ԲԵՌԼԻՆԻ {ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ} ՄԷՋ ԿԱՐԴԱՑԱԾ ՀԱՅՄԻ ԴԱՍԵՐԸ: ԹԱՐԳՄ. ՍՕԼԵԱՆԻԿՈՎԻ

ս վկայում է նորա ծննդաբանական թուղթը, Կայսերական {Համալսարանի} դիւանատան մէջ, ծնած է 1831 թուականին։ Իւր սկ

ւմնասիրելով իւր գիտելի առարկայքը, միշտ յայտնի էր {համալսարանի} մէջ որպէս գովելի եւ ժրաջան աշակերտ։ Նա լաւ գիտէր

եւ վիրաբուժութեան երեւելի վարդապետ եւ Կայսերական {համալսարանի} ուսուցչապետ Պարոն Ֆէօդօր Իվանովիչ Ինոզեմցովին, ո

խորհուրդ տուեց նորան տեղափոխուիլ դէպի Կայսերական {համալսարանի} հիւանդանոցը, ուր աւելի խնամարկութեամբ կարելի էր

ժամին, բոլոր հայ ուսանողքը Մոսկուայի Կայսերական {համալսարանի} եւ հանգուցելու մերձաւոր եւ հեռաւոր ծանօթքը եւ բար

որ եւ հեռաւոր ծանօթքը եւ բարեկամքը հաւաքուած էինք {համալսարանի} հիւանդանոցի մատուռի մէջ, ուր դրած էր հանգուցելու

երայ ասացին դամբանական ճառեր Մոսկուայի Կայսերական {համալսարանի} ուսանող Պ. Փուղինեանցը եւ Պ. Լազարեանց ճեմարանի

խից ամենեւին այնպէս, ինչպէս թռչում եւ անցանում է {համալսարանի} բովանդակ ուսման ընթացքը մի քանի ուսանողների պարապ

անշնորհակալ բնակիչներից, մանաւանդ աբեղաներից եւ {Համալսարանի} վարդապետներից, որոնք յայտնի յայտնի, ինչպէս ինքը

րիզ գնալ, ուր գտանւում էր Եւրոպայի մէջ հռչակուած {Համալսարանի} Աստուածաբանական ֆակուլտետը։ Նա այս բանը յայտնեց

, որի հետ Իգնատիոսը լաւ չէր մինչ դեռ Փարիզումն էր {համալսարանի} մէջ։ Այսուամենայնիւ, այս ճանապարհորդութիւնը կատ

րեւելի աստուածաբան էր եւ մեծ փառք էր ճարել Փարիզի {Համալսարանի} մէջ։ Իբրեւ երեսփոխան Կարոլոս Vի գործերումը,

րամանը չ'կատարած, բովանդակ գործը ենթարկեց Փարիզի {Համալսարանի} Աստուածաբանական Ֆակուլտէտի եւ նոյն քաղաքի Արքեպիս

տեւողութենով խուզարկու ատեանը դատապարտեց Փարիզեան {Համալսարանի} Աստուածաբանական ֆակուլտէտի վճիռը։ Այս միջոցի

ստաբանը՝ Էտիէն Պասկիէ, փառաւոր կերպով պաշտպանեց {Համալսարանի} իրաւունքը։ Գեղեցիկ ճարտարութենով ապացուցեց Յիսու

որ ի նորոյ սկսեցին աշխատել, որ ձեռք բերեն Փարիզի {Համալսարանի} ուսուցչապետական, վարդապետական ամբիոնները։ Բուրբ

ը, որ պաշտպան էր Յիսուսեաններին, կանչեց իւր մօտ {Համալսարանի} կառավարիչը եւ Համալսարանական ծերակուտի անդամքը,

ցանկանում էին տեսանել Յիսուսեան աբեղաները Փարիզի {համալսարանի} մէջ վարդապետական աթոռների վերայ։ Կառավարիչը պատա

կանալ այս աբեղայի խօսածը, վասն որոյ փակած մնացին {Համալսարանի} դուռները Յիսուսեան աբեղաների առաջեւ։ Շուտով

էին, ինչպէս կը տեսանենք ներքեւումը։ Փարիզի {համալսարանի} Աստուածաբանական եւ իրաւաբանական Ֆակուլտէտները, դ

ջեցին, որ աքսորուեն Յիսուսեանք Ֆրանսիայի միջից։ {Համալսարանի} կողմից փաստաբան նշանակուեցաւ Անտուանտ Արնօ՝ Պօր-

։ Զուր էր բողոքում Համալսարանը այս բանի ընդդէմ։ {Համալսարանի} անդամներից մինը՝ Էդմօնտ Րիշիէ, շատ ուսումնական

շատ ուսումնական եւ խելացի մարդ, որ այն ժամանակը {Համալսարանի} Սենտիկ էր, մի գիրք շարադրեց, որով ապացուցանում

այլ թղթոց զորս ստացեալ եւ արդէն, կառավարչութեան {Համալսարանին}, եւ անցանիլ ի կարգս օրինաւոր ուսանողաց, աւարտել

ռայ Կանդիդատ Սանկտպետերբուրգեան Կայսերական {Համալսարանին} Ռուսսիոյ Միքայել Նալբանդեանց 60. ԿԱՐԱՊԵՏ Հ

արհ ծառայ Կանդիդատ Սանկտպետերբուրգեան Կայսերական {Համալսարանին} Ռուսսիոյ Միքայել Նալբանդեանց 62. ՊՈՂՈՍ ՊԱԼ

զբնական գիտութիւնս, որք աւանդեն մեզ ի կայսերական {համալսարանին} Մոսկվայու. աւելորդ համարիմք նոյնպես ասել զվասնէր

երեւեցաւ Պալատի մէջ եւ ստացաւ իւր առաջուայ ոյժը։ {Համալսարանին} յետ դարձուեցան այն արտօնութիւնքը, որ Յիսուսեաննե

1835 թուականին վերադարձած Դորպատեան ճոխ եւ պայծառ {համալսարանից}, աշխատում էր, որքան հնար ունէր, վառել Հայերի ս

ները պիտոյ է գործ դնէին ամենայն աշխատութիւն նորան {Համալսարանից} արտաքսելու։ Այսպիսի խայտառակութենից յետոյ եւ ինք

ոլով պատրաստեալ՝ ունիմ մտանել տեղւոյս կայսերական {համալսարանն}, զորմ է երկիցս խնդրեալ էի ի բարձրապատիւ Եփրել վա

ելով ի ձեռին զհարկաւորեալ վկայագիրս իմ մտեալ եմ ի {Համալսարանն} ՝ իբրեւ ազատալուր, զի այլ ազգ չկարէի առնիլ. ապա

իրուն ոտք"։ Տարակոյս չկայ, որ դպրոցների եւ {համալսարանների} մէջ աւանդուած գիտութիւնքը եւ ուսմունքը շատ մեծ խո

այս կամ այն կերպարանքով ծալիր ծոցդ դիր, կամ գնայ {համալսարանների} պատշգամբներում քարոզէ, գուցէ այնտեղ քո արհեստակի

լ է դորան այդ պատուին: Նա այց ելանելով եւրոպական {համալսարանների} մեծ մասին, գերի ընկել էր Թաթարների ձեռք եւ արձակ

երից ոչ մեկում չկա ոչ մի հնարավորություն՝ չնայած {համալսարաններին}, ակադեմիաներին, ուսումնական զանազան hաստատությո

անչիւր ոք, Գերմանական, Ֆրանսիական եւ Ռուսսիական {Համալսարաններումը} դեգերուելով օտարութեան մէջ, հազարաւոր նեղութեննե

ով " երանի՛ կը լինէր, որ եւ իմ բաղդը յաջողէր այդ {համալսարաններումը} մի հիմնաւոր կրթութիւն առնելու ", համաձայնում է ի

րթ (իմ անվամբ խնդրել չէր կարելի, պատճառ, որ ես {համալսարանում} լինելով եւ բժշկությամբ պարապելով, չունիմ իրավուն

դուրս եկա Մոսկվայից եւ ահա գտանվում եմ Պ. բուրգի {համալսարանում} ։ Իմացիր որ ես մայիսին կանդիդատ եմ առանց այլեւ

հոգին տրամադրած լինելով մի օրինաւոր դպրոցում կամ {համալսարանում}, լուսաւորութիւնը կը շինէ իւր համար մի չարութեան

րայ (տե՛ս Գրան[ովսկու] ճառը, կարդացած Մոսկուայի {համալսարանում} 1852, յունուար 12, տարեգլխի հանդէսի պատճառով.

րկու տարի մնալուց յետոյ, գնաց Սալամանկա՝ այնտեղ {Համալսարանում} դասեր լսելու համար, ուր եւ սկսեց քարոզել փողոցնե

մարդ եմ, առավոտ մինչեւ 2 ժամը լինում եմ ամեն օր {Համալսարանումը}, հետո նստում եմ տանս իմ գործերովս պարապած, այդ

լինելով իւր ուսումը, որպէս բնագէտ, Հելզինգֆորսի {համալսարանումը}, միշտ աշխատում էր, որ իւր ծիծաղը ուրիշի համար լ

րի, ուրեմն՝ բոլոր մանուֆակտուրային գործարանների {համախառն} եկամուտը: Նախիջեւանը յուրաքանչյուր տարի տալիս է

ուֆակտուրաների ռուսական ֆաբրիկացիային 5. 500. 000 {համախառն} եկամուտ: Այդ գումարով, պահպանելով ` պահանջի շու

ակաց հայկական դպրութեան իւրով բարոյական առակօք եւ {համախմբութեամբ} քաղաքական իրաւանց, հիմնաւորելոց առ հասարակ ի վեր

ամներից մինը կամ այլ ոք կազմէ Հասարակութեան համար {Համախմբութիւն} ։ Նորա յիմարութենների, ցանցառութենների, իշութեն

ւ մեկդի ձգենք.... Երկայն բարակ մտածել պէտք չէ. {համախո՛հք}, գրէ՛ք, քահանաներն ալ մէջը դրէք... Չը լեցա՞ւ.

այսպէս է՝ Գրիգոր վարդապետ Կապարաճի Կարապետեան, {համախոհ} Մխիթարեանց Վենետկոյ: Այս վերջին բացայայտիչ խօսքե

արդացուած, ուրիշ բան չկայ... Ասոնց ամէնուն տակը {Համախոհ} Մխիթարեանց Վինետկոյ ստորագրուած, հեղինակին ունեց

ու անոր բարոյական պատիւն աղտեղել: Մխիթարեանց ու {համախոհ} ընկերին անել եւ պտուտաւոր ճամբուն եթէ քիչ մը մօտե

ք մը կատակէն ուրիշ ինչի՞ արժան էր: Մխիթարեան {համախոհ} մը կ՚ելնէ հռովմէականութեան հրաւիրող գրութիւն մը կ

է նէ, կատակնիս ետ կ՚առնենք... Գնա՛, Մխիթարեա՛ն {համախոհ}, գնա՛, ներքին համոզման 29-երորդ երեսի վերջին հի

ընկերութեան, որ կազմել էին Բէգզադէն եւ այլ նորա {համախոհ} մարդիկ: Պարոնը հարցանում է. - Ի՞նչ ընկերու

խօլաստիկ Թիֆլիզ քաղաքից ուղարկել էր իւր մոսկուացի {համախոհ} սխօլաստիկին), որպէս կրիտիկա մի թիֆլիզաբնակ գաղ

հրաժարեցնել այն մարդիկը, որոնք ճշմարտասիրութեամբ {համախոհ} էին առաջին վերակացուին, գիտես թէ ի՛նչ մեքենաներ

ր Աւգերեան Մկրտիչ եւ Փափազեան Իգնատիոս վարդապետքը {համախոհ} են Չամչեանին եւ պաշտպանում են նորան վատիկանի դատա

նին վրայ օտար ազգաց հետ ամենեւին չխօսին. այսպիսի {համախոհական} գիրք մը կատակէն ուրիշ ինչի՞ արժան էր: Մխիթար

երորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, որ Պօլիսի Մխիթարեան {համախոհաց} վրայ քիչ մը խօսինք ու ազգայնոց կամացը դէմ եւ մեր

պատուոյ արժանի էր: Ասոնց ամենը մէկ դի: {Համախոհաց} ծիծաղելի Աստուածաբանութեան առանց մատչելու (որն ո

ւն Բաբկէնի վերի գրած յիշատակութիւննիս, Մխիթարեան {համախոհաց} իրաւունք պիտի տայ ափեղ ցփեղ Աստուածաբանութեանց թե

ւէ տարի նորոգելէն շատոնց դադրեցաւ, իսկ Մխիթարեան {համախոհաց} սեւաներկ վարագոյրը տարին տասներկու ամիս քաշուած,

Կատակէն ալ ուրիշ արժէք ունի՞ն: Մխիթարեան {համախոհաց} հազար անգամ գործքով ալ ցոյց տուած էինք, որ մեք՝

ով գլուխնիս դդում դարձաւ... Քաջութիւնը Մխիթարեան {համախոհացը} չէ, բայց յանցանքը Հայոցն է, որ, քանի մը Տիտայա

ն մը կատակէն ուրիշ ի՞նչ բանի արժան էր: Մխիթարեան {համախոհը} Հայոց վրայ ամեն չարիք կը դնէ, ու գրիչը Փարիզի Հա

րեն այնպէս հրաման եղած է: Իսկ եթէ մեք զՄխիթարեան {համախոհը} դատելու միտք ունենայինք, պիտի հարցնէինք իրեն:

եւ ընծայի հագուստով դռներնիս նորէն չալող կաշիերես {համախոհը} կատակէն ուրիշ ի՞նչ պատուոյ արժանի էր: Ասոնց

ւ պատկառելի բողոքնուս ընդդիմութիւն ընող Մխիթարեան {համախոհը} կրնայի՞նք կատակէն զատ ուրիշ բանով մը պատուել:

սքը ընդունում են, որ դուրս էր գալիս բարեկամի կամ {համախոհի} բերանից: Մի Հայ, որ չէր սիրում ինձ, իմ անձնաւո

՝ նոյն արտօնութիւնը մեզ ալ կը տա՞յ, որ Մխիթարեան {համախոհի} մը Վենետիկէն փախուցած աղջկանը պատմութիւնը ընենք:

ւն կը տա՞յ, որ դատարկաշրջիկ եւ ծռաքայլ Մխիթարեան {համախոհի} մը տարիներով Փարիզի մէջ ըրած անառակութիւնները տեղ

Վեցերորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, որ Մխիթարեան {համախոհի} մը երիտասարդութեան ատենին երկու տեսակ հանդերձից ն

մենք այսպիսի խնդիրներու մէջ մտնելու եւ Մխիթարեան {համախոհին} օրինակաւը ժողովրդեան մէջ գայթակղութիւն ձգելու միտ

լ հիւանդ կ՚ըլլանք... Մեր ըսածները չլսելու զարնող {համախոհին} ընծան ինչպէ՞ս կրնայինք ընդունել, եթէ ոչ կատակաւ

Նախատինք համարելու էինք մեզ " Մեղուի " եւ նորա {համախոհների} գովեստը, եթէ դոքա մի օր սխալուելով տալու լինէին

ոհ չըլլալու, վասնորոյ չենք ուզեր, որ Մխիթարեանց {համախոհներն} ելնեն որեւիցէ կերպիւ մեր ազգայնոց ներքին սէրն ատե

ալ կ՚ըլլար այն անունը, որով ոչ միայն զՄխիթարեան {համախոհս} թաւալգլոր բերած ու անել անդնդոց մէջը ձգած եւ ի թշ

ատեաց կ՚ըլլար եւ դժոխքը կ՚երթար... Մխիթարեան {համախոհք} ասոր ըսելիք ունի՞ն. իրենց պապը սա՛ ժամանակիս միլ

է ոչ այսուհետեւ քո արժէքդ կատակ է: Մխիթարեան {համախոհք}. Խօսքերնիս " Ընծային " չէ, վասնզի այն պատիւ

չկշտացաք մեր արիւնը ծծելէն... Ձեզ ասեմ, ո՛վ {համախոհք} եւ գիշատիչքդ Հայկեան սեռին, անմեղաց արեան շոգին

երագիրը, լիազորվա՞ծ են եղել արդյոք հասարակության {համախոսականով} կատարելու այդ վավերագիրը: Ո՛չ: Պարզ է, որ նրան

ն ի հոտ անուշից, Հնչեն երկինք յալելուս {Համակ} ղօրութեանց երկնից: Եւ հոտոտի Տէր ի խունկ,

ձ: Այսու գործողութեամբ պատուելի Այվազն ծաղր եղեւ {համակ} ազգայնոց եւ ատելի իսկ, եւ ինձ մնաց միայն ողբալ զ

առ Սինօդն գրեալ է թէ գիտութեամբ հասարակութեան եւ {համակամ} ցանկութեան ազգին վերջացաւ գործն եւ թէ ինքն էառ զհ

րնէն մշակելու: Անշուշտ, եթէ միայն դպրոցներում, {համակարգաբար} դաս տալու կամ ուսանելու համար լինէր այդ մշակութեա

ի նորախօս լեզուի մէջ, դրել էր այդ լեզուն մի ճիշտ {համակարգութեան} տակ. այլ եւ մանաւանդ 1862 թուականում ժողովրդական

նյաջող էր, մինչդեռ առանց չափի, առանց մի որոշեալ {համակարգութեան} տակ, այսպէս ասուած, կենդանական-բնական ազդեցութե

համակարգութիւն, իսկ մեր ընդդիմախօսքը սիրող չէին {համակարգութեան} ։ Բայց մեր կարծիքը եւ սրտի հաստատ վկայութիւնը այս

, կան քննութեան նիւթեր, որ պատուանդան եղան նորա {համակարգութեան}: Իսկ թէ նորա փիլիսոփայութիւնը չունի այդպիսի պատո

կան բաժիններ, ուրիշ կերպով նոյնպէս չէ՞ զգում այդ {համակարգութեան} ծանրութիւնը: Մնում է մէջտեղը որպէս միակ բարերար

էճը, եւ ճանապարհ բանայ դէպի պառլամենտը տիրապետող {համակարգութեան} հակադիր մարդոց պատերազմը կարող էր լինել միայն աւե

արձատրում էր անպայմանութեան հպարտ գիտակցութեամբ: {Համակարգութեան} այս յատկութեանց հետ միաւորուեցաւ եւ նորա արարչի (

եւ համակարգութեանց բոլոր շղթաներից ամուր: Հեգելի {համակարգութեան} մէջ, նոյն այն բանը, որ շինում է նորան համակարգո

ս վարդապետութիւնը բովանդակում է իր մէջ շելլինգեան {համակարգութեան} արմատական իսկութեանը, որ Հեգելը աւելի ճիշտ եւ աւ

յունական իդէալը, այն ժամանակ նորա փիլիսոփայական {համակարգութեանը} իր ամբողջութեան մէջ երեւեցնում է օտար տարրի խառնո

թեան պատմութեան մէջ, եւ ոչ աւելի: Փիլիսոփայական {համակարգութեանց} ժամանակները անցան, այժմ կրիտիկի ժամանակ է. համա

եանց ժամանակները անցան, այժմ կրիտիկի ժամանակ է. {համակարգութեանց} կործանումը արդէն մի մեծ եւ հոյակապ համակարգութիւն

իրաւունք ունինք այսպէս հասկանալու, որովհետեւ այդ {համակարգութեանց} պաշտողքը, ընդունում են նորանց որպէս դրական կէտ.

մ, ես ոչ մի համակարգութիւն չեմ ընդունում եւ ամէն {համակարգութեանց} ստրկաբար հետեւողքը ծաղրից աւելի ուրիշ բան թող չսպ

նդ եւ սասանեալ ուղեղով, եւ մինչդեռ Հեգելի ամբողջ {համակարգութեանց} մէջ կան իր վերջին փիլիպպոսականի հետքերը, Բոռքի ա

, ամէն ուսումնական կուսակցութիւններից զօրեղ է եւ {համակարգութեանց} բոլոր շղթաներից ամուր: Հեգելի համակարգութեան մէջ

ութիւն չունի: Սարդի ոստայնից բարակ մետաֆիզիկական {համակարգութեանց} բովանդակ գաղափարքը կան բնութեան մէջ. իսկ ինչ որ

ազատութեան բոլոր արժանաւորութիւնը հասկացողութեան {համակարգութենում} եւ առարկայապէս (объективно) կազմակերպուած, յայ

տի լուծուի: Ոչինչ բռնութիւն, ոչինչ պահպանողական {համակարգութիւն}, ոչինչ ընդդիմադրութիւն, որեւիցէ կողմից, չէ պիտ

ը իրենց վայր ի վերոյ հայկաբանութիւնը, որի մէջ ոչ {համակարգութիւն} կայ եւ ոչ ոճ, գործ են դրել միայն փողոցի խօսակցու

ասանքների տակ էր ընկնում, որովհետեւ նորա մէջ կար {համակարգութիւն}, իսկ մեր ընդդիմախօսքը սիրող չէին համակարգութեան

ամակարգութեանց կործանումը արդէն մի մեծ եւ հոյակապ {համակարգութիւն} է, թէեւ կործանուածների պէս գլուխներ, պրակներ ու

դրական: Ինչ որ ինձ է վերաբերւում, ես ոչ մի {համակարգութիւն} չեմ ընդունում եւ ամէն համակարգութեանց ստրկաբար հե

: Այս բոլորը եթէ իբրեւ մի առանձին գիտութիւն, {համակարգութիւն}, աւանդւում են մի մարդու գրքի մէջ, եւ ուրիշները

ս վայելելով: Նորանից յետոյ մնաց ոչ միայն մի հզոր {համակարգութիւն}, այլեւ մի հզոր եւ մի լայնատարած դպրոց (ուղղութի

ւ անգամ նորա փիլիսոփայութեան մի մասը: Այդպիսի մի {համակարգութիւն} անհնար է երեւակայել առանց ձեւաւոր, յուսալի եւ գո

արգութեան մէջ, նոյն այն բանը, որ շինում է նորան {համակարգութիւն} եւ հնար է տալիս նորան դպրոց կազմելու, պատկանում

ւ մի կանոնով առաջնորդվի, իսկ առանց կանոն, առանց {համակարգութիւն}, երբեմն արեւելք նայելով եւ երբեմն արեւմուտք, լե

ցնել, որպէսզի նոցա միջնորդութեամբ կարելի լինի մի {համակարգութիւն}, մի ուղղախօսութեան արուեստ կազմել եւ նոր լեզուի

առջեւ, Նիկողայոսը մեռաւ: Մեռաւ նորա հետ եւ նորա {համակարգութիւնը}: Ինչ կամիս, արա՛, բայց ժամանակը իւրեանը կ'առնո

առաջ է գնացել։ Բայց " Հիւսիսափայլի " 1862-ի նոր {համակարգութիւնը} (նոր ասում ենք տարբերելու համար 1858-1861 թուակա

. 12 1863: Որեւիցէ փիլիսոփայի փիլիսոփայական {համակարգութիւնը} ուղղակի աղբերանում է այն ազդի կեանքից եւ պատմութի

ան կանգնած է իւր սեփական հողի վրայ: Ապա եթէ նորա {համակարգութիւնը} բացի իր ազգի կեանքից ունի իր մէջ եւ օտար ազգի կեա

է օտար տարրի խառնուրդ: Եւ որչափ իրական լինի նորա {համակարգութիւնը}, այնուամենայնիւ մի մասնով պատկանում է վերացականո

, եթէ դրականապէս դնում է իր վարդապետութեան ոճը եւ {համակարգութիւնը} որպէս անմերժելի եւ անբողոքելի, արդէն թշնամի է ազ

յութիւնը, այսինքն որեւիցէ պատրաստ վարդապետութեան {համակարգութիւնը} մերժենք, մարդը ո՛րտեղից ուսանի ուղիղ հասկանալ,

կարող է ճամփից հանել ոչ միայն տէրութիւնը, այլեւ {համակարգութիւնը} ` իդէալիզմի համակարգութիւնը: Եւ արդարեւ երկի

յն տէրութիւնը, այլեւ համակարգութիւնը ` իդէալիզմի {համակարգութիւնը}: Եւ արդարեւ երկիւղը, թէ համաշխարհական հանգս

որ տորիների համաձայնութիւնը ազգային երեսփոխանական {համակարգութիւնը} վերանորոգելու համար: Տեսնելով այս, Հեգելը նորից

ք, եւ վնասակար դրութիւնք, ինչպէս եւ անդրանկական {համակարգութիւնը}, այո՛, մեր աչքում շատ ստգտանելի է, բայց հարցնե

է, բայց հարցնենք անգլիացուց, եւ տեսնենք թէ այդ {համակարգութիւնը} այսքան դարերով տեւում է սահմանադրութեան մեռա՞ծ տա

Տարակոյս չկայ որ կը գայ օր, երբ այդ անդրանկական {համակարգութիւնը} կ՚ընկնի եւ դորանով հողը դուրս կը գայ կապանքի տակի

Իսկ մինչեւ այն ժամանակ, ստոյգ է, որ անդրանկական {համակարգութիւնը} պիտի ծանրանայ հասարակ ժողովրդի վրայ մանաւանդ, քա

դ սկզբունքներին: Սորանից պարզ է, թէ անդրանկական {համակարգութիւնը} լոկ ազնուական եւ ստորին դասակարգերի վրայ է ներգոր

ելի քաջ բացատրել մեր այն խօսքը, թէ " անդրանկական {համակարգութիւնը} անգլիական ազգի հոգուց է բխում ", որովհետեւ անհնա

ր, յուսալի եւ գործարանաւորուած ընկերութեան: Այս {համակարգութիւնը}, իր բովանդակութեամբ լինելով էնցիկլոպետիկական, ի

կզբամբ միապետական, փակուած եւ բացառողական էր այդ {համակարգութիւնը}, ինքնըստինքեան շրջափակում էր նա իր հետեւողքը մի

եւ ընդունելով որպէս հիմնական սկզբունք կազմել է իր {համակարգութիւնը}, ուր տիեզերական կեանքի բոլոր երեւոյթների մէջ, ս

յն ժամանակ պիտի ստիպուինք ամբողջ էլեկտրականութեան {համակարգութիւնը} աւանդել, որ կամ ֆիզիկայի գործ է (այսինքն ֆիզիկա

ա՜ն գիւտերի պատճառով, այլեւ Կոպերնիկի տիեզերական {համակարգութիւնը} պաշտպանելով, իր եօթանասուն տարեկան հասակում հալա

էլ բռնաբարուեցաւ այս կամ այն հեղինակութիւնից կամ {համակարգութիւնից}, էլ ի՞նչ համ կը մնայ մարդկային արժանաւորութեան մ

է ստորին դասակարգը կաող էր երբեւիցէ գոհ լինել այդ {համակարգութիւնից}: Ազգ ասելով հասկացանք եւ հասկանում ենք անգլի

թիւն եւ հաստատութիւն ունին, քան թէ ամբողջ շինծու {համակարգութիւնք}, որ օդի մէջ են ման գալիս, կամ աւելի վատ ` ոչնչո

ծկելու համար, ինքը իր թշուառ գլխից տեսութիւնք եւ {համակարգութիւնք} է հնարում ընդդէմ բնութեան աստուածադիր սահմաններին

բոլոր երկրագունդի վերայ, եթէ ներկայ եղած պետական {համակարգութիւնքը} այսօր ոչնչանան, վաղը ոչ միայն չէ մնում ազգութեան

ները, որ ցոյց էին տալիս այս ու այն փիլիսոփայական {համակարգութիւնքը}: Հայմը Գ դասի մէջ ասում է, " Հրէական (մովս

կութեանը խորհուրդը քո ազգի վրայ գործ դնել է նոցայ {համակարգութիւնքը}: Մնաց որ չէ կարելի ճշմարտութիւնը քննել եւ ճա

sis) պիտի աղբերացնէ նոր հայեացք: Առաջուց գրուած {համակարգութիւնքը} կանգնում են, նա մեռած է այն րոպէից, երբ նորա վե

դառնաս փիլիսոփայ, առանց սորա կամ նորա պատրաստած {համակարգութիւնքը} ընդունելու: Գիտութիւնքը առաջ են գնում եւ նոցայ ը

ի մէջ ամփոփել, նորան միօրինակ անօգուտ են պատրաստ {համակարգութիւնքը}: Մարդու էական արժանաւորութիւնը է նորա մտքի ա

րբեր է եւ չէ շփոթւում: Փիլիսոփայ պարոնները իրենց {համակարգութիւնքը} հէնց դրել են մէջտեղ որպէս մի հաւատալիք, որպէս դո

վրայ, թէ " սուտը ճշմարիտ է"։ Միջնադարեան բոլոր {համակարգութիւնքը} հիմնուած են այդ նօտր գրերով տպած վարդապետութեան վ

յց արդարութիւնը ստիպում է խոստովանել, որ երկուսի {համակարգութիւնքն} էլ մեծ օգուտ ցոյց տուին գիտութեան ընդհանուր ձեւեր

ակաւ տիւն զգիշեր հալածէր, Եւ թռչնակաց հոյլք {համակեալ} ի գեղգեղս՝ Բիւր դայլայլիկս յօրինէին քաջհամե

քը, սուրբերի գովասանութիւնը, Վիրգիլիոսի երգերին {համակերպութիւնքը}, բարոյական մտքերը եւ այլն եւ այլն, ինչպէս զորօր

ծերի պատուական։ Հայազգի սիրտը ի սուգ {համակեց}, Նորա խորհուրդները հիմնովին քանդեց, Ա

ողայր լայնատարր, Արեգն ընդ իս լուսափիւռ խոր {համակէր} ՚ի խաւար։ Մինչ զվերջինն նա առ Հայր մահուն բարբառ

ն քաջհամեղu. " Եւ զի՞ է քեզ, ասեմ ցկոյսն, {համակիլ} Ցանգ ի թախիծ, եւ ուստի՞ քեզ վարակիլ Յ

Ի բազմաց հետէ զրկեալ ի տեսութենէ Ձերմէ, ի թախիծ {համակիմ}, եւ ոչ զոք գտեալ իմ սրտակից, որպէս Ձերդ եղբայրո

ստ կարելույն լիակատար եւ բազմակողմանի, եթե չասեմ {համակողմանի}: Հետո, վերլուծական մասը կբռնի, ինչպես ենթադրու

յան յուրաքանչյուր ճշմարիտ գնահատող չի կարող առանց {համակրական} ուշադրության լսել մարդկության հաջողությունների մա

ոսքով մեր բոլոր ազգականներին. շնորհակալ եմ նրանց {համակրանքի} համար: Բարեւիր Բերբերյանին եւ Սուլթան-Շահին.

որ եթէ յիրաւի՛, Լեհաստանը արժանի լինէր անգլիական {համակրութեան} եւ ահա լրացած էր ամենայն բան: - Այսօր չէ,

թէ նորա գործերը արժանացած են լուսաւորեալ աշխարհի {համակրութեանը}, բայց Լամարթինի գործերը առաջին հարկաւոր բաները չ

արտաքին շրջապատի մէջ կար մի ներդաշնակութիւն, մի {համակրութիւն}: Եթէ այսպէս ցոյց է տալիս փորձը, ուրեմն մարդը,

րդուն, նորա մելամաղձոտ կերպարանքի մէջ գտայ ես մի {համակրութիւն}: Ինձ թուեցաւ, թէ այդ մարդը, շատ վշտերի ենթարկո

ը, մարդավաճառ ստրկութիւնը: Այն ո՛ր սիրտն է, որ {համակրութիւն} չունի դէպի հիւսիսային Ամերիկայի այս դիւցազնական ա

ւոր ազատութիւնը եւ իրաւունքը, կարելի՞ բան է, որ {համակրութիւն} ունենայ դէպի հարաւային Ամերիկան, ուրախանայ նորա

անունով խօսում է իմ հետ. " Ի՛նչ ես արել, որ ես {համակրութիւն} ցոյց տամ քեզ, որ ես խոստովանիմ քեզ կենդանի"։

որանից, որ իբրեւ ասիացիք ոչինչ հասկացողութիւն եւ {համակրութիւն} չունէին կանոնաւոր երաժշտութեան հետ, այլեւ չէին հ

իտելով, որ արժանաւորութեամբ չեն կարող շահիլ ազգի {համակրութիւնը}, փորձ են փորձում բռնանալու նոցայ վերայ, կոպիտ ո

ինակը չէ՛ կարողացել գո՛նէ մասնաւորապէս ծածկել իւր {համակրութիւնը} Յիսուսեանց հետ եւ համարելով, թէ աշխարհքում, բաց

րկի, հուսալով մի միայն Ձեր գործակցության եւ ազգի {համակրության} վերա: Ինչ որ գործի հանգամանքներին է վերաբերվում

տեղեկությունների համար: Ինչ վերաբերում է հայերի {համակրությանը} ՝ ինձ մնում է միայն նրանց շնորհակալություն հայտնե

ասա (իհարկե նամակում), քանի որ նա էլ ինձ նման {համակրում} է խեղճ Գրիգոր Ալաջալյանին, ապա հնարավոր չէ՞, որ

արել եմ այդ շատ օգտակար ընկերության համար, որին {համակրում} եմ եւ ի սրտե ցանկանում ամենայն հաջողություն:

առնուած միջոցում: Բոկլի մեթոդը եւ աշխատութիւնը - {համակցել} մասնաւոր երեւոյթքը եւ մի ամբողջութիւն տալով նոցայ

նց եւ սուրբ Աստուածածնայ։ Տասն հազար ռուպլի {համահաւասար} կիսելով, հինգ հազարն սրբոյն էջմիածնայ է հինգ հազ

ալցի չորս բաժին. վեց բաժին երկու հարազատ եղբարցս {համահաւասար}, ֆի ոմն՝ երեք բաժին եւ մնացեալ երկու բաժինն՝ մ

՛չ եղած են, ո՛չ կան եւ ո՛չ եւս լինելու են, բայց {համաձա՛յն} էին նոքա ազգի հասկացողութեանը, եւ այդ ֆանտաստիկա

րն հետազօտութեան տալ ինձ զբաւականութիւն պահանջեալ {համաձայն} օրինաց տէրութեան, զզրկանս իմ ի Բարսեղ քահանայէ զ

խնդրեմ դատ առնել ընդ մէջ իմ եւ քահանային Բարսեղի {համաձայն} սրբազան օրինաց տէրութեան կայսերական հրովարտակաւ ծ

ինաւոր պահանջմամբ իմոց զրկանաց ի յիշեալ քահանայէն {համաձայն} օրինաց ամենաողորմած կայսերութեան Ռուսաց՝ յոր միա

ւցանելոյ զիմ բողոք իրաւացի ի բարձրագոյն դատաստանս {համաձայն} առաջին խնդրոյ իմոյ առ գա հետեւեցելոյ ի 8-էն նախըն

պարտաւորութեան, հրամայեաց չուել գնալ յէջմիածին, {համաձայն} հրամանաց նորին սրբութեան եւ Սինօդին: Ի հետեւ

թեան, հայթայթելով զկարիս անձին՝ սակաւ թոշակաւ: {Համաձայն} ազգական պարտաւորութեան իմոյ, ըստ յորդորանաց բարե

նօրինութիւն իւր, զի թէ ընդունելոց իցէ զիս յայն, {համաձայն} ցանկութեան իմոյ, ընկալցի, իսկ թէ մերժելոց, քան

իրական, Պատմական եւ Բնական հատվածներից, որոնք, {համաձայն} հոդվածների պարունակությանը, պիտո է զարդարվեն գեղ

խորագրով ձեռագիրը, որ ուղղված է արված նշումների {համաձայն}, որ գտա իմ ձեռագրի էջերի վրա, երբ այն ետ ստացա

առողջ, եւ քո ասած բաներդ բոլորը ասիլ իմ, եւ նա {համաձայն} է, միայն փոքր համբերե, որ այս բաները կարգ ընկնի

եռնտու լինիլ մեզ ՚ի խնդրել զազգային զհրիտակս: {Համաձայն} եզրակացութեանն, զայսմ ամենայնէ իրազեկ արարեալ զՁ

ին պայծառափայլութիւնն, տէր փոխարքայն Կովկասում, {համաձայն} միջնորդութեան նորին վեհափառութեան, հաճեսցի զգացո

յերեքտասաներորդէ ամսեանն օգոստոսի ներկայ ամի, որ {համաձայն} կոնդակի նորին վեհափառութեան առ Ձեզ ի 6-էն Յուլիսի

զի քաջագէտ է գործոյս այսորիկ, այսմ եզրակացութեան {համաձայն} էին գոգցես բոլոր անդամք, բացի Ղուկաս արքեպիսկոպո

Նորին պայծառափայլութիւն տէր փոխարքայն Կովկասում, {համաձայն} խնդրոյ վեհափառ հայրապետին, հրամայեաց դիպլոմատիկա

տնեալ է նմա, եթէ Գերագոյն Տեսչութիւնն Անգլիոյ, {համաձայն} միջնորդութեան Ռուսսիոյ պ. մինիստրին արտաքին գործ

արողացա քեզ վերստին նամակ գրել, որպեսզի պայմանիս {համաձայն} քեզանից նամակ ստանալու իրավունք ունենայի: Ինչ եւ

, նրան մեղադրում է Հնդկաստանի եւ Կանադայի համար: {Համաձայն} եմ, բայց մի՞թե Ֆրանսիան պակաս մածուցիկ թաթեր ուն

հատուցել: Հրեաների վերաբերյալ Անանիայի հետ ես {համաձայն} չեմ: Շատ բան ունեմ ասելու այդ՝ հետաքրքրությունի

չ. այլ նա ասում է միայն, որ ստորագրող պարոնները {համաձայն} են հաշիվներն առանց դատարանի վերջացնելուն, այսինք

լաջալյանը, Խաթրանյանը եւ այլն եւ այլն, թերեւս, {համաձայն} իրենց բնածին հակումների կարող են ձեռներեցություն

իմար բան պիտոյ է լինի. պատճառ, չեմ կարծում, որ {համաձայն} լինէր իմ վաճառական տեսութեանը (теорія): -

): - Դու ի՛նչ անձնասէր մարդ ես, ինչ բան որ {համաձայն} չէ քու տեսութեանը, մի՞թէ յիմար էր: - Այն պա

ակատարների հետ, անպատուել իմ անձը: Ես բոլորովին {համաձայն} եմ, եւ եթէ այդ գործը յարաբերութիւն չունենար մեր

յնպիսի շրջապատի մէջ, որի արդիւնքը (результатъ) {համաձայն} էին նորա մտքին. ամենեւին այդպէս: Առնունք այ

այժմ պահպանւում էին անփոփոխ, որքան ժամանակ դոքա {համաձայն} են թագաւորութեան ընդհանուր օրինադրութենների հետ,

թիւնք: Բնակիչների զգեստը, որ սկզբումը բոլորովին {համաձայն} էր Թաթարի ձեւերին, այժմ ենթարկուած է մեծ փոփոխու

հակեանցը, թէ իմ քարոզութիւնը եւ նպատակը ամենեւին {համաձայն} չէ իմ խօսքերին, ուրեմն իմ քարոզութիւնը եւ նպատակ

ազգասպանութիւն: Եթէ դպրոցի խորհուրդը եւ նպատակը {համաձայն} չէ ազգի էական օգուտներին, եթէ նա մի մեքենայ է՝

ի առաջարկած խնդիրը շատ մեծ յարգ ունի մեր աչքում. {համաձայն} ենք նորա թէ՛ գաղափարին եւ թէ՛ այդ գաղափարը իրագոր

չորս բաները Պ. Խուդաբաշեւն եւս՝ Թէորիանոսի հետ {համաձայն}, կարօտ է ճանաչում ուղղութեան: Փոքր է այս,

դէմս ի դատապարտութիւն անձանց. եթէ գործք մեր չէին {համաձայն} վարդապետութեան այնորիկ, որ զէնաւ ընդ մեր ի սեղան

՛ւ մտօք, եւ Աստուածութեամբ: Ընդ տեսակաւ հացին՝ {համաձայն} բանից Քրիստոսի, թէ " ա՛յս է մարմին իմ! " եկեղեցի

ում իւր սեփական ձեռնագրով, պ. մինիստրի հրամանին {համաձայն}. առաջարկութիւն գրեց թեմական ատենին, որ սա շրջաբ

, թէ նոքա յանցաւորք են եւ մահի արժանի դատուածք. {համաձայն} եմ, բայց ինչ յանցանք էք գործել դուք ինքներդ, որ

տ կիրքը արտաքսելով իւր սրտից, աշխատի իւր կոչմանը {համաձայն} ընթացք ունենալ: Եւ որովհետեւ նորա պարտականութիւն

, մեծաքայլ յառաջ կ՚երթար, հիմնադրի մեծ խորհրդին {համաձայն} եւ շատ արգասաւոր կը լինէր տարաբախտ Հռոմի համար:

ը պիտի կրաւորականապէս հասկանալ, յունական բնագրին {համաձայն} )։ § 69. " Առաջի իմ եղեւ դատաստան, եւ առնոյ

ճշմարիտ է, ճշմարիտ է. սիրելի Շաքարեանց, ուրեմն {համաձայն} ես ինձ, որ պիտոյ էր ընտրութիւն առնել հրաւիրելի մ

թիւն առնել հրաւիրելի մարդերի մէջ: - Ամենեւին {համաձայն} եմ, եւ այդ պատճառով եւս խնդրել եմ քեզ իմ մօտ. ա

ստանում էր կեանք, Թէ միայն հաճէր... լինել {համաձայն} ․ Այն ի՛նչ շնորհք էր, որ կաթեց մատից, Որ

ատասխան տալ իւր եղբօր առաջարկութեանը, որ նոյնպէս {համաձայն} էր իւր մտքին: Վարդ-խաթունը այսպէս սկսեց խօսել

ես, - խօսքը վեր կալաւ Աղուանեանցը, - ես բոլորովին {համաձայն} եմ քեզ ուրեմն խնամախօսութիւն բաց դրացու հետ, միա

ց ստացաւ բազում բարեկամս. եւ բանք նորա եղեն միշտ {համաձայն} 'ի բարեհաճել զմին եւ զմիւսն եւ կամակից գտան նմա ե

անում են նորան վատիկանի դատաստանի առաջեւ, ուրեմն {համաձայն} են Չամչեանին հաստատ մնալ Հայոց եկեղեցու ինքնօրէն

նիմք թէ ուղղութիւն առնդ ուսումնականի չէր ամենեւին {համաձայն} ազնիւ նպատակի նորա, գրոցդ այդ լեզու անհասկանալի

այլ որ ինչ այսուհետեւ նոր եւ հասկանալի ժողովրդեան {համաձայն} պահանջմանց ժամանակին եւ այլոց բիւր հանգամանաց, յ

հոգի խնամածութեան տակ եւ վերջապէս իւր ցանկութեանը {համաձայն} ուղարկուեցաւ նոյն թշնամիների ձեռքով իւր հայրենի ա

ուցանէր նորանց իւրեանց տունը։ Որովհետեւ այս բանը {համաձայն} չէր Յիսուսեան Կարգի ուղղութեանը, որի անդամ լինել

ներս էին բերած Հասարակապետութեան մէջ, բոլորովին {համաձայն} էին Կարգի խորհուրդին եւ գաղափարին։ Բոլոր բնակիչք

նում են աշխարհական հասարակութիւն իւրեանց ուխտերին {համաձայն}, բայց ո՛չ բոլորովին կատարեալ, այլ այս պայմանով

է բանը մահի կերպի վերայ մտածելու գայ, ես կեսարին {համաձայն} իմ. ամենայն մահից լաւ է անակնկալ եւ յանկարծական

կան բնաւորութիւնը եւ խորամանկութիւնը ըստ ամենայնի {համաձայն} էին Կարգի բնաւորութեանը։ Յիսուսեանք հասկացան, ո

որպէս անդամ հայկական ազգի եւ եկեղեցու, ո՛չ միայն {համաձայն} եմ Մեղուի վճռին, այլ աւելի եւս: Մեղուն հրատարակ

առը։ Եթէ Պ. Գամառ-Քաթիպայի սրտի վկայութիւնը {համաձայն} է նորա գործածած՝ Կառամզինի իմաստուն խօսքին, ապա

ս յարաբերականից առաջ է։ Պ. Պռօշեանցը հին լեզուի {համաձայն}, բայց նոր լեզուի հակառակ յատկացուցիչը դրել է մի

տրականի խնդրով կենդանի լեզուի մէջ չէ գործածվում։ {Համաձայն} ենք, որ գիտնական առարկաների մէջ, ուզենք չուզենք

ի կանոնիցն էլ դուրս եւ աւելի միջակ եւ խրթին ոճերի {համաձայն}, յատկացուցիչը յատկացելուց նախընթաց։ Բայց սորանի

իր նիզակով, որքան այժմ Սիքստոսի տուած խաչով։ {Համաձայն} ենք, որ մէկ մարդ, կարդալով մեր այս տողերը եւ տե

ալ. ես պիտի տամ Զայրմայրի էջմիածնեցի քաւորին"։ {Համաձայն} ենք, որ կոպիտ, կամ, նախնական եւ անքաղաքակիրթ կ

ձեռքով վառուած սովորական կրակի գաղափարքը նոյնպէս {համաձայն} չէին կանթեղի աւանդութեան: Յետոյ ի՛նչ դուրս

յլ իմաստուն եւ բանագէտ մարդերի եւ ամբողջ եւրոպայի {համաձայն} ասում ենք, թէ շատ հեշտ է գերեզմանից մեռեալները հ

պէտքերի յարմար, նոր ճարտարապետութեան կանոններին {համաձայն} ։ Իսկ եթէ նոյն քարերով աշխատես դարձեալ երդիկով,

օնութեանց եւ պ. պրօկուրօրն հակառակ կարգին օրինաց {համաձայնեալ} է ընդ զայն մինչդեռ պարտական էր զգուշանալ զի մի առ

զի սա ստիպեսցէ ըստ օրինաց զօրէնսգէտն պ. Հագին, {համաձայնել} ընդ բողոք իմ ըստ զօրութեան տակին եւ պարգեւագրոյն

գնչուներից հետո: Խմբագրությանը հաճելի չէ՞ արդյոք {համաձայնել}, որ Եվրոպայում՝ Ռուսաստանում (Եվրոպական), Թո

վարչութեան ստոյգ թերութիւնքը: Առանց պայմանի պիտի {համաձայնել} կրիտիկոսի (Հեգելի) հետ ամէն բանի մասին, ինչ որ

մ է անգլիական կառավարչութիւնքը: Տակաւին կարելի է {համաձայնել} եւ այս բանում, թէ անգլիական կառավարչութիւնքը (у

իթ են, եւ եթէ մահ էլ չպատճառեն, ապա ուրեմն պիտի {համաձայնել}, որ աւելի այլանդակում են մանուկի կերպարանքը, քա

եռք առնուն գերապատիւ Նազարեանցի գիրքը, եւ իսկոյն {համաձայնելով} հաստատելու են մեր փոքր ի շատէ ասածները։ Այժմ

մս էմմանուէլի մասին, որպէս թեթեւամիտ մարդ իսկոյն {համաձայնելով} պատասխանեց. " Եթէ մի այդպիսի մարդ է Կոմս էմմանու

ը: Այս եւս հարկաւոր է իմանալ, որ Նազարեանցը չէր {համաձայնելու} ընդունել եւս մի այդպիսի պատուանուն այնպիսի մարդու

աչքերի նկատմամբ, գիտէինք, որ հին խելքերը երբէք {համաձայնելու} չէին խաղաղութեամբ տեղի տալ նոր գաղափարներին, գիտ

ոյնպէս եւ ամենայն անաչառ մարդ մեր ընթերցողներից, {համաձայնելու} չէ գերապատիւ Գաբրիէլ Վարդապետ Այվազեանի հետ, թէ

ալ վերստին ամուսնանալու։ Ամենայն Քրիստոնեայ մարդ {համաձայնելու} է, թէ այս բանը ընդդէմ էր Աստուծոյ օրէնքին։ Բայց

եանը եւ Պապական իշխանութեանը։ Նորա երկու ընկերքը {համաձայնեցան} նորա հետ եւ առաջարկութիւնը մնաց առանց հաստատուելո

ցու աշակերտների վերայ։ Այս խնդրին բոլոր միաբերան {համաձայնեցան}, բայց երբ այս սահմանադրութիւնը պիտոյ է գրով արձա

զնուասիրտ դեսպանները երկար ժամանակ վիճելուց յետոյ {համաձայնեցան} կրել այս հոգեւոր պատիժը, բայց այն պայմանով, որ

համարելով իւր նանրահաւատութիւնքը հանդէս բերելու, {համաձայնեցաւ} Մանուշակի կարծիքին եւ ասաց իւր ամուսնուն, որ մի

իրը, որ ծունկ չոքած, աղաչում էին յանձն առնուլ, {համաձայնեցաւ} նոցա աղաչանքին եւ յանձն առաւ Յիսուսեան Կարգի Գենե

ջնորդ լինին Չինացոց եւ Պօրտուգալացոց մէջ։ Կայսրը {համաձայնեցաւ} այս բանին։ Յիսուսեանները վերստին յետ կանչուեցան

կոս XVը, կամելով փակել այս ապստամբութեան առաջը, {համաձայնեցաւ} Պարլամենտի անարդար առաջարկութեանը եւ որոշեց հրատա

ժողովրդի կեանքը կախւում է բամբակից եւ ժապաւէնից: {Համաձայնեցէ՛ք}, որ այդ երկուքը եւս չունին այն յարատեւ ոյժը, որ

ւրդը այս է, որ յետ հրաւիրէք դուք ձեր փեսան... {Համաձայնեցէք} ինքներդ. ձեր դուստրը գտանւում է պատանեկութեան հա

անել: - Այո՛, այդ է իմ վերջին խօսքը: - {Համաձայնեցէք}, պարոն բժշկապետ, որ դուք ձեր խորհուրդը տուեցիք

ջնորդութեամբ: Ապա այս իրողութիւնը ինչպէս պիտոյ է {համաձայնեցնել} այն պատասխանի հետ, թէ ուսումնարանի չլինելը հետեւ

այդ պարոնները, եթէ խոստովանէին ճշմարտութիւնը եւ {համաձայնէին}, որ հին լեզուն, մեռեալ լինելով, ազգի լուսաւորո

Ի հարկէ կարելի է ասել, որ պատահմունք է այս. կը {համաձայնէինք}, եթէ հեղինակը այդ վիճակները հանելով առաջուց չտես

ծաթ: Հանաք բան չէ՛ սա: Իսկ եթե ընկերությունը {համաձայնի} օժանդակել ինձ, ո՛հ, այն ժամանակ այլ բան է, եւ

ակոյս չկայ, որ հարուստ մարդը հարիւր արծաթ եւս կը {համաձայնի} ձգել, եւ գիւղացիք անգամ կարող են մասնակից լինել

սէ թէ այսօր ամսի քառասուն եւ հինգն է, նա պիտոյ է {համաձայնի} ․ ո՛վ չգիտէ, որ ամսի քառասուն եւ հինգը չէ կարող լ

յ. իսկ միւս հազարը ամուսնութեան օրը, եթէ այդպէս {համաձայնի}, պսակը կարող է յետացնել մինչեւ մի երկու տարի, փ

հինգ հարիւր հազարը՝ ասիական Տաճկաստանի մէջ: {Համաձայնի՛ր} ինքդ, թէ ինչպէս կարելի է ազգի յառաջադիմութեան վե

ութեանց մէջ էլ կան բաներ, որոնց բնա՛ւ չենք կարող {համաձայնիլ}. այս պատճառով, երբ թարգմանեցինք այս Թուղթը, հա

են աղեկների, բայց ընթերցողքը այս գործին կարող են {համաձայնիլ}, որ մի արմատացած նախապաշարմունքից ազատուելու համ

ւ տեսակ տեսակ ուղղութիւնք ստանալ։ Մեք չենք կարող {համաձայնիլ} այն մարդերի հետ, որ ասում էին, թէ Մխիթարը, իւր

նեւին քաղաքական գաղափարների հետեւելով, կարելի՞ է {համաձայնիլ}, թէ նորա կրօնը եւ Քրիստոնէութեան պաշտպան ձեւանալ

ի՞նչ հարկաւոր է հետեւել նորա աղճատանքին։ Մեք կը {համաձայնինք} այն ժամանակ զոհել բառի բուն յատկութիւնը, եթէ միա

, այլ եւ դորանից ավելի սիրելի բան չունիմ, սակայն {համաձայնիր} ինքդ, որ հնար չունեի շարունակել. ի՞նչ անեի, ո՛

փոքրիշատէ կարողութեան տէր մարդ, չէ՛, իմ պարոն, {համաձայնիր}, որ առանց հաշուի է քո յոյսը, թէ քո որդիքը նոյնպ

ս: - Ուրեմն արդարութիւն չկայ: Եւ դուք պիտի {համաձայնիք}, որ կա՛մ հաւասարութիւն չկայ, կա՛մ արդարութիւն,

մերոյ եւ այն կանխուլ ի նմանէ, գաղտագողի, առանց {համաձայնութեան} նորա, առանց գէթ յայտնելոյ նմա ինչ եւ կատարելապէս

այն միջնորդին, որ այս րոպէիս ասէր նորան իւր հօր {համաձայնութեան} լուրը: Այսպիսի զանազան եւ միմեանց ներհակ խորհ

ր Հռովմի աթոռը ինքը իւր ազատ կամքովը առանց ոչ ոքի {համաձայնութեան} սեպհականել էր իւրեան։ Շատ բնական եւ հասկանալի բա

մեծամասնութիւն կարող են բաց անել նիստերը եւ չորսի {համաձայնութեան} դէպքում վճռել հարցերը: 2. Նախ քան Կանոնադ

տանալ թերեւս ուժի գործադրութեամբ կամակոր տորիների {համաձայնութիւնը} ազգային երեսփոխանական համակարգութիւնը վերանորոգել

րա հետ եւս կը խօսեմ եւ կը յայտնեմ ձեզ մեր վճռական {համաձայնութիւնը} կամ անհամաձայնութիւնը: - Շատ բարի, - պատասխան

էս պիտի առնէ, բայց հարցրե՞լ է ինձ, խնդրե՞լ է իմ {համաձայնութիւնը}: Ես գալոց ամառից յառաջ, չեմ կարող հարսանիք առնե

լ խօսքը, եւ ստանալ Թիւթիւնճի-օղլուի ճակատագրական {համաձայնութիւնը}: Տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն ոչինչ բան չառեց այս ն

էր նորան, որ ինքը շատ վաղուց ստացած էր Մանուշակի {համաձայնութիւնը}, որ իւրեանք սիրում էին միմեանց, կամ, լաւ եւս ա

իչները, եթէ կամենար, առանց խնդրելու Պապի յատուկ {համաձայնութիւնը} ։ Բացի բոլոր այս կարգերից, կային եւ որոշ Յիսուսե

իսուսեաններին խլել ողորմելի երեխաներից նոցա անգէտ {համաձայնութիւնը} ։ Ահա՛ այսպէս էր այս հռչակաւոր Կարգի կազմակեր

0. 000 ֆունտ ստերլինգով նա պարլամենտին վաճառեց իր {համաձայնությունը} հայտնի օրինագծի վերաբերյալ, իսկ հետեւյալ օրը մտա

նրանք, իսկապես, հայտնել են միայն իրենց անձնական {համաձայնությունը}: Նրանք կարող էին ունենալ այս կամ այն կարծիքը, ա

մալսարաններումը մի հիմնաւոր կրթութիւն առնելու ", {համաձայնում} է իմ իստակ սրտից տուած խորհրդին՝ մի բարեկարգ դպր

. 000 մանէթի ապրանք՝ հարիւրին 10 շահով: Բէգզադէն {համաձայնում} է, տալիս է ապրանքը եւ ստանում է պարոնից կանոնաւո

ո՞յ, խոստովանեցաւ գոնէ Հայմը, թէեւ մի փոքր առաջ {համաձայնում} էր թէ անգլիական սահմանադրութիւնը " անհոգ հաւաքոյթ

այն բան ցանկանում է, ամենայն բարեխիղճ մարդու հետ {համաձայնում} է եւ օգնում է ազգին, մի քանի աղքատի երկու-երեք մ

ս պատահեն երիտասարդին, գովում են նորա կարծիքը եւ {համաձայնում} են նորա հետ. իսկ թէ բախտը բերէ պատահել ծերին, ն

նուելով, հրատարակում է իւր անձը պապի գործակալ եւ {համաձայնում} է հարկ տալ նորան՝ որպէս տէրութեան իսկական տիրոջ

իոսին ուղեւորիլ դէպի հարաւ, բայց նա ամենեւին չէր {համաձայնում} ։ Վերջապէս Կսաւիէն, Լայենէզը եւ Սալմերոնը յայտնե

ալ իմ նամակը դու հավանորեն արդեն ստացել ես եւ եթե {համաձայնվես} վերադառնալ տուն, ապա հենց ինքդ կտանես այդ սերմեր

ուրդը պահանջում է նրա հրաժարականը: Պատրիարքը չէր {համաձայնւում}: Այն ժամանակ ժողովուրդը դիմեց դէպի Դուռը եւ այնտ

լեզվով գրական նորություններ, բացի պարբերականների {համաճարակից}: Ես հավատացած եմ, որ այժմ որեւէ լավ պարբերաթերթ

էինք կամ " ես ընդունում եմ ձեր կարծիքը ", կամ " {համամիտ} եմ ձեզ ", կամ " մասնակից եմ ձեր ուրախութեան, ցա

եւ խնդրում է, որ Սօսն էլ խօսքին հաստատ մնայ. " {համայ}, իմ աղլուխը քու գլուխը, ես տղայ դու աղջիկ, թէ

եւ թշուառութենից ազատելու մասին, ընդունելով ձեզ {Համայն} Ռուսաց Տէրութեան մշտնջենաւոր հպատակութեան մէջ, բ

ւ ՚ի ներքոյ գրեցից յատկացեալ նշանօք եւ սահմանօք, {համայն} եւ բոլոր անշարժ կայքն իմ, այսինքն տներն եւ այլն

նութիւնն եկեալ հանգիցէ, ծաւալեսցի ի վերայ ձեր եւ {համայն} ձերայնոց... եւ այսպիսի օրհնութեան գիր շատ անգա

լիք, ընկալաք մեծաւ օրհնութեամբ եւ զանուն ձեր եւ {համայն} ննջեցելոց ձերոց գրեցաք առաջի սուրբ սեղանոյն, յոր

ցս, եւ որո՞վ իրաւամբք անկաւ բանն զհասարակութեամբ {համայն} ։ Եթէ դատապարտելի ինչ կայր 'ի նմա, իմ էր դատապար

՚Ի խելս եղեւ բանդագուշ, իմ զովանայր սիրտ անդէն։ {Համայնաջինջ} ջուրց ողող աստուածառաք պատուհաս Զնոյ հանդէպ

նոց: Մեք շնորհիւ արարչապետին աստուծոյ գտանիմք {համայնովք} յողջութեան վիճակի եւ ցանկամք զի եւ դուք ի նոյնպիս

ԹարգմանութԻւն ՊՈԼՍԱՀԱՅ ԼՈՒՍԱՒՈՐՉԱԿԱՆ {ՀԱՄԱՅՆՔԸ} Հայերի վրայ վաղուց ի վեր Թուրքիայում ծանրաց

ովհետեւ ամենահին վկայութիւնը Աստուածաշնչից է. "Եւ {Համան} գնաց 'ի տուն իւր գլխարկեալ" (Եսթեր, գլ. Զ., հմ. 1

կ Մինչ մկրտեաց զսուրբ Սուրբն, ես անդ վերնոց {համանակ} ։ Զթիւ աւուրց երկնային Գահակալին յաշխարհի Ես

շակի կամ գլուխը ծածկած կամ կախած։ Միտքը այն է, թէ {Համանը} գնաց տրտմած եւ ամպած։ (?) Այս ծանօթութիւնը գր

Կեցցէ՛, կեցցէ՛ մեր Ալեքսանդր, օրհնեցելոյն {համանուն}, Նորա ժառանգ Նիկողայոս լիցի նման իւր հաւուն

յին սառոյցների մէջ։ Լուկուլլոսը (որ այսօր գրեթէ {համանուն} է որկրամոլութեան), մեզ թւում է, թէ կը մոռնար ի

ոխարինին պատուական ծերունւոյն: Այլ մեզ թուի՝ թէ {համանունութիւն} երկոցունց սոցա տուեալ է տեղի կարծեացդ, քան թէ ար

պարտէզը, բրիտանական հռչակաւոր մուզէոնը, Լոնդոնի {համաշխարհական} հանդիսարանը, բայց այդ դիպուածներում գնալու խորհո

գոյութիւնը պահպանէ իւր եկեղեցու միջնորդութեամբ: {Համաշխարհական} յեղափոխութենների մէջ եկեղեցու ինքնուրոյնութիւնը ե

զմի համակարգութիւնը: Եւ արդարեւ երկիւղը, թէ {համաշխարհական} հանգստութիւնը դարձեալ կը խանգարուի, հանգիստ չէ տ

մից։ Ոմանք համարում են նորան մի մեծ արդիւնաւոր, {համաշխարհական} պատմութեան պատկանաւոր մարդ, որ իւր ազգի գրաւոր յ

եռք ձգել բոլորի կառավարութեան սանձը եւ հիմնել իւր {Համաշխարհական} թագաւորութիւնը։ Զարմանալի էր Յիսուսականութեա

մի այնպիսի իշխանութիւն, որ աշխատում էր հիմնել մի {համաշխարհական}, մի տիեզերական թագաւորութիւն։ Կարգի կանոնները,

լրտեսութիւնը եւ ստրկական կոյր հնազանդութիւնը այս {համաշխարհական} հասարակութեան հոգին էր եւ կապը. պատճառ, ոչինչ բ

, կամ վաճառում էին Եւրոպացոց։ Յիսուսեանները {համաշխարհային} առեւտուր ունէին Պարագուայի բուսական բերքերի, ման

երից գործածվում էին միայն նրանք, որոնք հին լեզվի {համապատասխան} եղանակների եւ ժամանակների բառացի թարգմանությունն

ապես, իր սոցիալական եւ ֆիզիոլոգիական պահանջներին {համապատասխան}: Եթե չկա ավելի գեղեցիկը, մարդ արարածը չի հրաժար

կարողանան քիչ թե շատ զբաղեցնել ինձ ու միաժամանակ {համապատասխանեն} անհրաժեշտ հարցասիրության պահանջներին: Ահա ձեզ ծր

յոթ հոդվածներում իմ կատարած զգալի ուղղումները չեն {համապատասխանի} գրաքննչական կանոններին, որ չեմ սպասում, ըստ կատ

ժամանակի ընթացքում մշակված, մեր արդի պահանջներին {համապատասխանող} նոր ձեւեր, ապա խնդրեմ տվեք: Լեզուն որեւէ ուս

ոշակի է, մինչդեռ գիրքը Անգլիայի ներկա վիճակին չի {համապատասխանում}: Այդ գիրքն այժմ ավելին չէ, քան Անգլիայի վիճակագ

ի հրատարակությունն այդ կատեգորիային ոչ մի կերպ չի {համապատասխանում}: Նա երբեք բաժանորդագրության վրա հույս չի դրել եւ

լ նրա՛ համար, որ հնացած անցած ձեւերն այլեւս չէին {համապատասխանում} նրա մտքերի կառուցվածքին: Միեւնույն պատմական պատճ

, օտար հոգւով, զայնպիսին արտաքս քան զհայութիւն, {համապատիւ} խոստովանիմք ընդ Վասակայ, Մեհրուժանի եւ այլոց, ո

թեան եւ ուսեալ յումեմնէ Խաչատուրոյ ժպրհեցին՝ քեզ {համապատիւ} զնշդեհեալն յԱտրիդեան ալիս՝ դաւանել, թերեւս եւ զ

աթայի փողերի իմ կողմից բերելու նկատմամբ, այնպիսի {համառ} - եթե ավելին չասենք - ժխտմամբ, որ Դուք ստիպված

ետ միասին ուղարկեց եւ տպելի օրագրի պայմանքը, որի {համառոտ} պարունակությունը այս է. առաջինը՝ որ այդ օրագիրը

ն քարտեզի տպագրության մասին, ուղարկում եմ Ձեզ մի {համառոտ} բան, աղաչելով, որ մի փոքր տեղ տաք նորան Ձեր լրա

ռքումը"։ Թույլ տվեք այժմ, ողորմած պարոն, {համառոտակի} ծանոթացնել ձեզ նախատեսվող նոր հայկական ամսագրի բո

են այդ պատճեններն ինձ ուղարկված: Քո նամակում դու {համառորեն} լռում ես այդ մասին, ուստի ես ոչ մի կերպ հանձն չե

ալով ձեր անհանգստութիւնը, բարւոք համարեցայ այսու {համառօտ} գրութեամբ միամիտ անել, որ սրբազան Հայրն ձեր գիրն

ուծանուէր դարձեալ դէպի հեղուկ մարմին՝ նաւթ: Այս {համառօտ} ծանօթաբանութիւնը աւելորդ չեմ համարում ես՝ հաւատա

ու միւս մարդկան առաջեւ, Ահա պարունակ անցքին {համառօտ} ։ Պաշտօնիս անուամբ գնացի այնտեղ,

ականութեան վարդապետ Պ. Օրանսկին ասաց մի ռուսերէն {համառօտ} ճառ։ Հացկերութիւնը եւ հոգեհանգիստը աւարտուած, յ

սքով ամբողջ դժոխքի փառքը: Այս տեղագրական եւ {համառօտ} պատմական ծանօթութիւնքը հարկաւոր էին որպէս ներածու

րները, տրամաբանութիւններ, զանազան, ընդարձակ թէ {համառօտ} հրահանգներ, դատարկ ճառեր, չոր քերականութիւններ

սանում են հնազանդութեամբ դէպի իմ գահը: Ասա ինձ, {համառօտ} եւ բացայայտ, քանի՞ նոր ապստամբութիւնք ես բարձրաց

ր շուտով քո յայտարարութիւնը. միայն կատարիր նորան {համառօտ} եւ խելացի: Այս ասելով յօրանջեց սաստիկ եւ բա

առհասարակ մեղքի չափը. մարդիկ մեղանչում էին յառաջ {համառօտ} եւ հին մեղքի ցուցակով. դորա հակառակ, այժմ մեղան

յեղափոխել դէպի լաւ, այսինքն դէպի ոսկի: Այս {համառօտ} ծանօթաբանութիւնը քաղուած է վերոյիշեալ գրչագրից այ

յն թուղթ բովանդակի Վահանն։ Դնեմ 'ի գրիս թուղթ մի {համառօտ}, որոյ օրինակն այս է։ Առ սրբազան Հայրդ երկու

իթար Անեցի, Արիստակէս՝ հեղինակ քերականութեան եւ {համառօտ} բառարանի հայկական լեզուի: Յովհան Վանական, Վարդա

այս մասին, վասն որոյ որքան կարելի է շատանում եմ {համառօտ} գրելով։ Նախ եւ յառաջ քանի մի խօսք ասենք Եափոնիայ

Ահա՛ Յիսուսեանների պատմութեան եւ բնաւորութեան {համառօտ} տեսութիւնը։ Այն մարդը, որ մտանում էր այս կարգի

ում աւելի ձգացնել բանը: Մեր դիտաւորութիւնը էր մի {համառօտ} տեղեկութիւն տալ միայն " Լուսաւորչու քամուն"։ Մե

կրօնների բնաւորութենների մէջ։ Բեր քննենք այստեղ {համառօտաբար} նոյն այդ յատկացուցիչ բնաւորութիւնքը՝ ուշադրութիւ

իր այդ մատեաններից ամենահարկաւոր ծանօթութիւնքը եւ {համառօտապէս} կը կարդաս. երբ նա կը ներկայանայ իմ խաւար զօրութե

ւում է այս հարեւանցի գծագրութիւնը: Այժմ անցանենք {համառօտապէս} դնել այստեղ Ալքիմիայի տեսութիւնը, թէ նա ի՛նչ հիմ

դէպի մեզ, դէպի Մխիթարեանք եւ դէպի Վատիկանը։ {Համառօտապէս} խօսելով այստեղ Մխիթարի վերայ՝ անցանենք քննել նոր

ծնի մէջ տեղեր, որ ունին իրենց յատուկ անունը։ {Համառօտենք} մեր խօսքը։ Փարպեցուն յանձնուել է Նոր քաղաքի Ս.

թիւնք ստանալ դորա կեանքի հանգամանքների մասին, որ {համառօտիւ} դնում ենք այստեղ, ինչպէս յայտնի են դոքա նոյնիսկ

, փոքր ինչ ըստ սահման ելեալ ճառիս, առ որով պաշտի {համառօտութիւն} բանից՝ հանդարտաքայլ ընթանալ ընդ ոսկեղէնս դար, թ

Սիրէ զկոյսն ի սրտէ: Եւ ի ծաղկանց {Համասպրամից} ՝ թոյր ի թոյր, Քնքուշ մատանց Կազմեալ

ումի եւ իր կնոջ խօսակցութիւնից (եր. 203), ուր {Համասփիւռը} մեղադրանքով խօսում է Արշաւրի մասին, թէ առաջ շատ

ելք յողդյողդութեանց վրայ: Փարպի գնալու ժամանակ, {Համասփիւռը} հրապարակով յայտնում է իր տհաճութիւնը Սօսի յետամտո

յնքան անբնական չեն հակասութիւնքը, որքան այն, որ {Համասփիւռը} վերեւում յիշած Փարպու ճանապարհին հրապարակով նախատ

ն. սորա վրայ հարկաւոր էր մի փոքր մտածել: Այն էլ {Համասփիւռը}, որ սովորաբար նկարագրւում է որպէս մի խորագէտ կին

անաչւում է: Փարպու ճանապարհի բանն եմ ասում: Երբ {Համասփիւռը} բարկացած Սօսենց խաղ ասելու վրայ, անիծախառն խօսքե

այ նայել, որովհետեւ այս բոլորը կարելի է վերադրել {Համասփիւռի} անկրթութեան, որից սովոր է ամէն բան առաջանալ, ու

[Էջմիածնից] 7 89 Կաթողիկոսին, գործերով 8 90 {Համասփիւռին} 11 91 Հայրապետեանցին, ապա[հովագրեալ] 14 92 Նազար

ր կոչերին պատասխանում էին միայն հայհոյանքներով եւ {համատարած} կշտամբանքներով քաղաքացիական լեզվի հասցեին, փոխան

սկ եթէ ոչ, օրըստօրէ կ'անհետանան, որպէս մի կաթիլ {համատարած} ծովի մէջ: Ամերիկան, Աւստրալիան, այլ երկիրներ ե

եւ թարմ կանացի ձայն, որ երգում էր. " Աջովդ {համատարած} Զազգ մեր արտահալած Փոյթ գումարէա․ Յաշ

): Ազգն մեր անտէր եւ անխնամ, ցիր եւ ցան ընդ {համատարած} մակերեւոյթ երկրի քամէ զմրուր բաղդին, զոր խառնեցի

ւթեան՝ հանդերձէր սուզել գահավէժ ի վիճ ` կորստեան {համատարածն} ովկիանու: Իմաստունքն Հայոց զանգիտեալ ի կերպար

վին ընդունում է արմատականների եւ առաջադիմականների {համատեղ} գոյությունը: Նա այն գաղափարն է անցկացնում, որ Ա

ներով էր խոսում: Անանիան երեւի հիշում է, ու մեր {համատեղ} կյանքի այդ հիմար միջադեպն ինձ ստիպեց ծիծաղել խելա

Շատ ավելի ուրախացա Սերոբին Խառքովա չի գնացածին {համար}, զերե տիժար պան է հեմ կսկիծի հանդիպել, հեմ ճամբ

ւռած է, նարա այս ուռուցքեն եւ կոճն կցավի: Ատոնց {համար} է, ես գիտեմ, որ ան նարա համար բան չէ, սրբազանը

ոճն կցավի: Ատոնց համար է, ես գիտեմ, որ ան նարա {համար} բան չէ, սրբազանը նարա գալու եւ երթալու խարճն քաշ

լու, հոն կուգա, արդխ դուք գիտեք: Աս գրածներում {համար} չըլլա թե խասեվեթ անիք, թե պեդերցիլ է կամ ինչ եղի

իլ է տեյին, չէ, միայն փող խարճած պերածներս անոր {համար} է, որ պակասավոր չիմնա տեյին, չյունքի նա վարպետ

, չյունքի նա վարպետ է ամենեն մեր թահմինովն, անոր {համար} ։ Վերջապես մարդուն հոժարացունուք, թուղթ առնուք,

վրա դամուշնայի բեչաթն չըլլա նե, չընդունիլ, անոր {համար} չի խրկեցի, միամիտ եղիր: Ես հոսեն շատ լավն կառնո

անցյալներն Մանուկ աղային գրեցինք պատկերը չօծվելու {համար}, մենք գիտեինք նոցա սիրտերն ցավելուն, ամմա ինչ ա

զի, որ դուն տեղն եկած վախտն ասիս իրենց, որ ատոր {համար} սիրտերն թող չի ցավի, նա նոցա շատ կսիրե եւ այլն:

կարդալով իմացա: Ահա պատասխանն գրում եմ, որ ինձի {համար} միամիտ լինիք եւ այնպես յիմար համբավներէն չի վրդով

ան մեր տունը տանեիք, որովհետեւ օտար երկիր է նորա {համար} եւ իմ բարեկամս է, ամիսներով նորա հետ միասին բնակ

զավակացը սիրով ողջույն. ասացեք, որ նա Ավտուշին {համար} հոգս չանե եւ թե ` ինձ եւ իմ գրածիս չի հավատալ, ա

1-ին եւ 9-ին գնաց Պետերբուրգ կայսրի հետ տեսության {համար}. երբ հետ Մոսկվա գալը հայտնի չէ, բայց թե գա Մոսկ

ել ամենայն ամիս հայկական օրագիր Ռուսաստանի հայերի {համար}: Այս խորհրդով պ. Նազարյանցն ամսույս տասնիննից խ

ով, որ տերությունը հանձնառու չի լինի հայ ցենզորի {համար} ջոկ ռոճիկ նշանակել, հոժարացել ենք ինքներս նորան

կարող են մի մոգական գավազանով հետ դարձնել հայերի {համար} հինգերորդ դարը, բայց այդ պարոնները փորձով կտեսան

կարդացածը չի հասկանում եւ, թե մինչեւ այժմ հայերի {համար} գրվել են միմիայն մի սխոլաստիկական կրոնական չնչին

կական կրոնական չնչին վեճերու վրա, որոնք ժողովրդի {համար} եղած թե չեղած միեւնույն է: Մեր ցանկությունը ա

ռողջությունը. փույթ չէ, մեղադրիր, եղբայր, ինձ {համար} շատ քաղցր է լսել բարեկամի մեղադրությունը, քան թե

այստեղ, ինչքան լինի, փոքր է, օտարությունը նրա {համար} դժվար է: Քաղաքումս մեծ պատրաստություն կա թագ

ւրբ Հարությունը, տա աստված, որ դա մեզ ամեններիս {համար} հոգու եւ մարմնի նորոգություն լինի։ Հայտնում եմ ե

անչափ շնորհակալ եմ եւ քաջալերվում եմ, որ իմ ազգի {համար} աշխատությունս կորած չէ. գոնե կա մի մարդ, որ ճան

չովը պետք է արձան հավիտենական հիշատակի կանգնեմ քո {համար} մեր ազգի մեջ: Հույս ունիմ, որ քո ազգասիրական հո

, ես մասնավոր կերպով իմացա սրբազանի բոլոր բաների {համար}, այս օրերս, ինչպես խոստանում է նախարարությունը

որո եւ մանավանդ հասկանալի եւ օգտակար նախիջեւանցոց {համար}: Այդ աշխատության տպագրությունը կարոտ է 400 մ

րին կհասանի 25 մանեթ, որ մի մեծ բան չէ մի մարդու {համար}: Տեր Գեորգին եւս ասացեք, որ նա եւս աշխատի. ես

որով իմ տարեվոր աշխատությունը պիտի կենդանանա ազգի {համար}, հավաստի եմ նույնպես, որ բավական կմնաք իմ աշխատ

յուն եւ հաջողություն Ձեր եւ Ձեր ամբողջ գերդաստանի {համար}: Այս շնորհավորական մաղթանքից հետո արժան եմ հա

է լիներ օրագիր ասած բանը մեր ազգի դաստիարակության {համար}. ուրախ ենք, որ մեր մատենագրությունը մի փոքր ձեռ

բարձություն իմ մյուս աշխատությունը հանդես հանելու {համար}, որի մասին վաղուց խնդրած էի Ձեր օգնությունը եկավ

առաջ տանել ազգի լուսավորության եւ դաստիարակության {համար}: Այժմ ժամանակ է, որ եւ դուք եւ մենք, մինչդե

ր ժամանակից մի փոքր պարծանք թողուլ ապագա սերունդի {համար} եւ վառել ազգասիրության կրակը սառած սրտերի մեջ: Ձ

խնայե նորա զավակների կրթության եւ դաստիարակության {համար}: Մինչեւ այս րոպես դեռ Մոսկով չեն եկած Սիբիրից ո՛

" Թափառական Հրեայի " ճակատին գրած երկու տող բանիս {համար}, ես կամեի դորանով ցույց տալ քեզ իմ երախտագիտական

եմ հայտնել, որ ինչ այստեղ կարելի էր, նորա օգտի {համար} գործ դրվեցավ, բացի դորանից մարդ գնայ այստեղից Պե

յուն բանանք գալոց 1859 թվակ. ՝ " Հյուսիսափայլի " {համար}, ես կարծում եմ որ ուշ չէ, բայց դու քո խորհուրդը

տժվեին եւ խայտառակվեին: Ազգի եւ ճշմարտության {համար} իմ կյանքը իմ աչքումը ոչինչ է, եւ ամեն րոպե պատրա

հրատարակե յուր կարծիքը թշնամիների խայտառակության {համար}: Նոցա միակ հույսն է, որ օրագիրը խափանվի, բ

բայց դուք պիտի պաշտպանեք մեզ ազգի եւ ճշմարտության {համար}, մինչեւ որ մի քանի տարի շարունակվելով, արմատ ար

որագրողm, բայց այդքան ստորագրություն գալոց տարու {համար} աշխատել հանձն առած ենք: Տարեկան ծախքը օրագրի հա

նչ տեսանում են, որ ամեն բան զոհում ենք ազգի օգտի {համար}: Ահա, սիրական եղբայր, մեր դրությունը, տար

քը եւ պտուղքը: Ստորագրողների բազմությունը մեր {համար}, բացի նյութականից, ունի եւ բարոյական օգուտ, որ

բոլոր սրտակիցքը, չեմ մոռացել ոչ մինին եւ բոլորի {համար} պատրաստ կանգնած կամ մինչ ի մահ: Ցանկանալով Ձեզ ա

սպարեզ մտանել յուր անունով եւ առավել ապահովության {համար} ծածկում է յուր անձը բոլոր հոգեւորականության անուն

. Սալթիկյանցն, ճշմարիտն ասեմ, փոքր է Նախիջեւանի {համար}, գոնե 100 ստորագրություն հարկավոր էր, Թիֆլիսում

ից դուրս, այս բանը հարկավոր էր իմ կյանքը փրկելու {համար}... մանրամասնությունը այս բաների էգուցվա նամակի

եթե նա իմ ձեռքում ուսանող լիներ, միայն այս բանի {համար} 1 կգրեի: Ինչեւիցե, վերջին խոսքը այս եղավ որ՝ з

եղեցու գլխից անցածները ճշմարտությամբ հրատարակելու {համար}: Հույս ունիմ եւ հույսս մեծ է. մի՞թե մեր ազգի մե

վել եւ ցույց տալ ժամանակով մեր ապագայից, որ ազգի {համար} անհոգ չենք եղել, որ ազգի թշնամիների հարձակմունքի

դեմ ենք դրել մեր կուրծքը եւ ճակատը, որ ազգի օգտի {համար} զոհել ենք մեր հանգստությունը, հայրենիքը, եւ այլ

մեջ, չմոռանալ, որ ես այս բոլորը քաշում եմ ազգի {համար} մեր դժոխքի սպասավոր ճիզվիտ հոգեւորականներից, որո

լացած չեմ, կարող եմ շատ աշխատել, բայց աշխատելու {համար} հարկավոր են պայմանք, որ ես չունիմ եւ որի մասին չ

եւ 100 մանեթը ճանապարհի ու համալսարանի փողը տալու {համար}, եւ նա ինձ ասել, թե ոչ մի կոպեկ օգուտ չկա. 340

ոգին ինչպես կլիներ, մի՛ մեղադրիր ինձ իմ լռության {համար}, այլ ներիր եւ ցավակից եղիր որպես բարեկամ. ասացի

ւնը ցավել եք եւ մի փոքր բարկացել եք: Ցավածներուդ {համար} անչափ շնորհակալ եմ եւ հավատում եմ, որ պիտի ցավեի

սկվա մեր հասարակական բարեկամներից մինին վաճառելու {համար}: Ես այս մասին չկարողանալով այս միջոցին մի ուրիշ

տքերը այդ գործին վերաբերությամբ: Բայց պարզության {համար}, նախ եւ առաջ հարկավոր է մեջ բերել այստեղ Ձեր նամ

փոքր ավելի կամ փոքր պակաս՝ ծախք գնալու եւ գալու {համար}, այդ մի մարդու էր վերաբերում եւ ոչ երկուքի: Թող

ծախքը, միմիայն ճանապարհական ծախք ամեն մի մարդու {համար} Լոնդոնից մինչեւ Կալկաթա եւ Կայկաթայից մինչեւ Լոնդ

, ի՛նչ պիտի ստանան քաղաքից յուրյանց կառավարության {համար} Հնդկաստանում: Բացի սրանից, Դուք եւ քաղաքը դատաս

ղ մնալու եւ թե հարկավորության ժամանակ դատ վարելու {համար}, ըստ որում հաստատ իմացած կլիներ, թե ահա այսքան

միս դուրս հանելով, մնացած յուրաքանչյուր ամիսների {համար}, որքան եւս հարկ լինի մնալ մինչեւ գործի կատարելապ

ագիր կքաշե քաղաքը մեր նշանակած դատաստանական ծախքի {համար}, եւ այդ փոխանակագիրը մեզ կհասուցանե մեր ցույց տա

ան թուղթը ստանալու եւ թե ճանապարհի ծախքը ստանալու {համար}, որ այդտեղից ճանապարհ ելանենք դեպի Կալկաթա:

ոյ, նորին պայծառափայլութեան, պարտականութիւն ինձ {համար} իմ յայտ առնել Ձեզ, թէ նորին պայծառափայլութիւնն հ

նը ավելի ազատություն եւ ավելի իրավունք ճարեց յուր {համար}, քան թե նորա ընկերքը ունեին, ասել է թե ուրիշի ս

ավորի, թշվառ եւ ոչ ոքին պիտանացու կյանքը փրկելու {համար}: Մեսսինա մտած երեկոյիս (դեկտեմբ. 26 հին ոճո

ծ արձանքը, որ երբեմն դրված էին բուրբոնների փառքի {համար}, այժմ ջարդ ու փշուր խորտակված թավալվում են փոշու

հայրենակցիդ մեծարողապէս Մ. Նալբանդեանց {համար} 42 59. ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԽԱՉԿԵԱՆԻՆ 12/24 Յունիսի 1

ում առ Ադմինիստրատոր պ. Հագն, պահանջէ զլիակատար {համար} տնտեսութեան նորա, վերաբերեալ եւ առ կառավարութիւն

ր [ենք] միասին մի կտոր հաց խաղաղությամբ վայելելու {համար}: Ամենեւին ձեռնհաս չեմ " Հյուսիսափայլի " համար աշ

ու համար: Ամենեւին ձեռնհաս չեմ " Հյուսիսափայլի " {համար} աշխատելու. եղանակը, դատաստանական զբաղմունքը, պ

ր մատենի մեջ եւ յուրաքանչյուր ստորագրող պարոնների {համար} կուղարկեք տոմսակներ, կանոնի համեմատ: Եթե մի

ինչու: Որովհետեւ իշխանության կողմից տեսակցության {համար} սահմանած օրերը զուր էին անցնում, այդ պատճառով ես

րծում էի, թե քո աչքերը առավել բորբոքվել են, որի {համար} եւ շատ էի անհանգստանում: Այժմ, փառք աստծո, որ

ով անցկացնել. երկրորդ, չեմ հասկանում, թե ինչի՞ {համար} են այդ արցունքները. ի՞նչ է, նրանք քեզ բավականու

կությունը միշտ առատ է դրանով: Եթե առա՜նց ինձ քեզ {համար} ձանձրալի է եւ տխուր, քեզ համար, որ ինչպես էլ լի

թե առա՜նց ինձ քեզ համար ձանձրալի է եւ տխուր, քեզ {համար}, որ ինչպես էլ լինի՝ ազատություն ես վայելում, թ

րող մի ժամով կտրվել գործերից՝ ինձ հետ տեսակցելու {համար}. ասենք, գործը գերադասելի է տեսակցությունից:

ահին, նրա՝ իմ վիճակի մասին հայտնած կարեկցության {համար} ։ Ես երբեք չեմ կասկածել նրա՝ դեպի ինձ տածած սիրո

որ նա քննություն է տալիս դոկտորի աստիճան ստանալու {համար}. ի բոլոր սրտե ցանկանում եմ նրան հաջողություն ո՛չ

ռնի այդ աշխատանքը, եւ ես համոզված եմ, որ նա ինձ {համար} չի հրաժարվի դրանից: Սերմերը պիտի լինեն Նախիջե

հերկում են սովորական կարգով, ինչպես այլ ցանքսերի {համար}, հետո հողը հավասարեցնում են տափանով կամ որեւէ այ

ք է հերկել ըստ կարելույն խոր եւ դաշտային ցանքսերի {համար} ՝ աշունքից). սկզբնական շրջանում, սորգոյի ծլելո

արոսին Հնդկական այն գործին վերաբերող թղթերը, որի {համար} հասարակությունն ընտրել է ինձ երեսփոխան: Այս թ

յունն ընտրել է ինձ երեսփոխան: Այս թղթերից Ձեզ {համար} ամենակարեւորը, " Աբգար ընկերության " անունով կատ

հաշվետվություն ներկայացնելն այն բանի մասին, որի {համար} ես պարտավորվել եմ անգլիական դատարանի առջեւ, այսի

չեմ կարող այնուամենայնիվ չխոստովանել Ձեզ, որ ինձ {համար} ցավալի էր լսել այդ մասին. ոչ թե այն պատճառով, ո

նկատմամբ, ուստի անհրաժեշտ էլ չէ ինձ արդարացնելու {համար} խոսել այն բանի մասին, որ ես չէի կարող բավարարել

սարակության աներկբայելի օգտի մասին: Ապացույցների {համար} հեռու գնալու կարիք չկա. մեր քաղաքի նախկին խղճուկ

ւթյունից. այդ գիտե եւ ինքը խմբագրությունն ու դրա {համար} - թեեւ այլ պատճառաբանությամբ - գրքի առաջին էջում

եւ այսօր եղած բոլոր փորձերն անհաջող են եղել: Դրա {համար} էլ հասարակությունը կհատուցի գրական գործերի այդ վա

թե ես բանտարկված չլինեի, աշխարհի եւ ոչ մի բարիքի {համար} էժան չէի նստեցնիլ պ. Պատկանյանին նրա՝ հայոց պատ

ս, մասամբ ընդհանրացած կեղծ տրադիցիաներից, որոնց {համար}, այնուամենայնիվ, չի կարելի մեղադրել հեղինակին,

տրորված սխալ ուղին: Իհարկե, քարտեզի անճշտության {համար} էլ չի կարելի նրան մեղադրել. դա էքսպեդիցիայի տեղա

ուն հայտնիր նրանց բոլորին անդավաճան զգացմունքների {համար} եւ, ըստ կարելույն, հանգստացրու նրանց իմ նկատմամ

լոսսերը, կարծեմ նա ուներ, իսկ եթե ոչ՝ գտիր ինձ {համար} Մակոլեյի երկերի լիակատար ժողովածուն, որի համար ե

ձ համար Մակոլեյի երկերի լիակատար ժողովածուն, որի {համար} ես անձնապես նեղություն տվի նորին գերազանցության պ

նալները: Դա մեծ առաջադիմություն է ծովագնացության {համար} զորեղ քամիների ժամանակ: Այդպիսի մուշտակի օգնությ

տա: Շնորհակալությունս Անանիային՝ առաջարկած ձկան {համար}, միայն խնդրում եմ, մի՛ բերի, ինձ ոչինչ հարկավո

մ ծխախոտն ավելի շուտ է ձեռքս հասնում։ Այդ բաների {համար} հանգիստ եղեք: Եթե մեզ վիճակված չէ շուտով տեսն

ինձ ձեր հետապնդումների արդյունքները՝ ռնգեղջյուրի {համար}, այդ ինձ չափազանց հետաքրքրում է: Քո նամակում,

տակին, քանի որ դրանք սահմանված են ինձ մխիթարելու {համար}: Մինչդեռ ես արդեն սովորել եմ ձեր անվերջ արցունքն

ին՝ իմ նկատմամբ ունեցած եղբայրական վերաբերմունքի {համար}. ավելին չեմ ասում, որովհետեւ ինքն էլ գիտե, որ

ավաճան բարեկամությունը: Միայն թե չհասկացա՝ ինչի {համար} է հաղորդում ինձ տորոնի լատիներեն անունը, հավանաբ

ուն հաղորդեցեք իմ նկատմամբ նրա ջերմ վերաբերմունքի {համար}: Այդ ի՞նչ Դանիելի " Աշխարհագրություն " է: Ասացե

յին, եթե իրոք դա ուշադրության արժանի է, ապա ինձ {համար} մի օրինակ ճարիր, հավանաբար, այստեղ Գլազունովի մ

ւ, որ " յուրաքանչյուր հասարակության կազմակերպման {համար} անհրաժեշտ ընդհանուր սկզբունքները ոչ մի կոնստիտուց

իբրեւ օրինակ նրան շրջապատող մյուս պետությունների {համար}: Թուղթս չի բավականացնի, որպեսզի իմ միտքը լիովին

ի մասին, նրան մեղադրում է Հնդկաստանի եւ Կանադայի {համար}: Համաձայն եմ, բայց մի՞թե Ֆրանսիան պակաս մածուցի

թաթեր ունի: Անգլիային հանդիմանելով հնամոլության {համար}, Ֆոշեն այդ դեպքում, նրան չպետք է հանդիմաներ նվա

շեն այդ դեպքում, նրան չպետք է հանդիմաներ նվաճման {համար}. բայց ինչպես կարդարացնի Ֆոշեն " քաղաքական փիլիսո

լեգեոնի հետեւից էր ուղարկում Աֆրիկան ստրկացնելու {համար}.. թող հիշատակեր Նիցցայի եւ Սավոյայի մասին, բայ

գրել. անդրադառնում է կրծքիս եւ մեջքիս վրա, դրա {համար} յուրաքանչյուր նամակս գրում եմ տարբեր ընդմիջումներ

գրեմ: Ախր այս բոլորը ձանձրույթից է եւ մասամբ նրա {համար}, որ կատարեմ ձեր ցանկությունը՝ " ավելի շատ գրել

րություն չգիտեմ, որ ձեզ հաղորղակից դարձնեմ. ինձ {համար} այսօրը երեկվա կրկնությունն է, իսկ վաղը՝ այսօրվա

եմ իմ սեփական կառքը կապալառու Կարպովին հանձնելու {համար}. վերջինս պետք է հանձնել մեր հարազատներին, որոնք

ւհետեւ բոլորդ ողջ եղեք եւ ներողամիտ շփերթ նամակիս {համար}: Ամբողջովին քոնը Միշել Հ. Գ. Ուղարկի

նորհակալություն եմ հայտնում Մակոլեյի կամ Շլոսսերի {համար}: Երեկ ես գրել եմ քեզ երկար նամակ եւ վերադարձրել

են անհամբեր սպասում եմ թույլտվության տեսակցության {համար}, որը գեթ մի քանի րոպե մոռացնել է տալիս տաղտկալի

րդասեր-հրապարակախոսն անգամ կարողանա նախատեսել նրա {համար} որեւէ ապագա: Այդ ժողովուրդն, սկզբից ի վեր սնված

ամբողջական կենդանի օրգանիզմի հատկանիշներ: Նրանց {համար}, ովքեր գեթ մակերեսորեն ուսումնասիրել են Աստվածաշ

փեին այդ ժողովրդի գլխին: Մեղադրել նրանց արատների {համար}, որոնց մեջ, այսպես ասած, ընկղմված են, կլիներ

շնորհավորել խմբագրությանը՝ ապագա coup de baton-ի {համար}, որով հյուրասիրել է Դոն-Քիշոտը խեղճ եւ հավատարիմ

ողմից շնորհակալություն մատուցիր նրանց ինձ հիշելու {համար}: Արդ, ցտեսություն, սեղմում եմ ձեր բոլորի ձեռքը

հիշյալ պատճենները եւ անցնում եմ նամակիդ: Գրքերի {համար} շատ եւ շատ շնորհակալություն, միայն թե Շլոսսերն ո

կան միջոցներ ձեռնարկել այդ թվերը ճիշտ հետազոտելու {համար}, բայց տեղի ունեցած խառնակություններն ստիպեցին նր

իս մասին տված հույժ հետաքրքրական տեղեկությունների {համար}: Ինչ վերաբերում է հայերի համակրությանը՝ ինձ մնո

լու տեղը չէ, բացի այդ, նման հարցերի պարզաբանման {համար} հարկավոր է ոչ թե ինչ-որ մի թերթ թուղթ, այլ ամբող

թերթ թուղթ, այլ ամբողջ ուսումնասիրություն, դրա {համար} էլ թողնենք այդ ավելի հարմար ժամանակի, քան այժմս

երում, թերեւս այդ մասին պ. Ֆիրկովիչը գիտե: Ինձ {համար} շատ հետաքրքրական է այդ մասին որքան կարելի է ավելի

ց շնորհակալություն հայտնի՝ ինձ ուղարկած ողջույնի {համար}: Նրանցից առաջինին ցանկանում եմ լիակատար առողջութ

քի մայիսը մի անգամ է ծաղկում ", անդառնալի են մեզ {համար} ավյունով ու հույսերով լի այն երջանիկ օրերը: Չնայ

ոյի " մեջ Հովհաննես եղբոր կատարած վարժությունների {համար} եւ ցանկանում եմ նրան լիակատար հաջողություն: Շնոր

ում նրան՝ իմ մասին հայտնած շատ բարենպաստ կարծիքի {համար}, բայց, թվում է, թե դա մի փոքր չափազանցրած է:

. Ֆոշեի գիրքը ժամանակակից Անգլիան ուսումնասիրելու {համար} միանգամայն անպետք է: Խելքս չի հասնում, թե թարգմ

վաղը: Ինձ հաղորդած քո բոլոր տեղեկությունների {համար} շատ եւ շատ շնորհակալ եմ. մի քանի անգամ կարդացի ն

Անանիայից քո այս նամակում մանրամասնորեն շարադրածի {համար}, Հուսով եմ, որ առաջիկայում էլ իր հումորից ինձ չ

մերոնք գիտեն, դա անհրաժեշտ է նրանց հանգստության {համար}: Խնդրիր Անանիային, որ քո նամակում որոշ նորու

եւ ծանոթներիս: Հովհաննեսը, հավանաբար, ինձ {համար} պատրաստում է երաժշտական մի սյուրպրիզ, երբ ես ի վ

այլեւ Շլոսսերը ես արդեն ուղարկել եմ քեզ հանձնելու {համար}, բայց նրանք, երեւի, դեռ մի որեւէ տեղ ընկած են

տարելու եւ ինձ զանազան տեղեկություններ հաղորդելու {համար}, որոնցից ամենից ավելի աչքի է ընկնում հայ պարբերա

չէի ենթարկի ու դուրս չէի գա սենյակից տեսակցության {համար}: Դրա փոխարեն այժմ, հենց որ սթափվեցի եւ բոլոր վտ

դեն շատ է տառապել ամեն տեսակ իդեալական սիստեմների {համար}, որոնց վրա նա այժմ ծիծաղում է, բայց մի քանիսը դ

նուամենայնիվ շատ հետաքրքրական կարող է լինել նրանց {համար}, ովքեր փորձով դեռ ծանոթ չեն Անգլիային: Հույս ու

եսակցության տեղը չեմ գա, եթե դուք կգաք առանց ինձ {համար} կաշառք բերելու, առանց սիգարի: Կրեյցբերգը գազանն

ելու, բայց աստված գիտե, թե ինչպիսին կգնեն, դրա {համար} էլ քեզ նեղություն եմ տալիս, իմ սիրելի եղբայր:

ղբորս թախիծը շատ բնական է. ցավում եմ, որ նա ինձ {համար} տառապում է. մի անգամ եւս կարդալով նամակդ, ուղղա

թող նրան հաղորդի, որ նրա (այսինքն տեր Մովսեսի) {համար} վատ կլիներ, եթե նրա հարեւանները չդադարեցնեին իրե

, այնուամենայնիվ սպասում եմ Տոբոզոյին: Գրքերի {համար} պետք է գալ եւ փնտրել: 81. ՂԱԶԱՐՈՍ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆ

իասին: Շնորհակալ եմ տանից տված տեղեկություններիդ {համար}, այնինչ ես դեռ 26-ին (նամակումս) զարմանում էի

ին այն չէ, ինչ որ դեկտեմբերին ուղարկել էիր, դրա {համար} էլ ետ եմ վերադարձնում, որովհետեւ ծխել բոլորովին

ելու հույսս չեմ կորցնում, որովհետեւ տեսակցության {համար} նշանակված ժամանակը շատ հեռու չէ: Շնորհակալությու

լություն նորին գերազանցությանը գրքերի եւ ողջույնի {համար}. խնդրեմ հաղորդես նրան իմ անկեղծ հարգանքը: Հա

մասին նրա տված շատ հետաքրքրական տեղեկությունների {համար}: Խնդրում եմ, Քրիստոսի տոնի առթիվ, իմ անխախտ

լաեւնային] ինձ հիշելու եւ իր անկեղծ զգացմունքների {համար}. սեղմում եմ նրա ձեռքը եւ ցանկանում եմ, որ լինի

, համարյա արտասվելով, այդ անզգամից պաշտպանվելու {համար} դիմեց ինձ: Ես դուրս եկա տախտակամածը, իսկ միսիոն

ր ատող դավանաբանական մի քանի պարտիաների բաժանելու {համար}: Իհարկե, Դռնից խնամքով թաքցրին մեդալի մյուս երե

հայերը, որոնք դավանում են իրենց հին կրոնը, Դռան {համար} վտանգավոր են, որովհետեւ նրանց եկեղեցին քիչ բանով

Մարիա Աֆանասեւնային շնորհակալությունս՝ ուղարկածի {համար}: Փառք աստծո, ես առողջ եմ եւ բավական լուրջ պարապ

, որ նա փողն ստացել է, եւ հարցնում եմ ոչ թե դրա {համար}, այլ միայն ցանկանում եմ իմանալ նրա առողջության մ

մեղավոր՝ իրենց նկատմամբ ժողովրդի անտարբերության {համար}: Այժմ մտքումս մի ընդարձակ ծրագիր ունեմ, եւ ո

ս ձեռնարկ ի պետս պատանիների՝ այն բոլոր դպրոցների {համար}, որտեղ լսվում է հայերեն խոսքը: Ես գիտեմ, որ Թո

նդրել ես: Չափազանց ինձ կուրախացներ, եթե դու ինձ {համար} ձեռք բերեիր " Սոս եւ Վարդիթերը " եւ " Վերք Հայաստ

մեզանում դեռ շատ սակավ են իմ ներկա ձեռնարկության {համար} անհրաժեշտ նյութերը, բայց իմ միակ հույսն այն բանա

վում Սենեկայի կամ Ցիցերոնի հեղինակությունից. նրա {համար} միեւնույն է, թե նրանք ինչպես կխոսեին իրենց ժաման

ց թելադրված՝ ամուսնությունից հրաժարվեր միայն նրա {համար}, որ իր հարսնացուն Բելվեդերյան Վեներային նման չէ

Շնորհակալ եմ Մարիա Աֆանասեւնայից իր նեղության {համար}, եւ խնդրում եմ հաղորդել նրան, ինչպես եւ երկու ս

ու այդպիսի աններելի վրիպումներ ես գործում։ Ինչի՞ {համար} են այդ բոլորը: Ավելին ասել ex post facto նույնպե

facto նույնպես ոչ մի արդյունքի չի հասցնի, եւ դրա {համար} էլ անցնում եմ սիրելի Անանիայից ստացած տեղեկությու

իրելի Անանիայից ստացած տեղեկություններին: Ինձ {համար} շատ հետաքրքրական կլինի մի օր կարդալ " Կռունկում "

գործածել նոր, վայրի, չմշակված ձեւը. ո՛չ թե նրա {համար}, որ առաջինը վատ է կամ այլանդակ է նորից, կամ ընդ

ակառակը՝ նորը լավ է եւ գեղեցիկ է հնից, այլ նրա՛ {համար}, որ հնացած անցած ձեւերն այլեւս չէին համապատասխան

ց ես ճգնաժամ ապրեցի, եւ իմ աչքերը բացվեցին: Ինձ {համար} այժմ կարեւորություն չունի, թե ո՛ր բարբառով ավելի

ատ են լեզվի մշակված, կենդանի ձեւերը: Հին ձեւերի {համար}, որոնք (եթե, ինչպես հավատացնում են) գործ են ա

չբերենք: Որեւէ բարբառի հին ձեւերը նոր լեզվի {համար} նույնքան են պետքական, որքան դեղձենու կեղեւը փշատ

պետքական, որքան դեղձենու կեղեւը փշատերեւ ծառերի {համար}. ձեւով տարատեսակները չեն միացվում, եղանակով տար

հանուր կարիքի փոխադարձ լրացումը նոր լեզվի մշակման {համար} կարող է միայն իբրեւ ֆոն ծառայել, իսկ ամբողջությա

եւէ բարբառի յուրաքանչյուր փորձը՝ բոլոր մյուսների {համար} պարզել իր դրոշակը՝ " խոսի՛ր այսպես " մակագրությա

նիմաց գավառացուն մատչելի լինի եւ դրանով գիտության {համար} դյուրանցանելի ուղի բանալ, առանց որի ամեն մի լուս

ում եմ, կարող են հետաքրքիր լինել միայն գիտության {համար}, հետաքրքրությունը բավարարելու համար, թերեւս հայ

յն գիտության համար, հետաքրքրությունը բավարարելու {համար}, թերեւս հայկական առեւտրի պատմության համար: Մեր

արելու համար, թերեւս հայկական առեւտրի պատմության {համար}: Մեր արխիվը ` ապրող սերունդն է. եթե նա չի պահպա

ն է. եթե նա չի պահպանել կամ չի մշակել տվյալ մտքի {համար} որեւէ ձեւ, ապա այստեղ ո՛չ մի արխիվ չի օգնի, սխա

մի բան, որ չկա հին լեզվի մեջ, ես այնպես, փորձի {համար}, խոնարհեցի մի բայ եւ ուրախությամբ տեսա, որ ժամա

ատմա-աշխարհագրական մի մեծ աշխատության ներածության {համար}, մի բան, որ դեռեւս բոլորովին չի եղել (հիշում ե

Ափսոս, որ ռուսերենում կոմիզմը կորչում է՝ նմուշի {համար} թեկուզ այստեղ մի քանի տող կբերեի: Բայց բավական է

՝ պաքսիմատի եւ Բոքլի գրքի հետ միասին: Բոլորի {համար} ի սրտե շնորհակալ եմ եւ հույս ունեմ դեռ անձամբ շնո

ւթյունը, որ տպագրված էր տանելի տառերով, իսկ սրա {համար} պետք է զինվել, եթե ոչ մանրադիտակով, ապա գոնե խո

Իլենկովի տեխնիկական քիմիայի երկրորդ հատորը, որի {համար} դու տոմս ունես: Եթե գիրքն ստանաք, ապա տուր կազմ

եղբայրը նրա մասին մտածել անգամ մոռացել է: Դա նրա {համար} մեծ կշտամբանք է: Մի խոսքով, Անանիան թող գործադր

տի քննություն տալ ֆիզիկո-մաթեմատիկական ֆակուլտետի {համար}: Նա ընդունակություններ ունի եւ կարող է, եթե

կլինի իմանալ, թե դեռ հույս կա՞ Գրիշայի փրկության {համար}: Թող նա (Գրիշան) կանդիդատություն ստանա, մնացա

արեկամ պ. Նազարյանցի հետ, եւ որ նա խոստացավ ինձ {համար} ճարել Ֆեդենկայի լուսանկարը: Ողջունեցեք երկու

եռի բոլոր բարեկամներին: Բոլորին դու գիտես ու դրա {համար} ամեն անգամ անունների բառարան կազմելու հարկ չկա:

կեսին կամ երեքին երբեմն մենք ճաշում ենք, եւ դրա {համար} էլ այդպիսի տարաժամ այցելությունը միանգամայն անհար

, ընդորում դեռ մի նամակ էլ՝ ծնողներիս ուղարկելու {համար}, որ դու արդեն, հավանաբար, ստացել ես: Նույն օր

: ՝ Շատ ուրախ եմ կենդանաբանական այգու բացման {համար}, մանավանդ որ նրա հիմքում դրված է գործնական նպատա

ն էր համարվում, որովհետեւ փիլիսոփաները գիտնականի {համար} մատերիայով զբաղվելը համարում էին ստոր եւ անվայելո

րեւոր է թե՛ բնական եւ թե՛ բժշկական գիտությունների {համար}: Ափսո՛ս, որ քիմիան շատ բաներում դեռ կաղում է

տոտելի վրա, նրա՝ ուղեղը սպունգի հետ համեմատելու {համար} - ինչպես եւ ուրիշ շատերի վրա: Խնդրում եմ Անան

կամ 25 տարի առաջ ծաղկարար եպիսկոպոս Սահակը, որի {համար} եւ ռուս կառավարության կողմից արժանացավ ցմահ կենսա

- իսկ դա կարեւոր բան է այնտեղի աղքատ շինականների {համար}: Էջմիածնում տակավին կան մի քանի մարդիկ, որոնցից

ւ խնդրում եմ լարել բոլոր ուժերը նպատակին հասնելու {համար}: Այն խեժը, որ գիտության մեջ հայտնի է " Dorem

նկնում իմ գիրությամբ եւ անպետք կլինեի ճարպակալման {համար}: Խնդրում եմ հաղորդիր անձամբ Մարիա Նիկոլաեւնա

թերթից ավելի անպայման հարկավոր կլինի ներածության {համար}. մեծ ներածություն եմ ձեռնարկել, եղբա՛յր, եւ ըս

դարձյալ կոտրեցի այդ անիծյալ օղակի պատճառով: Դրա {համար} հենց նամակս սկսեցի ծխափողից, որը սույն նամակի գր

մատ պահպանում է աշխատանքի պահանջի շուկան: Ինձ {համար} շատ հետաքրքրական կլիներ իմանալ մանուֆակտուրային գ

րովհետեւ իմ անիծյալ հիվանդության հետեւանքով, ինձ {համար} շատ դժվար է աշխատելը: Տանից ստացված լուրն ին

հայր Մատթեոսի հետ Զմյուռնիայից ժառանգության գործի {համար} եկած հայազգի Բաղդասարը, " Արշալույս Արարատյան "

այի եւ Անգլիայի եւ իր զզվելի թերթի հրատարակության {համար} ստանում է նույնքան աննշան մի գումար Թուրքիայի անգ

: Դժվարությամբ եմ նստում մի հասարակ նամակ գրելու {համար}: Հիվանդությունս առաջ չի գնում, բայց եւ չի թո

երջն էլ չի երեւում: Ինձ հայտնած բոլոր լուրերի {համար} շատ շնորհակալ եմ: Հուսով եմ, որ քո հաջորդ նամակ

ն, ո՛չ էլ բարոյական վարձատրություն, բայց ես ինձ {համար} չեմ հոգս քաշում, այլ ուրիշների: Դու հասկանում ե

րքան ես արդեն արել եմ այդ շատ օգտակար ընկերության {համար}, որին համակրում եմ եւ ի սրտե ցանկանում ամենայն հ

հետ հարկն է եւ համոզես նրանց. ես այդ գործում ինձ {համար} ոչինչ չեմ որոնում եւ ոչնչով չեմ ծանրաբեռնի ընկերո

թե ունի որեւէ կարիք եւ եթե այդ կարիքը բավարարելու {համար} հարկավոր լինի հարաբերություն ունենալ Չինաստանի,

ի հետ: Հավանորեն, նա երաշխավորել է տիկին Ամեդիի {համար}, քանի որ վերջինիս պարտքերի դիմաց վաճառքի են հանո

վերաբերում է եկեղեցական գումարների գործին, որոնց {համար}, ահա, կարելի է ասել, 15 տարի է արդեն, ինչ մեն

ատնանշում եմ այս անբարեխիղճ միջոցառումը ոչ թե նրա {համար}, որ առանց դրան վավերագիրն ուժ կունենար, ո՛չ, ա

ժեշտ չեն մեր հասարակական գործերում ձայն ունենալու {համար}, շնորհված հրովարտակը չի վերաբերում հատկապես որեւ

իրոջը՝ նրան ձանձրույթ պատճառող ճանճերից ազատելու {համար} ՝ միանգամից լուծեց խնդիրը - սպանեց ճանճին եւ իր ա

ա աստված, որ գոնե որեւէ բան վերադարձվի, իսկ դրա {համար} հարկավոր է, որպեսզի ուղարկված Անդրեաս սրբազանը գ

ր մի Խորենի վճարվում է տարեկան 2. 000 դ. ։ Ինչի՞ {համար}: Սակայն, այդ մեզ բնավ չի վերաբերում. մեր անմիջ

, որ ուրախ լուր կբերես այս գործի վերաբերյալ, որի {համար} ես ավելի եմ մտածում, քան իմ թշվառ գործի մասին եւ

յուրաքանչյուր շաբաթ տեսնվում եմ եղբորս հետ եւ ինձ {համար} պարապում եմ կամ ընթերցանությամբ, կամ թե այս կամ

յան մասին. խոստովանում եմ, որ դա շատ ծանր է ինձ {համար}: Դժբախտաբար, իմ գործը անշարժ վիճակում ընկած

ոլոր ազգականներին. շնորհակալ եմ նրանց համակրանքի {համար}: Բարեւիր Բերբերյանին եւ Սուլթան-Շահին. վերջի

ույս տեսնող հայ գրական ամսագիր " Հյուսիսափայլ "-ի {համար} զբաղվել թարգմանություններով եւ գրական-գիտական հոդ

ղմից տրվելիք նյութական վարձատրությունն է, որ ինձ {համար} բնավ երկրորդական հարց չէ։ Թույլ եմ տալիս ինձ

միասին. շնորհակալ եմ. Նախիջեւան գրած նամակներիդ {համար} նույնպես: Ես ինքս մտածում եմ մի փոքրիկ նամակ պատ

բողոք եղբորս արածի դեմ, առանց իմ գիտության: Ինձ {համար} այդ անհրաժեշտ է, որպեսզի նա չկարծի, թե եղբայրս

պեսզի մորս պաշտպանեմ վիրավորանքներից... Քեզ {համար} առիթ չի կարող հանդիսանալ մեր հորը խնամելդ: Նրան

ել ես ու մի՛ փոխադրվիր. մեզ մոտ մի քանի ընտանիքի {համար} տեղ չկա. 2) հանգի՛ստ թող մորս: Ոչ մի գործ չուն

եւ ես պատասխանատու եմ նրա բոլոր գործողությունների {համար}, հետեւապես, քո առաջ կանգնած է քո հարազատ եղբայր

ք կբերես այն եւ կլսես ինձ, իսկ եթե ոչ, թեեւ ինձ {համար} մեծ ցավ է ու վիշտ գրել այս բառերը, բայց եւ այնպե

լ Ձեր աջակցությունը վերոհիշյալ թղթերն ետ ստանալու {համար}: Կանդիդատ Մ. Նալբանդով 17 հունիսի, 1865

ը դարձյալ գրեցի: Ուղարկեցի իմ պատկերս մամայիս {համար}, եւ մամայիս պատկերը Ռոստով հանել տաս եւ ինձի խրկ

ինձ չէ, ինչու, որ դուք առուտուրի մարդ եք: Ինձ {համար} թե որ երկարելու լինի, միեւնույն է գրեթե: Գրո

վրայեն ալ տաքերը անցնին նե, վերուր թապլե, անոր {համար} կասիմ, որ երկու հատը խիստ բավական է: Ասկեց ջոկ

՞նչ պատճառով այդքան շատ հարցանում ես: - Նորա {համար}, որ նա ուսումնական, խելօք եւ եւրոպացի մարդ է,

րագուրում էր ազգի պակասութիւնը: Բան էք շինել ձեր {համար}. ճշմարտութիւն, հա՛ ճշմարտութիւն. ի՛նչ օգուտ կա

Ինքը՝ Քրիստոսը, ճշմարտութիւն էր եւ ճշմարտութեան {համար} խաչի մահը յանձն առաւ. իհարկէ, այդ բաները քո համ

մար խաչի մահը յանձն առաւ. իհարկէ, այդ բաները քո {համար} անհասկանալի են, միայն պիտոյ է ինձ այսքան ասել քե

րակած խոցը առողջ մասներից բաժանելու եւ հեռացնելու {համար}: Ես, ճշմարտութիւն քարոզելով, ասում ես դու, թէ

մի լեզու լինելը: Նալբանդեանցին խայտառակել է նորա {համար}, որ սա Հայոց մի քանի երեւելի ուսումնականներին սխ

ն սխօլաստիկ էր կոչել: Այժմ հասկացա՞ք, թէ ինչո՛ւ {համար} կամ ինչպէ՛ս է խայտառակել: - Եղբա՛յր, Նազարե

որա Վարդապետութեանը, ապա հաւատացած կաց, որ դորա {համար} պատասխանատու կը լինի նա Տէրութեան դատաստանի առաջե

տաստանի առաջեւ: Ինչ որ դու ասում ես Հայոց լեզուի {համար}, ես ամաչում եմ պատասխանել, ամաչում եմ խոստովանե

րութեամբ, երեւի մաքսատան կնիքը... Ապացուցանելու {համար}, թէ սահմանից դուրս գործուած ու ներս բերուած էր:

ւնը կայծակնաբեր որոտմունքի նման բան է այդ մարդերի {համար}: Ով որ չէ նկատել այս բանը, թող ուշադիր լինի, ե

տարակողը տեղ չգտանէ իւր օրագրի մէջ իմ գրած բաների {համար}: Ես, ծանօթութիւն չունելով ո՛չ Պ. Հրատարակողի ե

ստատ բնաւորութիւն, եւ ինքը՝ լրագիրը, չունի իւր {համար} մի ուխտեալ խորհուրդ, առաջեւումը մի նպատակ, որին

տիճան զգալի է գեղեցիկ ձայների կարօտութիւնը ականջի {համար}: Գարունը բաւական շուտ սկսեց այստեղ: Հիւսիսային

է Աւետարանի մէջ որպէս անպատշաճ գործ Աստուծոյ տան {համար}, եւ այժմեան բաների կարգը չէր թոյլ տալու, որ այդ

ել ազգի առաջեւ նորա խաւար կողմերը՝ ապացուցանելու {համար}, թէ լաւութեան ոյժը չէր կարող յաղթահարուիլ չարութ

ց մի ծննդարան պատրաստէ գիտնական որդիք ծնուցանելու {համար}, թո՛ղ կաթ պատրաստէ նորանց սնուցանելու համար, թո

ելու համար, թո՛ղ կաթ պատրաստէ նորանց սնուցանելու {համար}, թո՛ղ հաց պատրաստէ նոցա ապրուստը ապահովելու համա

ամար, թո՛ղ հաց պատրաստէ նոցա ապրուստը ապահովելու {համար}, ապա թէ իրաւունք կը ստանայ ասել, թէ " գիտնական

ձած մեծատունների ոտքը, ազգի անունով բան խնդրելու {համար}, յանձնառու չենք։ Մեք փորձը առած ենք այդ բաների

, փառաւոր ապրելու, սնոտի եւ անցաւոր փառք ճարելու {համար} թափում է իւր քսակից վերջին մանէթը, բայց ազգային

, բայց ազգային գործի, մի վերացական առաքինութեան {համար}, որի վարձը իսկոյն երեւելու չէր նորա վերայ, նա շ

իւր քսակը։ Նորա ձեռքը սովորած չէ այդպիսի բաների {համար} ՝ արծաթ ձգել ազգի գանձանակը: Այո՛, Պարո՛ն, բան

մարտութիւնը շատ անտանելի է լինում այնպիսի մարդերի {համար}, որ իւրեանց ծնած օրից նուիրել էին իւրեանց անձը ս

պաշտօնէի հալածանքին։ Մի այդպիսի անբաղդ պաշտօնէի {համար} ճշմարտութիւնը շատ անգամ ճանապարհ է բացել դէպի գլխ

եւ վարագուրել ճշմարտութիւնը աշխարհին հաճոյանալու {համար}, սատանայի գործ է. հեռի՛ մեզանից, եւ մեք անպարտ

եւ մեք անպարտ ենք: Թող բամբասուինք ճշմարտութեան {համար}, փոյթ չէ, միայն թէ Աստուծոյ ձայնը չասէ մեր սրտի

որենացին չէ: Աշխարհիս երեսին ձայն ասացեալը լսողի {համար} է. ով ականջ ունի լսելու, թող լսէ, իսկ Հայոց ազ

. ով ականջ ունի լսելու, թող լսէ, իսկ Հայոց ազգի {համար} շատ բաներ անցանում են որպէս " ձայն բարբառոյ յանապ

նգործ է կացուցանում կայծակի զօրութիւնը: Այդ բանի {համար} փառաւորուեցաւ Բենիամին Ֆրանկլինը"։ Շին. -

վայր էր քարշում կայծակը՝ մի մարդու զարկել տալու {համար}, եթէ դա ունէր մի թշնամի: Եւ ահա այսպէս է դորա ա

ով իւր հայրենի հողի վերայ: Այս խնդիրը լուծանելու {համար} հարկաւոր է քննել այն պայմանքը, որոնց ազդեցութեան

չո՞ւ ենթարկւում է այսպէս զգալի փոփոխութեան։ Նորա {համար}, որ փոխւում էին արտաքին ներգործողքը նորա վերայ,

ուրեմն մարդը, իւր կամեցածի պէս որակրութիւն տալու {համար} մի բոյսի, կարող էր նորան պահել այնպիսի շրջապատի

որովհետեւ Աստուած ստեղծել էր նորան վատթար լինելու {համար}. քա՛ւ լիցի այսպիսի ամբարշտութիւն: Առաքինի մարդը

նուած հակառակութիւնը, եւ այդ բանը կը դառնայ նորա {համար} մի գայթակղութեան քար: Ամենայն բանական մարդ,

եզ: - " Աստուած ինձ սիրտ էր տուել Ապա ի՞նչ բանի {համար}. Սիրականիս շուտ գտայ, Նա եւս չըսպասեց ինձ երկար

ատ մեծ խորհուրդ ունին մի աշակերտի կամ մի ուսանողի {համար}, բայց դորանից, եթէ մեծ չլինի, գոնէ փոքր չէ մի

մ կամ համալսարանում, լուսաւորութիւնը կը շինէ իւր {համար} մի չարութեան գործիք, եւ կ'աշխատի նորանով ծնուցան

եան վերայ՝ բանագէտ եւ առաքինի մայրեր պատրաստելու {համար}: Առանց այս հոգաբարձութեան սո՛ւտ է ամենայն կատարե

բարոյական խորհուրդ իւր կեանքում, մի՞թէ այդ բանի {համար} է ստեղծել մեզ Աստուած, մի՞թէ Քրիստոս մեռաւ, որ

գէ նորա երկնային արքայութիւնը: Աստուծոյ նմանելու {համար} պիտոյ է լինել առաքինի եւ բարոյական մարդ, որովհետ

երայ՝ հոգաբարձու լինել իւր զաւակի դաստիարկութեան {համար}, որովհետեւ դորա մէջ պարունակւում էր նորա մարմնաւ

մ էր աշխարհային ունայն եւ անցաւոր վայելչութենների {համար}, եւ եթէ մի այդպիսի զաւակ, իւր հօր անհոգութենից

ոյ եւ մարդկութեան ատելի, այդպիսի մի զաւակի մեղքի {համար} նորա թշուառ ծնողը պիտոյ է պատասխան տայ Աստուծոյ ա

թենից. հերի՛ք է, եթէ մեզանից իւրաքանչիւր ոք իւր {համար} միայն կարողանայ պատասխան տալ Աստուծոյ արդար դատաս

լ իւր պարտքը եւ մնացորդը գործ դնել շամպայն գնելու {համար}, որովհետեւ շատ է սիրում նա այդ գինին: " Տե՛

ւմ էր դէպի տուն՝ մի շատ հարկաւոր ընտանեկան գործի {համար} դուրս գնացած լինելով: Օրի մռայլոտ մթութիւնը, այ

մեր ազգի՝ կրթուած եւ դաստիարակուած մայր դառնալու {համար} ապագայումը. այդ շատ օգտակար գործ է, եւ ես այն ժ

գրեմ անունդ: - Ինչե՞ր ես խօսում. ի՞նչ բանի {համար} ջուրը ձգեմ այդքան արծաթ, ես դուստր չունիմ, իսկ

թէ դու աւելորդ կարողութիւն ունիս, որ քո ապրուստի {համար} հարկաւոր չէր, եւ եթէ մի այդպիսի արծաթագլուխ յօժա

զուր տեղը չքացնել Յիշատակարանիս արեւ ցոյց չտալու {համար}, մի՞թէ պարծանք չէր քեզ եւ քո բոլոր գերդաստանին ա

եւ ապագայումը շատ մայրեր աղօթք կ'առնէին քո հոգու {համար}, շատ երեխայք, առաջին անգամ խօսել սկսանելով, սի

իր"։ Մի՞թէ մի մարդ մի բարի գործ կատարում է նորա {համար}, որ պարտական էր, եւ ի՞նչպէս կարելի էր այնուհետե

մեց Գողգոթայի վերայ՝ մարդկութեան կեղտը լուանալու {համար}: Դու ասում ես, թէ չունէիր դուստր. մի՞թէ մարդը

յն, որից օգուտ էր յառաջանում իւր ընտանիքի եւ իւր {համար} յատկապէս։ Եթէ դու ստացած լինէիր Աստուծուց դուստր

տինք թափելով, եւ կը ծախեմ նորան իմ բաւականութեան {համար} միայն եւ, եթէ սիրտս տայ, երեք հազար մանէթ երեք

ոպէկի նման կը չքացնեմ՝ քո Յիշատակարանդ չքացնելու {համար}. ինձ Բէգզադէ են ասում... - Եթէ այդպէս է, ե

Ո՞վ է թքում քո հարստութեան վերայ եւ ապացուցանելու {համար}, թէ դու ոչինչ վնաս չէիր կարող տալ ինձ քո արծաթով

դիկը, որ Էֆիմերդէն բան ու գործ էին շինել իւրեանց {համար}: Աստուած մեզ խելք ու բանականութիւն է տուել, մեք

Քրիստոսի բերանով, եւ չկամիք մտածել, թէ այդ բանի {համար} իսկապէս կարող էր Աստուած բարկանալ, որովհետեւ դու

արկանալ, որովհետեւ դուք ձեր յիմար աւանդութենների {համար} անտես էիք առնում Աստուծոյ բանը: Ձեզանից շատերի տ

կամ մի մօհամեդական, որ չունենայ Կուրանը։ Ինչո՞ւ {համար}. նորա համար, որ նոցա կրօնի աղբիւրքը գտանւում են

դական, որ չունենայ Կուրանը։ Ինչո՞ւ համար. նորա {համար}, որ նոցա կրօնի աղբիւրքը գտանւում են այդ գրքերի մ

ւում է: Դու խնդրում ես, որ ես Էֆիմերդէ բանամ քո {համար} եւ այդ պատճառով եւս եկած ես իմ մօտ, այնպէս չէ՞:

արող կատարել քո փափագը, երկու խօսք պակաս խօսելու {համար}, վատ չէր լինելու, եթէ թողուիր ինձ միայն: -

ասում է Աթենասը: - Ի՛նչպէս: - Ի՛նչ բանի {համար} պահում ես դու այդ շանթերը, ո՞չ ապաքէն չարագործ մ

այդ շանթերը, ո՞չ ապաքէն չարագործ մարդիկ պատժելու {համար}: - Այո՛: - Ես պատահեցայ ի չարագործի, ո

թերը, որ Կիկլոպները պատրաստել էին մի ամբողջ ամսի {համար}, հասայ այն չարագործ Բրամինապետին, մինչ նա մի հա

ի՛ր, - որոտաց աստուածների հայրը. - հանդէս եկ եւ {համար} տուր ինձ, ո՞վ է այդ մարդը, եւ ի՞նչ ես գրել դորա

ձորի մէջ: Մի փոքր իւր անունը ազգի մէջ տարածելու {համար} եւ յիմար ու կարճատես մարդերի աչքը ներկելու համար

համար եւ յիմար ու կարճատես մարդերի աչքը ներկելու {համար} աշակերտներ հաւաքեց այստեղից եւ այնտեղից, բայց որ

աւարեցնելու եւ Պլուտոնի թագաւորութիւնը ուղարկելու {համար}: Այս միջոցին ամենայն բան աներեւութացաւ, թնդ

ռաջեւ, բայց այդ խաչը ցոյց է տալիս արիւն թողնելու {համար} օրի լաւութիւնը: Ճարս կտրուեցաւ, վեր կացայ եւ,

բաներ։ Ինչ պիտոյ է առնել, ամենայն մարդ ունի իւր {համար} մի սիրական բան։ Իմ սիրականը է հնութեան խուզարկու

: Երկրորդ. Ձեր առաւել յարմարաւոր բնակութեան {համար} տալ ձեզ Ազովեան գաւառի մէջ այն, միւս բնակութեննե

բնակատեղին որոշուած են՝ թողնելով դորանից ամրոցի {համար}, որպէս արօտի դաշտ, երեք հազար դեսեատին հող, այ

շտ, երեք հազար դեսեատին հող, այլեւ ձկնորսութեան {համար} տեղացի բնակիչներին, քառորդ մասը Դօն գետի, այն բ

եմերնիկ գետի բերանից: Բայց եթէ ձեր բնակութենների {համար} այնտեղ պակաս էր հողը եւ Ազովեան ամրոցի սահմանումը

ենաւոր ժամանակով բոլոր հասարակութեան օգտի եւ շահի {համար} առանց որեւիցէ հարկատուութեան դէպի ՄԵՐ գանձատունը

վճարելու են ամենայն տարի՝ իւրաքանչիւր դեսիատինի {համար} հինգ հինգ կոպէկ, բայց չունեւորքը կ'ստանան ՄԵՐ գա

ան ՄԵՐ գանձատնից ոչ թէ միայն ապրուստ առաջին տարու {համար}, այլեւ սերմանացութեան համար, ամենայն տեսակ հացե

ապրուստ առաջին տարու համար, այլեւ սերմանացութեան {համար}, ամենայն տեսակ հացեղէն սերմեր, անասուն եւ ամենա

ասուն եւ ամենայն բան, որ հարկաւոր էր տնտեսութեան {համար} եւ որ պարտական էին դարձուցանել գանձատանը տասն տար

անձատանը տասն տարուց յետոյ, բայց տների շինութեան {համար}, փայտ եւ այլ հարկաւորութիւնք կը տրուին գանձարանի

մնալով ամենայն իջեւանատուութենից աստիճանաւորների {համար}, բացի այն դիպուածներից, երբ որ զօրքերի գունդեր

) տակ: Իսկ քաղաքումը եւ գիւղերումը պաշտպանութեան {համար} կարգուելու են առանձին մեծաւորներ Ռուսաց ազգից, ո

որութենից դուրս եւ նորա մէջ, եւ նորա առաւել օգտի {համար} թոյլ է տրւում կառուցանել ձեր յատուկ ծախքով վաճառա

թեանը մշտնջենաւոր ժամանակով, առաւել հաստատութեան {համար} մեր յատուկ ձեռքով ստորագրեցինք եւ ՄԵՐ Տէրութենակա

Մեծ Թագաւորների, ՄԵՐ Նախնիների ձեռքով հաստատելու {համար} եւ, ՄԵՐ Գերագոյն ողորմութեամբ ընդունելով այդ խնդ

ողորմութեամբ ընդունելով այդ խնդիրը եւ ցոյց տալու {համար} ՄԵՐ մշտական բարեհաճութիւնը դէպի Նախիջեւանի Հայոց

ւթիւնը եւ անձեռնամերձ լինելը, որի հաւատարմութեան {համար} ՄԵՐ՝ այս վերստին շնորհած պարգեւաթուղթը սեպհական

աւելի լաւ կառավարութիւն չէր պիտոյ ցանկանալ Հայերի {համար}, եթէ այդ ընտրութիւնքը միշտ յառաջանային՝ ուշ դնե

վհետեւ ամառները եւ, մանաւանդ, աշունքին հաշիւ ու {համար} չունին այդ քաղաքը մտած սայլերը ցորենով, սեխով,

նազան մսեղէն պաշարներ պատրաստել Եւրոպա ուղարկելու {համար}: Քաղաքի բնակիչքը բոլորը Հայք են՝ բուն հայկա

թեամբ, կա՛մ իւր արծաթսիրութեան քաղցը լցուցանելու {համար}, օգուտ քաղելով առաջեւի մարդու առաւել, քան թէ ին

փոքր սուլեմա եւս տալու չէր առաւել շուտով բժշկելու {համար}... Ասիացիք առհասարակ սովորութիւն ունին իւրեա

ւմ. " Բժիշկը դատապարտելի է, անխղճմտանք է, նորա {համար} թէ մի մարդ մեռած, թե մի հաւ սատակած։ Այդ ի՞նչ դ

եւերը, որովհետեւ չկային այն մտածութիւնքը, որոնց {համար} հարկաւոր լինէր ձեւ ու ոճ որոնել: Մի գիրք վեր առն

րել լեզուախօսութիւնը՝ չլսուած բան է Նախիջեւանցու {համար}, եւ մի յստակ խօսող մարդ իւր մաքրախօսութեամբը կար

խօսող մարդ իւր մաքրախօսութեամբը կարող էր տգէտների {համար} լինել ծաղրածութեան առարկայ: Դեռեւս չգիտեն մտածել

լեզը գայ, որպէսզի կարողանան հարսն որոնել իւրեանց {համար}: Այստեղից ջոկ մնում է մի այլ եւս հաղորդակցութեան

անի ծառատունկ, որոնց ստուերների տակ օդ վայելելու {համար} նստում են Նախիջեւանից եկաւորքը: Վանքի ամենաբ

կանաչ արօտի վերայ թէյ խմելու կամ խորոված ուտելու {համար}: Վանքի սարից որ ցած ես գնում դէպի աջ, վանքից կէ

ների աշխատութեններին: Մշակութիւնը չքաւոր մարդերի {համար} բաւական օգտակար բան դարձաւ վերջին ժամանակներում,

, չունի եւրոպական բնաւորութիւն: Ամենայն մարդ իւր {համար} առանձին, մինչեւ անգամ միեւնոյն գերդաստանների անդ

: Այդ վաճառականներից ոչ մինը չունի Եւրոպայում իւր {համար} մի գործակալ, եւ այդ պատճառով ապրանքի գինը Նախիջե

ելի էր թութի անտառներ գոյացնել շերամադարմանութեան {համար}, բայց ոչ ով սիրտ չունի մօտենալ բնութեան եւ, փոր

ներից, որոնք, անհրաժեշտ բաներ լինելով շինուածքի {համար}, երեւում են հարկաւորաբար յառաջացուցած: Զարմ

րագը Նախիջեւանի մէջ՝ վճարելով իւրաքանչիւր ֆունտի {համար} 28, 29 կամ 30 կոպ. արծաթ: Բայց չկան մարդիկ, ո

կազմելով, բանային մի օրինաւոր գործարան այդ բանի {համար}: Ամենայն ինչ ձեռնտու էր դիւրագին պատրաստութեանը

այն ջանք գործ դնելով քաղաքի եւ հասարակութեան օգտի {համար}, աշխատում էին մի փոքր բան հասկացնել այն՝ մինչեւ

պէս կ'անցանէ այն նեղ եւ փշոտ ճանապարհից՝ դիմելու {համար} դէպի ճշմարտութեան կենդանարար աղբիւրը՝ Յիսուսի Քր

ւթեան մէջ, իւր ծնողքի յաւիտենական դատապարտութեան {համար}: Այնտեղ, ուր չկայ լուսաւորութեան մի աղբիւր, ու

, որ եթէ Նախիջեւանը հոգաբարձու չլինի յառաջ գնալու {համար}, ուրեմն, անտարակոյս, պիտի յետ գնայ, եւ պիտի չ

մի այդպիսի ուսումնարան մշտնջենաւորապէս պահպանելու {համար} հարկաւոր է մեծ արծաթագլուխ, թէ քաղաքի գանձարանը

աբարձութիւն արած լինէին մի արծաթագլուխ գոյացնելու {համար}, արդեօք յիսուն տարու մէջ մի բան յառաջացած կը լին

բերելու մասին, թէեւ հրատարակութիւն եւս եղաւ դորա {համար} Կալկաթայի Ազգասէր օրագրի միջնորդութեամբ: Ապա այս

աքի եւ ազգի այս եւ այն օգտակար գործը յառաջացնելու {համար}, որովհետեւ եղածների մասին անհոգ մնալով՝ կորուսա

տովանել, ուրեմն հասարակութեան եւ ընդհանուր բարու {համար} աւելի հարկաւոր է քրտնել եւ աշխատել, քան թէ իւր ս

պիտի բարւոքէր ներկան գալոց ժամանակները ապահովելու {համար}, գոնէ՛ այժմ պիտոյ է հոգաբարձու լինէր մի արծաթագլ

ոյ է հոգաբարձու լինէր մի արծաթագլուխ կանաչացնելու {համար}, մի լինելոց ուսումնարանի մասին, եթէ ոչ այժմ, գ

սկսանել այժմ մի հիմնաւոր հոգաբարձութիւն այդ բանի {համար}: Ինչո՛ւ պիտի հրաժարուին երեւելի հարուստները յիսո

արակութեան կամքով եւ գիտութեամբ, այլեւ նորա օգտի {համար}: Մի՞թէ մի իմաստուն եւ ազգասէր քաղաքագլուխ, խորհ

ռնայ: Ի՛նչ է ժողովրդի բեռը ազգի եւ հասարակութեան {համար}, որի ծանրութեան տակ հարստահարուած լինելով, չկար

որ Վանայ կողմերից եկած էին բեռնակրութիւն առնելու {համար}, իւրաքանչիւրը այդ պանդխտական եւ մշակ մարդերից վճ

ցի, աղքատանոցի, անկելանոցի օգտի եւ պահպանութեան {համար} տարին հինգ տասն մանէթ՝ չնայելով, որ միւս կողմից

արի իւր զաւակների կրթութեան եւ ապագայ բարօրութեան {համար} տարեկան մի բան վճարե՛լ ազգային գանձարանին ուսումն

ակին, որ գալու էր ինձ՝ իմ Արարչի ատեանը տանելու {համար}: Այստեղ, շատ անգամ կրկնելով " ազգային ուսու

ապրեցո՛ ասելով փրփրելուց, այլ բան չգիտէր։ Ազգի {համար} եղած, թէ չեղած, այդպիսի չնչին բաներ միեւնոյն են

ի եւ Խորենացու արժանաւորութենների նման ցոյց տալու {համար}: Տեսած ենք այդպիսի սուտ ազգասէրներից եւ այնպիսիք

անգամ չգիտէին, որ ծնած էին միմիայն խաբեբայութեան {համար}, եւ համարձակւում էին բազմութեան մէջ՝ ամենայն ամ

որ կարող էր լուսաւորութեան աւազան դառնալ մեր ազգի {համար}, պիտոյ է ուսուցանէր իւր աշակերտներին Հայերէն, Յ

նկալի եւ հոգով չափ փափագելի էր մեր ամեններիս սրտի {համար}: Մի անփարատելի տխրութիւն է գալիս իմ վերայ,

միայն ոսկու եւ արծաթի ձայն, չէ իմանում, որ մեր {համար} նա է օրինաւոր ազգասէրը, որ, առանց մեզանից արծաթ

զգը, մեր նախնական աւանդութիւնքը։ Չգիտէ, որ մեր {համար} միեւնոյն է ուսումնարանի լինելը կամ չլինելը, բայց

աւազանը ձեռքին՝ իւր աշակերտների ոսկերքը ջարդելու {համար}, եւ այդ տիրացուի առաջեւ կային նստած մի քանի երեխ

ր օգուտը ճանաչելու պիտի բամբասէ մի մարդ, որ ազգի {համար} ճշմարտութիւն էր քարոզում եւ այնուհետեւ դառնալու է

հետեւանք էին գիտակցութեան եւ ուղղախոհութեան: Իմ {համար} միեւնոյն է մի յիմար մարդու ինձ պատուելը կամ անպատ

այդպիսիների խօսքը, կարծիքը, ցնորաբանութիւնքը իմ {համար} մի ժանգոտ կոպէկի արժանաւորութիւն չունին, ուրեմն

ապագայն, այլեւ հոգաբարձու լինի սորան բարւոքելու {համար}, իսկոյն այդ րոպէին, որպէս մի ելեքտրական հարուած

քը։ Այդ պատճառով միմիայն իւրեանց անձը պահպանելու {համար} ստիպւում են՝ որքան կարող էին թանձր ամպերով պատել

րեանց փառասիրութեան հարկը ազգից անընդհատ ստանալու {համար} որքան կարելի է աշխատել հլու հպատակ, պահել ազգը խ

դիկ էք, ինչո՞ւ ձեր արծաթով անարգանք գնում էք ձեր {համար}, եկէք մեր մօտ... Ձեզ հարկաւոր չէ նոցա դեղը...

ատութեան հետեւանքը խելագարութիւն է, իսկ խելագարի {համար} չկայ կանոն կամ պատշաճ, որովհետեւ խելք, բանականո

րեանց ծնողքը: Սուտ ազգասէրների սրտի մեծ ցաւի {համար} հարկաւոր եմ համարում ներս բերել Յիշատակարանիս մէջ

եզուով. 1) Հոգեղէն կերակուր Հայոց երեխաների {համար}: 2) Վարդապետարան կրօնի: 3) Հանդէս նոր

երը, որ մի երկու ամիս յառաջ քաղցր հովանի էին մեր {համար} այրող արեւի երեսից, այժմ դեղնած ու թառամած թափու

իցս հետեւեալ բաները կարող եմ մէջ բերել: {Համար} 1. Սեպտեմբերի 18, 1858, Րեդուտկալէ: Ո

գնացել էի մի ամիս ժամանակով իմ առեւտրական գործերի {համար}. այդ էր ահա եւ իմ լռութեան պատճառը: Յոյս ունիմ

Քո եղբայր Ս. Խ. ՇԱՀԲԷԳ: _________ {Համար} 2. Պ. Շահբէգի մի քանի նկատողութիւնքը Իսահակ

նցի պատասխանու վերայ (տե՛ս " Մեղու Հայաստանի ", {համար} 37, երես 291): Զարմանալի բան. այնպիս

ն սիրում ենք մի մարդ՝ առանց կարողանալու հաշիւ ու {համար} տալ մեզ, թէ ինչո՞ւ համար սիրում էինք: Պ. Իսահա

նց կարողանալու հաշիւ ու համար տալ մեզ, թէ ինչո՞ւ {համար} սիրում էինք: Պ. Իսահակեանցին այդպէս սիրելուցս մ

ելի է, ընդդէմ դառնայ ճակատագրի ձեռքով " Մեղուի " {համար} պատրաստած օրհասին։ Բայց զուր է այս խրախոյսը եւ ք

ս բերել մեր ազգի մէջ, եւրոպացոց պէս ամենայն բանի {համար} ցոյց տալ ապացոյցներ եւ փաստեր: Ւ՛նչ սովորութիւն

ադրւում է ոչ թէ եղած տունը աւազակների այր շինելու {համար}, այլ մի այդպիսի տուն մինչեւ այժմ ամենեւին չշինել

այլ մի այդպիսի տուն մինչեւ այժմ ամենեւին չշինելու {համար}: Պ. Իսահակեանցը թոյլ է տալիս ինձ Անգլիա գնա

նորան, մանաւանդ՝ բամբասողների սրտերը պատառելու {համար}: Բայց Պ. Իսահակեանցի այս մեծահոգութեան առաջեւ ս

հակեանցի այս մեծահոգութեան առաջեւ սեւերես չմնալու {համար} պիտոյ է նորան մի բարի խորհուրդ տալ. արդեօք աւելի

երը կը տեսնի փաթաթելու, չէ թէ արեւուն ցոյց տալու {համար}, թէ որ ազգը պակասաւոր լինելու համար անարգում են

ն ցոյց տալու համար, թէ որ ազգը պակասաւոր լինելու {համար} անարգում են, թող նոքա որոնեն իւրեանց համար մի այ

նելու համար անարգում են, թող նոքա որոնեն իւրեանց {համար} մի այլ անբիծ աշխարհ եւ այլն, եւ այլն"։ Ես

ցոյց են տալիս արեւին չորացնելու եւ ապուխտ շինելու {համար}, բայց դարձեալ վէրքեր չէին, որ չորացնում են։ Գա

այդ պարոնը՝ ասելով, թէ " ազգը պակասաւոր լինելու {համար} անարգում են եւ այլն"։ Դու հազար անգամ ասա՛ մի ա

ւ ասէին, թէ Հայաստանը չէր, որ դայեակ վարձեց մեր {համար}: Ինչպէս կարող էին նոքա, պատճառ դնելով Հայաս

արդիկ շինելով։ Բայց զուր է անհանգիստ լինում. իմ {համար} միեւնոյն է ազգուրաց մեծատունների եւ իշխանների բար

ր վսեմութիւնը եւ պարծանքը ուրացող մուրացկան որդոց {համար} "։ Ես յաւելացնում եմ դորա վերայ եւ այս, թէ սուտ

ւտ պարծեցող, աղքատ հպարտ, տգէտ եւ կամակոր որդոց {համար}, որ միտ չդնելով իւրեանց հոգեկան չքաւորութեան վեր

, կարող է լաւ ապարանքի տեղ ծառայել օբսկուրանտների {համար} ։ Կարծեմ, որ Պ. Իսահակեանցը եւս, որպէս օբսկուր

ագօգիան շատ կարծր բան է նորա դիւրափխրելի ատամների {համար}: Պ. Իսահակեանցը, ասելով " երանի՛ կը լինէր

անցը խօսում է Մասեաց քնքուշ Մուզաների հետ, որոնց {համար} պատմում են, թէ շատ անգամ գլորուելով Մասիսի ձիւնա

եւ լանջից, սառուցի տեղ ծառայում են ծարաւի մարդու {համար}, որովհետեւ ասում են, թէ այդ քնքուշ մարմինքը, ձ

. Իսահակեանցը, թէ որպիսի դպրոց կամէի ես իմ ազգի {համար}: Պ. Իսահակեանցը վիրաւորուել է իմ ասելուցս մ

թէ մարմին էին դարձած, եւ մեղադրում է, թէ ինչո՛ւ {համար} շատ լաւերի միջից միմիայն մարմին դարձողների վերայ

ապէս մարմին դարձած ենք ճանաչում, որովհետեւ հոգու {համար} ոչինչ հոգաբարձութիւն չենք տեսանում նոցա կողմից:

մ է. " Սիրելի՛, այդ ինչ ճշմարտութիւն է, որ ձեզ {համար} խաղալիկ էք շինե՛լ՝ անպատուելով դորա սուրբ անունը

աստանի ամենայն բանը գլխիվայր, եւ, ապացուցանելու {համար}, թէ Խորենացու այդ ողբ գրելը պտուղ չէր մի րոպէակա

ձեռքով, որովհետեւ նոցա մասին, բայց ոչ նոցա օգտի {համար}, խօսում էր այնտեղ Ղազարը, ինչպէս երեւում է նախը

սկրների հետ, իսկ այժմ շօշափելի կերպով ցոյց տալու {համար}, թէ այդպիսի բան շատ մօտ էր աբեղաների հասկացողութ

ռանձին գերեզմանատուն նշանակեց Աւետարանական Հայերի {համար}, որ չէ ենթարկւում Հայոց առաջնորդի իշխանութեանը:

պարտութիւն դոցա յաւիտենական: Եթէ Պ. Իսահակեանցի {համար} այդ քաղաքական եւ եկեղեցական օրէնքներով, որպէս սո

ւս պիտի յաւելանայ: Ս. Խ. Շահբէգ: {Համար} 3. Սեպտեմբերի 13, 1858, Պօլտաւա: Պարո

ի, շատ վատ վատ բաներ է խօսում այս եւ գալոց տարու {համար}: - Եւ այդ բաները ամենայն տասներկու տարու մէջ

ասին գրում է, նոյն բանը գրում է եւ 1870 թուականի {համար}, որովհետեւ ընդ ամենն 12 գլուխ է այդ ծակ մարգարէո

ղին պատառւում էր ներսումը բարկութենից, թէ ինչո՛ւ {համար} ձեռքից փախուցել է այս կամ այն օգտաբեր գործը։ Այդ

զաւակների առաջեւ, առանց մտածելու, որ գալոց օրի {համար} չունէր հացի գին անգամ: Բայց մի ուրախութիւն, որի

որպիսութեան եւ պատճառի մասին չէինք կարող հաշիւ ու {համար} տալ մեզ, որ եւ ֆոսֆորի նման, մի րոպէ, մի ակնթա

ից, իսկ լրութիւնը մահ է զօրութեան եւ ձգտողութեան {համար}: Դորա հակառակ, մեր գործունէութիւնը, ձգտողութիւ

արդ ենք, ուրեմն եւ արժան էր ապրել եւ մարդկութեան {համար} ՝ հրաժարուելով եսական անձնասիրութենից: Առանց

, որ եղած էր կամ լինում էր մեր տարաբաղդ ազգի օգտի {համար}, իմ անձնականը եւ ստացականը այն օրիցն եմ ես ուրաց

արտասուք կտակել են մեզ: Քանի քանի՛ անգամ ցաւելու {համար} պատահել է մեզ տեսանել այնպիսի մարդիկ, որ անարգան

նորան յանցանքի ցուցակ ամեն մի աչք ունեցող մարդու {համար}: Այլ տեղ մարդիկ, վաղուց ահա հոգիքը գրաւ դրած սա

տարին անխորհուրդ անցած չլինելով մեր սիրական ազգի {համար} ՝ նորը բարի բարի յոյսեր խոստանում է մեզ: Անցեալ

: Անցեալ տարում դուրս ցայտեց առաջին անգամ Հայերի {համար} Հիւսիսային փայլողութիւնը իւր պայծառ ճառագայթքը,

րիցս մինը, որին դուք չէք ճանաչում, վասնորոյ ձեր {համար} միեւնոյն է, եթէ ես այդ իմ ծանօթը անուանեմ Գուլի-

դէն համարել է ինձ մի մեծ վատաբաղդութիւն, իսկ իւր {համար} մի ծայրացեալ երջանկութիւն: Այսքան պիտի իմանա

Հրամերես, միայն քո ցանկութիւնն էր պակաս այդ բանի {համար}: Սպասի՛ր, Պ. Բէգզադէ, ես քո դրանը կը չոքե

. Բայց Գուլի-Շամաման չէր եկած իմ մօտ քսութեան {համար}, չէր եկած, որ պատմէ Պ. Բէգզադէի յիմարաբանութիւ

տակում է Ազուչենային վրէժխնդիր լինել իւր մօր մահի {համար}. ողորմելի կնոջ վերջին խօսքերը լինում են վրէժ, վ

Բէգզադէին՝ մեծ վարձ ստանալով այս հնարագիտութեան {համար}: Ոչ ոք չէ իմանում այս գաղտնիքը, եւ տիկին Բէգզադ

ցից ոմանք եկած էին մեքենաբար, լոկ հետաքրքրութեան {համար}, ոմանք՝ յառաջուց նախապաշարուած... Եւ ոմանք մի

լով, թէ մեծ շնորհ էր, մեծ բարերարութիւն էր ազգի {համար}, որ այդ պարոնը կամեցել էր ներկայ գտանուիլ այդ հա

ն կը լինէր պահանջել այստեղ Հայերից այն բանը, որի {համար} Ասիայի մէջ բուսանելու հողը եւս չէ եղած, այսինքն

կալութիւն այդ ուսանողներին նոցա գովանի ցանկութեան {համար} եւ թէատրոնական բեմից դաստիարակել ազգը: Երանի կը

դ, ո՛չ մի տեղ այնպէս յարմար չէ հայկական թէատրոնի {համար}, որպէս Թիֆլիզը: " Թէատրոնին ներկայ գտանուո

նել եւ լսել թէատրոնական բեմից։ Այդ կը լինէր նոցա {համար} մի նոր զարկ, մի նոր շարժառիթ յառաջադիմութեան:

" Պարոն Կոմս Էմմանուէլ,... Ով որ ազգի {համար} չէ ծներ, ազգի եւ եկեղեցու անդամ չէ։ Ազգին անդամ

ու անդամ չէ։ Ազգին անդամ եղողը ազգի կենդանութեան {համար} պիտի գործէ, ինչպէս մարմնոյ անդամք։ Միայն աշխարհ

մք, այլեւ հոգեւորականք, ուստի եւ նոքա եւս ազգին {համար} գործելու պարտական են: Բայց այսպէս չէ. ազգի ուսո

ն են: Բայց այսպէս չէ. ազգի ուսումնական զգացմանը {համար} նոքա չեն գործում, ազգային մարմնոյ բարոյական կենդ

զգի մէջ Մեսրովբ մի դուրս եկաւ, որ գտած լինէր իւր {համար} մի Վռամշապուհ. մեր հարուստ իշխաններէն ո՛չ մինը Վ

. -Պետերբուրգից), որ մեղադրում է ինձ, թէ ինչո՛ւ {համար} նորա ուղարկած մի ոտանաւորը չէ ընկել " Հիւսիսափայլ

կաների հետ, որ շրջապատում էին մի արարած: Ինչո՛ւ {համար} կտրել: Եթէ չկտրուի այդ յարակցութիւնը, այնուհետե

ն մէջ մեռանել, քան թէ բանտում ապրել: Ինչո՛ւ {համար}: Նորա համար, որ եթէ զրկուած էր մարդս ընկերո

ան թէ բանտում ապրել: Ինչո՛ւ համար: Նորա {համար}, որ եթէ զրկուած էր մարդս ընկերութենից, եթէ կտրւ

յդ աշխարհի վերայից՝ երբեմն երբեմն հետաքրքրութեան {համար} նայելով նորա վերայ: Բայց... Աւա՜ղ... Այդ ի՛նչ

յայտնի է մեր ընթերցողներին, բաղդը վիճակել էր իմ {համար} հիւսիսում հաստատել մի բնակութիւն, եւ ահա գտանւու

տանելի Ռեւմատիսմուս: Ճշմարիտը պիտոյ է ասել. մեր {համար}, ըստ որում սովորած ենք, հիւսիսային Բորէասից շատ

ումս, եթէ չմխիթարուէինք՝ յուսալով, որ բնութեան {համար} այդ մի փոխանցական միջոց էր կոշտ խստութենից դէպի ք

կամ տունը, այլ բանի զօրութիւնը միայն հասկացնելու {համար} կարճ ասեմ, որ ներս մտայ մի բաւական ընդարձակ սենե

: - Հայ եմ, - պատասխանեցի ես: - Ինչու՞ {համար} ներկայացած ես ինձ: - Ես չգիտեմ պատճառը, ձեր

զատութիւնը ստեղծել է Աստուած միմիայն հզօր մարդերի {համար}, միւս անզօր մարդիկ զրկուած են նորանից: Եւ այդ է

ւնահեղութեան, բանտի, հալածանքի, կապանքի, նոցա {համար}, որ ընկել էին այդ իւրեանց չպատկանած իրաւունքը ձե

ել էր մի հզօրի՝ սորա սիրտը եւ խղճմտանքը փորձելու {համար}: - Խե՛ղճ մարդ, - ասաց Շամիլը՝ կարեկցութեա

րոպէում փոխել մեր սրտի եւ հոգու վկայութիւնը։ Մեր {համար} շատ վատ է մահից, ճանաչելով եւ հասկանալով, խաւար

թիւնը: Մի կարճ բան իմ կեանքից պատմեմ քեզ օրինակի {համար}: Ես ծնած էի Սուննաթ, բայց, երեխայութենից դաստի

- Ուրեմն, - պատասխանեցի ես Շամիլին, - եթէ ձեր {համար} այդպէս հեշտ է կրօնափոխութիւնը, էգուց կարող էիք ը

: Ասել է մի խօսքով, թէ ոչինչ սուրբ բան չկայ ձեր {համար} աշխարհի երեսին, այլ ամենայն ինչ խաղալիկ է ձեր հզ

ետեւ դորա հետեւանքը միմիայն խայտառակութիւն էր ձեր {համար}: - Դուք կարո՛ղ էք հասկանալ իմ ասածների ճշմա

մարդու վերայ մնում է առանց մի չար հետեւանքի նորա {համար} ։ Ո՞չ ապաքէն ձեր ոյժը եւ զօրութիւնը, որի մասին մ

զատութեան անունի վերայ: Այդ միջոցը դարձաւ իմ {համար} մի գեղեցիկ ուսման ժամանակ, այդտեղ աւելի հիմնաւոր

ցանկութիւնը՝ իմ պատիւը ժողովրդի աչքումը պահելու {համար}: Եւ այսպէս, երկար եւ տեսակ տեսակ մտածողութ

որ այդպէս ներգործեց իմ վերայ, չեմ կարող հաշիւ ու {համար} տալ ինձ: Մի պարկեշտ ժպիտ խաղաց իմ անծանօթ հա

եմ վրիժառութեան վերայ: Մի՞թէ Նա, որ մարդկութեան {համար} մեռաւ խաչի վերայ, վրէժխնդի՞ր եղաւ նոցանից, որ հ

- Ինձ ասացին այդ խլողքը, թէ մահաբեր կը լինի իմ {համար} այդ կտակը, ինձ ասացին, թէ ես չեմ կարող հասկանալ

ասուքից շատ արիւն էր թափել այդ կտակը վաւերացնելու {համար}: - Ի՞նչ կայ այդ կապոցի մէջ, - հարց արեցի ե

ւ աւելի ոչինչ: Եթէ իմ մարդկութիւնը բաւական չէ քո {համար}, որ կարեկից լինիս ինձ, թո՛ղ գոնէ իմ Հայութիւնը

՛ր եւ ողբա՛ այդ ազգը, աղաչի՛ր գթած Աստուածը նորա {համար}, եւ այդ քո բարեմտութեան փոխարէն կը վարձատրէ քեզ

զգի մէջ մեր լեզուով: - Ձեր լեզուո՞վ. Հայերի {համար} ձեր լեզուո՞վ: Այդ ի՞նչ խելացնոր բան է, մի՞թէ Հա

ութեանը, ծուլութեան դրոշմ չդնես իմ վերայ: Ես քո {համար} երբէք ծուլացած չեմ. միթէ մոռացա՞ր, որ քո մի հատ

մ ես ինձ, - հարցանում է Յիշատակարանը: - Նորա {համար}, որ բովանդակում ես քո մէջ ամէն մի Հայ մարդու սրտ

դեցութիւն ունէին մեր ազգի կեանքի վերայ: - Իմ {համար} ասում են, թէ շատ բաներ ունիմ առակի ձեւերով, եւ

միայն դու յառաջ գնա: Կը գայ օրը, կը ծագէ եւ քո {համար} այն արշալոյսը, երբ քո ընթերցողքը կարող կը լինին

մինչեւ այսօր անպատասխանի, որովհետեւ չկար գրելու {համար} հարկաւոր ոյժ: Ձանձրոյթը միւս կողմից խեղդում

զում էին ջրի պէս, բայց եւ ո՛չ մի խօսք այն բաների {համար}, որոնց մասին խօսելու ծարաւը խեղդում էր ինձ. խօս

յ, որին ուղարկում եմ այս նամակը քեզ հասուցանելու {համար}, աշխարհի մոռացուած ծայրից ` մի խուլ տեղից, ինչպ

մակը բաւակա՛ն է գրողի կենդանութիւնը ապացուցանելու {համար}: Չկամիմ դարձեալ մէջ բերել իմ առ ու տրական գործեր

ունին այն բանի հետ, որ վաղուց սրբացած է իմ եւ քո {համար}: Սկսանում եմ նորանից, որ այս օրերումս ձեռքս

կարանքը, որ բոլորովին խորհուրդ չունին պատմութեան {համար}, շփոթում է պատմական հնախօսութեան հետ. երեւի մտա

Եւ այդ յանցանքի կարգում չէ որեւիցէ վիճակից մարդու {համար}: Սովորութեան չխափանուելու պատճառ բերւում է Սերոբ

ն: Ո՛հ, ինչքա՛ն նիւթեր մեր ժամանակից պատմութեան {համար}: Կո՛մս, յոյս ունիմ, որ կը գայ մի օր, երբ այդ

բանութիւնը աւելորդ չեմ համարում ես՝ հաւատացնելու {համար} արգոյ հեղինակին, թէ ոչ ամենայն բան ծծումբ է, որ

ն: Երրորդ՝ քիմիաբար լուծանելով օդը՝ հասկանալու {համար}, թէ ինչ գազերից էին բաղկացած, արդեօք բնական կեր

ր էր՝ առողջ մարմնի առողջութիւնը շարունակ պահելու {համար}, որպէսզի իւր կատարած փորձերի արդիւնքը, համեմատե

ումս ինչ խորհուրդ ունէր մարդկային յառաջադիմութեան {համար}: Կար ժամանակ, երբ մարդիկ ոգեւորւում էին վանքերո

իսի ներկայի հետեւելու ապագան, երբէք չէ եղած նորա {համար} ուսումնասիրութեան եւ փիլիսոփայական մտածութեան առա

Հայոց ազգի զաւակների կրթութեան եւ դաստիարակութեան {համար}, ինչու միայն որպէս մի մասնաւոր առանձնաշնորհութիւ

ւն հասանում է այդ բոլորը պապական Հայերին: Ինչո՞ւ {համար} ազգը, լուռ ու մունջ նստած, սառն հանդիսատես է այ

անքի առարկան ժամանակներից յետոյ դարձաւ ֆրանսիացոց {համար} մի խայտառակիչ վկայութիւն թագաւորների ազգավնաս շռա

է, որ Ֆրանսիայի դրամական խնդիրները կարգի դնելու {համար} կազմած ժողովից դուրս ցոլացաւ Ռեւօլիւցիայի բոցը:

այլութեան եւ միւս բոլորի արժէքը լիապէս գնահատելու {համար} պիտոյ է հարիւր տարիներով յետ երեւակայել իւր անձը

րմութենից թուլացած անկողին մտան՝ քնով զօրացնելու {համար} իւրեանց ոյժը, ես մտայ Վերսայլի ծառաստանը: Պայծա

կւում են աշակերտների ննջարանքը՝ ամենայն աշակերտի {համար} առանձին, իսկ միւսի մէջ՝ դասատունքը՝ երեք կարգ

ասել՝ դպրոցի ուղղութեան բնաւորութիւնը սահմանելու {համար}, ըստ որում, աշխարհին յայտնի է այսօր, թէ ինչ աս

կամքին, որով աւանդում էր կտակը համօրէն ազգի օգտի {համար}: Ինձ պատահեցաւ խօսք բանալ պատուելի կառավարչի հետ

ին, օրէնքը պիտի ստորասաբար պատասխանէ Հայերի օգտի {համար}: Եւ մեզ այնպէս է թւում, որ մեր նորընտիր Հայրապե

էին նոքա բարկացնել անյիշաչար Աստուածը, այլ նորա {համար}, որ անմեղ աշակերտների սիրտքը կարող էին վարակուիլ

ռ, այնքան մեծ արժէք ունի իմ աչքում, որ այդ բանի {համար} թէ ինչի ասես պատրաստ եմ... Չկարծեմ, որ անյա

ի Մխիթարեանց, թէ պապականութիւնը ուշացած է Հայերի {համար}, եւ այդ խորհրդով կատարուած աղօթքները չեն անցանու

անի Վիօլէ փողոցում: Վարձով բռնած տունը վարժարանի {համար}, անտարակոյս, չունի այն յարմարութիւնքը, որ ունի

պարտէզ աշակերտների եւ կառավարիչների հանգստութեան {համար} պարապ ժամերում: Բացի ասացեալ տնից, նորա մօտ գտա

Գումարը արծաթի, որ գործ էր դրուած այդ քանի տարու {համար}, կարելի էր աւելի շատ օգտի յուսով, հիմնաւորապէս

գործել օրինաւոր ազգային դաստիարակներ պատրաստելու {համար}. դ) Ազգային դպրոցը, աշխարհական լուսաւորութիւնը

լինել կենդանի ժողովրդի մէջ գաղափարք ներս բերելու {համար}: Անտարակոյս, աւելի հեշտ է հին լեզուով թարգմանել

որ այդքան քրտինքով յառաջ եկած գործը մեռած է ազգի {համար}: Մեք ցաւում ենք, մանաւանդ, արգոյ վարդապետի

արթինի գործերը առաջին հարկաւոր բաները չեն մի ազգի {համար}, որի մատենագրական չքաւորութիւնը բարձրացած է մինչ

, Լուվրի եւ Սէն-Կլու պալատներում, իսկ Լամարթինի {համար} պիտոյ է ողորմութիւն հաւաքէին, որ ապրէր: Մի՞թէ ծ

ծութիւնը, լուսաւորում են խաւարած Հայաստանը: Մեր {համար} ոչինչ աւելի դժուար բան չկայ, ոչինչ աւելի ծանր չգ

երգելիքը երգէ աւելի հասկանալի (հասարակ ժողովրդի {համար} ) լեզուով: Արժանապատիւ Խորէն վարդապետը խոստացել

արձեալ նոյն " ա՛ս ալ անցաւն " ըսել էր նէ, ինչո՞ւ {համար} կը թողուն զհեղինակ, որ անհամաձայն եւ անխոհեմ կեր

եւ պտուտաւոր ճամբուն եթէ քիչ մը մօտենանք դատելու {համար}, մենք ալ պիտի կորսուինք, թո՛ղ որ հեղինակը, կա՛

կէ եւ պոչը նեղի մտած ատենը, " ես Հռովէական Հայոց {համար} գրեցի " կ՚ըսէ: Հռովմէական Հայերը հռովմէականութեա

վուրդք ամեն ատեն պատրաստ են գայթակղելու, եւ անոր {համար} իրենց արգելք մը չէ դրուած, բայց Վարդապետին պարտք

Երրորդ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, որ այն աղջկանը {համար} վանքի տպարանին մէջը (մեծաւորէն եւ միւս անդամներէ

ն ձգելու միտք չունինք, միայն թէ այս վերջիններուն {համար} Գերապայծառ Հասունին խրատ կը տանք (ան ալ իրեն կր

սունին խրատ կը տանք (ան ալ իրեն կրօնակցաց օգտին {համար} ), թէ կա՛մ իւր իրաւասութեան տակը գտնուող քահանայ

տ արեւելեան սովորութեան) ամուսնացնէ, կա՛մ անոնց {համար} վանք շինէ ու երկաթեայ պատուհաններուն առջեւն ալ մէ

կռիւներով քուէ ձգած Սահմանադրութիւնը չընդունելուն {համար}, ան ալ իր նախորդաց ճամբուն մէջը գտնուելուն իրաւա

ամարհողս եւ աղեկ ըրաւ, իրաւամբ ըրաւ. այն ատենին {համար} իր պարտքն էր, չըներ նէ, շատերուն պէս ազգատեաց կ

արակութիւնը եւ այն ազգային դպրութեամբ պարապողների {համար}, թող արգոյ տպագրողը հաճի ընդունել մեր շնորհակալո

ւր տպարանից այս կամ այն թերութիւնը վերացուցանելու {համար}, արդարեւ վկայում է, թէ մինչեւ ո՛ր աստիճան աշխատ

ք եւ վախճանը գործի, մի փոքր այլապէս ընթացք տալու {համար}, կատարուած աւելի կոպիտ եւ անբնական կերպով:

ք մաշէ, աչքի լոյսը թափէ ազգին նոր գաղափարք տալու {համար}, այլեւ պիտի տանի այն սեւ սեւ բամբասանքներին, որ

եւ թէ՛ շարադրողի ջանքը եւ աշխատանքը ունայնացնելու {համար}: Չգիտենք, թէ մինչեւ ե՞րբ պիտի յարատեւէ Հայ-Ճիզո

ուածի մէջ՝ մեր ընթերցողներին մի փոքր ճաշակ տալու {համար}: Այժմ այսքան թող հերիք լինի ծանուցանել, որ այդ

այի մէջ՝ վեց մանէթ, իսկ Ռուսսիայի այլ քաղաքների {համար} ՝ եօթն եւ կէս մանէթ: Ցանկացողքը ստանալ այս օրագի

ք, առեւտրական գործողութենների վերաբերեալ, տալու {համար} պատրաստ է կոմս Էմմանուէլը, եթէ խնդրեն նորա միջնո

եւ ազգային մարմնի ամբողջութիւնը դուրս երեւեցնելու {համար}: Լուսաւորութիւնն է այն աստուածային շունչը, որ ա

պարտական ենք սպասաւորել այս սուրբ պաշտօնին: Մեր {համար} ազգութիւնը եւ ամբողջ ազգի կատարելութեան գաղափարը

հետ, խնդրէինք վերացնել այն տգեղութիւնքը, որոնց {համար} ամօթապարտւում էինք օտարների առաջեւ: Մեր ազգի

ոցա վերայ, բայց այդ ծիծաղը արտասուքից դառն է մեր {համար}, ըստ որում, այդ բաները գործւում են մեր ազգի մէջ

որ ենք նորանով, որ մեր աչքի առաջեւ են Հայոց ազգի {համար} սորանից հարիւր տարի յետոյ գալոց օրերը... Հրա

ել Բէգզադէի գործերը, որ պիտի նկարագրենք եւ որոնց {համար} ուրիշ յարմարաւոր անուն չգտանելով՝ անուանեցինք "

րդը նկատում է այս բանը եւ վնասի ճանապարհը փակելու {համար} գրում է Բէգզադէին նոր ապրանք ուղարկել: Բէգզադէն

իտասարդը: Սա սկսում է իսկոյն հաշիւ տալ: Օրինակի {համար} ասենք, թէ երիտասարդի ձեռքը յանձնել էր Բէգզադէն 3

: - Իմ ռոճիկը հերիք չէ այդ պակասը լցուցանելու {համար}, - կցորդում է երիտասարդը հեգնութեամբ: - Մնա

կցորդում է երիտասարդը հեգնութեամբ: - Մնացածի {համար} մուրհակ կը տաս, - ասում է Բէգզադէն: - Ես այ

թ վարձը կտրելու եւ իւր անխիղճ կամքը յառաջ տանելու {համար} պատրաստ է, 1000 մանէթ կաշառք տալով, դատաստանը թ

գիտես, որ նա կարողանալու չէ կառք պահել իւր կնոջ {համար}, այս պատճառով ես սովորեցնում եմ հարսնացուն կառքե

լ տալ իւր քեռորդին Բէգզադէի խանութի մէջ ծառայելու {համար}: Գործակատարը գրում է, եւ պատանին յայտնւում է Նի

անունի վերայ 30 մանէթ արծաթ՝ մի վերարկու գնելու {համար}: Բայց Բէգզադէն պահում է արծաթը իւր մօտ: Երբ որ

արող գողը եւ աւազակը ընդունել իւր մօտ ծառայութեան {համար}, եւ թէ այդ տղայի ցեղը տանով տեղով գող են: Այս ա

գտանւում էր Բէգզադէի մօտ: Կանչում է իւր ապրանքի {համար} վարձուած սայլորդները, նոցա եւս պատուիրում է, որ

չ մի կոպէկ վարձ չտալ սայլորդներին ապրանքը բերելու {համար}: Այս բաներից յետոյ գնում է Բէգզադէն: Տղ

գազանական անգթութիւնը, որ Բէգզադէին հաճոյանալու {համար} ցոյց տուեց իւր քեռորդուն՝ խլելով նորա ձեռքից Բէգ

, ինչո՞վ բարձր են, քան թէ քահանայքը, եւ ինչո՞ւ {համար} շատ անգամ անգթաբար վարւում են քահանաների հետ: Աբ

ութիւնը, որ ծնողք պիտի կատարեն իւրեանց ազգի օգտի {համար}, եւ որ մնացած է երեսի վերայ ընտանեկան դաստիարակո

էին ձեր մայրերը. նոցա սիրտը զարկում էր ազգութեան {համար} ։ Ազգին հասած հարուածներին քաջութեամբ մասնակից եղ

ակաս չերեւեցան այն քաջերից, որ ազգի պահպանութեան {համար} քաջութեամբ ընկան պատերազմի դաշտումը: Նոքա մոռացա

Հայ կանանց մասին. նոքա վաղ ուրեմն կորա՛ծ են մեր {համար}, կորա՛ծ են եւ նոցա զաւակները: Նոցա Հայութիւնը գ

ծարանի վերայ, որ զինուոր էր պատրաստում հայրենիքի {համար}: Անցան այն ժամանակները, երբ կանայք համարւում էի

ջիկներից պիտի նոր մայրեր պատրաստէք գալոց սերունդի {համար}, դուք ձեր աղջիկների մէջ պարտական էք տնկել եւ սնո

բանի մասին եւս խօսքեր կան մեր մէջ եւ ճաշակ տալու {համար} մեր ընթերցողներին, թէ ինչ բարեխղճութեամբ աշխատու

րը լուծանելու մասին դիւրին ճանապարհներ մէջբերելու {համար}: Ահա այդ նամակի բառացի պատճէնը: 30/18

դեմիա՝ ուսումնական ճանապարհորդք դուրս ուղարկելու {համար}: Աւելորդ է ասելը, որ ներկայումս ազգի կարողքը լս

ութիւնը գտանւում է Տաճկաստան: Մինչ Սամսոն գնալու {համար} անցանում էի Սինօպից, պատահեցայ մի Տաճկաց պաշտօնէ

ացնելու եւ ազգութեան գաղափարը հասարակաց դարձնելու {համար} ամենամեծ եւ զօրաւոր հնարներից մինն է նաեւ ազգային

: Եւ ի՛նչ ծանրութիւն էր Հայոց ազգի անդամների {համար} տարին երեք արծաթ վճարել, որ ներկայումս Տաճկաստան

աբարձութեամբ հոգալ այն բոլորը, ինչ որ պատմութեան {համար} անհրաժեշտ էին որպէս աղբիւրներ կամ նիւթեր, օրինակ

նհրաժեշտ էին որպէս աղբիւրներ կամ նիւթեր, օրինակի {համար}. 1. Ընկերութիւնը կը հոգար հին ձեռագիրների տ

քննութեամբ, կը հրատարակէր համօրէն ազգի գիտութեան {համար}: 6. Բոլոր կամ կարելի եղածի չափ նիւթեր պատրա

կարողութիւնը չթուլանայ ուրիշ այլ ազգային գործերի {համար}: Եւ այլ այսպիսի բաներ, որ չգրեցի, եւ որ առ

ւթիւնքը: §1. Մեզ գրում են, թէ ինչո՞ւ {համար} լուռ մնացինք՝ կարդալով Տէր-Մանդինեանցի " Մեղուի

ացինք՝ կարդալով Տէր-Մանդինեանցի " Մեղուի " մէջ ( {համար} 13) Պ. Չերքեզեանցի հայհոյութիւնքը, որ ամենայն

վերայ, մինչդեռ շատ նիւթ կար այնտեղ Յիշատակարանիս {համար}: §3. Մեզ գրում են, թէ ո՛ր զանցառութեան պատ

ւթեան պատճառը: §4. Մեզ գրում են, թէ ինչո՛ւ {համար} Յիշատակարանս կամ " Հիւսիսափայլը " չէ նուիրում այն

յ, որ Պ. Չերքեզեանցը հրատարակել էր՝ ցոյց տալու {համար} իւր գիտութիւնը հայկական լեզուի մէջ: Մի քանի բազմ

հայհոյել։ Եթէ այդպիսի ծայրագոյն իմաստասիրութեան {համար} արծաթ եւս վճարող չլինի... գո՛նէ, մի քանի տարի ժ

ջ կար: Մեք դառնում ենք դէպի հասարակութիւնը, որի {համար}, գո՛նէ արտաքին ձեւով, տպուել էր այդ գործը. մեք

է"։ Դարձեալ պիտոյ է ասենք ճշմարտութեան պարծանքի {համար}, որ այդ պառաւը իւր վայրիվերոյ խօսակցութեան պատու

նկախութիւնը, պահպանեցին ազգի գոյութիւնը, եւ մեր {համար} սուրբ են նոցա յիշատակքը: Այս երախտագիտական զգացմ

ց) մուրացած տեղեկութիւնքը եւ հայեացքը հաստատելու {համար} աղճատում էր պատմական իրողութիւնքը եւ զրպարտում էր

մարդ պիտի լինէի, որ սեպհական ինձ վերաբերեալ բանի {համար} անհանգիստ առնէի մի ուրիշ եղբայր։ Տխրութեանս աղբի

հայրը, իւր ժամանակի անզուգական փիլիսոփան, ազգի {համար} մինչեւ ի մահ աշխատողը եւ այն խոհե՛մ, ծա՛նր, խել

ածքը չհասկանալը (թէպէտ հարկաւոր եւս չէր այս բանի {համար} ապացոյց ներս բերել) նորանով, որ նոյն այդ յառաջ

դատապարտութիւն այդպիսի պակաս եւ անկազմ ծնունդների {համար}... Բայց Աստուծոյ սիրու համար ասացէք՝ ինչպէս թող

ւ անկազմ ծնունդների համար... Բայց Աստուծոյ սիրու {համար} ասացէք՝ ինչպէս թողունք հետեւեալ տողերը. " Ներսէ

ր կաթողիկոսական իշխանութեան հաստատութիւն ստանալու {համար}, եւ այլն, եւ այլն " (երես 105): Այստեղ յ

տածելու, թէ այդ առաքինի հոգին, եկեղեցու եւ ազգի {համար} կենդանի նահատակը, երբեւիցէ կարող էր իւր անձնական

օգտի կամ փառասիրութեան ծարաւ. խեղճերը ազգի օգտի {համար} անդադար նեղութեան, հալածանքի մէջ տարուբերուելով

անունով, ազգի լաւութեան եւ եկեղեցու հաստատութեան {համար} մինչեւ տակը խմելով, պիտի՞ համարուին իւրեանց օգու

Այս ծանրակշիռ վկայութիւնը հերիք է՝ ապացուցանելու {համար} ազգային եւ եկեղեցական պատմութեան անտեղեակ Պ. Խու

այսպէս է եղել բանի ընթացքը, իսկ այսպիսի երկիւղի {համար} րոպէական ընդունելութիւնը մի՞թէ նման չէ Վարդանանց

պաշտւում են, եւ որ Պ. Խուդաբաշեւի սրտի մեծ ցաւի {համար} պիտի մինչեւ վերջը պաշտուին, պարոնը ճանաչում է "

: Ներսէսը խոստացաւ ուղղափառ եկեղեցու հետ միանալու {համար} ամենայն հնար գործ դնել: Այս օրից, ասում էր նա,

ներին եւ դէպի ժողովը կը հրաւիրեմ նորանց այս գործի {համար} եւ, երբ նոքա հաւաքուին, կ՚առաջարկեմ նոցա այն բո

ածներով: Մի խօսքով, ես Յոյն կը լինիմ եւ Յոյների {համար}, կամ աւելի լաւ, կ՚աշխատեմ ճշմարտութեան համար,

րի համար, կամ աւելի լաւ, կ՚աշխատեմ ճշմարտութեան {համար}, Հայերի ընդդէմ, եւ յոյս ունիմ, որ իմ ոչխարքը կ

նքն՝ Յունաց դաւանութիւնը չընդունելով) մեռածների {համար}, որ Աստուած ներէ նոցա անգիտութեան մեղքը: Հր

, Հարաւային Ամերիկայի միջից ստրկութիւնը վերցնելու {համար}, ուրեմն՝ ազատութեան անունով, պատերազմ բացեց հա

եւ այն մի քանի շիլլինգը ճարել ընտանիքը ապրեցնելու {համար}: Անգլիոյ մէջ որեւիցէ մի ձեռագործի ընկնելու

ն ստորագրութեան քամակից՝ այդ աղքատներուն օգնելու {համար} ։ Նոյնիսկ Գարիբալդին առաջարկեց Իտալիոյ մէջ մի հան

վերոյ նայողների եւ միայն արտաքին կեղեւը քննողների {համար}. իսկ Անգլիոյ եւ Ֆրանսիոյ մէջ զարմանալի: Բայց,

տի, մշտնջենական եւ ոչ առօրեայ: Հասարակ ժողովրդի {համար} ուղղակի եւ մնացած մասին համար՝ անուղղակի, բայց

: Հասարակ ժողովրդի համար ուղղակի եւ մնացած մասին {համար} ՝ անուղղակի, բայց եւ այնպէս անհրաժեշտ, ինչպէս ջ

ի, բայց եւ այնպէս անհրաժեշտ, ինչպէս ջուրը ձուկի {համար}, միակ աղբիւր ապրուստի եւ հարստութեան է երկրագործ

կ Անգլիոյ մէջ, բայց այստեղ է խնդիրը, երկրագործի {համար} երկիր է հարկաւոր գործելու, որ Անգլիոյ մէջ չունի

տալ քեզ. ինձ հարկաւոր է։ Մի ուրիշ տեղ ճարիր քո {համար} "։ Եւ ֆերմերը եւ նորա հազարաւոր մշակները, որ այ

ճառով յառաջացուցած, որից հասարակ ժողովրդի ` ազգի {համար} չկայ ոչ ջերմութիւն եւ ոչ սառնութիւն, տէրութիւնը

ւ նորա պատիւը տեղը բերելու կամ առաւել փառաւորելու {համար} "։ Եւ խեղճ ազգը կրում է ծանր հարկեր, զոհում է ի

եր, զոհում է իւր առոյգ զաւակները թշնամին վանելու {համար}, ոգեւորւում է յաղթութեամբք, տաղեր է երգում, եւ

անը եւ դարձեալ պիտի հարկ տայ ազնուականին այն հողի {համար}, որ գործում է եւ որ ազատելու համար գնաց արիւն թա

անին այն հողի համար, որ գործում է եւ որ ազատելու {համար} գնաց արիւն թափեց, խեղացաւ, ջարդուեցաւ, որդին,

, իմ հետ հաւասար, երկիրը աւազակի ձեռքից ազատելու {համար}. այս պահանջում եմ ձեզանից: Իսկ սորա փոխանակ, ե

փով հող կը ստանաս՝ տուն եւ բնակութիւն հաստատելու {համար}: Եւ այս երկու դիպուածում, այսինքն՝ թէ՛ գեղում

հողը մշակելու եւ գործելու իրաւունքը ձեռք բերելու {համար}, քանզի ինքեանք վաճառած լինելով՝ հարկ է, որ եւ

յլ հնար գտնել իւր կեանքը եւ գոյութիւնը ապահովելու {համար}: Եւ հաւատացէ՛ք, որ վաճառականութիւնը եւ արուեստը

ակ խնդիր է մարդու կեանքը եւ գոյութիւնը ապահովելու {համար}, եւ որչափ ծանր արժէք ունի այս խնդիրը, որչափ մար

ծառայել եւ այդ ծառայութեամբ հաց ճարել իմ ընտանիքի {համար}: Ազա՞տ եմ ես, եթէ տէր ունիմ, որին եթէ իմ ազատո

փոքրացրել էի: - Դու մտածում ես քո ապրուստի {համար}, աչքիդ առջեւ ունիս քո ժառանգների եւ քո սերունդի

ղ ճառագայթների ազդեցութեան ենթակայ: Մարդուն {համար} վերեւից եկած ազատութիւնը այն ցօղից աւելի չէ, եթէ

քը, նա վարձկան է, իսկ վարձկանի աշխատութիւնը իւր {համար} չէ. վարձկանի յառաջ բերած արդիւնքը վայելում է նոր

մ եւ միշտ կօշիկ եմ հագել, եւ միշտ մի զոյգ կօշիկի {համար} վճարել եմ կէս ոսկի։ Այժմ, այն նզովից արմատ կօշկ

, մոռանում է իւրեան պաշտպան եւ իւր սեպհական շահին {համար} Թիւրքիոյ բարեկամ, անգլիական տէրութեան Մինիստրի տ

սարակաց ծանրաչափը ակներեւ գուշակում է նորա կեանքի {համար} մի մահաբեր մրրիկ, այն ժամանակ ինքը՝ այդ հասարակ

եկած հնարները գործ դնելով, աշխատիլ՝ ազատուելու {համար} այն սոսկալի պատահարից, որին անտարակոյս, եթէ ոչ

է գործ դնել հասարակութիւնը այդ վտանգից ազատուելու {համար}: Նա ինքը եւս աղքատ է եւ ոչինչ ունի, ինչպէս ուրե

նալ Պօլիս կամ այլ քաղաք ` աղքատութենից ազատուելու {համար}: Բայց այդ տեղերում եւս նորան հանդէպ է դուրս գալի

եամբ իւր աղքատ եւ կարօտ ընտանեաց թիւը յաւելցնելու {համար}: Եւ ահա նորա տասն եւ ութն կամ քսան տարեկան

լիս, Տրապիզոն, եւ այլն, եւ այլն: - Ինչի՞ {համար}: - Աշխատելու եւ ընտանեաց օգնելու: - Ա

է եւ այն աշխարհից, ուր ծնել էր նա... Ի՞նչ բանի {համար} վերադառնայ: Նա գտանելու չէ իւր տունը, իւր ծնողք

ող է զգալ մնացածը, իսկ չորաբեկ եւ քարացած սրտերի {համար} բանականութեան ձայնը, հողմոց հնչիւնք: Ահա եւ այս

եւ թէ՛ վաճառականին՝ իւր վաճառքը դուրս արձակելու {համար}: - Այո՛, ընդունում ենք այդ, բայց դարձեալ

ենդանի է, եւ ապա բարոյական էակ: Նորածին մանուկի {համար}, ինչ հարկաւոր է նորածին մանուկը առնուլ մեզ օրինա

ւոր է նորածին մանուկը առնուլ մեզ օրինակ, պատանու {համար} մինչեւ նորա խելահասութիւնը չկայ բարոյական խնդիր,

, որ հարկաւոր է նորա լքեալ բազուկները զօրացնելու {համար}: Վաճառականը կամ փոքրիշատէ կարողութեան տէր մ

էն դրամ է տալիս իւր վաճառելի ապրանքը ձեռք բերելու {համար}: Ո՞չ ապաքէն ունի մի քանի փարայ, որի շրջանառութե

ք բազմանան նորա չորս կողմում, իսկ բնական բերքերի {համար} այս վտանգը եւս չկայ. որքա՛ն կամիս, այնքան կարես

ի մէջ: Բացի սորանից, մեր հայ վաճառականների {համար} սոսկալի տարբերութիւն կայ ձեռագործ ապրանքով եւ երկ

լով, կա՛մ մի այլ պատճառով։ Մինչդեռ հում նիւթերի {համար} չկայ որեւիցէ սահման: Եւրոպան, իւր ներկայ վիճակի

: Բայց այն տոկոսը, որ պիտի վճարէ իւր նոր պարտքի {համար}, կը տանի նորա ապրանքի վաստակը, թէեւ սկզբում ծան

, ի՛նչ ճար: " Այս առաջին հատուցումը ձեռք բերելու {համար} վճռում է նա իւր մէջ. " Հարկաւոր է վնասով եւս վաճ

բոլոր ժամանակ աշխատեցաւ իւրեան ապրանք տուողի օգտի {համար}, եւ ոչ միայն այսչափ, այլ առեւտուր սկսելու ժաման

եւ առանց ամենայն հնարի, որ անհրաժեշտ է ապրուստի {համար}: Ո՛ւր գնայ այժմ այն վաճառականը, ի՛նչ գործէ

դը, ընտանիքի եւ զաւակների տէր, որոնց դարմանելու {համար} ոչ մի պարոն չէ կարող տալ նորան բաւական վարձ, թող

խում է նորա դուռը: Եւ մի այդպիսի վատաբաղդ մարդու {համար} հեշտ չէ նաեւ գտնել մի պարոն, որ յօժարէր ընդունել

տարեկան մարդու առաջարկեալ ծառայութիւնը պարոնների {համար} չէ կարող լինել մի հրապուրիչ բան: Մեզ կարող

են քարշում հետզհետէ գրեթէ բոլոր Հայոց ազգը, որի {համար} դարձել են նոքա կատարելութիւն՝ idéal, ոչ միայն

արողանար ապահով եղանակով ապրիլ, թէեւ միմիայն իւր {համար}, այսինքն՝ առանց ազգի ընդհանրութեան մի օգուտ բեր

իշ վկայութիւն հարկաւոր չէ մեր ասածը ապացուցանելու {համար}. ազգի վիճակը առնում ենք իբրեւ իրողութիւն եւ նորա

վ, նորա վաճառականութիւնը է՛ եւ կը լինի Եւրոպացոց {համար} ծառայութիւն: Իսկ այն օրից, երբ ազգը կը սկսի մշա

ւ այն օրի վաճառականը ոչ միայն կ'ազատուի Եւրոպացոց {համար} ախ ու վախով եւ բիւր նեղութեամբ գործ կատարելուց,

բնակա՜ն ասպարէզ այն ժրաջան եւ գործունեայ մարդերի {համար}, որ ստուգապէս կամին պարապել վաճառականութեան: Նո

են ներգործել սարերից կատաղաբար վազած ջրերով, որի {համար} հարկաւոր չէ վատնել այն դրամը, ինչ որ Եւրոպացին վ

ամը, ինչ որ Եւրոպացին վատնում է ածուխի կամ փայտի {համար}: Եւ այն ապրանքը, որի հում նիւթը, շատ անգամ Ասի

արուեստական հնարների բուսաբեր եւ արգաւանդ լինելու {համար}, մինչդեռ ասիական հողը մնացել է մինչեւ այժմ իւր կ

ղ լինի, ովի՛ բան ու գործը կտրուել է, որ վաղուայ {համար} մտածէ: Մեք կարծում ենք, թէ աւելի շուտով այս բնա

ողութիւնքը ուղղում ենք մեր ազգութիւնը պաշտպանելու {համար}: Եւ մեր ամենիս պարտքն է մինչեւ այն ժամանակ մնալ

ում ենք, որ մի ազգութիւն իւր մի շամփուր խորովածի {համար} մորթում է միւս ազգութեան եզը... - Այս ինչ

ռաջուց պարզել մեր հայեացքը եւ այս ծանրակշիռ խնդրի {համար} մի երկու քայլ խոտորիլ մեր ուղիղ ճանապարհից: Այս

տակ կոխելով, անքուն հսկում է միայն իւր ազգի շահի {համար}, երբ մարդիկ հասանում են մինչեւ այնտեղ, որ ոչ մի

որ բազմութիւնը մեռելոց կարգը չանցնէր: Ամաղեկացոց {համար} միայն վկայում է Սուրբ գիրքը, թէ Եհովան կոտորել տ

եց եւ չթողեց եւ ոչ մի Ամաղեկացի, իսկ միւս ազգերի {համար} խօսք չկայ, ոչ սուրբ եւ ոչ անսուրբ գրքերում: Դնե

հատական ինքնուրոյնութիւնը այդ անձնաւորութեան օգտի {համար}. նոքա չեն երեւում որպէս մարդ, այլ՝ որպէս անդամ

է իւր անձնական օգտին եւ իւր անձնական ապահովութեան {համար}, ինչպէս շատ տեղ վնասում է նա մի ուրիշ անհատի անձ

ութիւնը, ժխտում է ինձ, իմ կենդանութիւնը պահելու {համար} պէտք եղած կարիքը կամ նորանց լցնելու հնարները:

թեամբ սպանում է միւս ազգութիւնը իւր սեպհական շահի {համար}, ճնշուածի իրաւունքը խոստովանե՞լն է մնացած:

ական խնդրի մէջ չէ. տնտեսական խնդրի դուռը եւ նորա {համար} փակուած է: Նորա ազատութիւնը անուանական է, նա չէ

ով ներգործում են, միմիայն իւրեանց անձնապահութեան {համար}: Մարդը դեռեւս թովուած է, կառավարութեանց բժ

ծը՝ առանց հաշիւ տալու ինքը ինքեան, թէ ի՛նչ բանի {համար} են այն զրկանքը, որ յանձն է առնում: Ի՛նչ կ'առնու

մ է հարկաւոր, իւր որեւիցէ խորհուրդը յառաջ քշելու {համար}, ներքին պարտք է հրատարակում նա, եւ ամեն մարդ առ

ազան ազգերի, միմիայն վայրենութիւնը քաղաքակրթելու {համար}: Անձնական շահը չէ՛, ո՛չ, քա՛ւ լիցի, մարդկութե

ւիտենականս "... Կեցցէ՛ կատուն, որ իւր փորի {համար} մուկ է բռնում: Երբ ինքեանք՝ կառավարութիւնք

երբ կառավարութիւնքը իւրեանց ընթացքը արդարացնելու {համար} եւ իւրեանց բռնած ճանապարհը ամբոխի աչքից ծածկելու

ս իրաւունքի անունով, իսկ իմ վերաբերութեամբ ինչի՞ {համար} ոտքի տակ ես կոխում նորան եւ անիրաւում ես չարաչար

անիրաւում ես չարաչար: Այսօր ճնշուած մարդերի {համար} ազգութիւնն է նոցա միակ դրօշը, որ կարող է բացուիլ

բողոք երկրագունդի վերայ մի կտոր հող ձեռք բերելու {համար}, որպէսզի այդ ազգութեան անդամքը ապահովեն իւրեանց

ատասխանում եմ ես, բայց, ասա՛ խնդրեմ, ի՛նչ բանի {համար} պահենք, ի՛նչ է պահելու օգուտը եւ ի՛նչ է կորուսան

, անյուսալի չէ, թէ գտանուին մարդիկ, որ ասեն մեր {համար}. " Այս ի՛նչ Մովսէս է, որ ճանապարհ է ցոյց տալիս

ն եւ, որոնք, մինչեւ այսօր մնացած են մարդկութեան {համար} " որպէս աղբիւր փակեալ եւ դուռն կնքեալ, ընդ որ ոչ

իրը եւ բերքերը քաջ ծանօթ են նոցա, եւ անծանօթների {համար} պատրաստ են իւրեանց գոյութեամբ վկայելու մեր ասածին

այութիւն չէ, որ ազգը նեղութեան հանդիպի հասկնալու {համար}: Աշխարհիս երեսին մարդ չկայ, որ իւր ապրուստի համ

մար: Աշխարհիս երեսին մարդ չկայ, որ իւր ապրուստի {համար} կարօտ չլինի նիւթի եւ չհասկնայ հացի խնդիրը. եւ մե

բացականչում է նա: - Աւելի հասկնալի շինելու {համար} առարկան, բացատրենք քեզ մեծը եւ ընդհանուրը՝ փոքր

ենք առանձին առանձին, իւրաքանչիւր մարդ՝ իւր օգտի {համար}, եւ մեզնից իւրաքանչիւրը տարբեր կարողութիւն ունի

ել է յոյս: Ապագան ծածկուած է լոկ կարճատես աչքերի {համար}: Ապագան ներկայի ժառանգն է, եւ եթէ մարդը քննէ նե

մինչեւ այստեղ խօսածից երեւում է, որ մեք մարդուն {համար} իբրեւ առաջին խնդիր առնում ենք տնտեսական խնդիրը եւ

Մարդը չէ գողանում, բայց եթէ նա չէ գողանում նորա {համար}, որ օրէնքը արգելում է գողանալ, նա գո՜ղ է եւ աւա

արդը, գործել է, այնուհետեւ, թէ չէ գործել, մեր {համար} անբարոյական է, որովհետեւ եթէ օրէնքը չարգելուր,

եմ քեզ այս կտոր հացը, քո կեանքը յարատեւել տալու {համար}: Դորա փոխանակ դու պիտի զգաս, որ ես եմ քո ազատիչ

արծում է, թէ թատրոնը մի տեղ է, ուր զուարճանալու {համար} միայն երեւում են մարդիկ. բայց միթէ՞ այդ է թատրոն

, նոյն այդ հասարակութեան էական օգտին սպասաւորելու {համար}. միթէ յաջողութեան մեծութիւնը նորա արգելքների եւ

աշխատութիւն գործ դնեն իւրեանց կատարելագործութեան {համար} (մանաւանդ շարժողութեանց մէջ), այլեւ իւրեանց խի

ւթիւն դնելով հասարակութեան առաջեւ, ապացուցանելու {համար}, թէ թատրոնաբեմը չէ՛, որ կողոպտում է բարոյականը

րատ պահպանել իւրեանց կոչումը վերոգրեալ պատճառների {համար}: Մենք մեր գոհութիւնը եւ շնորհակալութիւնը միահամո

ապահովելու, այլեւ բարոյական քաջալերութիւն տալու {համար}: Այն մարդը, որ մի բարի գործի չէ օգնում, լ

րի գործի չէ օգնում, լռելեայն քարոզում է իւր անձի {համար}, թէ այո՛, անարժան էր այն բարի գործին: Եւ

ել է մի ընկերութիւն, մի փառաւոր թատրոն կանգնելու {համար}, որի շքեղութիւնը, յարմարութիւնը եւ այլ յաջողեցո

յառաջադիմութեան: Եւ այդ թատրոնը ներկայ սերունդի {համար} կը լինէր մի հոյակապ յիշատակի արձան, որի վերայ պա

երին, հոգեպէս: Մեր սիրտը շատ անգամ զարկել է ձեր {համար}, շատ անգամ արիւնով լցուել է ձեր համար: Սիրական

րկել է ձեր համար, շատ անգամ արիւնով լցուել է ձեր {համար}: Սիրական եղբարք, դուք մեր անբախտացած գերդաստանի

էին իւրեանց գոյքը այդ աստուածահաճոյ շինութենների {համար}, անմահացնելով իւրեանց խնկելի յիշատակը իւրեանց առ

ծ ` դէպի եօթանասունն է գնում, բայց նախիջեւանեցոց {համար} այդ արծաթքը եւ աւանդութիւնքը համարւում են մի արաբ

Ազգասէր օրագիրը հրատարակել էր, այդ բանը ստանալու {համար} պայմանած ժամանակը կորուսանելով, զրկուելու էին այ

ի ժառանգութեններ, որով կարելի էր կանգնեցնել ազգի {համար} մի հոյակապ աւազան լուսաւորութեան, մինչդեռ մի այս

րերի եւ պապերի գողացած ոսկորների վերա: Մեր {համար} շատ ցաւելի լինելով մի այդպիսի վատաբախտութիւն, այ

անմխիթար Նախիջեւանին: Կտակների օրինակքը ` {համար} 1, 2, 3, 4 եւ 5 Ահա՛ այն կտակները, որ կա

կարճ ճանապարհով այդ բոլոր տեղեկութիւնքը ստանալու {համար} հարկաւոր է, որ հասարակութիւնը մի բանագէտ եւ հարա

եւելեան Հնդկաստան օրինաւոր վերադասութիւն գործելու {համար}: Մի այդպիսի պարոնի ճանապարհը կը լինի Նախիջեւանից

Հիւսիսափայլ, առաջին տարեգնացք, 1858, յունիս, {համար} 6, երես 475 եւ հոկտեմբ., համար 10, երես 310)

1858, յունիս, համար 6, երես 475 եւ հոկտեմբ., {համար} 10, երես 310): Մեզանից յառաջ ազգերի կատարած փո

լ, հաշուատուն կազմել այդ շինուածքի կառավարութեան {համար}, այնպէս, որ միշտ շէն մնան նոքա, որպէսզի կարողա

րագրի հրատարակութիւնը այդ ժառանգութիւնքը ստանալու {համար} պայմանած է ժամանակ, եւ այդ ժամանակը շատ մօտ է վե

ծաթի վերա: Ով ականջ ունի լսելու, թող լսէ: ԿՏԱԿ {ՀԱՄԱՐ} 1 ԱՄԵՆԱՍՈՒՐԲ ԵՐՐՈՐԴՈՒԹԻԻՆ ԵՒ ՄԻ ԱՍՏՈՒԱԾՈՒԹԻ

քով. Հայրապետեան Դիոնիսիոս մի ՚ի կտակակատարաց: {ՀԱՄԱՐ} 2 Յայտնի լիցի ամենեցուն, զի ես ներքոյ ստորա

անձնեաց Էլիազ Մինասեան Մուրադ էլիազեան {ՀԱՄԱՐ} 3 Յանուն հօր եվ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ ամէն

արո՛ն, այստեղո՛վ ", ձայնեց, (Ռիշըլեօ փողոց, {համար} յիսունվեց): - Հը, ի՞նչ կայ... - Մերսի՛: "

չես կենում Տաճարներում հասարակ, Երկինքը գահ քեզ {համար} Ու երկիրը ոտքիդ տակ, Հաճեցար դու մատուռն այս Քո

ները հլու: Սեղան շինուեց սրբութեան, Տէ՛ր, քեզ {համար}, ուր արթուն ` Հաց ու գինի են ձօնում Ի յիշատակ ք

Սանիրայիդ կենսաձիր Քո հեղեղը յորդառատ Այն ինձ {համար} թալիսման Ու կենսաղբիւր թող լինի, Դեւի համար `

նձ համար թալիսման Ու կենսաղբիւր թող լինի, Դեւի {համար} ` դառնութեան Բաժակ - մահու թոյնով լի՛՛... ".

կալսում կալի մէջ արդեօք, Թեփը չի գցում մաքրելու {համար}: Մնում են միշտ մշակութեան Բարիքները մայր բնութ

վստահ Մտնի-ելնի հեշտ ու յարմար Եւ կեր գտնի իրեն {համար}: Ահաւասիկ եւ կոյսը ` տարփագին Հրապոյրներով իր

գայթի Վէ՞ս բնութիւնը մարդու. Երբե՛ք ստոր կրքերի {Համար} սիրտը չէ՛ թիրախ. Իսկ դու ինչո՞ւ ես ժպտում, Ուխտ

ակնարկում Ադամին ` Խնդրել ներումն նորից ` Երդման {համար} դժուարին: " Գնա՛, կորի՛ր, սերովբէ, Խօսքերդ ան

ժամանակին, շարեն ըզգրքոյկ վարդապետին Գաբրիէլի ՚ի {համար} հերետիկոսական մատենից, զորս մերժէ եւ դատապարտէ Հ

ց արձանագրեմք ՚ի պատմութիւն ՚ի նախատինս նոցա, ՚ի {համար} Հերոստրատեանց: Զայս նամակ, ուղղեալ առ Վեհա

ղ՝ կը չարչարես նաֆիլէ, Հոգիդ կեանքդ ուսման {համար} ՝ որ շատ յիմար պոչ բանէ, Վարդապե՞տ մի կուսզ

ն է. Թէ Աստուած է՝ միշտ նոյն է, Նորա {համար} կեանքս առատ Ողջակէզ է միշտ պատրաստ։

ուխ օդում ցրուէին յանկարծ։ Կամ ինչո՞ւ {համար} ուրախութիւնը, Թռչում է շուտով, մընում է ց

Ես էլ քնէի՜ կ՚ուտէի անշուշտ։ Մեծատան {համար} միայն թէյ ու հաց Թէ լոկ պատրաստեն՝ կըմնայ ք

րթուն կը նաւէ, Ծովի կատղած բիւր ալիքը նորա {համար} ոչինչ է: Նա գիտէ, որ սովորաբար փոթորիկի քա

տ գլուխը դրած սիրուն կուuի ծունկերին: Նոցայ {համար} անծանօթ է փոթորիկի օգուտը, Չգիտեն, թէ կայ

, առանց նորա խաւար ու գէջ գիշեր է. Ինչո՞ւ {համար} չեմ մտածում, որ այսօր իմ վերջըն է. Ուստի՞

ր իմ վերջըն է. Ուստի՞ գիտեմ, որ առաւօտ ինձ {համար} այլ կը լինի, Ինչո՞ւ չքնաղ արեգակին բարեաւ

րը սիրել ու պաշտել, Թէեւ լինէր այնպիսին մեզ {համար} միշտ բարեկամ, Կարեկից ու վշտալի ամեն վայրկ

ուքով։ Չէ՛, մենք չունենք ազնիւ կիրք. մեզի {համար} ողջ մին է Բարեկամ, թէ թշնամի, երբ նա արդէն

ն մասն իւր պաշտօնը կատարեց, Մանանեխը թռչնոց {համար} նիստի օթեւան պատրաստեց. Հետզհետէ եւ կենդան

Եթէ միայն հազար ցաւ Կը պատրաստէ սըրտիս {համար}. Հոգիս, կեանքըս մաշեցաւ։ Մի՞թէ

մ Աթոռիս ընտիր ժառանգ. Սուրբ թող լինի քեզի {համար} իմ այս կտակ. Իմ արեւը մայրը մտաւ... ի յ

ին սուրբ սեղանոյն առաջի, Թէ պատրաստ է նորա {համար} թափել վերջին արիւնը Ու թշնամեաց արեամբ ներկե

եղեցկադէմ, Նորան ժպտաց միմիայն. Նորա {համար} նա ծնած էր, Այլք ամենայն չեն արժան:

ինի քո սահմանողը, Թող սուրբ լինի Մեզի {համար} Եւ նորա հողը: ԳԱՐՆԱՆ ՄՈՒՏ Քեզ բա

Ունին կտաւ լոկ պատանք։ Երանի՜ թէ նոցա {համար} Այս գէթ լինէր մշտական. Չէ՛, կը փըթի

շապիկ, Միւսինն ակնով մուճակը։ Ինչո՞ւ {համար} պիտի ցանկայ Աղքատ մարդը այս կեանքին,

այից շատ բազմութեան, Այն հարո՛ւստն է, որոյ {համար} Մահ է՝ գալուստ մահուան։ Աշխարհք

, որ հարուստին Զարհուրելի կը թըւի, Քեզ {համար} միշտ նոյն է եղել, Նոյն կը լինի յաւիտեան, -

այ Որքա՞ն աստղեր փայլում են վառ, Ասես {համար}, թիւ չկայ. Ասում են որ ամենայն մարդ

Այո՛, դստրիկ, այդ աստղերը Ունին հաշիւ ու {համար}, Եւ մեզանից իւրաքանչիւր Մի աստղ ունի

Եւ մեզանից իւրաքանչիւր Մի աստղ ունի իւր {համար}: " Հայրիկ, տե՛ս, տե՛ս, աստղը թռաւ

Որ պարարենք մեր մարմինը: Հոգու {համար} ուսում պէտք չէ, Ո՛ր սուրբերը ուսեալ էին.

Մեք կամինք կեանք վայելել. Ուրեմն ի՛նչ հարկի {համար} Մեզ պիտոյ էր ծառայել Ճշմարտութեան անպ

Փառաւորել անունը։ Եւ չթուլանալու {համար}, Եւ մարմինը պահելու, Երբեմն մի փոքր զ

Պատրա՛ստ կաց, Մահու պատանք լուանում եմ քո {համար} ". Եւ այս խօսքը ասած չասած, ծուխի պէս

ն իմ տապար, Փայտ կտրատիր, տախտակ տաշիր իմ {համար} "։ - Իմ նազելի, իմ սիրական, ասա՛ ին

ել է, տախտակներ Պատրաստում եմ ես քո դագաղի {համար} "։ Ասաց, դարձեալ անյայտացաւ. ես մնացի:

՛ դու եկար, Կամ այդ փոսը դու փորում ես ո՞ւմ {համար}: - Իմ հարցմունքին պատասխանում է այսպ

հարցմունքին պատասխանում է այսպէս. " Ես քո {համար} պատրաստում եմ գերեզման"։ Ճայթեց սիրտս...

" Աստուած ինձ սիրտ էր տուել Ապա ի՞նչ բանի {համար}. Սիրականիս շուտ գտայ, Նա եւս չըսպաս

ծանք։ Բայց ազգին որ նա սիրեց Որի {համար} շատ քրտնեցաւ Այդ ազգին ես չեմ ներում Որ

է բրդում, Հողս գլխիդ, ձեր ո՞ր գործի {Համար} այդպէս էք խօսում: Թէ՞ կարծում էք, ո

անազան մարդիկ, իմ մօտ ներս մտան. Ամենն իւր {համար} պատրաստած տեղում Կարգով, տխրութեամբ, կարծե

: 13-ին ծերակոյտի հրամանը ` տեսութիւն թոյլ տալու {համար}: Մարտի 5-ին ըստ գերագոյն հրամանի ` սկզբնաւորութի

եմ. լերդս եւ գլուխս ցաւում են: Նամակ չստանալուս {համար} աղբաթս էլ խառնուած է: 12-ին այսօր նամակ գրեցի եղ

ի մասին եւ մի նամակ դրի մէջը մեր տունը ուղարկելու {համար} Աւետիքի անունով, սորա թուականը դրուած է 17-ը, ո

2-ին եղբօրս տամ, տեսութեան ժամանակ, փոշտ ձգելու {համար}: [Սեպտեմբերի] 2-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Յովհ[անն

ը, թուղթը ըստ հասցէին եւ պատճէնը ` տունը խրկելու {համար}: Թուեալ է 25-ից: 27-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս:

ծ եւ այսօր փոստ տուած եւ պատասխանեցի ` վաղը տալու {համար}: 10-11 id[em] այսօր ընդ[ունեցի] 14[երորդ] բաղնի

, գիտէինք, որ խաւար շրջապատի մէջ բանտարկուածների {համար} շատ ցաւեցուցիչ է ազատ լոյսը, թերեւս աչքերի նկատմ

գրելու զիջանք, այդ պ. Չամուռճեանին պատասխանելու {համար} չէ, այլ ընթերցող հասարակութիւնը յարգելու: Պարոն

զան են կարծում ողորմելի՜ մարդիկ: Սկզբունքների {համար} մեզ տրուած սոցիալիստ, կարմիր հասարապետական, Ժ.

րկու անգամ երկուքը չորս է ինչպէս Ժ. ժ. Ռուսսօյի {համար}, նոյնպէս եւ իմ համար, այդպիսի դիպուածում Ժ. Ժ

ս է ինչպէս Ժ. ժ. Ռուսսօյի համար, նոյնպէս եւ իմ {համար}, այդպիսի դիպուածում Ժ. Ժ. Ռուսսօյի գրութեան հե

տժում այդ ազատ կառավարութիւնը: Իսկ մէք Պօղոսի {համար} մահապարտութեան խօսք արած չէինք, եւ վատութիւնը մի

: Մի ուրիշի ամուսնութիւն հինգ հարիւր ղուռուշի {համար} լուծել եւ վերստին այլ մարդու հետ ամուսնացնել:

մեր ամբաստանուած նամակով, այդ չարագործութիւնների {համար}, մեր կարծիքը Պօղոսի մասին յայտնեցինք այնպէս, որ

ենթակայ եղած լինէր իւր քոյրը կամ կինը: Ինչի՞ {համար} է այս խտրութիւնը, ի՞նչ բանով աւելի իրաւունք ունի

ման: Եւ այս տեսակ անասելի եւ անլսելի ոճիրների {համար}, չարագործը եկեղեցական կամ քրիստոնեայ չճանաչելը յ

ր եկեղեցականը, քաղաքական կամ քրէական յանցանքների {համար} դատուի կրօնական ատենի առաջեւ: Մէք բողոքում են

ղեցականը, գողութեան, անառակութեան եւ սպանութեան {համար} պիտի յանդիման լինի կրօնական ատենի առաջեւ, միթէ՞

ր պիտի ընդունէ այդպիսի եկեղեցականութիւնը: Մեր {համար}, օրէնքի եւ իրաւունքի առաջեւ, ոչ եկեղեցական կայ

րդը, ինչ որ ունեցած տեսանում ենք Պ. Չամուռճեանի {համար}: Հոգեւորականք նախ եւ յառաջ քաղաքացի են եւ ապա

ատ բան պակաս է եգիպտական քուրմ կամ եզուիտ լինելու {համար}: Այս դրութիւնը մերժելով վերստին կրկնում ենք,

աւունք ունի, այդ հոգեւորներից մինը իւր լաւութեան {համար} պատուելու եւ սիրելու, իսկ միւսը, իւր վատթարութե

տուելու եւ սիրելու, իսկ միւսը, իւր վատթարութեան {համար}, դատապարտելու եւ պատժելու: Մեր փոյթը չէ, եթ

եւ այլն, եւ այլն եկեղեցու բեմի վերայից չքացնելու {համար}: Թող չվախենայ Պ. Չամուռճեանը, այս դատապարտո

նքը քօղարկելով ժողովրդի գայթակղութիւնը զօրացնելու {համար}, նա կազմուած չէ անիրաւութիւնը պաշտպանելով, հարս

ծ ազգին թշուառութեան մրուրը մինչեւ տակը խմեցնելու {համար}, այլ ազգի ապականող աղուէսները բռնելու եւ հոտը գի

ղուէսները բռնելու եւ հոտը գիշատող գայլերը ջնջելու {համար}: Ազգը չէ հոգեւորների համար, ուրեմն եւ ոչ Կրօ

ող գայլերը ջնջելու համար: Ազգը չէ հոգեւորների {համար}, ուրեմն եւ ոչ Կրօնական Ժողովի համար, այդ գաղափա

հոգեւորների համար, ուրեմն եւ ոչ Կրօնական Ժողովի {համար}, այդ գաղափարը թող հանեն միանգամ իւրեանց մտքից,

լ հոգեւորը եւ Կրօնական ժողովը եղած են եւ կան ազգի {համար}, եւ նոցայ յարուցանողը, պահողը եւ դարմանողը ազգն

իրէ դոցա անբնական իշխանութիւնը ազգի վերայ պահելու {համար}, երանի՜, որ կաշխատի ճնշեալ ժողովրդի իրաւունքը ի

ճնշեալ ժողովրդի իրաւունքը իսպառ ոտքի տակ առնելու {համար}: Վա՛յ մեզ, որ ոչ երբեք պիտի արժանանանք, այ

երեւոյթից. երկիրը փոքր է նորա մեծութեանը տանելու {համար}: Շէկսպիրը, Համլէտի բերանով, բանտ է անուանում ե

նը իւր պառաւական հերետիկոս եւ անհաւատ խօսքերը մեր {համար} գրելու. այդ նորա միակ ազդու զէնքն է, հասարակաց

ց կարմրելու կարող էինք մեր բանականութեան հաշիւ ու {համար} տալ մեր ասածների համար: Բայց եւ այսպէս ոչ երբեք

մեր բանականութեան հաշիւ ու համար տալ մեր ասածների {համար}: Բայց եւ այսպէս ոչ երբեք արգելառիթ ենք Պ. Չամու

խորհուրդը եւ նպատակը: Եւ այս նպատակին հասանելու {համար} չէ պիտոյ ընկրկինք ոչ բանտի եւ ոչ աքսորի առաջեւ,

եւ դաւաճանող - եկեղեցական, փառքի եւ պատուանշանի {համար}, թողունք նիւթական կողոպուտը... կաթողիկոս թուն

եղեցի կողոպտող - եկեղեցական, չարաչար արբեցութեան {համար} պատուհասուելուց փախչելով, իւր եկեղեցուն դրժող եւ

ութիւն դիմող - եկեղեցական, կաթողիկոս չընտրուելու {համար} հաւատն ուրացող - եկեղեցական, հրապարակեալ ճակաճան

որտաբոյծ եւ ոչ հովիւ հօտաբոյծ, մինչեւ այժմ նոցայ {համար} բողոքել է մարգարէն. " Ո՛հ հովիւք, որք զանձինս ա

տին, ինչո՞վ: Այս բոլորի հակառակը ապացուցելու {համար} փաստերը մեր ձեռքում կանգնած ենք եւ այսուհետեւ հայ

հայոց ազգը իւր շահաստացութեան եւ պատուամոլութեան {համար} երկրից երկիր գաղթեցնելով մի կէսին պատճառ եղաւ մահ

շխարհ գնացել էր բան ուսանելու, ազգը լուսաւորելու {համար}, լսելով այս մահաձայն աղեղների դռնչիւնքը, աղօթեց

սակ արհեստ չէ նիւթական կեանքի պիտոյքը հայթայթելու {համար} եւ թէ կամի նա խորհուրդ ունենալ, ապա ուրեմն պարտա

նել հայոց ազգի զաւակները գանակոծելու եւ գիշատելու {համար} (տես Մեղու, թ. 127) այդ հոգեւորականութիւն չէ

վելու եւ ազգի ստրկութեան ժամանակը յարատեւել տալու {համար}, մինչեւ ո′ր աստիճան... մեք հրաժարւում ենք սահ

ցել են Պարկեանք, ազատութեան բողբոջները մկրատելու {համար}: Մինչեւ այժմ վերացականութեամբ ապրեցանք, որ

գեր պատահեցան անբախտութեան, բայց այդ չեղաւ նոցայ {համար} յաւիտենական մեռելութիւն: Աքսորուեցան, կախուե

երը: Նոքա ապրեցան եւ քրտնեցան ընդհանուրի օգտի {համար}, լաւ հասկացած լինելով, թէ սո՛ւտ է մասնաւորի քաջ

.. Պատուելի Այվազովսքին մեր մինչեւ այժմ գրածների {համար} եւս պատրաստւում է հերետիկոս անունով մեզ վերստին մ

եւ կաթոլիկ պիտի մեռանիմ ", որ Տատեան Պօղոս բէյին {համար} տետրակ գրելով ներկայացել է Փարիզի արքեպիսկոպոսին

վարդապետարանքը հետ առնելու եւ իւրեան հասուցանելու {համար}, ըստ որում այսպէս էր քաջափայլ մինիստրի հրամանը:

ոցա հայեացքը օգտակար չէին ինքեան: Թող Հ. Սարգսի {համար} Աբբային գրած նամակները վկայէն... Թէեւ մ

ացուցել է այդ էջերը։ - Պ. Այվազովսքին ինչի՞ {համար} ընդունեց: - Ո՛վ է այդ հարցանողը: (Պր. Ա

նհաւատ: - Վ. Հ. Աարգիսը իւր պաշտօնից ձգելու {համար}, պ. Այվազովսքին գրում է Աբբային լրտեսական նամակ

նալու օգուտը ի՞նչ է: - Այդ կանոնը կատարուելու {համար} գրուած չէ, ուստի եւ ոչ կիրառական: - Չկատարո

առնացած քննութիւնը սկսանէ (ո՛հ, ի՜նչ սարսափ մեր {համար} ), Հիւսիսափայլը կը կշռէ նոցայ արժանի պատասխանը (

նչելի պարոններն էլ իրենց չգիտութիւնը արդարացնելու {համար} " Հիւսիսափայլի " լեզուն գերմանական բաղդասութեան ե

ր ուրիշից էին լսել կամ գէթ ինչեւիցէ մի բան ասելու {համար}, որ իրենք էլ հասկացող երեւին։ Տաճկի ասածին պէս

մնաւոր եւ կանոնաւոր կերպով ամեն բանի վրայ խօսելու {համար}, երբ " Հիւսիսափայլի " գրիչքը այս կամ այն գաղափար

սիսափայլի " լեզուախօսութեան։ Սխալ ասում ենք նորա {համար}, որ ներկայ սերնդի իրաւունքը նոյնպէս անբռնաբարելի

-ի նոր համակարգութիւնը (նոր ասում ենք տարբերելու {համար} 1858-1861 թուականների հրատարակուածից) գլխաւորապէ

զիւ թէ կարող էին իրենք իրենց կամ ուրիշին հաշիւ ու {համար} տալ, թէ ինչ հիմքի վրայ գործ են դնում այս կամ այն

նում այս կամ այն ձեւը կամ միեւնոյն գաղափարը տալու {համար} անխտիր զանազան ձեւեր, որ ոչ մի կանոնաւոր լեզու չ

մարգարէք լինին մարգարէի նման. Բահաղի մարգարէների {համար} վաղուց պատրաստ է Կիսոնի հեղեղատը։ Եթէ " Հիւսիսափ

հեղինակներին, որոնք մինչեւ անգամ մեզ հայհոյելու {համար} կարօտ էին " Հիւսիսափայլի " լեզուին։ Մենք թողում

լի " այս կամ այն հատուածի բովանդակութեան նմանելու {համար} գործ դրին։ Տակաւին երեւում են քանի պարբերականք,

) Այս իրենց բառն է, եւ վերստին իրենց յետ տալու {համար} միայն գործ դրինք, ապա թէ ոչ հայախօսութեան մէջ այս

հարուստ շարունակ օրագրութիւններ, այն Ազգը, որի {համար} ուսումը եւ գիտութիւնը մի երկրորդական, երրորդական

թիւնը լարել եւ տրամադրել էր միայն նիւթական բաների {համար}, նորան ի՞նչ կը ներգործէ երկու տարին մի անգամ կամ

կը լինի. եթէ մեք լսէինք մի անհասկանալի բառ, մեր {համար} միեւնոյն էր լսել մի թմբուկի ձայն։ Այսպիսի ձայներ

ին։ Այս պատճառով ժողովրդի սրտի վերայ ներգործելու {համար} պիտոյ է այնպիսի ձայնով ներգործել նորա լսողութեան

տշաճաւոր ուսումնարաններ, եթէ գիտութեան սանդուղքի {համար} ունեցել էինք մի ամուր քարից պատուանդան, որի վերա

արիւն դառնալու. պատճառ, մարմինը, իւր շինուածքի {համար} նիւթ չ'ստանալով այնպիսի կերակրից, անտարակոյս կը

կոյս կը թուլանար եւ յետոյ կը քանդուէր եւս. հոգու {համար} մի այսպիսի կերակուր է չ'հասկացած բան կարդալը։

ն եւ գրաւիչ։ Ուսումնական բաները հասարակ ժողովրդի {համար} չեն. նա չէ կարող տանել նոցա ճշդութեանը, նա չէ ո

րը կրկնւում են ամենայն օր, չեմ ասում օրացոյցների {համար}, որ միշտ նոր են տպւում զանազան տեղերում, որոնց

քը եղանակներն են գուշակում, միւսը արիւն թողնելու {համար} չար ու բարի օրերն է ցոյց տալիս։ Ճշմարիտ է՛ եւ չե

իւրանից այնպէս, որ այժմ հին լեզուն մեր ժողովրդի {համար} եղել է Եգիպտոսի մեհենական անմատչելի լեզու։ Անցան

ս ասելովը թո՛ղ մեր սիրելի Ազգը չ'իմանայ, թէ Ազգի {համար} կայ չկայ, միայն ուսումնականքն են պարտական գործ կ

ային եղբարք պարտական են նոյնպէս քաջալերել իւրեանց {համար} աշխատողքը, սրբել նոցա ճակատի քրտինքը եւ բարի եւ

ի հեղինակները, դպրոցական փառքը յետ դնելով, Ազգի {համար} չ'աշխատէին առողջամիտ կերպով, եւ միւս կողմից՝ Ազ

տութեան դրօշակը։ Իմաստուն եւ բանագէտ մարդերի {համար} բացադրութեան կարօտ չէ՛ իմ նպատակը, իսկ մեր միւս

")։ Այո՛, եթէ այսպէս լինէր եւ ընդհանուրի {համար}, մեք երանելի մարդիկ էինք։ Բայց ի՞նչպէս լինէր,

ոն Փափազեանի նման մարդիկ աշխատութիւն են կրում մեր {համար} եկեղեցական պատմութիւն գրելու։ Հայոց ազգը " շէն տ

րի տեղ, խնդրենք ներողութիւն, այդպէս չէ. Հայերի {համար} եւս մի փոքր փոխուել է աշխարհը։ Ճշմարիտ է, ե

ասանութիւնը եւ Յիսուսեան Կարգի պատմութիւնը Հայերի {համար} եւս կենդանի լինի աշխարհի երեսին։ Ես հասած եմ իմ

ծ է, որոնց թիւը էր 21: [Պետերբուրգից] ամիս {համար} Փետրուար 11 22 Կաթողիկոսին, Այվազի գրքով հանդե

8 " Մեղուին " ԳՆԱՑԱԾ ԹՂԹԵՐ 1861 Լոնդոն[ից] ամիս {համար} Յունուար 13/25 1 Հայրապետեանցին 2 Սահրատեանց

աւային] ընկեր[ութեանը] 63 Փոթի, Լիւլեւին, աղի {համար} 64 Թիֆ[լիս], Միանսարեանցին 65 Ստանիսլաւին

ն Կիւրղի[ն] Փետրուար, նոր տոմար Լոնդոնից [ամիս {համար]} Փետրուարի 3-ի փոստով 6 Խաֆաֆեանցին 7 Սէթ Հ

եաց թիւը, Ռուսաստանի բոլոր հայոց թիւը Այն տղայի {համար}, որ այնտեղ մինի մօտ է, խօսել Սաղայի եւ Նազարեան

ությամբ ապացուցել էր հայերին՝ ներկայիս կրթության {համար} հարկավոր կենդանի, համընդհանուր լեզվի գրական կենս

սկզբունքների վրա, " Հյուսիսափայլի " խմբագիրը իր {համար} նախանշել է կրկնակի աշխատանք: Տարածել ժողովրդի մե

ել ու ամրանալ, այսինքն՝ հոգեկան կերտվածքի աճման {համար} գիտության մայրական կրծքի աղբյուրներից քաղել բոլոր

պահած լինեին մի քանի առանձին եգիպտոսյան քուրմերի {համար}: Գիտությունը չէ այսօր մի քանի նեղսիրտ, ագահ եւ

ե աստված ստեղծել էր մարդս նյութական բարեկեցության {համար}: Եվ հայերը մարդկության որդիք լինելով ունին իրավո

ւցվածքի բնութագրությունը եւ ժողովրդական կրթության {համար} այդտեղից բխող հետեւանքները: Տեղեկություններ աշխա

նրամատչելի. հետագայում այս բաժնում կտրվեն կյանքի {համար} անհրաժեշտ գյուտերի, ինչպես նաեւ արվեստի ու բնութ

տկերներով։ Տարեկան գինը Մոսկվայի բնակիչների {համար} ՝ ութ ռուբլի արծաթով, այլ քաղաքի բնակիչներին՝ 9

րը, լինում է զգուշացուցիչ առաջնորդ հասարակութեան {համար} եւ նոյն ժամանակին առիթ է տալիս հեղինակին ուղղելու

երը մի աշխատութեան, քաւ լիցի նորան, պախարակելու {համար} միայն հանդէս հանել մի հեղինակի պակասութիւնք։ Այդ

իւն է՝ ճշմարտութիւնը գիտութեան մէջ յառաջ տանելու {համար} ։ Խօսելով ընդհանրապէս կրիտիկայի վերայ, այս ե

ր կարծեցեալ իրաւասութիւնը Հայերի վերայ հաստատելու {համար}, բարձրաձայն գոռում է. " Չվախնանք, չվախնանք աչք

մեր հին մատենագրութեան վերայ։ Այս խնդիրը վճռելու {համար} կրկնում ենք սորանից յառաջ ասածներս, թէ մատենագրո

ահարանը, եթէ նա չունի բանալիք այդ փակած պահարանի {համար} եւ չէ կարող հասկանալ, թէ ի՞նչպէս էր իւրեանից յառ

րկու տարի յառաջ հագած էինք, եւ պատրաստել տալ մեր {համար} այնպիսի զգեստ, որ առհասարակ կրում էին մեր ժամանա

բայց՝ հարազատ եւ բուն մատենագրութիւնը ճոխացնելու {համար} ։ Առաջին հատորը, որի վերայ է այժմ մեր խօսքը

ր ի շատէ գրագէտ բազմութեան եւ զարգացած մանուկների {համար}, է մի ընտիր, պատուական գիրք ընթերցանութեան։ Նո

ւած այդքան ընտիր եւ գեղեցիկ նիւթեր ընթերցանութեան {համար}, որքան այդ գրքի մէջ. պատճառ, աշխատասէր եւ բազմ

մի գործի արժանաւորութիւն ապացոյցներով հաստատելու {համար}, զանազան հատուածներ դուրս գրել դորանից եւ դնել կ

ենագրի " Առաջին Հոգեղէն կերակուրը Հայոց երեխաների {համար} ", " Վարդապետարանը Կրօնի " եւ այժմեան Նոր Հայախօ

ը, մեր ամեններիս մխիթարութեան ու դաստիարակութեան {համար} ։ Առ հասարակ մեծ շնորհակալութեան արժանի բան է

արդարեւ ունենալով իւր մէջ գաղափարներ՝ ունի դոցա {համար} եւ ձեւեր՝ առած նոյն իսկ ազգային լեզուի աղբիւրից

եւ ընտիր գործիք դառնալու ժողովրդի դաստիարակութեան {համար} ։ Խաբուած չե՛նք, որ ազգը սիրով կ'ընդունէ այս

ներւում է, բայց եթէ այդ ներողութիւնը ընդհանուրի {համար} է, եթէ սէրը ամոքելով եսականութիւնը արդէն մարդու

նը աւելի հզօր ներգործող է ընկերութիւնը ապահովելու {համար}: Եսական ոգով վարակուած ընկերութեան մէջ նոյն

իստեմից դէպի այն սիստեմը, " փիլիսոփայ " դառնալու {համար} իր ազգի մէջ, որչափ կռիւ, խռովութիւն: Մինը Քանթ

քից: Միեւնոյն ազգի փիլիսոփայութիւնը, նոյնիսկ իր {համար} չէ կարող ամէն ժամանակ ուղիղ լինել, որովհետեւ ժամ

ւթիւնը միայն այդ անունով գրքերի մէջ տեսնող մարդոց {համար}, որեւիցէ մի հասարակ ազգի մէջ ի՛նչ բան ունի փիլիս

ն հիմք դնել: Ուզո՞ւմ ես փիլիսոփայ դառնալ քո ազգի {համար} (որովհետեւ կաթողիկէ փիլիսոփայ չկայ եւ չէ կարող լ

ատ եւ քաշկռտուք վարդապետութիւնը ընդունելը եթէ քեզ {համար} փիլիսոփայութիւն է, բարով երթաս: Մարդը իր կեանքը

լու արժանի մարդ է, որովհետեւ նորանից առաջ ուղեղի {համար} քար էլ է ասող չէ եղած, պատրաստ գիտութիւնքը ժառան

ւթեան մէջ, որովհետեւ օդը շօշափելի է զգայարանների {համար}: Բայց պատրաստ վարդապետութիւնը սորվել եւ այնո

վ. " Առանց բարկութեան, առանց երկիւղի, զբօսանքի {համար}, դուք մահի տալիս էք մարդը եւ հրճւում էք նորա հոգ

մ, բայց ինչ յանցանք էք գործել դուք ինքներդ, որի {համար} դատապարտուել էք ականատես լինել մահապարտութեան " (

ինչեւ այն ժամանակ թափել էր ազատութիւն պաշտպանելու {համար}, չվախենալով նորա կերպարանքներից, Բոռքը, որ իւր

նտուանետտի արիւնոտ գլուխները, այդ դարձել էր նորա {համար} անշարժ զաղափար (idée fixe). նա էլ չէր յիշում Լ

զեցին, առանց այդ սքանչելի իդէան երբեւիցէ, իրենց {համար} մարմնաւորել կարողանալու: Իրաւունք ունի հռչակաւոր

գային երեսփոխանական համակարգութիւնը վերանորոգելու {համար}: Տեսնելով այս, Հեգելը նորից պուպլիցիստ է դառնու

հետ ամէն բանի մասին, ինչ որ նա ասում է, օրինակի {համար}, անճոռնի անդրանկական (майоратный) կառավարութեա

կենդանի գործողութիւնը (процесс) մեր փիլիսոփայի {համար} ըստինքեան ոչինչ արժէք չունի եւ թէ նա (Հեգելը) դ

ւմ Հեգելից"։ Մեզ շատ հասկանալի է, թէ ի՞նչի {համար} Դուքս Վելլինգտօնի յայտարարութիւնքը հանդիպում են Հ

նելով մեծ զօրապետի ուղեղի վերայ, դարձել էին նորա {համար} sine qua non, նա կարծում էր թէ ինչպէս պատերազմի

ոյսեր ոչնչացնելու, աշխարհի զուգակշիռը խանգարելու {համար} եւ այդ մի ժամը կամ րոպէն կարո՛ղ է եւ յարմարութիւն

ած դպրոցի բնաւորական ազդեցութիւնը իսպառ ուրանալու {համար}, մանաւանդ եթէ կամենում էին բամբասուած դպրոցը պաշ

դը. այդ բխում է բուն անգլիական կեանքից, եւ նորա {համար} բնական երգը այդ է միայն: Ի՛նչ անէ այստեղ վիգը կա

րանց պախարակելով, այլ որպէս թէ աւելի ծանրացնելու {համար} իր պատասխանատուութիւնը, նորանց պախարակելու չափով

դ, քաղաքակրթուելով պէտք չունի շոգենաւին հասնելու {համար} կոտրած ծառից սկսել, այլ կարող է ուղղակի շոգենաւի

աւելի ամուր հիմքերի վերայ արդիւնաւէտ կացուցանելու {համար}, ստացել էի ինձանից ջոկ տասն եւ մին ընկեր, որով

ս օրէ օր մաշւում էի: Իմ ցաւերս մի փոքր մոռանալու {համար}, ես շատ անգամ շրջում էի միայնակ Գանգէսի ափերումը

իմացիր, որ այնուհետեւ ամենայն ինչ վերջացած էր իմ {համար}: Ահա ես այս դառն վիճակի տէր մարդն եմ: Մեծայոյս

որովհետեւ կամենում էք իմանալ, ձեր սիրտը շարժէլու {համար} կ՚ասեմ ձեզ մի քանի խօսքեր, եթէ դուք ուշադրութեամ

ղաների կարգի դէմ զինուորուող վարդապետների պիտոյքի {համար}: Այդ գործարանի մէջ եղած անցքերը ահա պատմեմ քեզ ե

եռնարկութիւն էր, եւ Հռոմի վիճակին նայելով, նորա {համար} մի շատ հարկաւոր բան: Նոքա պէտք է լաւ մտածէին, ո

ութեան մէջ պահելու, եւ այդպէս օգուտ տառաջացնելու {համար}, պէտք է, որ ամէն մարդ իւր պաշտօնը քաջ ճանաչէր ե

ել արդիւնաւոր առնելու եւ նորա անունը բարձրացնելու {համար}, կամեցաւ Ֆրանսիայից հմուտ արուեստապետներ բերել տ

լ զայրացողը գործավարն էր, որ իւր անվայել գործերի {համար} պէտք է զրկուէր իւր պաշտօնից: Առաջին տհաճութիւնքը

եան պարտքը վճարել, չարութենների չափը լցուցանելու {համար} մահադեղով վախճան է դնում այն բազմաշխատ մարդու կեա

երը նոցանից նորա անաղօտ փառքի վերայ ստուեր ձգելու {համար}, մեծ մեծ ամբաստանութիւններ եւ դատապարտութիւններ

առերով միայն բառս " Եղեռնագործ"։ Կարդինալի {համար} մի ընդարձակ ասպարել է բացւում այս տեղ, գործարանը

տութեամբ, բայց բանի էութիւնը քեզ լաւ հասկացնելու {համար}, այդ խնդիրը թող մի փոքր քրքրեմ այստեղ: Կա

ւն. այս պատճառով, նոցայ պարզմտութիւնը պղտորելու {համար}, ասում էր, թէ վերակացուն գործարանի հաւատարիմ մա

նորա անունը մի սիրելի բան կը լինէր Հռոմի ժողովրդի {համար}, բայց կարդինալը կամաւ հեռացաւ բարի բանից, եւ մօ

ւնքը, եւ հասուցած վնասները շատ զգալի եղան Հռոմայ {համար}. ինչ որ նորան առաւել զզուելի է կացուցանում հռոմ

ռոմայ ժողովուրդը նորա ազգատեաց եւ անարժան գործերի {համար}. սորա վերակացութեան ժամանակը շատ մեծամեծ անցքեր

դախութիւնները եւ չարիմացութիւնները երեւան հանելու {համար}, ես աւելորդ չեմ համարում այստեղ յառաջ բերել նորա

անձնում է սորան մի ցուցանելի գործ. ապա, օրինակի {համար}, եթէ 2000 ռուբլի կաշառք կ՚առնուր, 500 ռուբլին տ

մի մեծատունից բաւական մեծ արծաթ առաւ, պապից նորա {համար} մի օրհնութեան կոնդակ հանելու: Ի հարկէ, պապը այն

ն: Կարդինալի հոգին ես առաւել բարւոք ճանաչեցնելու {համար}, եւ ցոյց տալու, թէ նա ինչպիսի՛ն մարդերի հետ ուն

եմ համարում ասել մի քանի խօսք եւ նորա ծառայապետի {համար}, որին կարդինալը սիրում է չափազանց սիրով: Ն

նորան փիլիսոփան: Քեզ փոքրիշատէ տեղեկութիւն տալու {համար} գործարանի մասին, ես երեք շրջանի մէջ ամփոփեցի նոր

գի օգտի վերայ մտածող: Բանի թելը շարունակ պահելու {համար}, դառնանք դէպի վերակացուն. սոցայ վերայ խօսելու հ

ր, դառնանք դէպի վերակացուն. սոցայ վերայ խօսելու {համար}, դեռ շատ ժամանակ ունինք: Նոր վերակացուն ի

հոգացողութիւն կ՚ունենամ: Եւ նոցա սիրտը գրգռելու {համար} միշտ նախատում էր նախկին վերակացուին, հոգատարների

, յիսուսական չէր, շատ հարկաւոր մարդ էր գործարանի {համար}, եւ թէ նա մի գեղեցիկ զարդ էր հռոմէական ժողովրդի

, եւ թէ նա մի գեղեցիկ զարդ էր հռոմէական ժողովրդի {համար}, եւ նախախնամութեան ձեռնով պատրաստած մի պիտանի ան

ռաքինութեան, եւ ճշմարտախօսութեան իւր համազգիների {համար}: Եթէ գործարանի հոգատարքը չլինէին, նոր վերակացու

մահը տակաւին մի անբուժելի խոց է Հռոմէական սրտերի {համար} - նորան բարբարոս էր կոչում: Այն պապին, որ Հռոմի

յն պապին, որ Հռոմի նախկին իրաւունքը ձեռք բերելու {համար}, մոռացել էր փառք, պատիւ եւ մարդկային երկիւղ, ն

ան մի նոր Մեծ Կարոլոս ասելով Հռոմի բարեբաստութեան {համար}, պանծալի նահատակ Հայրենիքի, անդրդուելի սիւն Հռո

, վախենալով դորայ վրէժխնդրութենից, ճշմարտութեան {համար} արիւն թափող նահատակը ինձ ընկեր եւ օգնական կը լինի

ասած: Սորա կեանքը թէ ի՛նչ գեղեցիկ խրատներ են մեր {համար}, թող իմանան ուղեղաւոր գլուխները. որովհետեւ սորա

րա բոլոր չարագործութիւնները լիովին երեւան հանելու {համար}, տարեւոր ժամանակ հարկաւոր է: Քարտուղար Իմա

հոգու մէջ վաղուց է արմատացել: Բարի կը լինի սորա {համար}, եթէ իւր վատ կիրքը արտաքսելով իւր սրտից, աշխատի

գործի է դարձել նորա չարութեան: Լաւ կը լինէր սորա {համար}, եթէ իւր դարբնութեամբ պարապէր, քան թէ այնպիսի գ

լ յառաջ են գնում, նոցայ ամեն մէկը տարաբախտ Հռոմի {համար} մի բարեբախտութեան եւ լուսաւորութեան առհաւատչեայ:

մ, իւր ճշմարտասիրութեան եւ հաստատ նախնական կրօնի {համար}: Բայց երբեմն Ֆրանսիայումը շատ մեծ յարգ եւ կշիռ ո

շարժողութիւն եւ դէպի մի նպատակ ձգտող ընթացք տալու {համար}, այս պատուական անձը վեր կալաւ այդ պաշտօնը եւ տար

րգուիլ պպապի գործարանումը, մի փոքր փառք գտանելու {համար} ռամիկ ժողովրդի աչքում: Ապա թէ ո՛չ, նա այնպիսի մ

իւր պաշտօնը անարժանութեամբ գործարանում ու պահելու {համար}, ամեն ոխերիմ թշնամի էր նախկին վերակացուին, եւ ո

համաձայն եւ շատ արգասաւոր կը լինէր տարաբախտ Հռոմի {համար}: Ինչպէս երեւում է, սոքա շատ հեռի են եղել այդպիս

րի հետ եւ չձանձրացաւ երբեք: Յաղթութիւնը պսակելու {համար} յանկարծ երեւում է զէնքի շողշողիւնը բազմաթիւ ճրագն

նոր ի նորոյ ընկայ հոգսերի մէջ: Իմ բախտս փորձելու {համար}, գնացի մօտիկ բարեկամիս տունը, որ վաղուց ունէի Հ

բացայայտուեցաւ, թէ Քրիստոսի արդիւնքը չուրանալու {համար}, անշուշտ պիտի հաւատալ եւ խոստովանել կախարդութեան

Արտաքին գործոց դեկտեմբեր 1 Բաժին հայկական {Համար} 86 Ամենահպատակ Տէր Ձեր, անզուգական Ե

ձատրելու, իսկ միւս կողմից ուրիշներին խրախուսելու {համար}, որ հետեւին Ձեր ամենահպատակ օրինակին, յաւիտենակ

թեւաւորեն այն տեսակ առաքինութեան մասների հասնելու {համար}. որովհետեւ, զօրութեան եւ իմաստութեան որպէս պատճ

իտ, արդար եւ օրինաւոր խօսքը՝ ժողովրդին խրատելու {համար} ասուած, երկնաւոր լուսով ծաղկեցնելով, պտղաբեր է

ուրդը երկնաւոր եւ չապականուող գանձով հարստացնելու {համար}, որ իրենցից խնդրողներին տալ կարողանան աստուածայի

տալ կարողանան աստուածային խօսքը, հոգու փրկութեան {համար} ։ Այս տեսակ մարդերից մէկը՝ երանելի Ղազարը, ս

ցնէ իւր անձը այս թղթի ձեռքով։ Եւ յաղթօղ երեւելու {համար}, գիտութեան զէնքը առնելով իր ձեռքը, ուղարկեց այս

ների հետ գայթակղեցուցիչ եւ անհանճար բաներ խօսելու {համար}, սո՛ւտ մշակներ անուանեց նորանց), եւ, չկարողա

որ, քաղցր եւ շա՛տ ողորմած։ Եւ այս բոլորը մեր {համար} իր անձով քաշելով՝ Փրկիչը շուտ շուտ զգուշացնում է

կերքին եւ խառնակուեցան նոցա հետ"։ Ի՞նչ բանի {համար}, որդոց որդի, մինչեւ յաւիտեան այնպէս մե՛ծ համարո

գետնին ցցելո՛ւ եւ Աստուծու բարկութիւնը իջեցնելուն {համար} ։ Ո՞ր բանի պատուհասի համար, Տիրոջ ժողովրդից քսա

արկութիւնը իջեցնելուն համար։ Ո՞ր բանի պատուհասի {համար}, Տիրոջ ժողովրդից քսան եւ չորս հազար հոգի մէ՛կ պա

ազմում ընկան։ Ամոնը չէ՞ր, որ, անխե՛լք խօսքերի {համար}, երկար ժամանակ ատելի դարձած լինելով իր եղբօրը,

կուսութիւն պահելով եւ սորանից յետոյ որդեծնութեան {համար} սրբութեամբ ամուսնանալով, այս աշխարհի երկրորդ հայ

յանդուգն մարդիկը բամբասում էին ինձ, գրով գրելու {համար} ես շա՛տ աղտեղի եմ համարում։ Բայց նոցա հայհոյանքի

ան գործ գտնեմ, ո՛չ երբէ՛ք. Պատճառ, ինձ ատելու {համար} (կարելի է՝ իմ անարժանութեան պատճառով) սո՛ւրբ,

արի՛ն էլ, ա՛նարդարին էլ, եւ արծա՛թը միայն, որի {համար} հարստահարում են, ձեռք բերածի պէս, այնուհետեւ ամ

մանուկ չէ կարող վանքի հոգաբարձութիւն անել։ Եւ իմ {համար} մի հրեշտակ մարմին չառաւ, որ գո՛նէ, իր հոգեղէն բ

կարողանար զգուշացնել ինձ եւ յանձն առնուր լինել իմ {համար} երկրորդ ես, որ անշուշտ կ'անէի։ Իսկոյն դաւաճա

ր Ներսէհը եւ Հրահատը (կերակրի, հանդերձի եւ ձիու {համար} ), յայտնի՛ է։ Նոյնպէս եւ Տիրոջդ եղբօրորդիներից

ում ինձ, եւ երբեմն իմ աւելորդներից վանքի պէտքերի {համար} էր գործ դրւում։ Իսկ Աղուանստանից, Վրաստանից, Ս

ր ընկած են այժմ վանքում՝ ցեցերի կերակուր լինելու {համար}. բայց արդեօք այդ գրքերը կարդալով պիտի լուսաւորու

յց այս վերջին անգամինը եթէ Տէրդ գիտնար եւ ինձանից {համար} պահանջած լինէր, որ ամեն բան մանրամասն քեզ յայտնո

", որովհետեւ մտածում էին, " թէ իմ ո՞ր արուեստի {համար} դո՛ւ, Տէ՛ր, պահպանելով պիտի մեծարէիր ինձ"։ Սո

ձկան աղիքներով եւ հաւի փորոտիներով այդ ուտողների {համար} լաւ լաւ կերակուրք պատրաստէի, եւ թերեւս այդպիսի բ

եւ մէկ դրամ վրաս անցուցած չեմ, եւ ո՛չ իմ պէտքերի {համար} ում եւ իցէ տուած, եւ այս բանը գիտեն իմ հետ այնտե

մանելը։ Արարածների արարիչը մեղաւորների փրկութեան {համար} մա՛րդ եղաւ, շատ անարգութեան, գլխին զարկելու եւ

ղացան հասկանալ, թէ իրենց դատապարտութեան եւ ամօթի {համար} խօսում էին այդպիսի բաներ։ Թո՛ղ ասեն ուրեմն,

մ էին այդպիսի բաներ։ Թո՛ղ ասեն ուրեմն, որի՞ {համար} շնորհուելով պարգեււում է վարդապետութեան խօսքը, ա

ուելով պարգեււում է վարդապետութեան խօսքը, ասողի՞ {համար}. չէ՞ որ ախորժանքով անկաջ դնողների, լսողների եւ

նքով անկաջ դնողների, լսողների եւ նոցա խնդրուածքի {համար} ։ Նայեցէ՛ք Յունաց ժողովրդի վրան, երբ իմա՛ց է տրւ

ին գրում էր՝ աղաչելով, թէ. " Աղօ՛թք արէք եւ իմ {համար}, որ ինձ խօ՛սք տրուի բերանս բանալու ժամանակ ". ա

թի՛ւն ծնում"։ Աղօ՛թք էլ չեն անում իսկի քարոզողի {համար} ։ Բացի սորանից, եթէ յանկարծ մարդասէր Աստուծուց խ

եխայքն անգամ, իրենց ծնողաց ուսերի վրայ, գովելու {համար} ձեռները շարժելով եւ կցկտուր ձայներ հանելով, թռչկ

ծ։ Եւ եթէ Մարդասէրը գթալով, ժողովրդոց փրկութեան {համար}, խրատի խօսք կամենայ տալ քարոզչին, նայելով նոցա

քը երեք չորս անգամ ծայր ի ծայր մեզ ուսուցանելով, {համար} էին պահանջում մեզանից եւ այն բոլորը Դաւթի սաղմոսի

իշ շատերի մասին, որոնք վախճանեցան՝ ո՛չ օրհնելու {համար} բանալով իրենց բերանը։ Այս պատճառով զարհուրած

՛յժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս յաւիտենից փառաւորուելու {համար}. ամէն։ ՂԱԶԱՐ ՓԱՐՊԵՑՈՒ ԳՐԱԾ ԹՂԹԻ Բացատր

ի տեղեկութիւնք, առանց որոնց աւելի պիտի մթնէր մեր {համար} Թղթի բովանդակութիւնը։ Յառաջաբանը կարդացողքը պէտք

լ զկեանսն յաւիտենականս"։ Աւետ. Յովհ. գլ. Ե, {համար} 39։ § 4. Բնագրում այսպէս է այդ վկայութիւնը.

է, իբրեւ զբերան իմ եղիցես"։ Մարգ. Երեմ. գլ. {համար} 19։ Մեր Աստուածաշնչի վկայութիւնը, որ բերինք այս

լանէին 'ի բերանոյ նորա ", Աւետ. Ղուկ. գլ. Դ. {համար} 22։ § 6. Պ. Էմինը, որ, " Ղազարի կեանքի մա

եր թարգմանութեան կարդացողների միտքը հանգստացնելու {համար}, շտապում ենք յայտնել, թէ այն Սուրբ Կաթուղիկէ եկ

ր քաղաքի եւ Վաղարշապատի նոյնութիւնը ապացուցանելու {համար}, որովհետեւ ճշմարտութիւնը աչքի յայտնի է։ Թէ ի

ւմ է լճի մօտ։ Այդքանն էլ հերիք է՝ ապացուցանելու {համար}, թէ Ս. Կաթողիկէ Էջմիածինը Վաղարշապատ քաղաքից դո

ապետ Բաբգէն կաթողիկոսը, Քաղկեդոնի ժողովը դատելու {համար}, Վաղարշապատի նո՛յն Սուրբ Կաթողիկէ եկեղեցու մէջ հ

ւ ձեռքով հիմնուած Կաթողիկէ եկեղեցու մէջ կատարելու {համար} այն մեծախորհուրդ իրողութիւնը։ Ըստ որում, Վաղարշ

ուրիշ եկեղեցի կարող էր լինել Վաղարշապատում, որի {համար} Յովհաննէս կաթողիկոսը ասէր " Հայոց եկեղեցիների մայ

ց " (Ասողիկ, եր. 82)։ Ի՞նչ ուրիշ եկեղեցու {համար} կարելի էր այսպէս խօսել, բացի Ս. Կաթողիկէ Էջմիած

անունով եկեղեցի, եւ այն մեր Մայր եկեղեցին, որի {համար} Փարպեցու Թղթի յառաջաբանն էլ ասում է. " Շնորհէր (

ւրիշ վկայութիւնք բերել մեր ասածները ապացուցանելու {համար}, բայց այսչափն էլ գուցէ աւելորդ երեւի ոմանց։ Խոս

նքը։ Աւելորդ է ասել, որ մենք չգիտենք, թէ ինչի՛ {համար}, եօթներորդ դարում, Սուրէնայ անապատ է կոչւում ս

ւում է, կամ իր Պատմութեան մէջ ինքն էլ ասում է իր {համար}, " աշակերտ Աղանայ Արծրունւոյ ", բայց եւ այնպէս

դարձած. որովհետեւ թարգմանութեան գործակից լինելու {համար} պէտք էր, որ նա Յունարէն իմանար, եւ գիտենք, որ

վերջանան, եւ ես, հանգչելու եւ աղօթքի պարապելու {համար}, գնացի Սիւնեաց աշխարհը եւ երկու տարի կեցայ, ձմե

մարդոց օգնութիւնը ընդունել։ Մամիկոնեան Համազասպի {համար} ասում է. " բազում անգամ հանգոյց զիս եւ 'ի հալածմ

խ. նոքա ազա՛տ են չկարդալ. մենք հասարակ ժողովրդի {համար} ենք գրում։ § 39. " Եթէ զիս հալածեցին ապա եւ

մենք մեր ընթերցողներին մօտաւորապէս գաղափար տալու {համար} թարգմանեցինք, այնպէս, ինչպէս տեսնում է ընթերցող

եցին, բուն կաթողիկոսական իշխանութիւն հասկացնելու {համար}, ասես թէ հերիք չէ համարում լոկ " գլուխ քահանայու

) Այս իրենց բառն է, եւ վերստին իրենց յետ տալու {համար} միայն գործ դրինք, ապա թէ ոչ հայախօսութեան մէջ այս

բայը դիմաւոր է, ներգործականից կրաւորական դառնալու {համար} (յայտնի է, թէ նոր լեզուում) միայն մի վեվ է առնում

ութիւնը պահանջում է խոստովանել, որ այս կարճութեան {համար} պահելն էլ իրաւունք չէ։ Նոր լեզուի բառը կարճ է թէ

ութիւնով առաջ երթանք։ "Ասւում է լսուելու {համար} " եւ "Գլուխ վեցերորդ" յօդուածները խմբագրութիւնս մի

յանցանք։ Բայց մեք որպէս ուսումն եւ խրատ ամեններիս {համար}, պարտական ենք տեղեկանալ մեր բարոյական ցաւերին ու

եւ պատուական մարդիկ են եղել, եւ ազգի եւ եկեղեցու {համար} արիւն թափել. ուստի մի քանի չքերի պատճառով այն մար

լ են մարդիկ, որ հնոց բառը այդ տեղում արդարացնելու {համար} ստիպուել են այդպէս կարկտել աններելի ուշաբարձութեա

լով նոցա, թէ այդ լեզուն մանաւանդ լինելու էր նոցա {համար} բանալի մի այնպիսի լուսաւոր տաճարի, որի լոյսը բաւ

ն գնալ Երեւանից՝ կաթողիկոսի վճռական խօսքը լսելու {համար} ։ Բայց ո՛վ վատաբաղդութեան ազգիս. կաթողիկոսը ժ

ը սուգի օր է եղած ե՛ւ վարժապետի, ե՛ւ աշակերտների {համար} ։ Միւս օրից արդէն ուսման ընթացքը ընդունում է մի ա

տի եւ այլ հարկաւոր պիտոյքը։ Ի՛նչ ճար գտանել սորա {համար} ։ Աբովեանցը տեսանում էր ուսման հանդիսում մեծ յառա

ալ իւր ասպարէզի մէջ՝ մտքումը հաստատեց որոնել իւր {համար} վերին դպրոցի բազմահայեաց կրթութիւն։ Այս խորհրդով

արեանց վարդապետը իւր դամբանական ճառի մէջ. " Դորա {համար} արեւը մայրն է մտել՝ գրքի մօտ նստած, քրտնելով,

աստուել բժշկականութեան Վարդապետի աստիճան ստանալու {համար} ։ Շատ անգամ խօսում էր մեր հետ այդ մասին դեռեւս իւ

են անհամար հիւանդներ՝ հանքային ջրերով բժշկուելու {համար} զանազան ցաւերից։ Պ. Ինոզեմցովը, ճանաչելով նորա

ւ առհասարակ կենդանութեան միջոցին սրտացաւ էին նորա {համար} Պ. Նազարեանց վարդապետը, Պ. Մարկոսեան բժիշկը եւ

աւոր ճաշ պատրաստեց գերեզմանատնում 70 յուղարկաւորի {համար} ։ Պարծա՛նք քեզ, Հայաստան, որ, թէեւ փոքր, ա

այսպէս հաւատայինք, ապա զուր էր Քրիստոսի մահը մեր {համար}, անարդիւն նորա փրկարար արիւնը. քա՛ւ լիցի մեր կո

իւր նոր գնացող զաւակներին, նորանց հանգստացնելու {համար} այն օթեւանում, որ վաղուց ահա պատրաստել էր նորա ո

նում, որ վաղուց ահա պատրաստել էր նորա որդին նոցա {համար}, որ ճանաչել էին ճշմարտութիւնը, որ էր ինքը՝ այդ

տանուտիրոջ միածին որդին Յիսուս Քրիստոս։ Նորա {համար}, որ ճանաչել էր ճշմարտութիւնը, ի՞նչ մահ. նա յաւ

րում էին երեկոյեան ժամերգութիւն, ուրեմն սատանայի {համար} առաւօտ էր լուսացել: Ա Ճռճռացին սատանայի ննջա

ցա ձայնը ուրուականի ձայն, այսպիսին ձայներ լսելու {համար} պիտոյ է լինել կամ սատանայ կամ մատնիչ: Լուկո

ստ դրած էր ահագնատեսիլ դժոխքի թագաւորի նախաճաշիկի {համար}: Սատանան հանեց դագաղից մի մեծ, ահագին շիպի կտոր

թաթը կոխեց տակառի մէջ ` մի քանի պաքսիմատ տանելու {համար}. բայց դժոխքումը եւ պաքսիմատները մեր պաքսիմատների

րամարս եւ այնպէս անվնաս սատանայի ստամոքսի եւ գլխի {համար}, որպէս դատարկ եւ իստակ թղթերը, որոնց վերայ ոչին

րաւոր մարդ սպանեց իւր բժշկական պատուէրներով, որի {համար} եւս մարդիկ անուանեցին նորան հայր բժշկութեան, եւ

ճառ, ինքը գրողը եւս չէ հասկացել: - Գտի՛ր իմ {համար} մեր անիծեալներից, այս ինքնահաւանի տեղ մի խելօքը

ց իւր ազգայինքը եւ իւր ազգի երախտաւորքը հալածելու {համար}. երբ նա շնորհ կը բերէ մեր մօտ, նորան անշուշտ,

. նա աշխարհի երեսին անցաւոր բռնակալի հաճոյանալու {համար} չխնայեց իւր եղբարքը, որոնց երախտապարտ էր, բայց

- Շատ բարի, - ասաց վէզիրը եւ առաւել ցոյց տալու {համար} իւր խոնարհութիւնը, համբուրեց երկիւղամեծար պատկառ

ատացնելով հաշուապահանջ իշխաններին, թէ այս պատերի {համար} պատրաստուած աղիւսները, անդադար անձրեւի տակ մնալո

դէպի ամպը բարձրացան: Ահա այս քաջագործութեան {համար} ընդունուեցաւ նա պալատական ճարտարապետ տէր սատանայի

է ծանօթաբանել, որ դժոխքումը մի դեւի պաշտօն տալու {համար} չկայ կողմնապահութիւն, կաշառառութիւն. 52 օր դեւե

ին հաշիւներ ցոյց ես տալիս իմ ապարանքի նորոգութեան {համար}, բայց, որ կողմը եւ նայես, ամենայն տեղ երեւում

՛, հարկաւոր չէ՛, այս դժոխքը դեռեւս շատ լաւ է իմ {համար}, առաջինը, որ տաք է, երկրորդը ` խաւար եւ գլխաւո

իծ եւ հաշիւ կազմիր միայն առաստաղի վերանորոգութեան {համար}: - Ուրուագիծը եւ հաշիւը վաղուց ահա պատրաստ

ել հին ապարանքը Sարտարոսի կողմից ճանապարհ բանալու {համար}, կրով ծեփել առաստաղի ճեղքուած ծակը. այդ ժամանակ

համա՞ր: - Այո՛, Ձեր մռայլութիւն, մի ծակի {համար}. ճարտարապետական կանոնը ստիպում է մեզ, մի ծակը փ

զանազան մասների չափակցութեան եւ զուգապատշաճութեան {համար}: - Լսի՛ր, լակոտ, դադարի՛ր ինձ խաբելուց. ե

հողի հետ եւ աղիւս շինել Գեհենի հնոցները նորոգելու {համար}...: Անիծեալը կրկնեց իւր երկրպագութիւնը ու

վեր առաւ քաւութեան մագաղաթը առաստաղի ծակը փակելու {համար}: Մի անապատական, որ աշխարհի փորձութիւններից

նապատական, որ աշխարհի փորձութիւններից ազատուելու {համար} դժոխք էր գնացել, որպէսզի ապահովէ իւր անձը, ական

ր կարգուած էին դահլիճի բարեկարգութիւնը պահպանելու {համար}, բերեցին սատանայի մօտ այս իմաստասիրութեան աշակեր

ուեց սատանային եւ, առաւել յարգութիւն ցոյց տալու {համար}, երեք անգամ պտոյտ եկաւ օդի մէջ: - Ի՞նչ նոր

ի՛նչ ջերմեռանդութեամբ աշխատել եմ միշտ դժոխքի օգտի {համար}, Ձեզ յայտնի է, թէ ինչպէ՛ս անդադար կռուեցուցել ե

ր մռայլութեան առջեւ են այժմ... - Այդ աչքի {համար} ասում ես դու ինձ, 800 տարի է շարունակ. ես կարդա

փոքր ինչ հին են, բայց անդադար աշխատելով քո փառքի {համար}, ես դարձեալ վիրաւորուեցայ, եւ նորերումս յատկապէ

նախորժ եղաւ, ես կպատմեմ ձեզ բոլորը եւ ամբողջապէս {համար} կը տամ բոլոր անցքի մասին կարճ եւ բացայայտ: Բայց

ցայայտ: Բայց իմ ասածները հիմնաւորապէս հասկանալու {համար}, անպատճառ պիտոյ է յիշեցուցանել Ձեզ մի քանի անցք

, չքացան, եւ մինչեւ այժմ դեռ չեն կարող հաշիւ ու {համար} տալ ինքեանց, թէ ինչ պատճառով ջարդւում էին, եւ ի

ք պատրաստել էին Ֆրանսիայի թագաւորի կեանքը կտրելու {համար}: Այս դիպուածով ահա Աստարօտ զրկուեցաւ իւր պոչից,

օնական: Նորա մէջ, խաւարի որդին իւր զուարճութեան {համար} տպել է տալիս ճառեր, ոտանաւորներ հին եւ նոր բարբա

րի, ապստամբների եւ լուսնոտների. իսկ մեծ մարդերի {համար}, ինչպէս դուք էք, ճարտասանական ձեւը աւելի պատկան

ին վախենում են ելանել մի տեղ ժամանակ անցուցանելու {համար}, գիշերը թռչում են յանկարծ մահիճներից: Մի խօսքով

տալիս անզգամը քաղաքական պաշտօնական օրագիր շինելու {համար}, բերել տալ ֆրանսիական, անգլիական օրագիրներ. դո

մեզ դժոխքում քաղաքական պաշտօնական օրագիր շինելու {համար} բերել տալ այդ օրագիրքը, եթէ այդպիսի հարկաւորութի

գիրքը, եթէ այդպիսի հարկաւորութիւն զգալի է դժոխքի {համար}, մեզ աւելի օգտակար է բերել տալ այն տետրակները,

ում եմ եւ հաստատում եմ, թէ օգտակար կլինին դժոխքի {համար} այս տետրակները, նախ այն պատճառով, որ ոչինչ չեն

ը, առաջարկում է օրագիրներ բերել տալ դժոխքի փառքի {համար}: -Գանչեցէք գրականութեան դիւապետը (աւելի լաւ

մռայլագոյն սատանայ, որ անցեալները Ձեր նախաճաշիկի {համար} բերել էին մի քանի նորատիպ պաքսիմատներ, որոնց մէջ

տտիպային նիւթ տեսանելով թողել էր նորանց, ուտելու {համար} այն ժամանակ, երբ կը շատանար Ձեր ստամոքսում մոխրա

ի՞նչ կերպով կարողանամ գինի ճարել Ձեր մռայլութեան {համար}: Սատանան թէպէտ խիստ պահպանում էր ամենայն բա

տճառը, որ խելացի մարդիկ հարցանում էին, թէ ինչու {համար} հնամոլ հեղինակները չէին խօսում հին լեզուով եւ այդ

իներով ահա ծառայում էր աշխարհի երեսին դժոխքի օգտի {համար}, վախճանել է: Սատանայի դէմքի վերայ փայլեց մի ժպի

մեծ կոչնակը զարկել, հանդէս պատրաստիր ընդունելու {համար} այդ ծայրագոյն Բրամինը, մինչեւ ես լսեմ ամուսնական

ն ինկվիզիցիոն պատրաստում էր աուտո-դա-ֆէ կատարելու {համար}: Սորանից յետոյ խումբ-խումբ գնում էին կեղծաւ

ասին, որ այնքան երկար տարի աշխատեցաւ դժոխքի օգտի {համար}, որպէսզի նա, ներս մտածի պէս, կարդաս այդ յայտար

ուեցաւ տէր սատանայի վերայ: Սորա պատճառը իմանալու {համար} հարկաւոր է յառաջուց ծանօթանալ այն աւանդութեանը,

ը պատրաստել էր նորան անօթ ընտրութեան լինիլ դժոխքի {համար}: Նա լինելով այնպիսի ազգի մէջ, ինչպէս հնդկացիք ե

ինչպէս պատրաստ էր դա զոհել ամենայն ինչ մի պարգեւի {համար}: Վերջին անգամը խոստացել էր Ասմոդեյին հոգին տալ,

եւ տանը գտանուած ինքը յափշտակելով, շահուեցաւ իւր {համար} փոքր ի շատէ ազատ կեցութեան հնարք: Ահա այս էր պատ

ոխքի կամարների տակ: Այսօր նոր դարագլուխ է դժոխքի {համար}, որովհետեւ լրանում է, իմ զաւակի գալովը, դժոխքի

լ այս տաղը, որ շարադրել էր յատկապէս այս դիպուածի {համար} պ. Նաենափետս անունով փողոցի բանաստեղծը, եւ որ ս

արանքների փոխանակ, որ չարչարուեցար դժոխքի փառքին {համար} աշխարհի երեսին: Այն դեւերը, որ կանգնած են կ

մինը, տարեցին դէպի այն բնակարանը, որի շինութեան {համար} հաւաքել էր այնքան արծաթ: Սատանան աւարտելով

ու եւ ովին չհրաւիրելու մասին, խորհուրդ կատարելու {համար}: Քեզ միշտ բարի կամեցող Յ. Շաքարեան"։

շատ պատուելի է նա, այնքան փառք ու պարծանք է նորա {համար}: Շատ ժամանակ չէ, ես պատահեցայ Կունցով ագարակու

ծ է: Խօսքս այն բանի վերայ է, թէ պ. Մարկոսի {համար} մի պակասութիւն չէ, եթէ նա մտածում է շատ խմելու վ

ձեռքին մի գործիք է, չարագործ մարդիկ պատուհասելու {համար}: Ասածիս ապացոյց քեզ ջրհեղեղը, ինչով ջնջեց Աստու

աչքում: Ես այս խօսքը ասում եմ միմիայն մեր հայերի {համար} եւ ոչ ուրիշ ազգերի. պատճառ, որքան հեշտ է մեր ազ

, մի բնակութիւն գտնելու կամ մերկութիւնը ծածկելու {համար}: Իմ ազգասէրը պատուելի է միայն նորա համար, որ օդ

ածկելու համար: Իմ ազգասէրը պատուելի է միայն նորա {համար}, որ օդով ամենայն բան ցանկանում է, ամենայն բարեխ

ելի է այդ, մինչ առաքինութիւնը զրկանք է մի մարդու {համար}, որ առաքինութիւն էր գործում: Զրկանք յանձն առնո՞

ալուծուիլ: " Ապա հաւատով խոստովանիմը ո՞ր օրի {համար} է, յիմա՛ր, Նարեկացու սքանչելի եւ դիւահալած աղօթ

ներս վազելը եւ պ. Մարկոսին տեսանելը: Հաւաստելու {համար}, թէ այդպէ՞ս էր արդեօք, կամեցաւ յառաջ ուրանալ այ

, ախոռի հանդերձանքը, այժմեան խօսակցութիւնդ, իմ {համար}, եգիպտական առեղծուածներից (հանելուկներից) անցա

հետեւ ինձ թւում էր, թէ ստեղծուած եմ միմիայն նորա {համար}, եւ միմիայն նորա հետ ամուսնանալով, կարծում էի,

վերայ, որի հետ անցեալները կռուել էի մի մսրահաւի {համար}: - Գնալով անկողին մտածեցի հոգ տանել եւ մեր կ

, երեւում է ինձ մի կերպարանք, որ սատանայ լինելու {համար}, միմիայն կոտոշ չունէր գլխին: Ես նայում եմ դարձե

. " Ես, մտանելով ախոռը, զննեցի քո արարողութեան {համար} պատրաստած բաների մնացորդը եւ տեսայ մի ջրով լիք պտ

մտքումը դնելով անպատճառ գտանել այդ օրիորդը, որի {համար} խելքը թռուցել էր պ. Շաքարեանցը, խնդրեց սորանից

լը, ձայնը, եւ այլն, եւ այլն, ամենեքին իւրեանց {համար} ջոկ ջոկ լեզու դարձած խօսում էին պ. Շաքարեանցի փո

հարց ու խնդիր անտես չառնել, այդ օրիորդը գտանելու {համար}, եթէ միայն կար արդարեւ մի այդպիսի օրիորդ իւրեանց

նոցա անբանութիւնը, ոչ ապաքէն մեր խօսածը եւս նոցա {համար} այնպէս անհասկանալի է, որպէս նոցանը ` մեր համար:

ա համար այնպէս անհասկանալի է, որպէս նոցանը ` մեր {համար}: Այդ փիլիսոփայութիւնը եւ գիտութիւնքը խաբեբայութի

եկամ լինելով մեզ, իհարկէ ճշմարիտը կ'ասէ մեր օգտի {համար}: - Յայտնի բան է, այդ լաւ էր, բայց ցաւը այս

արքունի պաշտօնի տէր է, որ չկարողանար բարեկամների {համար} մի քանի ժամ հետ դնել իւր պարապմունքը: - Ճշմա

իայի մասին: Նա տուեց ինձ այդ թուղթը հաւատացնելու {համար} ինձ, թէ կայ մի այդպիսի գիտութիւն եւ թէ շատ խելաց

նուիրուած տաճարը կանգնեցուցած էր Ալքիմիայի պատուի {համար}. ոմանք, թէ այդ գիտութիւնը վեր է քան թէ մարդկայի

իւն անպատճառ հասանելու էր նոցա, գաղտնիքը բանալու {համար}: Ութերորդ դարու մօտ, ապրել է Արաբացոց մէջ Գ

րտեցին նորան որպէս կախարդ, երեւի թէ պղնձեայ գլխի {համար}, որ խօսում էր եւ համարում էր ոչինչ պակաս, քան թ

դացի կոմս: Իւր երեւելի հիւրը աւելի պատուասիրելու {համար} հրամայեց նա սեղան դնել այգում. եղանակը ձմեռն էր

գործ է դրել տներ եւ մինչեւ անգամ եկեղեցիք շինելու {համար}, եւ մեռած ձեւանալով, իւր կնոջ հետ միասին, գնաց

: 1527 թուականը մի մեծ տարեգլուխ է Ալքիմիայի {համար}: Առաջին ամբիոնը դասախօսութեան հիմնուեցաւ Բազըլ ք

, եւ կենսական կաթիլի մէջ: Իւր նպատակին հասնելու {համար}, նա կատարեց շատ փորձեր. Բայց, - ասում է Պարացե

ը, հարկաւոր համարեց պայման կապել իւր աշխատութեան {համար} ստանալու վարձի մասին: Աբեղան խոստացաւ 100 գուլդը

լ, ոսկեգործութեան հնարները եւ եղանակները քննելու {համար}: Երբ հարկադրեցին Պրայսին փորձ կատարել ժողովի անդ

: Ժողովը ժամանակ տուեց նորան փոշիներ պատրաստելու {համար}, եւ հետեւեալ տարումը պիտի վճռուէր նորա գաղտնիքի

ատերը պարապած են այս գիտութենով, բայց ցոյց տալու {համար} թէ ուշադրութեան արժանի էր այս ուսումը, հերիք համ

նա խնջոյքում եւս չէ կարող գտանուիլ: - Ինչո՛ւ {համար}, ես յոյս ունիմ, որ նա մինչեւ էգուց բանը աւարտած

: Երեկի երեկոյին եկել էր իմ մօտ, որ ածուխ գնելու {համար} կէս մանէթ արծաթ խնդրէ: Այդ միջոցին ասաց ինձ, թէ

ին ասաց ինձ, թէ փոքր է մնացել նպատակին հասանելու {համար}, որովհետեւ արդէն եօթանասուն հինգ փորձ կատարել է

ն էր, որ կատարել է, երկու փորձը ի՛նչ բան է նորա {համար}: - Ինչու համար քեզանից խնդրում էր կէս մանէթ

, երկու փորձը ի՛նչ բան է նորա համար: - Ինչու {համար} քեզանից խնդրում էր կէս մանէթ ածուխ գնելու համար,

ւ համար քեզանից խնդրում էր կէս մանէթ ածուխ գնելու {համար}, միթէ՛ ինքը չունի՞ այդչափ կարողութիւն, - հարց ա

աւատամ, ի՛նչ բան է այդ, մանաւանդ այնպիսի մարդու {համար}, որ այսօր էգուց դառնալու էր աշխարհի հարստութեան

: - Ի՞նչ մին, ի՞նչ տասը... խելօք, ես քո {համար} շամպայնից վաննա (բաղանիս) կը շինեմ, որ լուացու

շինեմ, որ լուացուիս. այն ժամանակ ինչ բան է մեր {համար} արծաթը: Նորան այն ժամանակ ծանր է դուրս գալ գրպան

ել ես ճակատիդ դառը քրտինքով, եթէ նորան հաւաքելու {համար} կոտրել ես մէջքիդ օղը. բայց եթէ ունէիր մի գիտութի

հրաւիրելու էին իւրեանց խնջոյքին մասնակից լինելու {համար}: Ե․ - Ին՞չ մարդիկ միտք ունիք հրաւիրել, - հար

չէ, - շարունակեց Մանթուխեանցը. - եթէ այն օրիորդի {համար} էք ասում, որ միշտ պատահում է նորա տնում. բայց ա

կերպ հնար գործ դնել նորա սիրական օրիորդը որոնելու {համար}, մեծ ախորժանքով լսեց թատրոնական աղջիկների կոմս է

իլ այդ մտքից, - ասաց Մանթուխեանցը: - Ինչո՛ւ {համար}, եթէ ամենեքեան հրաւիրում են նորան, - խօսեց Շաքա

ւիրում են նորան, - խօսեց Շաքարեանցը: - Նորա {համար}... - պատասխանեց Մանթուխեանցը, - նորա համար,

րա համար... - պատասխանեց Մանթուխեանցը, - նորա {համար}, որ նա մի անտանելի մարդ է: - Ինչո՛վ, - հար

ուելով եւ իմ անձնաւորութիւնը իւր դատարկաբանութեան {համար} նիւթ շինելով, կամ, աւելի լաւ ասել, կերակուր տա

ին դրած ման է գալիս, սորա կամ նորա վերայ թափելու {համար}, - կցորդեց շուտով Մանթուխեանցը: - Ինչպէս հա

դրութիւնքը, նոցա հիման վերայ գուշակում էին նոցա {համար} գալոց օրերը: Արեւելեան ազգերը, շատ անձնատուր եղ

ատճառ հարկաւոր էր դժուարահալ մետալները հալեցնելու {համար}: Բաւական չէր միայն նոցա հալուիլը, այլ եւ հարկաւ

ս մի փոքր մկնդեղ բերելու, մետալների հետ խառնելու {համար}: Բայց երբ վերադարձայ դէպի արուեստանոցս, չես կար

եսել ես եւ դարձեալ կը տեսանես: Բացի դորանից, քո {համար} մի զարմանալի բան չէ, ո՞ր ապաքէն դու ես դորա արար

թեթեւագին բաներ են, այնուամենայնիւ իմ պէս մարդու {համար}, ինչպէս էի մինչեւ ներկայ րոպէս, այդ փոքրը եւս բ

գամ չնչին արծաթներ խնդրած եմ քեզանից ածուխ գնելու {համար}: Այժմ, որ Աստուած ամենակարողը յաջողութիւն տուեց

յ, ասելիքս այս էր, թեւ ի՜նչ պիտոյ է առնենք ազգի {համար}: - Ուրեմն քո առաջարկած մտածելի բաները ազգի՞ն

ն տկարութիւնքը հարկադրել էին նորան, օդափոխութեան {համար} դուրս գալ իւր մռայլոտ բնակարանից, ուր շատ տարինե

սորանից, կոմս էմմանուէլը մի նոր մարդ չէ մեր ազգի {համար}. նա փոքր ի շատէ յայտնի է ընթերցող հասարակութեանը

ծային հոգին: Եսական հոգով բան չէ յառաջանում նորա {համար}, որ նա կենդրոնացած է իւր մէջ. նա մեռած է շրջակա

ր նա կենդրոնացած է իւր մէջ. նա մեռած է շրջակայքի {համար}, թէեւ գտանւում էր մի կենդանութեան պատկեր ունեցող

մեք այժմ կը հնձէինք, ներկայումս չենք հնձում նորա {համար}, որ մեր նախնիքը չեն սերմանած, բայց մեք եւս չենք

եմն կարող են հնձել մեր որդիքը եւ թոռները: Հայերի {համար}, երէկ եւ այսօր նոյն եւ միշտ. չեմ ասում յաւիտեան

որպէս տարեկան ռոճիկ, - երեսուն մանէթ. Աստուծոյ {համար} ասա՛, կարելի՞ է այդքան գումարով ապրիլ, տուն տեղ

եզման փորելուց ստանում եմ երկու մանէթ, լուանալու {համար}, եթէ արական է, տալիս են մի բան. մնաց որ մեռեալ

արծաթ վաստակել, կեանքի անհրաժեշտ պիտոյքը հոգալու {համար}: Բացի սորանից, այս եւս կայ, որ իմ ուրախանալուց

մ, եթէ ամենայն օր գերեզման փորեմ այնպիսի մարդերի {համար}, որպիսու համար փորում եմ այս գերեզմանը: - Ո

օր գերեզման փորեմ այնպիսի մարդերի համար, որպիսու {համար} փորում եմ այս գերեզմանը: - Ուրեմն կան մարդիկ

ի արեւը, որոնք դուռը միշտ բաց է իմ պէս աղքատների {համար}. տօնի, զատկի, տալիս են մի բան, եթէ մկրտութիւն

չէր արժում եւ նորա կաշուն: - Այն մարդը, որի {համար} փորում ես այդ գերեզմանը, նոյնպէս պատկանում է այս

եւ երկար, ամբողջ տարու մանրամասն հաշիւը քննելու {համար}: Խելացի էր շատ մեր երեսփոխանը, նա սկսանում էր մ

դարձուցանէք, եկեղեցու մի կոպեկը եւս կրակ լինի իմ {համար}, եթէ խառնել եմ իմ գոյքի մէջ"։ - Թէ Աստուած սիր

որա բուրդից եւ կաթից, եւ թէ ո՛ւր, կամ ի՛նչ բանի {համար} ծախք էր արել: - Ոչխարը անբան անասուն է. բայ

- Անտարակոյս: - Ուրեմն ժողովուրդը խօսելու {համար}, հարկաւոր է, որ այդ առանձին առանձին մարդիկը միմ

եւ անկեղծ սրտով միմեանց մօտ եկած մի ազգային գործի {համար}, որի օգուտը անմիջական յարակցութիւն չունէր նոցա ա

Հայերի մէջ բարոյական մօտաւորութիւն, կա՞յ Հայերի {համար} մի սուրբ առարկայ, որի անունով ամենայն երկրորդակա

ւն քառասուն տարի պաշտուեցան քաղաքի կամ ազգի վնասի {համար}: Միւս մնացող հարուստներից ոմանք նոյնպէս խօսում ե

յսպէս մտածում են. թէ հարկաւոր չէր հասարակաց օգտի {համար} ստանալ անձնական թշնամիք. ինչ որ պիտի մտանէ հասար

տարագիր ընկած ազգի կամ մասնաւոր մարդու արտասուքի {համար} եւս չկայ մի ազնիւ առարկայ, որ ժողովէր այս ազնիւ

ն եւ միշտ պիտի սուրբ մնան քնքուշ եւ հասկացող սրտի {համար}: Բայց վա՜յ այն ազգին, այն ժողովրդին, որի արտաս

յց վա՜յ այն ազգին, այն ժողովրդին, որի արտասուքի {համար} օտար փոշուց աւելի չկայ մի ուրիշ ազնիւ ընդունարան

մ են հոգու խիստ մօտիկ, խիստ սիրական, բայց օտարի {համար} գաղտնի պատճառից, չէ պիտոյ երեւին ուրիշին, սա իր

րոնց ջրհեղեղ է հարկաւոր խոնաւութիւն զգացուցանելու {համար}, անձրեւը փոքր է: - Ես եւս դուրս եմ եկած ման

մօտենան հորիզոնական մակերեւոյթին: Բայց այս բանի {համար} հարկաւոր է երկար միջոց. տիրացուն հանդիպեցաւ կոմս

ից, որ չգիտէր, թէ ինչպէս խօսք բանայ եւ ինչ բանի {համար}. մանաւանդ լսած լինելով իւր ուղեկցի անունը, հարկ

մի ամենազգաստ ծանրաչափ - բարօմետր ազգային բաների {համար}, որոնց եւ վերջինը, ամենաթեթեւը մեծ ազդեցութիւն

առաւօտ եւս այնտեղ էի, եւ օրիորդ Մարիամը ածեց իմ {համար} Պորտիչիու Համը անունով ողբերգութեան գեղեցիկ ներա

լը լարեց իւր ուշադրութիւնը այս պատմութիւնը լսելու {համար}: - Եում է այդ մարդու ազգը, - շարունակեց Մահ

, որ շատ կը ցանկանար լսել մի Հայոց երգ, փորձելու {համար}, թէ ի՞նչ տպաւորութիւն կը գործէր իւր վերայ Հայոց

թէ երբ կարող էր գալ մեր տուն մի հայոց երգ լսելու {համար}: Ես ժամանակ նշանակեցի էգուց առաւօտ դարձեալ տասնե

- կռքատունները, կուռքերը քանդելու եւ կործանելու {համար}, մեհենական գրքերը այրելու եւ չքացնելու համար, ո

լու համար, մեհենական գրքերը այրելու եւ չքացնելու {համար}, որ հեթանոսութեան յիշատակը ես չմնայ Հայերի մէջ:

ան, ժամանակագրական կամ իրողութենների կատարուելու {համար} հարկաւոր եղած մեքենականութեան կանոններին: Արդարե

ամենայն էակ ապրում է պայմանների տակ, բայց Հայոց {համար} պակաս էին այս պայմանները, վասն որոյ եւ չդիմացաւ

քերը կերպարանագործելու եւ այս մասին երկար խօսելու {համար} հարկաւոր է ժամանակ... մանաւանդ այստեղ յարմար չ

հաւատութիւնը եւ նախապաշարմունքը, անկիրթ ժողովրդի {համար}, վաղուց դարձել է հոգեղէն կամ իմացական կեանքի մի

պէս որ դո՛ւք հանդիպէք նորան այստեղ: - Լսելու {համար} այդ երգը, ինչ պիտոյ է առնել, հարկաւոր է յանձն ա

ով, որ շուտով պիտի գետին ընկնի որսը որսորդի օգտի {համար}: Պ. Յովնաթանեանցի բաղդից, ժամանակը ձեռնտու էր

ս պարտականութեան էի առել իմ վերայ Տէրութեան զօրքի {համար} պատրաստել մի բան, ասենք թէ կօշիկներ: Եւ այսպէս

հարիւր հազար կօշիկ պատրաստել, իւրաքանչիւր կօշկի {համար} ես պիտի ստանամ, դնենք թէ մի եւ կէս մանէթ: Բայց

այլ մանաւանդ, ուրիշներին բամբասանքի տեղիք չտալու {համար}, որպէս թէ զանցառու էր զաւակների կրթութեան մասին

պարոնը, մանաւանդ խաժամուժ ամբոխի աչքերը ներկելու {համար}, ազգասիրութիւն էր ցոյց տալիս այնպիսի տեղերում եւ

կղկղա՛նք մարդկութեան: Բայց պ. Յովնաթանեանցի {համար} այսպիսի մտածութիւնք երազի նիւթ եւս չէին, մինչ ամ

ու ճիշդ մաթեմատիկական հաշիւը, թէ այն օրուայ ճաշի {համար} ծախսուած արծաթից. որքա՛ն բաժին հասանում էր այն վ

չ տնտեսութիւն եւ անխնայ վառւում է տան տիրոջ վնասի {համար}: Գունաթափուած էր երեսը եւ քրտինքը դուրս էր զ

ինը, թէեւ գեղեցիկ հռչակուած, սակայն իմ ընտանիքի {համար} դարձաւ մի անախորժութեան անլուծանելի մակարդ: Ո՛վ

ւր փեսայի հետ այս դարումս միակ հնար է կին մարդերի {համար}, ազատուելու իւրեանց ծնողների կամ ամուսինների խօս

տասխանեց պ. Յովնաթանեանցը: - Բայց ձեր դստեր {համար} արգանդի կատաղութիւն (Nymphomania) ստանալը ամենե

չգիտէք. վաթսուն հազար մանէթ... - Իսկ ձեր {համար} ՝ բացի մանէթներից, այլ բան չկայ աշխարհի երեսին:

- Ես ոչ ոքին պարտական չեմ ձրի ծառայել. բայց իմ {համար}, իմ անձի համար, միշտ չնչին արժէք ունի արծաթը:

արտական չեմ ձրի ծառայել. բայց իմ համար, իմ անձի {համար}, միշտ չնչին արժէք ունի արծաթը: - Այդ կորստա

ան: - Դուք չափից դուրս էք գնում: - Նորա {համար}, որ դուք երբեք չէք եղած չափի տակ. եւ ձեր այդպիս

պարոնը կպարգեւէ ձեզ բաւական մեծաքանակ արծաթ արաղի {համար}, - պատասխանեց գործակատարը, ստրկական պատկառանքով

նցը իւր վերայ էր առած տէրութենական հիւանդանոցների {համար} պատրաստել, չգիտեմ թէ որքան կլայեկեայ անօթներ եւ

ել հինգ մանէթ թոշակ. քո պէս ծառան դեռ կերած հացի {համար} եւս պիտոյ է մի բան վճարէ տիրոջը: - Պարոն, ա

այդպիսի կարծիք տալը իմ մասին մեծ ցածութիւն է: Իմ {համար} ոչինչ է այդ պարոնի բարեկամութիւնը կամ թշնամութիւն

եւ բարքը փոխելու, այլեւ փոքր ինչ խելք ուսանելու {համար}, իսկ ես մնում եմ միշտ պատրաստ, որքան կարող եմ ձ

րանումը, միշտ աշխատում էր, որ իւր ծիծաղը ուրիշի {համար} լինէր մի խրատական ու աչք բացող բան: Այս պատճառով

ն էին, այլ իրրեւ սովորական զարդարանք գործ ածելու {համար}: Բայց թէ լաւ թէ վատ, երեւում էր, որ այս Թիւթիւ

ների մէջ: Սա մի օր եկեղեցու մէջ պատահմամբ խօսածի {համար} յանդիմանութիւն լսելով Թիւթիւնճի-օղլուից, որ կանգ

շատ սիրել էր նորան, այդպէս պարզ սրտով մարդ եղածի {համար}, այնուհետեւ ծանօթացել էր նորա հետ, միշտ գալիս է

ւմ էր Թիւթիւնճի-օղլուի տունը ժամանակ անցուցանելու {համար}, որովհետեւ Նախիջեւանի մէջ չկան այնպիսի տեղեր, ո

- ասաց Շահումեանցը, - ընդունու՞մ ես, որ բնութեան {համար} խտրութիւն չկայ արարածների մէջ, նա միօրինակ դարմա

ւ իր ասելով ձեւ ու կերպարանք ես հասկանում, եւ քո {համար} ձեւի փոփոխութիւնը համարւում է չքութիւն, միթէ՞ տա

, բնութիւնը սկսանում է մի նոր կեանք. եւ բնութեան {համար} միեւնոյն է, թէ մի արարած ապրել է այս կամ այն ձեւ

լուն, - որ մարդը մեռանելով, չէ ապրում այլեւս իւր {համար}, թէեւ նորա մարմինը, ճշմարիտ, հող դառնալով, չէ

րելի կը լինէր առաւել քան թէ միւսը, չէ՞ որ ծնողքի {համար} զաւակները միեւնոյն են, չէ՞ որ մի աչքով կը նային

գործունէութիւնը, վերստին մի այլ մարմին կազմելու {համար}: - Այն նիւթը, ինչ որ տուել էր քեզ բնութիւնը

մն կարող էր աղիւս պատրաստել բաղանիքի հնոց շինելու {համար}, կամ ճեղքուիլ, տրորուիլ երկրագործի արօրի տակ եւ

րմ կանաչացնել, մի ճնճղուկ կամ մի մուկ կերակրելու {համար}, այո՛, ե՛ւ օձի, ե՛ւ զանազան ժժմունքների բոյն ե

ւ օձի, ե՛ւ զանազան ժժմունքների բոյն եւս դառնալու {համար}: Բայց բնութեան հարազատ որդին պիտոյ է սառն աչքով

րից ստանում է նա արծաթ, իւր ընտանիքը կառավարելու {համար}: Ոմանք ասում էին, թէ հետը բերած արծաթ ունէր կամ

, երկրորդի գումարը տնտեսելով Մանուշակի պիտոյքների {համար}: Կինը շատ անգամ ասում էր, եթէ Թիւթիւնճի-օղլուն

խոստանում էր մի աւելորդ հալաւ կարել իւր կամ կնոջ {համար}, թէ " մա՛րդ, մէք աղջիկ ունինք հարս տալու, պէտք

մա՛րդ, մէք աղջիկ ունինք հարս տալու, պէտք է նորա {համար} պատրաստութիւն տեսանել"։ Այս խօսքը Թիւթիւնճի-օղլ

րաստութիւն տեսանել"։ Այս խօսքը Թիւթիւնճի-օղլուի {համար} մի այնպիսի բացասական էլեկտրականութիւն էր եւ այնչա

կոկորդի տակումը կօճակւում էր մի յատուկ այս գործի {համար} շինած կօճակով. այսպէս կօճակած էր եւ Թիւթիւնճի-օղ

նը, տնտեսական գործով ապուխտ եւ երշիկ պատրաստելու {համար}. - յինանց պաշար. - որ Նախիջեւանի սովորութենով մեծ

եայ գունդերի վերին կիսաբաժինքը, եւ լաւ ուշ դնողի {համար} կարելի էր նկատել, որ նորա կուսական սիրտը զարկում

- Ի՞նչ անհանգստութիւն է, պարոն Մկրտիչ, զոքանչի {համար} եւ առհասարակ ծնողքի համար, փեսայի նոցայ տուն գալ

պարոն Մկրտիչ, զոքանչի համար եւ առհասարակ ծնողքի {համար}, փեսայի նոցայ տուն գալը, - ընդհատեց նորա խօսքը Թ

կար այստեղ, մի՞թէ տխուր բան էր 18 տարեկան աղջկայ {համար} մի ոտք յառաջ ամուսնանալ. չէ՛, այդ չէր պատճառը.

իչը սէր ասացեալ ինչ եղածը չգիտէր. պատճառ, դորայ {համար} հարկաւոր է քնքուշ սիրտ. նա պսակւում էր Մանուշակի

ի եւ արհամարհելի մտածութիւն էր այս խեղճ Մանուշակի {համար}, եւ ո՞վի համար ատելի չէր լինելու, եթէ մեզանից մ

մտածութիւն էր այս խեղճ Մանուշակի համար, եւ ո՞վի {համար} ատելի չէր լինելու, եթէ մեզանից մինին ընդդէմ մեր

գործ դնել այս անհաւասար ամուսնութենից ազատուելու {համար}: Նա, մինչ տանը ոչ ոք չկար, ինչպէս ասացինք, ոչ

ոյ վազեց ննջարանը, որ զմուռ եւ կնիք բերէ կնքելու {համար}: Բայց մինչդեռ նա չէ կատարել այս գործը, մէք ն

, եւ աղախինը սխալմամբ, կամ իւր անձը արդարացնելու {համար} ասէր, թէ նամակ էր տարել պարոն Շահումեանցին. Յայ

, ուր միշտ կարող էիր մտանել ողորմութիւն ստանալու {համար}: - Մարիկս, - պատասխանեց աղքատը, - Աստուած օրդ

պարկեշտութիւնը եւ տխրութիւնը նորանցից բաժանուելու {համար}, լաց կը լինէր. լաւ որ մի օտար մարդ չկայ, եթէ ո

լով, թէ այդ մի մեծ արժանաւորութիւն չէր մի մարդու {համար}, եթէ նա սեղանակից էր եղած մի հարստականի: Թիւ

քենան. Մանուշակը վեր կացաւ տեղից թէյ պատրաստելու {համար}: Հազիւ թէ անցել էր քառորդ րոպէ, պարոն Շահում

դրգալով թէյը խմելով, նորա քաղցրութիւնը փորձելու {համար}. բայց երբ խմեց, խնդրեց Մանուշակից, որ փոքր ինչ

կաւոր կը լինի արժանաւոր մարդուն կեանքը դնել սիրու {համար}: Մէք ինչպէ՞ս կը լինէինք Աստուծոյ պատկեր, եթէ նա

է մարդկային ազգը, որ նորան ծառայութենից փրկելու {համար} չէ խնայել իւր արիւնը եւ կեանքը, եւ մարդկային ազգ

զգը եւ մարդկութիւնը առհասարակ: Ապրել միմիայն իւր {համար}, գազանին է սեփական, արծաթ հաւաքել, հարստութիւն

ջ ամառը սերմեր է հաւաքում իւր ամբարի մէջ ձմեռուայ {համար}, եւ դեռեւս այնքան, որքան հարկաւոր էր, եւ ոչ ար

ուք դնում էք այդտեղ ժամանակը մի կերպ կորուսանելու {համար} նստում էք թուղթ խաղալու, կամ միւսները որպէս թէ չ

առնելու, Աստուած սիրելու, մարդկութիւնը սիրելու {համար}, նոցայ խորհուրդը այն չէ, որ այդ մտաւորութենից մ

մարդասիրութիւն է, եթէ ես, մի գաւաթ արաղ խմելու {համար} մտանեմ գինետուն եւ խօսիմ արաղավաճառի հետ... Ու

դ, - խօսեց Շահումեանցը, - բայց ես դուք ասացի նորա {համար}, որ դուք եւս գնում էք ղահուէտուն, եւ ոչ նորա հա

ար, որ դուք եւս գնում էք ղահուէտուն, եւ ոչ նորա {համար}, որպէս թէ դուք եւս կցորդ էիք այդ դատարկաբանելու

պարտէզը եւ կը սպասեմ քեզ, մի վճռական խօսք լսելու {համար}: Որովհետեւ մի քանի բան ունէի քեզ ասելու յառաջ

նիլ, որ մի արմատացած նախապաշարմունքից ազատուելու {համար} հերիք չեն մի քանի լուսաւոր գաղափարներ, այստեղ հա

լ էր առնել Շահումեանցին նամակի սառն հոգով գրուածի {համար}: - Ափսոս, որ հանդարտ չէ հոգիդ, - խօսեց Շահու

ն, եթէ պատրաստ չէին նոքա կեանքները զոհել միմեանց {համար}: Ես իմ կողմից. սիրով ցանկանում եմ ամուսնանալ քո

մենայն ցաւի բժշկութիւն, այսուամենայնիւ Մանուշակի {համար}, զոհ էր բերում իւր արմատացած նախապաշարմունքը: Բ

նպէս սիրում էր իւր դուստրը, այնպէս սուրբ էր նորա {համար} Մանուշակի խօսքը, որ թէեւ աչքով տեսանում էր նորա

թիւնը չշարժէլու, եւ նորա թոյլտւությունը ստանալու {համար}, յաւելացրեց այն վերջին խօսքերը, որպէս թէ չէր հե

ւս բաները բոլորը փաթաթւում են կապոցի մէջ ձգուելու {համար}: Թեթեւ թափողը, որ տանում է թեթեւը ձգելու, ա

ը, առնում է իւր հետ մետաքս երեխայի պորտը կապելու {համար}, եւ նուիրական արօտը, նստում է սայլը եւ գնում

իւնը, ճեղքւում է իսկոյն, դայեկին ճանապարհ տալու {համար}: Մօտ է գալիս դայեկը եւ տեսանում է, որ մի քանի վ

մակ կամ այլ պաստառներ խնդրելով նորածինը փաթաթելու {համար}, բերում են նորան թանկագին դիպակից վերմակներ, հո

ախիջեւանը, եւ որոնց ճիշտ նկարագիրը պատկերացնելու {համար}, պիտոյ են էժեն Սիւ եւ Դիւմայ, ֆրանսիական բանաստ

քա, որ եւ այսպէս թափանցիկ մարմիների շարժողութեան {համար} եւս, հարկաւորեցաւ հարուստ ժամանակ, մինչեւ որ բո

շուտով կամենում էր ամուսնանալ, այլ մանաւանդ նորա {համար}, որ ամուսնանալով Թիւթիւնճի-օղլուից դստեր հետ, պ

յց առաւել լաւ. մայրս ասում էր, որ կնիկ մարդերու {համար} առաւել լաւ գիր կարդալ չիմանալը, քան թէ իմանալը,

ասին, եւ ես շատ ուրախ կը լինեմ, ոչ թէ վերայնոցի {համար}. Աստուած մի արասցէ, իմ հարսնութեան ատլաս վերայն

ւց է կախուած ես այն աղջկանից այնպիսի կին շինեմ քո {համար}, որ տեսանողը զարմանայ, քաղաքավարի, հնազանդ: Ա

որ այդ մատանին ընծայել էր հայրս իմ ամուսնուն նորա {համար}, որ նա մեռանի եւ համարուի այն եօթնի կարգում, որ

քրում էր մի ունդեղէն, պահոց կերակուր պատրաստելու {համար}: - Բարկացուցինք մեր պարոն փեսային, - ասաց Թիւ

ւած արտաբերելով խօսքերը, պատճառ, թաբակը վառելու {համար} կարճ եւ ստեպ էր շունչ քաշում, - բայց ի՛նչ առնես,

: - Ո՛չ, մայրիկ, ասեղով ծակեցի ձեռքս, նորա {համար} աչքերս լցուեցան, - պատասխանեց Մանուշակը, հարկադր

ում էր պարոն Շահումեանցին, որ եւ ամենաչնչին բանի {համար} եւս պատրաստ էր կատարել նորա խնդիրը: Նախիջեւան

սիրում էին միմեանց, կամ, լաւ եւս ապացուցանելու {համար} ասածը, ցոյց տար իւր նամակի պատասխանները, որ ստա

այս բանը, նորա նման հարուստ, ուսումնական մարդու {համար} աղջի՞կ է պակաս Նախիջեւանի մէջ, որ խնդրում է Մանո

ով Տրապիզոնտ, իսկ Տրապիզոնտից իմ ուխտը կատարելու {համար} - Մշու Սուրբ Կարապետ, որտեղից Կովկասու վերայով կ

լ, որ եթէ իմ տեղը այլ մարդ լինէր, ձեր արած բանի {համար} բոլորովին կը հրաժարուէր ձեր աղջկայ հետ ամուսնանալ

ւ նոր ասպարէզներ բանալու մարդկային գործականութեան {համար} ։ Այնտեղ Կոլոմբոսը, իւր առաջարկութիւնքը ձեռքին,

, մտանում էր խորհրդական ծովերի մէջ՝ մարդկութեան {համար} նոր աշխարհ բանալու։ Միւս տեղ Գուտտենբերգը, իւր

դնում էր ամենայն հնարաւոր լուծի տակ մի կտոր հացի {համար}, մինչ Հայոց ազգի աբեղայքը, փակուած իւրեանց վանա

բաղդաւոր ժամանակներ պատրաստէր Հայկական դպրութեան {համար}. սորա միջոցին վերստին զարթնում է ոչ թէ միայն հին

ր հարկաւոր էր իւրաքանչիւր հոգեւոր սերմնացանութեան {համար} ։ Հայոց ազգի փոքր ի շատէ իմացական նորոգութիւնը պի

ս մեր ժամանակներում եւս, իւր հայրենասէր որդիների {համար} ո՛չ հաց ունէր եւ ո՛չ պատիւ. ամենայն մարդ մտածում

կատարութիւնը՝ Հայկական դպրութիւնը վերակենցաղելու {համար}, կատարուեցաւ Մխիթար Սեբաստացու ձեռքով։ Այս ական

րի տակից եւ իւր աշակերտների ձեռքով բացել է Հայերի {համար} նոցա մայրենի լեզուի եւ դպրութեան ժանգոտած դուռը։

է Պապականութեան թոյնը։ Այսպիսի հոգու տէր մարդու {համար} ի՛նչ էր Մխիթարի առաջարկութիւնը։ Այս պատճառով եւս

եան միջոցին Կոստանդնուպօլսումը սկսեց նա ճարել իւր {համար} աշակերտք ու բարեկամք, որոնց թիւը շուտով հասաւ ին

րտեղից կիւրակէ օրերը գնում էր Ղալաթիա քարոզութեան {համար} ։ Այս միջոցին տպագրել տուեց նա Թովմաս Գեմբացի անո

րել տուեց քահանայ, որոնց եւ ուղարկեց քարոզութեան {համար} ։ Մխիթարը, որ ինչպէս երեւում է, դաւանող էր

մի կտոր հող՝ նորա վերայ վանք ու եկեղեցի շինելու {համար} ։ Այս ժամանակիս կամ թէ մի փոքր յառաջ պիտոյ է պատա

նորոյ հող եւ տեղ տալ հոգեւորների եւ վանքերի օգտի {համար}, որ ծանրութիւն էին հասարակապետութեանը իւրեանց հա

ում տեղ ու հող տալ Պապական հոգեւորների եւ վանքերի {համար}, ի՞նչպէս տեղ կը տար մի օտարադաւան միաբանութեան։

փաղաքշանքով ներս ընդունեց նորանց՝ ապացուցանելու {համար} իւր նախանձաւորութիւնը Պապականութեան օգտին, որի մ

որ մարդ կարող է միայն իւր հաճոյքի եւ զուարճութեան {համար} կարգադրել իւր ստացուածքը, բայց մի տէրութիւն եւ ա

րդարեւ այնպիսի յատկութիւնք, որ հեշտ ճարեցին նորա {համար} բոլոր բարեացակամների սէրը եւ յարգութիւնը։ Եւ այս

ստակել է նա։ Բայց մեր խոհական եւ մտածող Հայ սրտի {համար} ո՛րքան պիտոյ է ծանրանայ այս պատմութեան տրտում խոր

յդ անցքի իմաստասիրական եզրակացութիւնը մեր ներկայի {համար} ։ Մխիթարը եւ Հայկական ուսումը, չգտանելով ոտքի ու

ւթեամբ լուսաւորութեան ճանապարհ բանային Հայոց ազգի {համար} ։ Այսպէս ահա կատարուեցաւ Մխիթարեան միաբանութե

անութեան վերայ, Հռովմ գանչել նորան՝ արդարանալու {համար} ։ Եւ այն Կարնեցին Խաչատուր վարդապետը, որ յառաջ հ

խօսական նամակներ է հասուցանում Հռովմ Մխիթարի օգտի {համար} ։ Մխիթարը, ցաւելի Մխիթարը, ամենայն կարեկցութեան

ւթեան անդամները աշխարհին հրատարակէին, թէ " Պապին {համար} գրիչը ձեռքը կացած է, Պապին համար է ապրում եւ այլ

ին, թէ " Պապին համար գրիչը ձեռքը կացած է, Պապին {համար} է ապրում եւ այլն եւ այլն ")։ Մեք հաւատացած ենք

ր զոհաբերութիւնքը յանձն է առել Հայկական դպրութեան {համար} ։Թ՛ղ նորա բամբասողքը առաւել լաւ գործ կատարեն, թո

ը եւ գիտութիւնը քննելու եւ հաստատապէս նկարագրելու {համար} առաջին անհրաժեշտ պայմանն է քննել եւ ուսանել այն ս

Մխիթարեանց սկզբունքի հետ անմեղանչաբար ծանօթանալու {համար} պիտոյ է յառաջուց վճռել այս խնդիրը, թէ ի՞նչ ասել

էին նիւթական հնարներ այդ վիշտը եւ ցաւը փարատելու {համար}, բայց եթէ այդ վշտերն ու ցաւերը երեւէին նոցա մէջ

արական եւ աննիւթ աշխարհը՝ այնքան անհրաժեշտ հոգու {համար}, որքան երկրի նիւթական տարերքը՝ մարմնի համար։

գու համար, որքան երկրի նիւթական տարերքը՝ մարմնի {համար} ։ Մարդը մարմին չէ միայն, այլեւ ունի իւր մէջ

թեան օրէնքներին, նոյնպէս հոգին պիտոյ է գտանէ իւր {համար} մի աննիւթական աղբիւր, մի գերբնական եւ յաւիտենակա

է ենթարկւում, այդ բոլորը չեն մտածում լուծանելու {համար} մեր առաջեւ դրած խնդրի մէջ. դոքա աւանդւում են կրօ

ինք ցոյց տալ, թէ ո՛րքան անհրաժեշտ է կրօնը մարդու {համար} ։ Այո՛, նոյնքան եւս բացայայտ է, որ ոչինչ մարդ չ

ն մէջ։ Այնուամենայնիւ, լինում են այդպիսի մարդու {համար} րոպէներ, երբ բնական ազդեցութիւնը, յաղթահարելով

ոզութեան ձայնը՝ Աւետարանի միջնորդութեամբ, որոնց {համար} գիշեր էր եւ դեռեւս չէր լուսացել բանական լուսաւորո

Ի՛նչ կերպով կատարւում է այս։ Սորան պատասխանելու {համար} պիտոյ է քննել այդ կրօնի բուն սկզբունքը եւ ուղղութ

ոգի երեւում է իւր ահարկու մեծվայելչութեամբ. նորա {համար} չկայ ոչինչ քննութիւն, ոչինչ դատաստան, նա հրամայ

մարտութիւնը մարդերի սրտի մէջ աւելի խոր տպաւորելու {համար} իւր մահով կնքեց եւ վաւերացուց իւր ուսումը, որպէս

ւծանելու խնդրին։ Ի՛նչ է պապականութիւնը. մեր {համար} ծանր լուծանելու խնդիր, որովհետեւ մեր ազգը, մինչ

ւմ են նոցա աչքերը։ Պիտոյ է տեսանենք մորմոքուելու {համար}, թէ ինչպէս այն սրտերը, որ ընդարձակուել էին, ցօ

ամենայն ազատութեան գաղափար ասուած էր իւրեանց օգտի {համար}, շատ վաղ ժամանակներից քարոզում էին իւրեանց անձը

՝ ազգերի մտածութիւնքը իւրեանց վերայից հեռացնելու {համար} պարապեցնում էին այդ ազգերը խաչակիր զինուորութեննե

ած ծնանում էին այն մտքի վերայ, թէ ոչխարքը հովուի {համար} են եւ ո՛չ հովիւը՝ ոչխարի համար։ Հեռացնելով ժողո

թէ ոչխարքը հովուի համար են եւ ո՛չ հովիւը՝ ոչխարի {համար} ։ Հեռացնելով ժողովուրդը Սուրբ գրքի ընթերցանութենի

ատճառել ազգերին, որոնց ոտքի վերայ հաստատ պահելու {համար} նոցա արարիչը կանգնել էր Հռովմէական դատաւորի առաջե

ր պապի առաջեւ իւր գահընկեցութեան դատակնիքը լսելու {համար}, իսկ երկրորդ երեսում տեսանում ենք, թէ ինքը՝ այ

րի խումբին, որ դուրս էին գնում Հռովմից պատերազմի {համար} ։ Միւս պապը, մեծ արծաթ ստանալով, յօժարում է Կոս

ղթահարէի՞ն վերջապէս պապական աթոռը։ Ապացուցանելու {համար}, թէ այսպիսի մի վտանգ կարելի բան էր, հերիք է ցոյ

բայց ո՛րքան մեծ, այնքան եւ կորստական մարդկութեան {համար} ։ Նա ներգործում է կրօնի եւ կրօնապաշտութեան դիմակի

քաղաքական իրաւասութիւն։ Մեր ասածի վկայութեան {համար} հարկաւոր էր դնել այստեղ պապական պատմութենից մի քա

՝ Դալմաթիու վերայ ունեցած բարձրագոյն իշխանութեան {համար} գին կամ տարեկան վարձ։ Այդ միջոցին Հռովմի մէջ գտա

երը սիւների վերայ, որոնց սիւնից վայր իջուցանելու {համար} ինքը՝ Յիսուս Քրիստոսը, բարձրացել էր խաչի վերայ

երից մի քանիքը չքացնելու աղագաւ, եւ որի յիշատակի {համար} մեդալիոններ կտրուեցան ու գոհաբանական աղօթքներ կատ

ուր եւ սուր։ Քրիստոս ինքը մեռաւ ազգերի փրկութեան {համար}, պապականութիւնը ազգեր չքացուց իւր ապահովութեան հ

ր, պապականութիւնը ազգեր չքացուց իւր ապահովութեան {համար} եւ դեռեւս՝ պաշտպան քրիստոնէութեան հրատարակելով ի

ւրեմն Մխիթարեանց բարոյականութեան տարերքը որոնելու {համար} դարձեալ պիտոյ է մեզ դիմել դէպի նոցա կրօնը, որ է

եցնում են մեզ, թէ մարդը ստեղծուած է ազատ լինելու {համար}. նորա ազատութիւնը հետեւանք է նորա ֆիզիկական կատա

ւ բարեկենդանութիւնը մի կերպով ապահով կացուցանելու {համար} բռնակալութեան երեսից։ Պապականութիւնը, իւր մէջ կ

ւում է պապական անմեղանչականութիւն։ Ինչո՞ւ։ Նորա {համար}, որ նա ազատ է, որ նա վերադաս է համարում իւր անձ

նի վերայ։ Աշխարհի ընդհանուր լուսաւորութիւնը նորա {համար} չէ, եթէ լաւ գնահատենք լուսաւորութիւն բառիս արժան

պաշտօնեայ մօտենալ առիւծի աւարին... Այո՛, շատերի {համար} իւրեանց ճշմարտութիւնը եւ լուսաւորութեան քարոզութի

սաստիկ նախապաշարուած են մտքերը պապականութեան օգտի {համար}, միւս կողմից՝ բռնութիւնը եւ ստրկութիւնը հարկադր

սիացոց մէջ) սովո՛ր են տալ երեխաներին՝ քնեցնելու {համար}, բայց՝ քաղցրութիւն խառնելով այդ թմրեցուցիչ հիւթ

ժողովքը կազմելու որեւիցէ անբաղդ մարդ դատապարտելու {համար}, մինչ ամենայն հոգեկան գործունէութիւն կենտրոնանու

նել այս խնդրի մօտից անհրաժեշտ էր մեզ՝ ցուցանելու {համար} պապական լուսաւորութեան որպիսութիւնը, որի մէջ որո

այս գաղափարը ազգերի սրտի եւ հոգու մէջ իրագործելու {համար} ։ Սոցա քարոզիչքը, ծով եւ ցամաք ոտի տակ առած, հո

դունելը բաւական մեծ բան էր, խորհրդաւոր բան, որի {համար} պիտոյ էր ներողութիւն տալ մեղքերին հարկաւորապէս,

լ մեղքերին հարկաւորապէս, բայց առաւել փոքր բաների {համար}, միայն թէ դա մի կերպով օգտակար լինէր պապականութե

րակ Յիսուսեան աբեղայի ձեռքով, նպատակին հասանելու {համար} ։ Մնացել էր պապին սեպհական թողութիւն տալ այն մեղք

այս բոլորը ընդհանուր աղբիւրք էին բարոյականութեան {համար} բոլոր պապականների։ Բացի սորանից, հարկաւոր էր հա

ով առաջարկուեցաւ Պաւլոս երրորդ պապին հաստատութեան {համար}, այն աշխատասիրութիւնը, որ այս պապը կարդալով բաց

րկարաբանել Մխիթարեանց բարոյականութիւնը սահմանելու {համար}. թող մեր ասածը կատարելագործէ Գերապատիւ Գաբրիէլ վ

արոյականութեան ընդհանուր բնաւորութիւնը սահմանելու {համար} ։ Հետեւեալ գլուխների մէջ հանդիպելու ենք նոցա բարո

եւ ինն դարերի մէջ ապրող մի քանի մասնաւոր մարդերի {համար} ։ Թող ինքը՝ Մխիթարը, չլինէր գեղեցիկ հայկաբան,

լեզուն իւր վերստին կեանք եւ շարժողութիւն ստանալու {համար} պարտական է Մխիթարին, որովհետեւ նա է հիմնադիրը այ

ւմ ենք, այդ բոլորը մասնաւոր բան է, մասնաւորների {համար}, այսինքն՝ ուսումնականների համար, ապա թէ ո՛չ,

, մասնաւորների համար, այսինքն՝ ուսումնականների {համար}, ապա թէ ո՛չ, ամբողջ ազգի համար։ Քառասուն Մխիթա

ուսումնականների համար, ապա թէ ո՛չ, ամբողջ ազգի {համար} ։ Քառասուն Մխիթար եւ նոյնքան միաբանութիւնք չէին կ

ռք բերել։ Մխիթարեանք հոգացին կազմել Հայոց լեզուի {համար} մի փոքր ի շատէ մարդավայել քերականութիւն՝ քրքրելո

ցերեկ աշխատելով, շինեցին ու տպեցին Հայոց լեզուի {համար} բառարաններ, զանազան ձեւերով եւ զանազան խորհրդով

թիւն, լարում էին իւրեանց ոյժը լեզուներ ուսանելու {համար}, եւ շատ բնական կերպով յառաջացան լեզուագիտութեան

կտրել է Հայոց հին լեզուն մշակելու եւ ծաղկեցնելու {համար}, եւ եւրոպական մարդը այսօր ճանաչում է Հայոց ազգը

ս աբեղան՝ խորհուրդ կատարելու ազգի լուսաւորութեան {համար} ։ Երկու անգամ պատահեցանք Մխիթարին Կոստանդնուպօլսի

Աւետիք պատրիարքի հալածանքի երեսից գլուխը ազատելու {համար} ։ Եւ ահա Մխիթարը կազմեց իւր միաբանութիւնը, ո

րքը, որ գործ էր դրել նա այս բաները յառաջ տանելու {համար}, տարակոյս չկայ, որ այդ հնարները սերմի տեսակով ո

իթարը ամենայն բան զոհեց Հայոց ազգի լուսաւորութեան {համար}, զոհեց մինչեւ անգամ իւր ազգային կրօնը, բայց դիտ

խորհուրդը՝ միաբանութիւն կազմել ազգը լուսաւորելու {համար}, այլ այսքանը, թէ այլապէս չյաջողեցաւ նորան տեսան

բանութեան ջերմեռանդն պապականութիւնը ապացուցանելու {համար}, որովհետեւ այլ կերպով չէր կարելի արդարանալ։ Այդ

ձգտողութիւնը անօթ ընտրութեան լինել պապականութեան {համար}. այստեղ փորձւում է միաբանութիւնը։ Կէսը չկամի շա

սանքից, կամակորւում է աշխատիլ պապականութեան օգտի {համար} ։ Այս հանգամանքների վերայ յաւելացաւ եւ մի աւե

խիթարի արտաքինը՝ պապականութիւնը, դառնում է նոցա {համար} ներքին, Մխիթարի ներքինը՝ հայութիւն, դառնում է

ածող ճանաչուած Մխիթարեանքը աշխատում են Հայոց ազգի {համար} ։ Վիեննայի միաբանութիւնը շատ բացայայտ կերպով ցոյց

ք կտրուած բաժանուած են ազգից եւ աշխատում են Հայոց {համար}, որպէս պապականութեան ձեռքով վարձուած մշակներ։

ստիճան սխալուել էր Մխիթարը իւր հաշւում։ Բայց մեր {համար} զարմանք չէ. դորա փոխանակ մի շատ բնական գործ։ Մա

նը, պարտական էինք խօսել եւ այս բաները ցոյց տալու {համար}, թէ արդեօք բուն ազգի սէ՞րն էր հարկադրել նոցա կատ

այդ գործունէութեան արժանաւորութիւնը։ Եւ մեր {համար} շատ դառն է տեսանել Հայոց ազգից մի ընկերութիւն, ո

րաւունքը, ծէսերը եւ դաւանաբանութիւնը պաշտպանելու {համար} Կոլլեգիացոց եւ միւսերի երեսից, իսկ Հայոց պատմութ

ն օգտի հետ։ Ճիզուիթը մի անբարոյական էակ է, նորա {համար} չկայ ոչինչ սուրբ բան. նորա սուրբ բանը է նորա նպա

կը, իսկ նորա նպատակը՝ նիւթ։ Նպատակին հասանելու {համար} ամենայն բան ներելի է, մարդասպանը եւս Դաւիթ եւ Յո

սից մինչեւ 932 երեսը։ Յովհ. ԺԷ գլ., 17 {համար} ։) Պարկեշտութիւնը թոյլ չէ տալիս մեզ յայտ

Եւրոպա լրագիր. Վիեննա, 1853, Յունուար. {համար} 1։ Տե՛ս "Հիւսիսափայլի" Հինգերորդ ամսատե

տ։ Բայց եւ դա ունէր իւր մեծ խորհուրդը մարդկութեան {համար}, դա համարեա թէ մի միջոցական, փոխանցական վիճակ էր

թէ մի միջոցական, փոխանցական վիճակ էր մարդկութեան {համար}, ստրկական կրօնից դէպի ազատականը։ Եւ որովհետեւ չկա

այս տեսակ անօրէնութիւնքը արդէն զգալի էին ժողովրդի {համար}, եւ սա պատրաստ էր ենթարկուիլ մի նոր վերանորոգութե

մասին, մեր ազգային հեղինակների գործերից, իւրեանց {համար} Մագիստրոսանում եւ Վարդապետանում էին երազներում։ Մ

ասնորոյ թող ներուի մեզ այսպէս ասել, որ Հայոց ազգի {համար} ուսումնականութիւն, գիտութիւն եւ լուսաւորութիւն աս

չունի ազգը աշխարհական դպրոց տղաների եւ աղջիկների {համար}, այլեւ ոչ եկեղեցականների համար, որի վերին աստիճան

աների եւ աղջիկների համար, այլեւ ոչ եկեղեցականների {համար}, որի վերին աստիճանի կարօտութիւնը զգալի է ամեն մի

նի կարօտութիւնը զգալի է ամեն մի Քրիստոնեայ մարդու {համար}, թէեւ գանգատում էր ապա հոգեւորների տգիտութեան վեր

եալ՝ " Առաջին հոգեղէն կերակուր հայազգի երեխաների {համար} ", զկնի որոյ ի շինութիւն Հայաստանեայց եկեղեցւոյ

ւթեան " Առաջին հոգեղէն կերակրոյ Հայազգի երեխաների {համար} ", զոր հրատարակեաց գերապատիւ Նազարեանց: Եթե աշխ

րեանց " Առաջին հոգեղէն կերակուր հայազգի երեխաների {համար} " եւ " զՎարդապետարան կրօնի ", եւ զայլ ինչ նոր տպ

շինութեան մասին։ Թէպէտ եւ այս գաղափարը ժողովրդի {համար} մի չոր եւ մեռեալ բան էր, բայց նոյն իսկ Կարգի համ

մար մի չոր եւ մեռեալ բան էր, բայց նոյն իսկ Կարգի {համար}, հաստատ եւ շահաւէտ։ Այս նշանաւոր կարգի յատկացած

ւսականութեան հնարները, որ գործ էր դնում իւր օգտի {համար} ։ Այս հնարների կարգումն են շատ դատապարտելի գործեր

ս բանը շատ լաւ հասկանալով, իւրեանց ներգործութեան {համար} ընտրեցին այլ ճանապարհ։ Նոքա զանազան խորամանկութե

կսեցին ներգործել։ Կարգի օգուտը ունենալով իւրեանց {համար} իբրեւ հասարակաց նպատակ՝ խափանեցին ժողովրդի մտաւո

վ իւր հայրենի ամրոցը։ Իգնատիոսի վէրքերը բժշկելու {համար} գանչուած բժիշկները ասացին, թէ հարկաւոր է անպատճա

նակ, անգործութենից ձանձրանալով, խնդրեց կարդալու {համար} Ասպետական վիպասանութիւններ, բայց այնտեղ չ'կար ոչ

ջապէս տեսանելով, որ իւր սուրբ նպատակին հասանելու {համար} հարկաւոր է առողջութիւն, իսկոյն մօրուքը ածիլեց,

որա մէջ երեւում են ջանք եւ աշխատութիւն Կարգի օգտի {համար} սպանել ամենայն տեսակ բնական կամ, լաւ ասել, սեպհ

, շարունակեց իւր ճանապարհը։ Սպանիացիք ճանապարհի {համար} արծաթ տուեցին նորան, բայց նա բոլորը բաժանեց աղքա

նայնի Իգնատիոսը ուրախանում էր քաշած չարչարանքների {համար}. նա համարում էր, թէ այն նեղութիւնքը քաւում են ն

արելի է ազգերը դէպի այս կողմ քարշել երկրպագութեան {համար} ։ Այս օրից ահա նորա գաղափարը կազմած է, կարգը (s

նաց Սալամանկա՝ այնտեղ Համալսարանում դասեր լսելու {համար}, ուր եւ սկսեց քարոզել փողոցներում եւ հրապարակներ

քելու, որ տեղից բաւական արծաթ բերեց իւր ապրուստի {համար} ։ Այս միջոցներումը կարողացաւ նա մի քանի ընկեր

ւսանողները բանում էին լեզուի մէջ առաւել կրթուելու {համար} ։ Զուր տեղը պատիժներ էին սպառնում նորանց, որովհե

essores) վճռեցին, այս անկարգութիւնը վերջացնելու {համար}, բոլոր ուսանողների ներկայութեամբը ծեծել Իգնատիոս

եռքերում գաւազաններ պատրաստ ունելով նորան ծեծելու {համար}, ներգործեց նորա վերայ մի զարմանալի ազդեցութիւն։

կարող անգամ եւ մտածել իւր գաղափարը կենդանացնելու {համար} ։ Վերջապէս մօտեցաւ Կառավարչին եւ պատշաճաւոր խոնար

ւթիւն չ'կրեց Իգնատիոսը իւր երկրորդ ընկերը ճարելու {համար} ։ Շատ ժամանակ էր արդէն, որ նայում էր նա նախանձել

ւին չէր յուսահատւում։ Նա մի փոքր ժամանակ Կսաւիէի {համար} դարձեալ Ֆերդինանդոսի եւ Իզաբելլայի պալատական դարձ

մեծ պակասութիւն էր զգում եւ ամենահարկաւոր բաների {համար} ։ Իգնատիոսը, արծաթ տալով նորան, որ հաւաքում էր

ւթենով սկսէր աշխատել իւր նախկին նպատակին հասնելու {համար}, այսինքն՝ քարոզել Աւետարանը անհաւատներին։ Բայց

նկի վերայ արիւն քրտինքի մէջ աղօթում է մարդկութեան {համար}, դու, փոխանակ այս բանը միմիայն միտք բերելով հիա

ր արդեօք իւր նպատակից հրաժարուիլ, որին հասանելու {համար} արդէն այնքան գործ էր կատարած։ Նա հրաժարուեց միան

ան զանազան հիւանդանոցներ՝ տկարներին սպասաւորելու {համար} ։ Եթէ կարելի է հաւատ ընծայել Յիսուսեան կարգի պատմ

նախանձաւորութիւնը այս պաշտօնը լրութենով կատարելու {համար} մարդկային չէր, այլ՝ մարդկութենից վեր։ Ամենայն

Այսուամենայնիւ, այս ճանապարհորդութիւնը կատարելու {համար} անպատճառ հարկաւոր էր Պապի օրհնութիւնը եւ մանաւանդ

եց նորանց, որ տուեց իւր օրհնութիւնը եւ ճանապարհի {համար} յիսուն դուկատ։ Բացի դորանից, նա թոյլ տուեց նոցա

ընկերքը եւ յայտնեց նորանց, թէ Աստուած ուրիշ բանի {համար} չէ բորբոքել այս պատերազմը, եթէ ոչ նոցա նախկին մտ

ութիւնքը խանգարելու եւ նոր նպատակին ձեռք զարկելու {համար}, այսինքն՝ Պապական իշխանութեանը պաշտպան դառնալու

, այսինքն՝ Պապական իշխանութեանը պաշտպան դառնալու {համար}, որ երկիւղ էր կրում եւ ալեկոծութեան մէջ էր Լուտե

րուին Իտալիայի բոլոր անկիւնները՝ աշակերտ ճարելու {համար} ։ Այստեղ դրուեցան հասարակութեան համար հետեւեալ կա

երտ ճարելու համար։ Այստեղ դրուեցան հասարակութեան {համար} հետեւեալ կանոնները. ա) բոլոր անդամները պարտական

Իգնատիոսին աշխատել Հռովմի մէջ հոգիների փրկութեան {համար} ։ Այս բանով Լօյոլա, արիանալով " Հոգեւոր Վարժ

դրութեան։ Ամենայն բան լաւ էր գնում հասարակութեան {համար} ։ Իգնատիոսին թւում էր, թէ հասել է վերջապէս Կարգը

ր նա ուղարկել Կարգի անդամները Աւետարանը քարոզելու {համար} ։ Այս բանը այն միջոցին ո՛չ ոք չ'հասկացաւ։ Լօյոլա

նանց վերայ. նա հաւաքում էր նորանց մի յատուկ նոցա {համար} պատրաստուած տան մէջ եւ քարոզում էր ապաշխարութիւն

արդիւնք ցոյց տուեց Կարգին, եւ շարադրեց երեխաների {համար} մի կրօնագիտութիւն՝ խիստ յարգուած Պապականներից եւ

որ օրէնքներ եւ կանոններ սահմանել իւրեան իսկ Կարգի {համար}, փոփոխել հին կանոնները՝ յարմարուելով տեղին եւ հ

՝ հաւատի վերաբերեալ խնդիրները քննելու եւ վճռելու {համար} ։ Բացի դորանից, Ֆրանսիայի եւ Սպանիայի Եպիսկոպոսք

շատ լաւ եւ ուսումնական մարդիկ՝ ժողովը ուղարկելու {համար} ։ Իգնատիոսը ուրախութեամբ կատարեց այս հրամանը, որ

յետոյ նոր ի նորոյ կազմել մի ընդհանուր ժողով, որի {համար} տեղ նշանակուեցաւ դարձեալ Տրիդենտը։ Լայենէզը

ողովը, որ Պապը կազմել է միմիայն խորհուրդ առնելու {համար}, կը դառնայ հերետիկոսական ամբոխ։ Այս բոլոր իմաստ

խոստովանահայր դառնալու եւ նոցա խղճմտանքին տիրելու {համար} աշխատութենների գլխաւոր հիմքը։ Բայց Լօյոլա միանգա

tes extêrnes)։ Այս աստիճանը հաստատուեցաւ նորանց {համար}, որոնք ստիպուած իւրեանց հանգամանքներից չէին կարո

, պապական իշխանութեան գործադրութիւնը արդարացնելու {համար}, բայց Յիսուսեանների բաղդից այս արհամարհանքների փ

ինել Տուն եւ Կօլլեգիում երեխաների դաստիարակութեան {համար} ։ Պարլամենտը, դեռեւս այս հրամանը չ'կատարած, բով

նքը, որ կրում էր Կարգը ընդարձակելու եւ տարածելու {համար}, հետեւեցուցին նորա մարմնի նուազութիւն, որ թուլա

տուեցին ըստ ամենայնի հակառակ ուղղութիւն։ Մի բանի {համար} միայն Կարգը երախտապարտ է Լօյոլային, որովհետեւ նո

իւն էր նորա խորհուրդը եւ նպատակը, որին հասանելու {համար} ոչինչ բան չէր խնայում։ Անդադար ապաշխարութիւնը,

s Ignatium. Որ նշանակում է. " Որի հոգու {համար} բաւական չէր ամբողջ աշխարհի տարածութիւնը, նորա մա

ելի առեղծուած օրինատուերի եւ Տէրութենական մարդերի {համար}, եթէ 1584 թուականումը, երբ Յիսուսեանք հասան արդ

րութիւնքը, Կարգի գլխաւոր անդամների գործադրութեան {համար}. այլ մարդերի համար մի անմօտենալի գաղտնիք էր նոցա

խաւոր անդամների գործադրութեան համար. այլ մարդերի {համար} մի անմօտենալի գաղտնիք էր նոցա Կարգը ու կանոնը։

դպրոցների մէջ ուսուցիչք։ Նոյնպէս աննշան մարդերի {համար} նոցանից էին նշանակւում խոստովանահարք։ Աշխարհական

անակարգը սահմանուած էր այնպիսի աշխարհական մարդերի {համար}, որոնք թէ եւ Յիսուսեան էին, բայց պիտոյ է ծածկէի

ն էին, բայց պիտոյ է ծածկէին այդ նախ, Կարգի օգտի {համար}, երկրորդ հասարակութեան դրութեանը համեմատ։ Այս բ

որ կամ անձնական օգուտների մեռուցումն։ Կարգի օգտի {համար} նոքա պիտոյ է ոչնչացնէին իւրեանց ազատ կամքը եւ կոյ

եւ ուղարկելու լինէր նորանց Աւետարանի քարոզութեան {համար} ։ Բայց այս երդումը մի մեծ զօրութիւն չունէր եւ Պապ

թէ միայն օտարների, այլ եւ ինքեանց Յիսուսեանների {համար}, որ Չորս ուխտիցը չէին, մնում էր անլուծանելի առե

առաջին անգամ պահանջում էին։ Քրէական յանցանքների {համար} Յիսուսեանները չունէին յատկացուցած օրէնքներ. իւրա

ցած օրէնքներ. իւրաքանչիւր առանձին պատահմունքների {համար} կամ Գեներալը, կամ կառավարիչը դնում էին իւրեանց վ

general procurator), իսկ իւրաքանչիւր գաւառների {համար} նշանակւում էին առանձին այցելուք (visitator)։

րել խորհրդարանի անդամները նոր Գեներալի ընտրութեան {համար} ։ Ընտրողները, ինչպէս Պապ ընտրելու ժամանակ, փակւ

րան Յիսուսեանների ենթադրեալ վրիժառութենից, որոնց {համար} ամենասիրելի էր " ճշմարտանման " վարդապետութիւնը։

եւս հարկաւոր է իմանալ, որ վերոյիշեալ յանցանքների {համար} Գեներալը զրկւում էր իւր աստիճանից այն ժամանակ, ե

ների գաղտնիքը, որքան նորանց միմեանցից հեռացնելու {համար}. ըստ որում, իւրաքանչիւրքը եւս հաւատ չունենալով

ւր հատորից աւելի գրեցին միմիայն այս ապացուցանելու {համար}, թէ Քրիստոնէութիւնը ո՛չ Հնդկաստանում, ո՛չ Ամերի

տ, որ եկած էր այնտեղ ապստամբութիւնը շիջուցանելու {համար}, ընկաւ պատերազմի մէջ մեռած։ Յիսուսեան Կարգը Քրի

հեռաւոր կողմերում արձակ ճանապարհ Կարգի անդամների {համար} ։ Նա, առանձին ներգործելով Կարգից, չ'սեպհականեց

ամարհող ջերմեռանդութիւնը Քրիստոնէութիւն տարածելու {համար} շատ անգամ դուրս էր հանում նորան չափից ու սահմանից

դով, թէ նոքա պատրաստ էին արդէն ամուսնական կեանքի {համար} ։ Չնայելով այս բաների վերայ՝ Կապուսինեանք ստացան

ր էր տեղական հաւատին, որ կարո՛ղ էր հեթանոսութեան {համար} տանելի երեւիլ։ Րոբերդ Նօբիլի Յիսուսեանը հագաւ առ

ողջախոհութեան նշանը, ազնուականների եւ ռամիկների {համար} ջոկ եկեղեցիներ էին շինում, պատարագի ժամանակ պահո

տորակարգ մարդերի տուն Սուրբ Խորհուրդին հաղորդելու {համար} ՝ հիմնուելով այն բանի վերայ, թէ ամենայն Բրամին պ

ղաքշանքով ընդունեց այս դեսպանութիւնը եւ Եափոնիայի {համար} Եպիսկոպոս նշանակեց Լուտովիկոս Սօտելօ-Ֆրանսիսկեան

հանեց նոցա վերայ, որի պատճառները չ'բացայայտելու {համար} Յիսուսեան Կարգի պատմիչքը կամաւ մասնակից են լինում

եանների վերայ մինչեւ այն աստիճան մեծ էր, որ նոցա {համար} տէրութենական հիմնաւոր օրէնքներին հակառակ գործ գոր

նել Չինացոց սիրտը եւ աշխատիլ նոցա հոգու փրկութեան {համար}, այլ յարմարում էին Աւետարանը Չինացոց սովորութեան

տը եւ իրաւունք եւ հարստութիւն ճարել իւրեանց Կարգի {համար} ։ Իննովկենտիոս X Պապը ընդունեց Դօմինիկեանները իւր

ց անձը արդարացնելու եւ թշնամու կողմը դատապարտելու {համար}, երկու կողմից եւս անդադար դեսպաններ էին ուղարկու

ցու միջից հեթանոսական արարողութիւնքը դուրս ձգելու {համար} ։ Վերջապէս Կլեմենտ X եւ Իննովկենտիոս XII Պապերը,

իւրեանց բոլոր խորամանկութիւնը նորան կորուսանելու {համար} ։ Նոցա որոգայթներով կարդինալ Տուրնոնը դրուեցաւ Մա

նների կարողութիւնը Կայսերական Դռնումը ոչնչացնելու {համար} ։ Դեսպան նշանակուեցաւ Մեցցաբարդան, որ հռչակաւոր

ասկացողութիւն չունէր նորա մասին։ Ի՞նչ կ'ասէին իմ {համար}, թէ եւ ես երկնքի որդի եմ, եթէ մտածէի դատողութիւ

րամիտ խօսակցութեան վերայ։ " Իմ այս համեմատութեան {համար} դու ի՞նչ ես մտածում, - հարցրեց Կայսրը Մեցցաբարդայ

ում՝ Օրացոյց եւ զանազան գուշակութիւնք շարադրելու {համար} ։ Նայելով բաների հանգամանքներին նոքա դադարեցին Չի

րի հասարակապետութիւն, որ իւր կեանքի երջանկութեան {համար} ունէր ամենայն պայմանները, բացի այն բաներից, որ

նբաղդ ազգերին մի ազատ եւ հանգիստ կեանք պարգեւելու {համար} եւ փոքր առ փոքր իւրեանց Կարգի իշխանութեան հետ ընտ

ռ փոքր իւրեանց Կարգի իշխանութեան հետ ընտելացնելու {համար}, արժանի է, որ Օրէնք տուողները եւ Հասարակապետութ

ն ազգը, որ երախտապարտ էր նորանց իւր հանգստութեան {համար}, ընտելացնել այն մտքի հետ, թէ չ'կայ աշխարհի երես

ամենայնի նոցա իշխանութեան տակ։ Շատ փոքր յանցանքի {համար}, ըստ մեծի մասին նշանակուած էր մարմնական պատիժ,

ր եւ նոցա ձեռքով ներգործում են իւրեանց Կարգի օգտի {համար} ։ Լուդովիկոս XIVի ծերութեան ժամանակ, Սպանիայ

նների վնասակարութիւնքը Ֆրանսիացոց հոգեւորականների {համար} եւ մինչեւ անգամ Տէրութեան վտանգը՝ հիմնուելով այս

եր անդամներից մինը կամ այլ ոք կազմէ Հասարակութեան {համար} Համախմբութիւն։ Նորա յիմարութենների, ցանցառութեն

ածները։ Ի՞նչ ասել է, ճշմարտութիւն ապացուցանելու {համար} հայհոյել եւ նզովել. եթէ ունին նոքա իրաւունք, փա

Կառավարիչը պատասխանեց, թէ այդ բանը գլուխ բերելու {համար} յառաջուց հարկաւոր է իմանալ, թէ Յիսուսեան աբեղայք

կանոնով թոյլ էր տուած, սուրբ նպատակին հասանելու {համար} (նպատակը կը սրբէ հնարը??.. )։ Այս աներկիւղ մա

զօրութիւն Պապականութիւնը Ֆրանսիայի մէջ պահպանելու {համար} եւ Հենրիկոս III-ի մահից յետոյ Կարդինալ Բուրբոնին

մահից յետոյ Կարդինալ Բուրբոնին թագաւորեցուցանելու {համար}, բացի նորա բոլոր մերձաւոր ժառանգաւորներից, որ ը

կը հասանէին նորան երկնքից, սուրբ գործը կատարելու {համար}, կամ թէ գո՛նէ արժանի կը լինի ստանալ մարտիրոսական

ռում է զոհել իւր անձը բոլոր Պապականների փրկութեան {համար}, այսինքն, թէ կամենում է սպանել Հենրիկոս III-ը,

էին մի Օգոստինեան աբեղայի, որ պատարագում էր նոցա {համար}, եւ խնդրել էին այս աբեղայից հասուցանել նամակների

ուեցաւ, թէ այս նամակները կարո՛ղ են Յակոբ-Կլեմանի {համար} անցաթուղթ լինել։ Դուքս Մայէնը տուեց այս նամակներ

զինուորական պահնորդներ անվտանգ Ֆլանդրիա հասանելու {համար}, ուր նա կարո՛ղ էր գտանել մի հանգիստ ապաստանարան

ուհանից, որ բաց էր. " Ներս թողեցէ՛ք դորան. ինձ {համար} կ'ասեն, թէ ես հալածում եմ աբեղայքը եւ չեմ կամենո

Մատինեօնի՝ Յիսուսեաններին հասուցած նեղութենների {համար}, որ հպատակօրէն կատարում էր միշտ Հենրիկոսի հրաման

ք տեսանում էին, որ վտանգը պատրաստ է միշտ իւրեանց {համար} եւ երբէք ազատուելու չեն, քանի կենդանի էր Հենրիկո

Յովհան Շատէլ (Chastel) անունով։ Յիսուսեանների {համար} մեծ աշխատանք չէր արժում նորա խելքին նստեցնել, թէ

սուսեան աբեղաների Ֆրանսիայից աքսորուելու յիշատակի {համար} ։ Բուրգի վերայ կայր հետեւեալ վերնագիրը։ S.

մէջ այս բանից վիրաւորուած մարդիկը զինաթափ առնելու {համար} ։ Հենրիկոս IVը ամենեւին չէր սիրում իւր կինը, շատ

էր, Փարիզ հասանելուց յետոյ եւ իւր սրամիտ խօսքերի {համար} թագաւորին հաճոյանալուց յետոյ մի անգամ ասաց թագաւո

, այսուամենայնիւ չեմ կարող իմ կեանքի ապահովութեան {համար} երաշխաւոր լինել։ Այդ մարդիկը ամենայն տեղ գրագրու

օբենին կանչուեցաւ, Պարլամենտի մէջ պատասխան տալու {համար}, ասաց նախագահին. " Աստուած պարգեւել է մի քանիսի

թէ այդ բանը եղել է Կարդինալ Րիշիլէին հաճոյանալու {համար}, որ հովանաւոր էր Յիսուսեաններին։ Արդարեւ մի քան

ան ժամանակը։ Անհասկանալի կը թուի, թէ ինչո՞ւ {համար} ըստ երեւութին այնքան աննշան գիրքը՝ " Օգոստինոս "

. պատճառ որ, սա ինքը եւս իւր թշնամիքը հալածելու {համար} գործ էր դնում Յանսէնի գիրը իբրեւ առիթ. ուրեմն բն

այն ամենայն, ինչ որ Պապերը իւրեանց անձնական օգտի {համար} աւելացրել էին։ Յանսէնեանների մէջ կային այն ժաման

երը։ Բայց այս դեռեւս հերիք չէր Յիսուսեանների {համար} ։ Շուտով բացուեցաւ նոցա առաջ, իւրեանց թշնամիները

ացուեցաւ նոցա առաջ, իւրեանց թշնամիները հալածելու {համար}, մի նոր հնար. դուրս եկաւ Քենելի գիրը (Quesnel

ան է, որը աստուածուրացական, որը բարեպաշտ ականջի {համար} լսելու անպատեհ։ Պապը պատասխանեց, թէ նորա կոնդակ

րւում նորա պահապանները եւ բանդապետները կերակրելու {համար} ։ Նոքա բոլորը, որ համարձակւում էին գրել կամ հրապ

Յիսուսեան դարձած... )։ Այս կերպով Ֆրանսիայի {համար} Յիսուսեանների խռովարարութեան պտուղը այն եղաւ, որ

ած այն պատերազմից, որ արեց Սպանիայի ժառանգութեան {համար}, օրէ օր կորցրեց իւր հոգու զօրութիւնը, իւր իշխան

որ փառաւորապէս իրագործել էր Լուդովիկոսը, ինչո՞ւ {համար} այդպէս շուտով կորուց իւր կախարդական ոյժը Ֆրանսիաց

դպէս շուտով կորուց իւր կախարդական ոյժը Ֆրանսիացոց {համար}... Յիսուսեանների յանցաւոր գործերի տարեգրու

ձուեցան այն արտօնութիւնքը, որ Յիսուսեանների օգտի {համար} խլուել էին նորանից։ Բաստիլիայում փակած արգելած Յ

ր Լիօի ճանապարհ լինէր այն)։ Այս պատճառների {համար} չէր կարելի վաւերական կերպով ցոյց տալ Յիսուսեաններ

ն մատուցանել Կարգի կանոնադրութիւնքը վերահասութեան {համար} ։ Պարլամենտը, հնազանդուելով թագաւորի հրամանին,

ւսեանք քաշուեցին դէպի Հռովմ, բայց եւ այնտեղ նոցա {համար} պատրաստ էր հալածանքը, նոքա եւ այնտեղ պիտոյ է հան

անկութիւնը, թէ ինչ կացութիւն էին որոշում իւրեանց {համար}, չէին ազատւում արգելանքից, այլ մնում էին պահապա

ռավարութիւնը ամենայն ջանք գործ դրեց կրակը մարելու {համար}, բայց զուր եղան բոլոր աշխատութիւնքը. թղթերը այր

) Յիսուսեանները երկու մայրաքաղաքներից հալածելու {համար} տրուեցաւ կառավարող ծերակուտին 1815 թուականի դեկտե

ոց պատկանեալ մասերի մէջ նահանգապետները։ Պօնդիկերի {համար} նոր նշանակուած Գեբերտ նահանգապետին ճանապարհ դնելո

" վերնագրով, թագաւորութեան ժառանգի ընթերցանութեան {համար}, որի մէջ սահմանում էր, թէ ի՞նչ դիպուածներում կարե

արող էր փրկաւէտ լինել նոցա, եւ պահպանել Գաղղիացոց {համար}, ինչ որ նա տուած էր նոցա շատ պատուականներից։

օղոսի մասին, որ հայոց ազգի եւ եկեղեցու նախատինքի {համար}, գուցէ թէ, դեռ եւս իւր վերա կրէր հայկական աբեղա

կան կամ ընկերական կեանքի պայմանները սուրբ պահելու {համար}. այդ օրից սկսած, դատապարտութեան տակ ընկաւ նա,

ս պատարագել իւր եւ ներկայ ժողովրդի դատապարտութեան {համար}: Զարհուրելի՜ սրբապղծութիւն: Հոգեւոր ա

ղ սովորին այս գաղափարին, թէ հոգեւորականք են ազգի {համար} եւ ոչ ազգը հոգեւորականների համար. ազգը ժառանգութ

ւորականք են ազգի համար եւ ոչ ազգը հոգեւորականների {համար}. ազգը ժառանգութիւն տրուած չէ Պօղոսին կամ Նիկողոս

դառն ճաշակը, եւ մի քանի րոպէ եղբայրաբար հաշիւ ու {համար} կը տեսնեն միմեանց հետ. եթէ կը հասկանան ինչպէ՛ս պ

յ է լինէր. ես եւս այս անկարգութիւնից չհրաժարելու {համար}, պիտոյ էր ընծայաբեր լինէի իմ կողմից, որ այբբենա

հարուածքը. Յիրաւի, որ մեծ բախտաւորութիւն էր ինձ {համար}, որ միեւնոյն ժամանակին ճիզուիտականների մտրակին չ

չէինք արժանանում. եթէ ո՛չ, այդ եւս կը լինէր ինձ {համար} մէկ աւելի տարաբախտութիւն եւ անվերջ մտածողութիւն:

լով. որդի, դու ո՞յ քահանայ չես լինելու, էնդուր {համար}, որ ժամագիրքը, շարականը, տաղարանը եւ այլ այսպի

ն, այժմ դէպի քեզ եմ դառնում, եթէ ասելու էիր ինձ {համար}, թէ այս ինչ անծանօթ մարդը բազմարդիւն քամիներ է փ

ւ արդար դատողութիւն իրողութիւնների մէջ: Ձեր {համար} ասում են, որ ներկարարի կարասներ ունի իւր բարեկամ

է ես եւս օգնող լինել այդ գործակատարութեանը, նորա {համար}, որ Հայաստանի ծխեալ աւերակների մէջ բաւականին հաս

ը մոռանալով: - Չէ՛, սխալ է քո ասածդ, նորա {համար}, որ պ. Շահբէգը իւրեան ամրացնելով այն դրօշակի տա

ց հնար փնտրելու նմանօրինակ դրութիւնից դուրս գալու {համար}: Այդ նպատակին հասնելու միակ միջոցը համարուեց այն

րութիւնների ազդեցութիւնից եւ որպէս դարաւոր, ազգի {համար} աղէտաւոր փորձի արդիւնք, չէր կարող տալ վարչական հ

զգը, որ բացառապէս վատթար վարչութիւնից ազատուելու {համար} էր սահմանել այդ կարգը, պատգամաւոր չընտրեց յիշեալ

ոչնչացմանը, որ իսկապէս անվնաս մի բան էր անգամ իր {համար}: Նա սպասում էր միայն մի առիթի, երբ որ կարելի կը

ր, Սարգիս պատրիարքին հակառակ համոզմունքի բերելու {համար}, եւ այդ նրանց յաջողուեց միանգամայն: Նրանք հրաւի

միջոցները ` իբր թէ հայկական գործերը կարգի բերելու {համար}: Հետեւանքը եղաւ այն, որ իր անձնական հայեցողութե

յանձնաժողով Հայկական Կանոնադրութիւնը վերաքննելու {համար}: Ալի փաշայի ասելով, վերաքննութիւնը պէտք է սահմա

թուրքերէն ` հաստատման նպատակով Դռան ներկայացնելու {համար}: Հետեւեալ կէտերը կարող են մերկացնել յանձնաժ

այ ազգը թուրք փաշաների կամայականութիւնից ազատելու {համար}: Կ. Պոլիս, 22 դեկտեմբերի 1861

շխարհ յայտնուիլը եւս բարի խորհուրդ ունէր մեր ազգի {համար} ։ Մեք տեսած ու կարդացած էինք վաղուց ահա՛, գուցէ

նն ասել, որ դա շինած է երեխաների դաստիարակութեան {համար} ՝ ցոյց տալով նեղութիւնները եւ տառապանքը յառաջացած

ածական է վարջաւորութեանը բացառականի։ Օրինակի {համար}. այս աշխատութեան 11 երեսում, փոխանակ ասելու " ն

թեան վերայ։ Բայց թո՛ղ ներուի մեզ ասել հասկանալու {համար}, որ հին լեզուի բացառականքը ամենայն տեղ է վերջաւո

աքրքիր բառը, իբրեւ ածական գործածուած անշունչ իրի {համար}, սխալ է, որովհետեւ հետաքրքիր կարող է լինել մի ն

ի պատահել են այս կամ այն պատմական դէպքերը եւ ինչի {համար} այնպիսի ընթացք եւ ուղղութիւն է ստացել հասարակաց կ

շատ փաստեր հաւաքած ենք այս դրութիւնը պաշտպանելու {համար}, բայց այստեղ անյարմար է ասպարէզ բանալ. ուրիշ ժա

ատանքի մէջ, նոր լեզուի մշակութեան գաղափարը ազգին {համար} դառնում է նոյնպէս ամուլ եւ անպտուղ, ինչպէս հին լ

բարբառի լծի տակ։ Տեղական բարբառը ազգի ընդհանուրի {համար} գործական արժէք չունի եւ նոր լեզուն այս կամ այն գա

սեփական ձեւ ու ոճով, կ՚արժէ՞ այդ քանի մի տողերի {համար} ատեան կանչել նորան։ Իրա՛ւ, պ. Պռօշեանց միայն յ

ս է կարգը կանգնելոյ " (եր. 181)։ Մենք նորա {համար} այս մէկ հատ բանը մէջ բերինք, որ իրեն իսկ հեղինակ

մասով, դարձել են վերջաւորութիւն, եթէ ծիծաղելու {համար} կարելի է այսպէս ասել, եւ շատ տեղ էլ հոլովակերտը

րութիւն են ստանում վերացական նշանակութիւն առնելու {համար} ։ Մնացած միւս դիպուածներում մենք յօժար ենք ժողովր

նք յօժար ենք ժողովրդի ընթերցանութիւնը հեշտացնելու {համար} եւ կամ ւիւնը վեվով փոխանակել, ինչպէս գրում ենք թ

ն, պատվական, հիմակվան, առվօտանց եւ այլն. անոր {համար} որ աշխարհաբար վեվ կըսենք նէ, վեվ վեվ ալ գրելու է

ան վերջաւորութիւնք բուն էական բայի հետ չ'շփուելու {համար} չէ կարելի բաժան գրել, երբ բայը գրում ենք ամբողջա

արկաների մէջ եւ այն աւելի կարճութեան եւ ճշտութեան {համար}, ապա թէ ոչ ըստ-ը ինքն իրեն այն նախադրութեանց կար

, ուրեմն խեղճ բամբիռը մնում է անգործ, թէեւ տեսքի {համար} մէջտեղ է բերվում։ Բայց անտիկեան բամբիռը չէ ուզու

ամարհել մեզ՝ կածելով, թէ մեր խօսքերը ուրիշ բանի {համար} չեն, եթէ ոչ ուրիշի գրածը դատել եւ պակասութիւնքը

առ փոխ առնենք հին լեզուից, եւ այնպէս գաղափարների {համար}, որ նոր քաղաքակրթութեան արդիւնք են եւ բնաւ նոցա

բուն հայերէն են եւ այդ բառի գաղափարը հասկացնելու {համար} մեր նոր գրական լեզուն բառ չունի կամ երկու երեք բա

ութեամբ։ Եթէ այժմեան գրագէտը մի որոշեալ գաղափարի {համար} բառի կամ ձեւի է կարօտ, աւելի լաւ չէ՞, որ մի հայ

լ եւ ուժ առնելով՝ հանրական խորհուրդ ունենալ ազգի {համար}, այլ կա՛մ մի գաւառի կը ստրկանայ, կա՛մ չորցած,

զուն, հանրականութեան խորհուրդը կորցնելով, ազգին {համար} կը լինի չեղածի պէս, իսկ ինքը՝ ազգը՝ կենդանի,

թէեւ մինչեւ այժմ ազատ չենք նորանից եւ կարճութեան {համար} ) ստիպվում ենք երբեմն գործ դնել։

ս յաւելուցու յառնել... Սաղմոս Դաւթի, Խ. {համար} 9. Ազգային սեփական դպրութիւնը էապէս հ

բարքը եւ այլ այնպիսի բարակ եւ քնքուշ բաներ, որի {համար} պատմութիւնը տկար է եւ կարօտ բանաստեղծութեան օգնու

շատէ տաճկագիտութիւնը տկար է այդ գիրքը թարգմանելու {համար} (այնտեղ շատ արաբական կամ պարսիկ բառեր կան, որ մ

ոշեանցը պրծաւ իր պարտքից, այժմ մերն է կարգը նորա {համար} հայելի դառնալ եւ ցոլացնել հեղինակին նորա սեփական

արդալ հարկաւոր չէ " Սոս եւ Վարդիթերը ", իմանալու {համար}, թէ ի՛նչ տեսակ հեղինակի հետ է կարդացողի գործը.

հովութիւն, զովութիւն եւ պտղաբերութիւն տարածելու {համար}: " Սոս եւ Վարդիթերը " դրած է. մեր առջեւ նա

նոր ուժ եւ նոր զօրութիւն չառնու իր գլխաւոր հերոսի {համար}, նախ որ այդ հերոսը տկարանում է, վրայ երկու, որ

, բայց երբ այդ վարք ու բարքի այս կամ այն մոմենտի {համար} թանձրացնում է այս կամ այն գլխաւոր բնաւորութիւնը,

անց եւ հակասութեանց կարգ ենք դնում մենք, օրինակի {համար}, հետեւեալ մի քանիքը: Այն միջոցին, երբ Վար

մ է եւ տասը կամ տասնումի տարեկանը պատրաստ է սիրու {համար} իր անձը զոհել, ուրեմն, վաղ ամուսնութիւնը բնական

րան, ամոլների մէջ սիրու գործի զուգակշիռը պահելու {համար}: Հասակի այս անաջող առքը խիստ անախորժ տպաւորութի

նք ոմանց մօտ շռայլութեան կամ ունայն պճնասիրութեան {համար} արծաթ ճարելու բարբարոս խորհուրդը, եթէ թողունք դ

են այս տեսակ կտրուկ եւ որոշ հետեւանքներ ունենալու {համար}. կամ պատճառքը պիտի աւելի սաստիկ եւ ազդու լինէին

ոչ բոլորովին փրկելու, գէթ մի մասնով պաշտպանելու {համար} ստիպւում ենք կատարելութիւն չգտնել Սօսի փեսայի կամ

ործ է դնում այդ հնարը մնացած պարապութիւնը լցնելու {համար}, որ իսպառ զանց առնելի էր, որպէս նաեւ Սօսի, իր

ինչ կարծես կարծի, էդ մի կարծի. աստուած դրան քեզ {համար} չի ստեղծել... ինչ գրուել ա էն պտի ըլնիլ. ճակա

, մանաւանդ եթէ յիշենք թէ պարզ եւ հասարակ ժողովրդի {համար} որքա՞ն վնասակար են այդպիսի բաները: Լուսաւորութեա

ռնաբարուած իրաւունքը, իր վրէժը հեղինակից հանելու {համար}, ձգել է նորան մի տրամաբանական հակասութեան մէջ:

աւոր, որ օգտակար եւ փրկարար խորհուրդ ունենայ մեր {համար}: Միջին դարերի ժանգը, որ նստել է մեր վրայ, մենք

, արիւն, կրակ, սով, խաւար եւ մահ: Սոքա են մեզ {համար} միջին դարերի բերածը եւ նոցայ բեռի տակ ճնշուած է ա

իւն է. յայտնի է թէ Ապարանը անպարանից դուրս գալու {համար} հարկաւոր էր, որ այս վերջինը եղած լինէր դպրութեան

ծ լինիլ: Բայց մենք այստեղ բառերի ծագումը քննելու {համար} չդադարեցանք. եթէ այդ մասին խօսելու լինինք, այսի

միւս բոլոր մարդիկը, այն մէկ նշանաւոր մարդու օգտի {համար}, զրկւում են իրենց ստուգապէս ունեցածից: " զի ամե

ր առաջարկելու մէջ, միմիայն մերժելու եւ չէ ասելու {համար}: Օրինակ, կրակ է եւ լոյս ունի Դրումոնդի ասած կրա

են: Այդ կրակը անցնելու (մարելու, յանգեցնելու) {համար} զուր տեղը աշխատելու ժամանակ սարսափանքով նկատեցին

նեն արգելու"։ Նա, որ այս բոլորի մեղքը ծածկելու {համար}, ինքը իր թշուառ գլխից տեսութիւնք եւ համակարգութի

թարգմանելու: Այդ գործը գրուած է հասարակ ժողովրդի {համար} եւ կարող ենք հաստատապէս վկայել, որ ամէն կարգի ժո

ան միւս ճիւղերը մշակելու կամ թարգմանելու մեր ազգի {համար}, մինչեւ որ չենթադրուի թէ ֆիզիկան ծանօթ է նորան փ

բանութեան: Լոկ, խօսքով հանդէս եկած չհամարուելու {համար}, մենք հրաւիրում ենք մեր բնագէտ եղբայրակիցների ու

պրոցներում, համակարգաբար դաս տալու կամ ուսանելու {համար} լինէր այդ մշակութեանը, այն Ժամանակ Եագէն եւ ժամէ

դուռը, որտեղից ես եմ մտնում, բաց է ամէն մարդու {համար}, եւ վկայում եմ, որ ինձանից լաւ իմացողներ էլ կան

լաւ իմացողներ էլ կան, բայց այդ աւելի վատ է նոցայ {համար}, որ ինձ պիտի ասեն, թէ իրենք վաղուց գիտեն իմ ասա

էլացիք " (թուղթ Պօղոսի առ Հռովմայեցիս, Գլ. Թ, {համար} 3): Թո՛ղ չկարծուի, թէ մենք տգիտաբար զարմա

մանակից, որ առհասարակ երբեմն-երբեմն զուարճութեան {համար} անում էին"։ Ի՛նչ խօսք է այս: Նախ, որ մեն

երբեմն երբեմն մէնամարտո՞ւմ էին նոքա զուարճութեան {համար}. այդ, առաջին անգամ լսում ենք պ. Պռոշեանցից: Գ

այոց թագաւորները Ներոնի օրը ընկնելով զուարճութեան {համար} հրապարակ էին իջնում մենամարտելու: Չենք էլ տեսնու

ենք թէ մենամարտում էին երբեմն-երբեմն զուարճութեան {համար}, ինչպէս հաւատացնում է մեզ մեր հեղինակը, բայց ի՞

մասին խօսիլն էլ աւելորդ ենք համարում, իսկ որսի {համար} ասում ենք այսքան, որ ամէն ազգ իր մանկութեան ժամա

անցել է մի անգամ զարգացման այդ աստիճանը, եւ մեր {համար} եղած է երբեմն ժամանակ, երբ ամէն հարստութեան յայտ

զան կենդանիների մորթեր եւ ոսկորներ (զէնք շինելու {համար} ): Արդէն քաղաքակրթութեան մէջ մեծ առաջադիմութիւն

ձգել նորան ուսումնական քննութեան տակ. ստուգելու {համար} նախ, թէ Փարպի գնացող ուխտաւորքը իրաւ, կատաղա՞ծ

ին, որ իր Փարպի գնալը Գարեգնի առջեւ արդարացնելու {համար} սուտ ու մուտ բաներ էր հնարում, երկրորդ, եթէ, ս

պատահել են այս կամ այն պատմական դէպքերը եւ ինչի՜ {համար} այնպիսի ուղղութիւն է ստացել հասարակաց կեանքը, որ

անգամ: Մեր այստեղ քարոզած դրութիւնքը պաշտպանելու {համար} հաւաքած ենք շատ փաստեր, բայց այստեղ, մեր հատուա

ատանքի մէջ, նոր լեզուի մշակութեան գաղափարը ազգին {համար} դաոնում է նոյնպէս ամուլ եւ անպտուղ ինչպէս հին եւ

կ: Տեղական կամ գաւառական բարբառը ազգի ընդհանուրի {համար} գործնական արժէք չունի եւ նոր լեզուն այս կամ այն գ

յս խնդիրը լուծելու: Հարկ չկայ ասել, որ այս բանի {համար} հարկաւոր է շրջանկատ ուսումնասիրութիւն մշակող հեղի

ր չկան " Սոս եւ Վարդիթերի " մէջ: Նոցա աճելութեան {համար} հարկաւոր է հող, հարկաւոր են պայմաններ եւ հնարներ

որ է այդ գեղի կեանքը, այդ բոլորը մեզ հասկացնելու {համար} իր բոլոր ջանքը գործ է դրել հեղինակը, ո՞չ միայն մ

աշն եմ (աղախին), - ասում է նա, - նրա ազիզ խաթէր {համար} թէկուզ քարափիցն էլ վեր կ՚ընկնիմ, ջուրն էլ կ՚ընկն

րն էլ կ՚ընկնիմ, հուրն էլ. նրա հրամանը կատարելու {համար} վեր կ՚առնեմ ամէն թաք ու մուրն էլ"։ Տեղն է

քո հօրն ողորմի, թէ դա Գարեգնի հրամանը կատարելու {համար} միայն ընդանում ես այդ մանուշակները"։ Բայց

բարձրախօս աղաղակը, երիտասարդ տղոց աղջիկ տեսնելու {համար} ժամի դռանը հաւաքուիլը, այս բոլորը շատ պատուական

ութեան, տղոց ճեռերի եւ ճօճանակների հանած աղաղակի {համար}, քահանայի բնաւորութեան հարազատութեանը մենք ուզու

րքեր ընկած են պատուհանիս վրայ, մեզ սարսափեցնելու {համար}: Թէպէտ մեր ազգի մասին չունինք այսպիսի գրքեր, բա

, սակայն, կատարեալ առողջութիւնը կամ առողջանալու {համար} աշխատելը աւելի լաւ: Աշտարակ գեղի հասարակաց

աւ դեղձը, չի՞ հարկաւոր տանի՞նք. էս հո մենակ մեզ {համար} չի՞. սաղ աշխարհքի օրէնքն ըտենց ա. դու քու բարու

, տա՛ր գոմումդ պահի, խոտ, գարի տու՛ր, մովրովի {համար} ճուտ տար. իշխանների տանն ա վեր գալի, աղքատների

սկացողութեանց սխալականութիւնը, որ ամէն կարդացողի {համար}, իսկի մեղադրանքի կարգում էլ չեն: Սօս եւ Վարդիթե

բարեկամ Գարեգնի ձեռքը, որ մի փոքր հանգստացնելու {համար} տարաւ իր տունը (եր. 107-109): Նա, խաղող դնել

ան են... թէ որ նրանք ոնց որ էս մատաղ հաւաքելու {համար} են աշխատում իրանց բան ու գործին կենային, հիմի ամ

Պահուածի էլ մետաքսը, միայն տան մէջ գործածելու {համար} է. " վատէրը կ՚եփենք կազ կը շինենք, լաւն էլ խիաթ

նքն էլ երեսի վրայ ընկած: Ստոյգ է, որ այդ բաների {համար} խօսող ասող էլ չկայ, գիտութիւնը ոտք չէ կոխել Հայա

եթէ սոքա լինին, որով ճեմելիքի վրայ ման եկողների {համար} աւելի քիչ կը լինին քան թէ այժմ: Տարապայման

հլա էն գնալն ա, ինչ գնացել ա ", - օշականցի կնոջ {համար} է ասում հեղինակը (եր. 120): Թուրքը ունի սորա

րկուքն էլ անզգայ Բեթհովենի սիմֆոնիներին, երկուքի {համար} էլ Մոցարտի Դօն Ժուանը " ձայն բարբառոյ յանապատի "

չենք ուզում երկար խօսել այս մասին, որովհետեւ մեր {համար} աչքի յայտնի ճշմարտութիւն է այս: Սակայն, չե

րքը որովհետեւ այսպէս է ասում, ես նորան չնմանելու {համար} պէտք է, որ գործ չդնեմ այդ ձեւը, ասել մենք չենք

յց ի՛նչ խօսիս: Մարդ խոցելու կամ վիրաւորելու {համար} չէ մեր այս խօսք ու զրոյցը այս մեր հայեացքն է, մե

ունքից ու նոցա տեղը գնել թէեւ սեփական, բայց ազգի {համար} մեռած բառեր: Կարող ենք մխիթարուել միայն նոր

տեղ-տեղ էլ ամբողջ ազգի ոգու եւ ձեւի հետ: Օրինակի {համար} գնում ենք այստեղ նորա " Ջան գիւլումը " (եր. 74

ան " աշխատութեան ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՏՈՒԱԾ ԱՍՒՈՒՄ Է ԼՍՈՒԵԼՈՒ {ՀԱՄԱՐ} Մի մարդ ունէր մի կին, որ միշտ կռւում էր դրացի

երին մի պարզ եւ յայտնի ճշմարտութիւն ապացուցանելու {համար} պիտոյ էին այդքան խօսք, վկայութիւնք եւ օրինակներ

սումն ազգի մէջ, ինչպէս հայոցն է, հանդէս հանելու {համար} խռկել են իւրեանց ուղեղի մէջ քանի մի հին լեզուի մե

մի հին լեզուի մեռեալ բառեր, եւ այս դարձել է նոցա {համար} մի սիւն, թէեւ՝ շատ խախուտ, որին թիկն տալով՝ կ

ո՞րտեղ է տեսնուած, որ մի սառած մարդ ջերմացնելու {համար} նորան դնէին սառուցի մէջ։ Այն ողորմելին ի՞նչ ջերմ

լսելու, թող լսէ. պատճառ, որ ասւում է լսուելու {համար} ։ Մինչեւ հայոց Ազգի հեղինակքը իւրեանց նպատակը

յս խօսքերը լսելու. Պատճառ, որ ասւում է լսուելու {համար} ։ Ազգը լուսաւորելու համար հարկաւոր չէր ոտանաւո

որ ասւում է լսուելու համար։ Ազգը լուսաւորելու {համար} հարկաւոր չէր ոտանաւորներ եւ ոչ խրթին եւ հին հայախ

ինչ որ գործ է դնում հին եւ մեռած լեզուն սովորելու {համար}, գործ ածէ հարկաւոր գաղափարներ ստանալու մասին։ Չ

ւնակուի հազարաւոր տարիներ եւ սորանից յետոյ, սորա {համար}, որ միայն այս պարոնները իւրեանց աննշան կեանքի մէ

րեւում էր իւր հին լեզուովը, արդեօք կարո՞ղ էր իւր {համար} դատաւոր գտանել հասարակութեան մէջ, արդեօք նորա գր

ների վերայ, չէ կարելի բացայայտել, իսկ թէ ինչո՞ւ {համար} խառն եղել է գերապատիւ Նազարեանցի խօսուածքը գրոց լ

ը ընդհանուրի անպիտան անդամն է։ Ասւում է լսուելու {համար} ։ ԵՐԿՐՈՐԴ ՀԱՏՈՒԱԾ Գլ. VI Նոր լեզ

եւ հին ժամանակի ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրելու {համար}, ինչպէս Պոմպէյի աւերակներում վերականգնեցին բանաս

թէ գործ է դրւում հին լեզուի իրաւունքը ջատագովելու {համար} ։ Անշուշտ, այն գեղեցկութիւնը, որին մասին մենք խ

, իսկ հին լեզուն վաղուց թողել է նա, ուրեմն նորա {համար} հին լեզուն գեղեցիկ չէ։ Բայց բոլորովին աւելորդ է

ւմ էր, առանց ուրիշ խորհրդի, միմիայն գեղեցութեան {համար} ։ Գեղեցիկ պատկերի, գեղեցիկ արձանի վրայ նայելով՝

ւ այսօրուայ օրս մեր բոլոր պէտքերը նա է հոգում մեզ {համար}, իսկ հին լեզուն հիմիկուայ հայի համար դարձել է Փա

հոգում մեզ համար, իսկ հին լեզուն հիմիկուայ հայի {համար} դարձել է Փարիզեան տարազահնարի շորը, արջային շրջա

ինք մեր եւ մեր զաւակների կենդանութիւնը ապահովելու {համար} ։ Ո՞րը աւելի շուտ կարող է մեզ կշտացնել, մեր առող

ղիշէի ոճով ու լեզուով։ Յայտնի է, թէ ներկայ Հայի {համար} անհնար է այս, որովհետեւ նա չգիտէ այն ձեւ ու ոճը

չգիտէ այն ձեւ ու ոճը, նոյնպէս անհնար է Իտալացու {համար}, որովհետեւ լատինախօսութիւնը վաղուց արդէն թաղուած

տնի է, թէ եւրոպական մուզէօնների եւ անտիկասէրների {համար} շատ բարձր գին ունին, բայց, չնայելով սորա վրայ,

մ են եւ ճանաչում են, ու Չելլինու հրաշալի գործերի {համար} քեզ հաց չեն տալիս, ո՛րը կարող է քո պէտքերին ծառա

ը պէտքերի հետ միասին կորած են եւ չկան ներկայ Հայի {համար}, բայց եւ նոր լեզուն ունի իր կենդանի եւ շարժուն ձ

է՛ նոր լեզուն, քան թէ այն պատճառներին, թէ ինչու {համար} չէ կարելի առաջ տանել նոր լեզուի մշակութիւնը հին լ

պիտի եւ նոր չափով չափուի. մեր հնասէրի չափը նորա {համար} կա՛մ կարճ է, կա՛մ երկայն։ Բայց, լսում ենք,

պատճառով դիմում ենք դէպի նորա օգնութիւնը։ Ինչի՞ {համար}, լորը եւ մանանան թողած, Եգիպտոսի սոխ ու սխտորն

էր յիշում Իսրայէլը։ Յայտնի է, թէ մեզ ամեններիս {համար}, մեր ներկայ հասկացողութեան եւ ճաշակի համար աւելի

ներիս համար, մեր ներկայ հասկացողութեան եւ ճաշակի {համար} աւելի ազնիւ եւ աւելի նախընտիր են լորը եւ մանանան

ր համարուած լորը եւ մանանան չէին կարող բռնել նորա {համար} Եգիպտոսի սոխի եւ սխտորի տեղը։ Կարո՛ղ ես քո կամքո

ուածները, եթէ այս բոլորը հերիք չէին նաեւ Ահարոնի {համար}, որ նա ոսկեղէն հորթը չձուլէր, քո հրամանը կամ պա

յտնի է, թէ Եհովան շատ վաղ էր մի այդպիսի ժողովրդի {համար} եւ այնքան վաղ, որ նաեւ հազար տարի ետքը Իսրայէլի

ով բառերի ձայնաւորքը թողնել, կամ ձայնը չլսուելու {համար} ակռաները եւ պռոշները սխմած երկար ձայնաւորները դէպ

եամբ իր կարիքը յայտնելով մերձաւորին՝ գտնում է իր {համար} օտար աչք, օտար ձեռք ու ոտք։ Ստո՛յգ է, չեն սոքա

որ մարդկութիւնը արիւնի գնով մշակել էր, չեն նորա {համար} ։ Նա չգիտէ մինչեւ անգամ, թէ ի՛նչ է ինքը, ի՛նչ պ

ւ ո՛ւր է գնում։ (Թէեւ այս բանը եւ շատ ուրիշների {համար} տակաւին գաղտնիք է, բայց գոհութիւն բնութեան, օրէ

դանիքը, եւ այս է նորա էութեան գագաթնակէտը։ Նորա {համար} չկայ բարոյական խնդիր։ (Եթէ գիտեն սորանից աւելի

երի ամենակատարեալը. եթէ օրանգութանգի կամ կօրիլլի {համար} կայ բարոյական խնդիր, ապա ուրեմն կայ եւ մունջի հա

ար կայ բարոյական խնդիր, ապա ուրեմն կայ եւ մունջի {համար}, բարոյական խնդիրը կարող է լինել միմիայն լուսի մէ

նի էր նորան միայն նորա անկեղծ եւ անխարդախ լինելու {համար} ։ Թո՛ղ նորա ուրիշ արժանաւորութիւնքը։ Ո՜րքան սաստ

ղութիւնք, հասարակաց ձեւ ու ոճ այդ ըմբռնողութեանց {համար} ։ Թող յատկութիւնքը, որ շատ անգամ սխալ, քան թէ ո

ղովրդին՝ դառնար մի բանալիք՝ լուսի դուռը բանալու {համար} ։ Եւ դեռ հերիք չէր, եթէ բարբառները առանձին առ

որ դեռ այդ երկու բարբառքն էլ բնաւ իրենց մթնոլորտի {համար} անգամ իսպառ հասարակաց դարձած չլինելով, նոցա միաւ

նինք. միգուցէ Թիֆլիզի վարձաւոր լալականների ձայնը {համարած} լինիք ձեր վառ երեւակայութեամբ Մուզայի Մասեաց դարե

որա ամէն մի քայլը, ամէն մի շարժուածքը հաշուած ու {համարած} էին, որպէսզի, մի փոքր ծառայութիւն բարքի տալով ի

թեմիս հրովարտակաւ իւրով յանուն իմ, ի 9-էն ամսոյս {համարաւ} [բաց] առաքելով ընդ այնմ եւ զճանապարտական անցաթուղ

րութիւնն ընդ հրովարտակի իւրում ի 29-էն նոյն մարտի {համարաւ} 218, առաքեաց առ իս զպատճէն պատասխանւոյ նոյն Բարս

էդ կոնդակ օրհնութեան երեքտասներորդէ ամսեանն Մարտի {համարաւ} 132, զոր ընթերցեալ բազում մխիթարութեամբ՝ խնդացի

ի Ձերոյ, տողելոյ առ նոսա ի 6-էն Հուլիսի այսր ամի {համարաւ} 370, եւ առ ի պաշտպանել զիրաւունս ազգին անտեսեալ

կոնդակի նորին վեհափառութեան առ Ձեզ ի 6-էն Յուլիսի {համարաւ} 370, քաղցի պարտականութիւն համարեցի ինձ յանդիման

18 ամսոյս հոկտեմ[բերի] Սինօդն հրովարտակ գրէ առ իս {համարաւ} [բաց], յորում երեւի գայթ ի գայթ եւ կցկտուր իմն վ

լ կաթողիկոսի ամենայն Հայոց ի 14-էն այսր Հոկտեմբ. {համարաւ} 504, առ նորին պայծառափայլութիւնն գլխաւոր հրամանա

ցաւ թուղթն այն եւ անցուցեալ եղեւ ի մատեան դիւանին {համարաւ} 1302: Նորին պայծառափայլութիւն տէր փոխարքայն

ւթեամբ, յառաջներորդ թուականէ ասացեալ նոյեմբերի, {համարաւ} 1303, գրեալ առ պ. նախարարն արտաքին գործոց տէրու

այաբանութեամբ եւ անցուցեալ եղեւ ՚ի մատեան դիւանին {համարաւ} 1302: Նորին պայծառափայլութիւնն, ՚ի յարգանս մ

շտօնական գրութեամբ յառաջներորդէ ասացեալ նոյեմբերի {համարաւ} 1303, գրեալ առ պ. նախարարն արտաքին գործոց, ի Պ

գրութեամբ ՚ի Կալկաթայէ ՚ի 12/24 Յունիսի այսր ամի {համարաւ} 88 յայտնեցի ձեզ զամենայն, որ ինչ յայնժամ գիտէի,

ւոր Ադմինիստրադորին Հագ ՚ի 14/26 է ամսոյն յունիսի {համարաւ} 977, որով ծանուցանէ, թէ զամենայն զթուղթսն ստացե

օրէնսգէտ Պայլի, յ2էն Օգոստ. (ըստ նոր տոմարի) {համարաւ} 96, յաղագս ստանալոյ յինէն զ700 ռուփիս վասն գործո

14. Ստացագիր պ. օրէնսգէտ Պալիի 17/29էն Օգոստ. {համարաւ} 104, վասն ստանալոյ յինէն զ350 ռուփիս ի պէտս երկո

լ յիմաստնոց Հայոց, որք չկամ ին անգամ զթիւ դարուն {համարե} ալ զգալ թէ դարս ներկայ չէր հինգերորդ, այլ իննեւտ

: Ի Ձէնջ ունիմ այսօր զօրհանապազն հաց, ընդ Ձերով {համարեա} ՛ յարկաւ ժողովեալ էի իմս օտարութիւն եւ Ձերով սատար

թէ ամսական 10 ռուփի միայն յաւելեալ է յարդիւնսն, {համարեա} ՛ ի քառասուն ամաց հետէ. մինչ ամենայն ինչ կրկնապատ

ն, եւ գլխաւոր հրապարակը, այլեւ միւս եկեղեցիների {համարեա} թէ միաչափ հեռաւորութիւնը կենտրոնից, սորա չորս կո

, մանաւանդ, որ գտանւում էին քաղաքի կենտրոնում, {համարեա} ՛ թէ բոլորը քարից ու աղիւսից շինած: Եկեղեցիքը, ո

ծ է մեծ փոփոխութեան: Այր մարդիկ զգեստաւորւում են {համարեա} ՛ թէ եւրոպական ձեւով, բայց կին մարդերի մէջ, մանա

մանաւանդ, Յունուարից յետոյ, մինչ նաւարկութիւնը {համարեա} ՛ թէ անկարելի լինելով, հարկադրուած կը լինիմ ամբող

մօր վերջին խօսքերը՝ վրէժ, վրէժ: Խեղճ Ազուչենան {համարեա} թէ խելակորոյս շտապում է այրել կրակի մէջ կոմսի որդ

խափանարկու էր նորան՝ ինձ տեսանելու: Թուլութենից {համարեա} թէ վայր ընկնելով՝ նստաւ արօտի վերայ: Նորա կերպա

Բայց ականջ դնող չեղաւ իմ բողոքին։ Նոցանից մինը, {համարեա} թէ բռնութեամբ յափշտակելով իմ մօտ գտանուած բոլոր ա

նից պատճառուած աննկարագրելի ֆիզիկական թուլութիւնը {համարեա} ՛ թէ զրկել էին ինձ կարողութենից գրիչ ձեռք վեր առնո

կարողանամ նկատել նորանց, մանաւանդ որ այդ բաները {համարեա} թէ յարակցութիւն չունին իմ նուիրական ազգային խնդիր

աւելի է այն առասպելը, որ հեղինակը տալիս է ազգին {համարեա} ՛ թէ հալած իւղի տեղ՝ պատմելով, թէ Մոնգոլները երա

ազգային վարժարանի պահպանելը կամ փակելը ներկայումս {համարեա} թէ հասարակաց խօսակցութեան նիւթ է Տաճկաստանում: Ո

ական հանդէսք: Թիւրքիայի Հայ օրագիրքը եւ լրագիրքը {համարեա} թէ ամենայն ամիս հրատարակում են այս կամ այն հրատար

ին: Մինչեւ այժմ մեք, խօսելով այս բաների վերայ, {համարեա} ՛ թէ խարխափել ենք մի խաւար գետնափորի մէջ, իսկ երբ

ասում, որ, մի կենդանի, հոսանուտ բան լինելով, {համարեա} թէ ամենայն րոպէ փոփոխութեան եւ նորոգութեան տակ է

ով նորանց գերմանական լեզուի վերայ։ Անցանում է {համարեա} թէ մի տարի ժամանակ։ Աբովեանը, մանաւանդ որպէս աշ

տնեղութիւն եւ ձանձրոյթ. արք եւ կանայք ամենայն օր {համարեա} թէ երեք անգամ կռւում են միմեանց հետ, եւ ամենեքին

ւարութեամբ կանգնում էր ոտքի վերայ եւ որի լեզուն, {համարեա} թէ փայտանալով, հազիւ հազ շարժւում էր բերանի մէջ

: Նոքա երեխայութենից սկսած դրացի էին միմեանց, եւ {համարեա} թէ միասին աճելով, եղբօր պէս վարւում էին մինչեւ ա

- Չգնաք, չգնաք, աղաչում եմ, - գոռաց ծառան, {համարեա} թէ արտասուքը աչքերում, - այդ վնասակար կը լինի եւ

ան ուղղութենով սեւ գծեր: Նորա ալեխառն մազերը {համարեա} թէ դեղնած էին բոլորովին եւ այդ անկանոն գունափոխու

րը բուի կտուցի նման կեռացած դէպի վերին շրթունքը, {համարեա} թէ ծածկւում էր թաւ ընչացքի մէջ, որ նոյնպէս դեղնա

ւնը երեւեցաւ եւ դէմքի ուրախ ցուցակութեան մէջ, որ {համարեա} թէ գտանւում էր մի ջերմախտական-ցնցողական վիճակում

րակոյս քո յօժարութիւնը եւս հարկաւոր է, այստեղ ես {համարեա} թէ ոչինչ եմ: - Ի՞նչ բաներ են ապա, - հարց ար

Ահա այս քաղաքը գալով կոմս էմմանուէլը ման էր եկել {համարեա} թէ բոլոր փողոցները, տեսել էր բոլոր եկեղեցիքը, վ

պսակից եւ մեռեալից, բայց մկրտութիւնը եւ պսակը, {համարեա} թէ ոչինչ արդիւնքի աղբիւր չեն. քսան կոպեկ, երբեմ

ւմ են ներգործելուց: Աչքը, տեսողական գործարանը, {համարեա} թէ սառչում է, եւ այն րոպէին նորա վերայ ընկած ճառ

: Սա մի անախորժ զգացողութիւն է, որ մարդը ձգում է {համարեա} թէ մի տեսակ կատաղութեան մէջ. եւ ամենասիրելի մարդ

սի Թովմասի բակը: Արդէն երեկոյեան ժամը ինն էր {համարեա}, եւ շամանդաղը սկսում էր փոքր առ փոքր գետինը առնո

նայքը: Խեղճերը բոլորովին անկիրթ եւ անդաստիարակ, {համարեա} թէ ապրում են միմիայն բուսական եւ շնչական կեանքով

կերը, ցած իջայ պատից նորա բակը եւ որովհետեւ միշտ {համարեա} բաց են նորա ախոռի դուռերը, խնամով ընկղմեցի պատկե

եմ ամառանոց, - ասաց տիկինը, - արդէն ժամանակ է. {համարեա} թէ ամբողջ քաղաքը բնակւում է այժմ ամառանոցում, իս

ասա՛ ինձ, որ ես եւս իմանամ: Թիւթիւնճի-օղլուն {համարեա} թէ վիրաւորուած էր Շահումեանցի հարցմունքից. պատճա

ճաղատ ճակատից եւ խորշոմեալ երեսից, պիտոյ է լինէր {համարեա} թէ վաթսուն տարեկան. ուրախ բնաւորութեամբ, բայց զ

էպի նոյն չափով ջերմութիւն, որով նորա տկարութիւնը {համարեա} ՛ թէ կրում էր իւր ճակատին ջերմախտի կնիք: թիւթիւնճ

անցաւ, Թիւթիւնճի-օղլուն չէր երեւում: Մանուշակը {համարեա} ՛ թէ կորուսել էր ինքն իւրեան: Միշտ այսպէս է պա

արի մէջ, այլ՝ երկու աղբիւրից։ Առաջին աղբիւրը՝ {համարեա} ՛ թէ հայկական՝ պապականութեամբ կեղծաւորուած, իսկ

դա ունէր իւր մեծ խորհուրդը մարդկութեան համար, դա {համարեա} թէ մի միջոցական, փոխանցական վիճակ էր մարդկութեան

ան կարգերից, որ երեւել են աշխարհի երեսին եւ այժմ {համարեա} ՛ թէ անհետացել են, ո՛չ մինը չ'ստացաւ պատմութեան մ

հեռացաւ դէպի մի այր, ուր անցուց քանի մի ժամանակ {համարեա} ՛ թէ առանց կերակուր ուտելու։ Կասկած չ'կայ թէ նա կ

ան արգելառիթների։ Փարիզ հասանելու ժամանակ նա {համարեա} ՛ թէ այնքան բան գիտէր, որքան Բարսելոնում։ Նորա ք

իւր մտքովը եւ բանականութենովը, ո՛չ երբէք։ Կարգը {համարեա} ՛ թէ կրկնում է իւր պատմութեան մէջ հիմնարկողի կեանք

Յիսուսեանները նորադարձերին թոյլ էին տալիս կատարել {համարեա} ՛ թէ բոլոր հեթանոսական արարողութիւնքը, համարեա՛ թ

ել համարեա՛ թէ բոլոր հեթանոսական արարողութիւնքը, {համարեա} ՛ թէ թողնում էին նորանց իւրեանց հին կրօնի մէջ՝ քա

ի, դաստիարակ դարձաւ Կայսերական Աթոռի ժառանգին եւ {համարեա} ՛ թէ ազատակամ կառավարիչ երկնային թագաւորութեանը։

ում էր աւելի քան թէ քսան միլլիոն տալլեր եկամուտ. {համարեա} թէ սորա կէսի չափ բերում էին Հնդկաստանի եւ Չինաստա

նի ներգործութիւնը ազգի վերայ շատ անչափելի մեծ է. {համարեա} ՛ թէ ամբողջ ազգի հոգին կրթւում է եւ դաստիարակւում

ուր նոր հայախօսութիւնը, որ ծանօթ էր եւ հասկանալի {համարեա} թէ մեր ամբողջ ազգին, ուր եւ գտանուէին սոքա. ապա

, վասն մտանելոյ ի հոգեւոր կոչումն, որովք եւ ազատ {համարեալ} կարեմ զխիղճ իմ յապագայ կեանս իմ, եթէ այլ ազգ լից

այն] հիման եւ ուշադիր լինելոյ որպիսութեան գործոյն {համարեալ} էին զայն աւարտեալ եւ մատուցեալ զրկողին զմեզ զամեն

կաթողիկոսն եւ սրբազան եպիսկոպոսն Եղիազար իրաւունս {համարեալ} զառաջին զայն որոշումն եւ զխնդիր իմ որպէս զխնդիր ե

պք, առ ` անձնասիրութեան եւ փառասիրութեան իւրեանց {համարեալ} եւ քարոզեալ են զանձինս գերադաս քան զամենայն եպիսկ

յաստանի ոչ կամեցան եւ զսորայս պսակել պատմութիւն, {համարեալ} զնա հակառակ Քաղկեդոնական ժողովոյն: Տպագրութիւն ս

անակ իւր յաջողաշարժութեամբ պրծնում էր սատանայից ` {համարեայ} թէ նորա ձեռքի տակից դուրս սահելով: Այս անկարգ գո

առակուեցանք Փարիզումը այդ խօսքին եւ դատապարտեցինք {համարեայ} թէ բոլոր օրագրութիւնների մէջ: Այդ խօսակցութեան ձ

թուուտ է դարձել... Այժմ հոկտեմբերը վերջանում է {համարեայ}, ամենայն տեղ գինիները վաճառուած են, չգիտեմ, թէ

ջ: Իսկ այս միջոցին Մանուշակի 18 տարեկան լինելը, {համարեայ} թէ պաշտօնական լուր էր այն փողոցի պառաւների բերանո

նք Աստուած ի՛նչ կը տայ, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն, {համարեայ} թէ բարկացած, - դու ի՞նչ ասացիր, - յաւելացրեց նա:

, որ ոչ ոք ոչինչ չհասկացաւ, պատճառ, Շահումեանցը {համարեայ} թէ ներս մտածովը ողջունեց եւ տիկին Թիւթիւնճի-օղլու

հումեանց: Մանուշակը, կարդալը աւարտելով, {համարեայ} թէ գունաթափուեցաւ. նամակը չէր պարունակում իւր մէ

կ հիւթը թողնում է իւր հետքից: Բերանները մեծ, {համարեայ} թէ մինչեւ այնքան, ուր ծնօտը կապւում է գանգի հետ

երանի մէջ ոչ մի ատամ չկար: Երկայն եւ չոր քթերը, {համարեայ} թէ կցած էր կզակներին, ականջների վերայ երեւում էի

տքերին եւ աչքը չէր հեռացնում նոյնպէս պտուկից, որ {համարեայ} թէ կրակ էր դարձած, եւ որի միջի հեղանիւթի եռալու

եւ ոչ բացասական նշան: Նա բաւական սառն կերպով եւ {համարեայ} թէ իւր սովորական անհոգութենովը հանեց գլխարկը, իս

եղ գլուխս ունէր, եւ հաստ խելապատակ, ի՞նչ ասեմ, {համարեայ} թէ լի էր օդային հանճարեղ պարառութեամբ, ինչպէ՞ս գ

րենից թարգմանված ենթադրել, եթե իսպառ անընդունելի {համարել} " Ճառընտիրների " մեջ այդ բանը Աբրահամին վերագրվել

ղղութիւն. ամենայն բան, որ վերաբերում էր ազգին, {համարել} գովելի եւ արժանի ուշադրութեան եւ այդ ճանապարհով ո

րա գործերը: Այդ իրողութիւնը, ահա, Պ. Բէգզադէն {համարել} է ինձ մի մեծ վատաբաղդութիւն, իսկ իւր համար մի ծա

ւելով նորա անպիտանութենից, որի գործելու ժամանակը {համարել} էինք մեր կեանքի ամենաերջանիկ րոպէներից մինը:

կերտներին ուրանալ իւրեանց բուն եկեղեցին, հարկ են {համարել}, խոյս տալով յառաջանալու անախորժութեններից, չընդ

Օրագրերի այսպիսի անհաստատութիւնը չէ պիտոյ յանցանք {համարել} հրատարակողներին։ Մեր ազգի մէջ, ինչպէս վերեւում

ցութեան քամակից, եթէ մեր ցանկութիւնը լինէր սուրբ {համարել} ամենայն հնար, որ ձեռնտու էր թէ՛ մեզ սիրելի կացու

ահատակը, երբեւիցէ կարող էր իւր անձնականը գերադաս {համարել} եկեղեցական օգուտից: Այդ երանելի եւ սուրբ Կաթ

: §3. Սկայորդու տարածած լուրերը աւելորդ էինք {համարել} մերժել. պատճառ, մեզ քաջ յայտնի էր նորա հրատարակ

Եւ մինչեւ ո՞ր աստիճան, մինչեւ ո՞ւր. մինչեւ ամօթ {համարել} իւրեան ձեռք պարզել մի ուրիշին, մինչեւ զոհ համարե

ամարել իւրեան ձեռք պարզել մի ուրիշին, մինչեւ զոհ {համարել} խօսակից եւ հանդիսակից լինել մի ուրիշին...:

է Այվազովսքին, թէ ընդհանրական ժողովք միշտ առաջին {համարել} են միշտ զպապն Հռովմայ, իբր զյաջորդ առաքելոյն Պետ

: Ո՛չ կամիմք վերջանալ ՚ի հայութենէ, եւ պակաս ինչ {համարել} քան զքաջ նախնիս մեր, որ հազարօք եւ բիւրուք անկան

իւ, այնքան համեստ է եւ բարեհոգի, որ չկամի երբէք {համարել} իւր խօսելու ոճը " ամեն տեղ զուտ ոսկի, այլ հոգով

դ, եթէ սա լինէր ողջամիտ անձն, պարտ էր նախապատիւ {համարել} ազգի օգուտը, քան իւր սեփականը եւ երբեք յանձն չառ

ւ այն խօսքերը, որ մի նոր հիմնարկութիւն կարող էին {համարել} տալ նորան յանձուած վանքը։ Աւելորդ է ասել, որ մե

մակի կարդալը, սկսեց ծանր կերպով եւ մտածողութեամբ {համարել} ․ հարիւր քսան, տասն եւ ութն եւս, հարիւր երեսուն

ա պարապում է եւ զանազան գրեանք կարդալով: Նա միշտ {համարել} է իւրեան, եւ այժմ եւս համարում է ազգասէր պարոննե

լու իւրեան ազգասէր, ի՜նչ մի դժուար բան է ազգասէր {համարել} իւրեան կամ համարուել ուրիշների աչքում: Ես այս խօ

մը, եւ յետոյ ճաշի ժամանակը կորուսանելով, լաւ էր {համարել} մտանել Բարբոյի պանդոկը, եւ մի փոքր կաղամբով միս

ղ կրելով թշնամուց, թողել էր իւր դարանը եւ լաւ էր {համարել} պատսպարան գտանել անմարդացած փողոցի մէջ: Ճշմար

անուշակի ձեռքը, - եւ այս օրից, դու կարող ես ազատ {համարել} քեզ Աղուանեանցի հետ ամուսնանալուց. ես շուտով կը

ալով գնալ, ահա մի պառաւ, ինչպէս Մանուշակ դայեկը {համարել} է ծննդականի մայրը, գալիս է նորա մօտ, ասում է,

ուած Կարգը իւր քաղաքականութեամբ կարելի է նշանաւոր {համարել}, այն ժամանակ Կարգը առաւել երախտապարտ է քան թէ հի

Հոգեւոր անձինք, եթէ մինչեւ այժմ իւրեանց անձը {համարել} են ազգին անպատասխանատու, թող սյժմ սովորին համովի

լութիւն խոստովանիլ հին լեզուն տիրապէս եւ աղճատանք {համարել} նորը դրականապէս: Ի՞նչ պիտի պատասխանեն մեզ, եթէ

այնպիսի ոճ, որ իրա՛ւ, կարելի է թուրքից առնուած {համարել}, ինչպէս. " հլա էն գնալն ա, ինչ գնացել ա ", - օ

ակութենով սնունդ առած լինելով, աւելի նախընտիր են {համարել}, որ իւրեանք փառաւոր մարդերի կարգումը երեւէին հին

ման էր, ինչպէս պոռնիկների մեղքը թեթե՛ւ եւ չնչի՛ն {համարելը} ։ Բայց ե՛ս, իմ կարողութեան չափով, Յունական գ

ակս արժան համարիմ տողել աստէն զքննութիւն իմ, յետ {համարելոյ} եւ թուելոյ զամենայն զքարինս գայթակղութեան, եւ յե

զարմանալի է, որ դուն ինքդ, ինձի՝ ձեզի մոռացող {համարելով}, քեզի միշտ սիրով ցույց կուտաս եւ կասես, որ եկող

որ այն մարդիկ չեմ հարցրել, որ ինձ օտար էր, ամոթ {համարելով}, բայց պարոն Իվան Խրիստոֆորովիչ Ալաճալովից կարող

պաշտպանութիւն Այվազովսքւոյ, այնինչ Սինօդն հերիք {համարելով} զտարապայման անհամաձայնութիւն բովանդակութեան յայտա

աւուրց իբր տասնից կամ աւելի եւս: Ուստի ազատ {համարելով} զիս յայսմ հետէ ՚ի յանձնարարութենէ աստի, զապագայ

ած են այլ Բարձրագոյն հրովարտակներով, որ, պատշաճ {համարելով}, արձանագրեցի Յիշատակարանիս մէջ: Հրովարտակ Մ

էս այդ առաջարկութիւնը, նոյնպէս եւ Լէոնորան՝ լաւ {համարելով} մեռանել, քան թէ տեսանել իւր սիրականը երիտասարդ կ

ւթեանը՝ առողջ փիլիսոփայութեան առաջին ընդդէմ գործ {համարելով} ազատութեան կորուստը, երկրորդ՝ փիլիսոփայութիւնը

ներից եւ երեւոյթներից: Այսքան ծանօթութիւնը հերիք {համարելով} իմ հայեացքի եւ սկզբունքի մասին՝ շարունակում եմ խ

լ է դրամական վարձատրութիւն"։ Պարտականութիւն {համարելով} մեզ հրատարակել այս իրողութիւնը՝ չենք կարող չյաւե

այդ բաների վերայ խօսելու միտք չունինք՝ լռութիւնը {համարելով} ամենարդար դատապարտութիւն այդպիսի պակաս եւ անկազմ

ի գրքից, մանաւանդ՝ քննութեան արժանի առաջին բանը {համարելով} հանդէս հանել տպագրութեան սխալները: Ամենայն յ

։ Իմ ամենայն կայքն տասն եւ վեց բաժին եւ կամ մասն {համարելով}, ի նոյն տասն եւ վեց մասնիցն ութն մասն վաղֆ արարի

ուրեմն եւ՝ արժանաւորութիւնը։ Վասնորոյ, աւելորդ {համարելով} այս մասին երկար բարակ քարոզ կարդալ, պարտականութի

որապէս ծածկել իւր համակրութիւնը Յիսուսեանց հետ եւ {համարելով}, թէ աշխարհքում, բացի Մխիթարեան միաբանութենից,

, ես երեք շրջանի մէջ ամփոփեցի նորա անցքը: Առաջին {համարելով} գործարանի հիմնադրութենից մինչեւ վերակացուի հրաժար

դարձեալ գթալով, ներել էր մարդասիրաբար, բաւական {համարելով} արտաքսել նորան իւր երեսից եւ հոգեւոր գործերի պաշտ

բնութեան մէջ, բայց կարդինալը իւրեան ձեռնտու մարդ {համարելով}, սորան մետաքսի գործարանը բերեց: Սորա բոլոր գործ

եցաւ յառաջ տանել խօսքը: Ես եւս անքաղաքավարութիւն {համարելով} ստիպել նորան, առա նորա հրաժարական ողջոյնը, նա ի

պառնալով մեզ բոլոր դժոխքի արհաւիրքը: Երբ, կատակ {համարելով}, մեր բարեկամի խօսքը մերժեցինք, այն ժամանակ ցոյց

) աստուածային բանի քննութեանը պարապեցան։ Մեծ շահ {համարելով} իրենց անձերին երկնաւոր խօսքը՝ միշտ պատրաստ ունեց

կերով, որ չհաւնելով եւ իբրեւ մեղաւոր եւ մաքսաւոր {համարելով} ՝ ինձ հալածէր։ Յիշելով, ասում է, մի անգամ մ

աջինը, որ երրորդ է կոչել իր Պատմութիւնը՝ առաջին {համարելով} Ագաթանգեղոսի եւ երկրորդ Փաւստոս Բիւզանդացու գրածն

հիմնուած լինելով նորա տեսութիւնքը, կեանք տեսանել {համարելով} միմիայն սահմանների գլխում, չէ մտածել երբեք իւր ո

ական, կամ գնած պատիւների մէջ. եւ դուք, գերադաս {համարելով} ձեզ, քան թէ ձեր եղբայրը, տեղի՞ք ունէիք բամբասել

ը այն բանի մէջ, որ դու կասկածում ես իմ սրտիցը եւ {համարելով}, թէ ամուսնանալ խնդրում էի քո հետ, քո անունի եւ

ղերից: Տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն, յաջող ժամանակ {համարելով} իւր նանրահաւատութիւնքը հանդէս բերելու, համաձայնե

ր հերքում բժշկի օգտակարութիւնը, այլ առաւել ստոյգ {համարելով} պահում էր նորան, գործ դնել նեղութեան մէջ, եթէ Ա

, որ նորա միաբանութիւնը նորանից յետոյ, նախապատիւ {համարելով} այս ձեւաւորութիւնը, քան թէ իւրեանց Հիմնադրի բուն

ին եւ հետք այժմեան նոր հայախօսութեան: Աւելորդ {համարելով} մեզ յիշել աստանօր առանց բացառութեան զամենայն հեղի

ուելով։ Առաջին անգամը այսքան ծանօթութիւն բաւական {համարելով} ՝ չեմ հրաժարւում այլեւս ուրիշ անգամ նոցա վերայ խօ

նչ տեղում չէր գտանում մի օթեւան. նորան, ախտացած {համարելով} ժանտախտով, հալածում էին ամենայն տեղից։ Գիշերներ

էին Սպանիական աղքատին մի բան ողորմութիւն՝ լրտես {համարելով} նորան. ըստ որում Պաւիա քաղաքի մօտ եղած պատերազմը

, որ հրաժարուեցաւ այս վսեմ պաշտօնից՝ անհամաձայն {համարելով} այսպիսի պաշտօնը իւր դրած հեզութեան ուխտին։ Այս բ

կա։ Այնտեղի զինուորական գաւառապետը, անսովոր բան {համարելով} մի հասարակ վաճառականի դեսպանութիւնը այդպիսի Ասիակ

օրութիւնը, բայց եւ այնպէս գիտենալը աւելի օգտակար {համարելով}, գրում ենք մի քանի տող, ներողութիւն խնդրելով ըն

առութիւն լինել բնական կանոնից: Մենք, հերիք {համարելով} առայժմս այսքան խօսքը, կտրում ենք մեր ճառի ընթացք

գործ դրուել։ Որովհետեւ, եթէ հին լեզուն նախընտիր {համարելով} ՝ նորը անարգելը եւ ոտնակոխ անելը նմանում է կենդան

փոյթ չէ, որ նա, լսելով այդպիսի գովասանութիւնք, {համարելու} էր իւրեան կատարեալ եւ անկարօտ ազգ, եւ հետեւաբար

հը հայկական քարերի եւ փուշերի մէջ: Նախատինք {համարելու} էինք մեզ " Մեղուի " եւ նորա համախոհների գովեստը,

շնամու իմ վրայ քաշած նետերից ստացած անթիւ վէրքերս {համարելու}, որ օրէ օր եւ ժամէ ժամ վտանգով ընդունելով՝ համբ

ս համարում է ազգասէր պարոններից մինը եւ ինչո՛ւ չէ {համարելու} իւրեան ազգասէր, ի՜նչ մի դժուար բան է ազգասէր համ

էջ, թէեւ նոցանից մի քանիսը ոմանք թուրքից առնուած {համարելու} միշտ հակամէտ են: Մենք այս թուրքից փոխառութեան պա

արգելում է այդ մեղքը: Ես միշտ վատաբաղդութիւն կը {համարեմ} ինձ, եթէ ո՛րեւիցէ գնով խլուած էր իմ ազատութիւնը

կան խօսքեր, ասում եմ. - Մեծ երջանկութիւն կը {համարեմ} ինձ, եթէ կարողանամ իմանալ, ովի՞ հետ շնորհել է ի

ընդ փլատակօք նուիրական հայրենեաց՝ վասնորոյ արժան {համարեմք} զյայտնիսս մեզ գրուածովք՝ կոչել յայս խրախճան, զա

լ իմաստնոյն Հայոց տուեալ զպատասխանիսն ո՛չ անարժան {համարեմք} զնոյն կրկնել աստանօր, մի՝ զի ժողովուրդն մեր չհա

ինչ է լուսաւորութիւն համազգեաց: Ոչինչ անտեղի {համարեմք} լուսափայլել առաջի հայկական հասարակութեան եւ զայլ

եւ զկնքեալն զկրպակ նորին արքունի կնքով: Բազումք {համարեն} զնա լինել ի Տփղիս, ոմանք ի Հնդիկս, կէսք յԷջմիած

այր մարդերի մէջ, իսկ աղքատ կանայք առաւել լաւ կը {համարեն} մուրացկանութեամբ ապրել, քան թէ ծառայել մի մարդու

ակների գործերից. եւ այս նախ, որ իմ ընթերցողքը չ' {համարեն}, թէ Պարոն Սիւ'ն, ոյժ տալով իւր մտքի թեւերին եւ

։ Յառաջաբանը կարդացողքը պէտք չէ՛, որ հակասութիւն {համարեն} նորա մէջ հարեւանցի յիշուած, բայց Թղթում իսպառ չե

անկեան հոյակապ իտալախօսութեան: Եթէ հնասէրք հայոց {համարեն} զայս ամենայն յանուրջս անցեալ, եւ ո՛չ կամին զգալ

, սակայն զի՞նչ եւ իցէ, գոնէ բնական ազդեցութեամբ {համարեն} զայն կրթել զորդիս, տուեալ զնա առ եկեղեցական ոք՝

ն հրաշալիքը, այն ժամանակ սուրբ պարտականութիւն կը {համարենք} դնել նոցա առաջեւ Բէգզադէի ամբողջ եւ լիակատար վարք

ին մեզ, նախատինք համարում ենք ներկայումս եւ պիտի {համարենք} ապագայում, ըստ որում, չենք կարող մեր անձը չանար

կարողանանք խելահաս լինել, մեզ արդէն բախտաւոր կը {համարենք}: Ա. ԱՌԱՒՕՏԵԱՆ Ամեն առտու, թօթափած Քունն աչքե

աշխատութենների մէջ։ Քաղցր պարտականութիւն կը {համարենք} մեզ Հիւսիսափայլի գալոց ամսատետրակներից մինի մէջ խ

է բերում Պաւղոսը իր պարծանքները. բայց մենք հերիք {համարենք} այսքանը։ § 13. Բնագիրը. " Եւ հաւատոց Աստուծ

քնով հանգստացած։ Քաղցր պարտականութիւն կը {համարենք} մեզ հրատարակել այս աշխատութիւնը տպագրութեամբ՝ հան

վերաբերւում են այն խնդրին, թէ ո՞րը պիտի նախընտիր {համարենք} ՝ հի՛ն, թէ՛ նոր լեզուն, քան թէ այն պատճառներին

րակոյս չկայ, որ կը զարմանաս եւ թեթեւամտութիւն կը {համարես}, երբ որ կը կարդաս " հեշտ ճանապարհով " խօսքը, բա

Զայս մի եւ եթ կանխեմք աղաչել, զի մի՛ ոք {համարեսցի} եթէ եւ մեք առ հայկաբանս կամ առ քերթօղս զանձինս գր

ն յՈրդւոյ կամ հասանել Հոգւոյն ընդ ձեռն Քրիստոսի՝ {համարեսցի} բղխել կամ յառաջագայել յՈրդւոյ, ո՛չ ապաքէն եւ առա

է ներէիք փոքր մի եւ իմում անզգամութեանս... մի ոք {համարեսցի} զիս անզգամ. ապա թէ ոչ գո՛նէ իբրեւ զանզգամ ընկալա

գերապատիւ Ստեփանոս վարդապետ Նազարեանց ո՛չ անարժան {համարեսցի} զայս գործ իւրումն աշխատասիրութեան, եթէ միայն հաս

արժանութիւնը գիտելով վերակացուն, իւր վերայ պարտք {համարեց} գործ կատարել, առանց խորհրդակից լինելու հոգատարնե

վահանափակել էր իւր անձը, այնուամենայնիւ հարկաւոր {համարեց} հանել շապիկի տակից մի փայտի կտոր, որ արծաթեայ շղ

ակատից, եւ ամենեւին չիմանալով իւր գլխից անցածը, {համարեց}, թէ նոր է գալիս պ. Մարկոսը: Այս պատճառով վեր կ

թէ սկսած էր գործ դնել իւր բժշկութիւնը, հարկաւոր {համարեց} պայման կապել իւր աշխատութեան համար ստանալու վարձի

ի մէջ առողջացրեց հիւանդ աբեղան: Առողջացած աբեղան {համարեց}, թէ խոստացած արծաթը շատ մեծ էր, համեմատելով Պար

շատ սառն աչքով նայում էր այս փորձերի վերայ, հարկ {համարեց}, որովհետեւ վարդապետ Պրայսը անդամ էր այդ հասարակո

եներալը եւ Պապը"։ Վերջին ուխտը Լօյոլա անհրաժեշտ {համարեց}. պատճառ, գիտէր, թէ Պապը շատ փոքր է սիրում այլ

ւթեան ապստամբութեան առաջը առնուլ, անհրաժեշտ հարկ {համարեց} ընդունել հասարակաց ցանկութիւնը եւ թոյլ տալ, որ ժ

ւում են եւ դեռ կարող են երկարել, ուստի ես բարվոք {համարեցա}, դարձյալ ձեր շահը նայելով, գրել տեղվույդ Մագիստ

, միայն ես իմանալով ձեր անհանգստութիւնը, բարւոք {համարեցայ} այսու համառօտ գրութեամբ միամիտ անել, որ սրբազան

, յայտ է թէ թիւր մտօք: Այսու պատճառաւ հարկ անձին {համարեցայ} բողոքել զայսմանէ եւ հրատարակել զթուղթն զայն նենգե

հաւաստի առնել զՁեզ, արգոյ պարոն, թէ ՚ի շնորհս {համարեցայց}, եթէ հաճեսջիք տալ ինձ զխնդրեալն տեղեկութիւն:

ընկերութիւն ազգային վաճառականութեան: Հեշտութի՞ւն {համարեցան} ինքեանց. բայց մեզ թւում է՝ միայն մի լոկ սովորու

իմացական զուարճութեանց, ՚ի մարմինս ապրիլ՝ կեանս {համարեցան}: Բայց սակայն ազգն մեր վերջացեալ ՚ի քաղաքակա

անակի հարկաւորութեններին։ Առաջին անգամ պատշաճ {համարեցանք} փոքրիշատէ հանդէս հանել հայոց մանուկների առաջեւ Յո

Ապա եկաց 'ի մէջ Փենէէս, քաւեաց եւ արգելաւ մահ. {համարեցաւ} նմա յարդարութիւն ազգէ յազգ մինչեւ յաւիտեան " (Սա

մի ձայն եւս չլսելով Ձեր կողմից, վերջապես պատշաճ {համարեցի} գրել այս նամակը, որով եւ նորոգել մեր խզած նամակա

ի 6-էն Յուլիսի համարաւ 370, քաղցի պարտականութիւն {համարեցի} ինձ յանդիման լինել նորին սըրբազնակատար քահանայապե

լեզուով: Այս խորհրդով ամենահարկաւոր բաներից մինը {համարեցի} արձանագրել այդ Հրովարտակի բուն պատճէնը՝ թարգմանո

նչպէս խօսել եմ յառաջաբանութեանս մէջ, ես հարկաւոր {համարեցի} մեր Ազգայինների ուշադրութիւնը դարձուցանել այս Կար

անների հակառակ, որ ներկայ գտանուած եպիսկոպոսները {համարեցին}, թէ տեսանում էին իւրեանց առաջեւումը ո՛չ թէ մի հա

նասակար ուղղութեան մասին անմերժելի պարտականութիւն {համարեցինք} մեզ՝ առաւելը թողնելով ուրիշներին: Յոյս ունի

ակները դէպի " Մեղուն ", այս պատճառով եւս աւելորդ {համարեցինք} մի երկու բառ խօսել, մանաւանդ ցանկանում էինք, որ

սորա պատճառները։ Եւ ինչ որ սոցանից զատ հարկաւոր {համարեցինք} գրել, այդ բոլորը կարդացողի ձեռքին է այժմ։ Թղ

եմատութեան, միմիայն հետեւելով լօգիկային սրբագրել, {համարեցինք} անտեղի, որովհետեւ կարող էր փոփոխութիւն յառաջանալ։

ը մեր մտքում արդէն արել ենք, բայց այստեղ աւելորդ {համարեցինք} մեր ընթերցողների առջեւ էլ նոյնը անել, պատճառ, խ

կային կոչումը ուրանայ"։ Մենք վերեւը աւելորդ {համարեցինք} լատին լեզուի առաջարկութիւնը, մանաւանդ այն պատճառ

նը գողութիւնը, անառակութիւնը եւ սպանութիւնը պիտի {համարէ} կրօնական խնդիրներ, ուրեմն եւ Կրօնական ժողովի դատ

ցնում է բանը եւ էլ պատճառ չէ թողում, որ ո՛վեւիցէ {համարէ} նորան Հայոց կաթողիկոս։ Բացի սորանից, Փարպեցին վ

ղմից տեսանելով այս անորոշ նայուածքը, քիչ մնաց որ {համարէ}, թէ Մանուշակը ընկած էր խելագարութեան մէջ: -

ն եւ Նալբանդեանցին: Հաւատա՛ ինձ, եթէ սոքա արժան {համարէին} գլուխ դնել, այն ժամանակ " Մեղուի " եւ նորա հրատա

թ էին, այլեւ ճիզվիթ ըսուիլը իրենց մեծ պարծանք կը {համարէին} "։ Այս խօսքերը գրում է մի այնպիսի մարդ, որ երես

իւրով Աղուանից պատմութեամբ, զոր ընդ ձիգ ժամանակս {համարէին} կորուսեալ: Արժանաւորութիւն հեղինակիս չափի եւ կշռ

սեւը սեւ եւ սպիտակը սպիտակ խոստովանելով, յանցանք {համարէր} սեւին իր սեւութիւնը, որպէս նաեւ՝ սպիտակին իր սպ

նս մեջ ամենայն օր նորոգեմ իմ սրտիս խոցերը, որոնց {համարը} աստուծո միայն հայտնի է: Դուք ձեզի հակառակ խոսում

ձայն ստանա այդ կորած եւ մոլորած քաղաքի մեջ: 8-րդ {համարը} սարը թամըզին տպվելով ամենեւին լավ չէ ասում մեր պ

ց, ուրախացանք եւ փառավորապես կարդացինք օրագրի 11 {համարը}: Առաջիկա փոստայով մի այլ նամակ եւս կգրեմ բոլորով

30 տոմսակի տետրակ, սկսած 931 համարից մինչեւ 960 {համարը}, եւ խնդրում եմ չխնայել Ձեր աշխատությունը այս ազգ

- Կարդացե՞լ ես " Հայաստանի Մեղուի " 16-երորդ {համարը}: - Չէ՛, չեմ կարդացել, - պատասխանեցի ես,

ած " Նոր քնար Հայաստանի " անունով տետրակի չորրորդ {համարը}. թէ ինչ տպաւորութիւն կը գործէ իմ վերայ, այդ բան

րը հրատարակւում է ամիսը երկու անգամ։ Իւրաքանչիւր {համարը} բաղկանում է մի քառածալ թերթից, տարեկան գինը Փարի

ն՝ մի տխուր յիշատակ թողնելով մեզ իւրեանց մի քանի {համարը}: Օրագրերի այսպիսի անհաստատութիւնը չէ պիտոյ յանցա

է, խօսել Սաղայի եւ Նազարեանցի հետ Հիւսիսափայլի 6 {համարը} պ. Եզովին Նախիջեւան, Նազար Չէրքէզով, 1 օրինակ

թագրքերի, կարմիր թանաքով գրուած մագաղաթների թիւը {համարը} չկար, բոլորը խառնիխուռն ծալուած ճնշուած, որը առ

ողերի մասին թղթերի օրինակին, որ կարողանամ առաջին {համարի} մեջ հրատարակել, մինչդեռ այդ բանը չէ երեւիլ " Մաս

ամիք ամոթապարտվին։ Կարդացած կլինիք " Մեղուի " 10 {համարի} իմ նամակիս պատասխանը, որ գրել է պ. Բալասանյանցը

զառ ի Ձէնջ անկախս: Եւ բնականս այս պարտականութիւն {համարի} լցեալ, այն ինչ ամենայն լրջութեամբ դիմեմք առ Ձեզ

իսափայլի " հրատարակողը: Ես " Հիւսիսափայլի " երեք {համարի} մէջ մի յօդուած տեսայ վաճառականութեան մասին, թէեւ

զոմանս ի նոցանէ, հայեցեալ աստիճան թեթեւութեան, {համարի} ներելիս: Ո՞յք են այդոքիկ եւ զիա՛րդ որոշեն աստիճա

մեղս, զորմէ ո՛չինչ խօսեցեալ Այվազովսքւոյ, գուցէ {համարի} ի թեթեւ աստիճանս մահացուաց տեսանել։ Այլ զայսմանէ

եւ հեղինակի քրիստոնէութեան. իսկ Այվազովսքին շատ {համարի} կնքել զդէմս նշանաւ խաչին, եւ վարել զճշմարիտ վարս

եւ յայսմ (երես 79), մինչ պատուիրանազանցութիւն {համարի}, եթէ ուրուք չիցէ պաշտեալ զկիրակէն, առանց ստանալ

թիւն նորա. ձեռն մխել յայն ո՛ր եւ է մտօք, առ մեզ {համարի} սպանանել զազգն եւ մինչ իսպառ մատնել յաւիտենական կ

րան հերիք է, եւ իւր պարտքը չի կշռով կատարած պիտի {համարի}, եթէ կարողանայ երկրայինը միայն քարոզել, աստղերի

մենահպատակ Տէր Ձեր, անզուգական Երեւակ հանդիսի 85 {Համարի} ` երես 7, ծանօթութեան մէջ, ցոյց տուած հոյակապ ծ

նչելու չինի մի հասարակ մարդ, վերջինս մի պատիւ կը {համարի} իւրեան գնալ նորա տուն եւ լսել նորա ասելիքը, թէեւ

դեռեւս ամենայն շրջանկատութեամբ պիտոյ է հաշուի եւ {համարի} տակ դնել այն հանգամանքները, որ ծնուցել էին այդ ս

ել արդարացի կերպով կարող է գնահատուիլ, հաշուի ու {համարի} տակ դնելով շատ հանգամանք, որ անմիջաբար առիթ էին

ամենայնիւ ճշգրտապատումք, ի հայկաբանութեանն մասին {համարի} ընդ առաջինսն, թէպէտ ի տեղիս տեղիս ցուցանէ ճապաղ

զբանէ ազգիս ց1001 ամն, որ առ ճշգրիտ տարեգրութեան {համարի} նախապատիւ քան զայլս: Ղեւոնդ երէց, հեղինակ պատմո

թեան ո՛չ ճանաչէ զտարազ զգեստու հնոցն, յորոց սակի {համարի} եւ լեզուախօսութիւնն Հայկական չորրորդ կամ հինգերոր

զդատողութիւնս աբեղայամիտ հեղինակացն, յորոց սակի {համարի} եւ 1 թերթն յունուար ամսոյ 1853 թուականի, յորում

հեալ է գէթ գիտութիւն լոկ հայկականին, կարող էին ի {համարի} գոլ լուսաւորելոցն, եւ յայնժամ եւս չէր արժան դեգե

մանակին շնորհելոյ: Արք ոմանք որք ի բանագիտաց {համարի} զանձինս ունին առ անձնապահութեան եւ եթ ախոյեան հան

րստին, զի ունել այնպէս որպէս Հայք զհինն բարբառ՝ {համարի} վասն հասարակութեան չունել եւ որով վարի նա ի հասար

րի եւ չունել զլոյս, այսպէս եւ ունել լեզուի Հայոց {համարի} չունել, զի որպէս գրուանն խափանարար լինի շառաւիղա

եթ կորուստ, այն է ի կնաբարոյ վեհերոտութիւն, որ {համարի} մահ քաղաքական կենդանութեան: Հոգի, որով կեայ ազգ

ահպանութիւն լեզուին, ըստ որում եւ ամ ենայն լեզու {համարի} մայրենի, եւ մեք զառաջինն պապակիմք հետեալ ձայնարձ

յաւիտենական։ § 3. " Քննեցէ՛ք զգիրս. զի դուք {համարի՛ք} նոքօ՛ք ունել զկեանսն յաւիտենականս"։ Աւետ. Յովհ

. Բան քո ըստ չափ ելանէ, Ոչինչ զզամ, {համարի՞ս}: Մխի՞մ յիրս ձեր դասուն, Լուա՞ւ յինէ

րցումն ստորասաբար, զի եւ մասնաւոր եկեղեցիք կարեն {համարիլ} ուղղափառս, ըստ որում պահեալ էր նոցա միշտ եւ ընդ

՞րդ ապա զանցանել զպաշտելիութեամբ կիւրակէի չունիցի {համարիլ} ի մեղս, եթէ ունիցի ոք առ այն զներողութիւն առաջնո

ակաս կամ յետ մնացած լինէին, ապա բնա՛ւ արժանի չէի {համարիլ} ինձ այնտեղ մնալ։ Թէպէտ վանքի սարք ու կարգը շինու

րդիս ժամ է ինձ աւետարանել ձեզ զուրախութիւն, որով {համարիմ} հասեալ զձեզ ի գագաթնակէտ ձերոց բաղձանաց, քանզի ս

եւ բռնութեամբ իսկ բեւեռեսցեն, դարձեալ անդատապարտ {համարիմ} օրինօք, զի այդոքիկ յօրինեալ են ընդ ձեռն իմոց բար

նակ իմ՝ ընդ իմ, եւ թէ զի՞նչ անցք անցին ընդ իս՝ {համարիմ} թէ գիտացեալ է Ձեր գերազանցութիւն: Յոյս իմ հաստատ

մեղութիւն իմ եւ զի նանիր հալածանս, զորմէ աւելորդ {համարիմ} գալ ի գրաւոր խօսակցութեան, ժամանակին թողեալ յաջո

ր, ի 13/25 յունվարի այսր ամի: Այժմիկ կարեւոր {համարիմ} ծանուցանել, զի պ. մինիստրն արտաքին գործոց, պայ

իւրում լրացեալ զօրութեան: Ընդ այսմ ոչ աւելորդ {համարիմ} զեկուցանել զպատուականութեան Ձերում, թէ յետ հաստ

եսփոխան նորա եւ որպէս անդամ ազգի Հայոց, իրաւունս {համարիմ} ինձ բարձրաբարբառ բողոքել, թէ Այվազովսքին, թէեւ

ստ է կատարել զհրաման Ձեր: Միայն զայս մի պարտ {համարիմ} զեկուցանել վեհիդ, զի թէ հաճեսջիք զայդմանէ կոնդակ

ն միտս զի վրէժխնդիր եղէց նմա, քա՛ւ, զի ամօթ ինձ {համարիմ} մարտ դնել ընդ նմա, այլ զի բացցին աչք ազգին, եւ

ան՝ պառաւանց միայն [է] ճահաւոր, յայն սակս արժան {համարիմ} տողել աստէն զքննութիւն իմ, յետ համարելոյ եւ թուե

եր. 39)։ Դարձեալ, Պաւղոսի խօսքն է այս. " Եւ {համարիմ} կղկղանս " (Թ. Պաւղ. առ Փիլիպ, գլ. Գ, համ.

ին մռայլութիւն. բայց զայդ ամենայն հողմոց հնչիւնք {համարիմ} ես. զայս ասեմ համարձակապէս, միտ դնելով Ձերոյդ մ

թէ թոյլ կը տաք, - ասաց Շահումեանցը, - ես պատիւ կը {համարիմ}, - խօսքը եղաւ սորա պատասխանը: Բայց այս խօսակ

կ մանկաբարձութեան առաջնորդականին մտաց, սխալել ոչ {համարիմ}. բայց այս գուցէ ներելի աբեղայից. ըսո որում պատմ

յընթացս ճառիս յիշելոյ զնորգ հայախօսութիւն, արժան {համարիմ} ք խօսիլ զկազմութենէ նորա, թէ զիա՞րդ արժան էր գոր

ասցուք լինել սիրալի վաստակոց, արդէն երանելի զմեզ {համարիմք}: Ա. ԱՌԱԻՕՏՈՒՑ Այգուն այգուն,

րց, ազգն մեր չունի երբէք անհետանալ։ Աւելորդ իմն {համարիմք} ասել, թէ ի բարւոք ի կիր առնուլ զայսոսիկ անօթս,

չառնել ինչ հօրն կամ մօրն: Ի հարկաւորագունից սակի {համարիմք} ուսանիլ նոյնպէս, եթէ զիա՛րդ խտրին սկզբունքդ ի պա

ամբ հաստատելոյ զասացեալսն ցայս վայը, ո՛չ աւելորդ {համարիմք} քերել հարեւանցի զպատմութեամբ գրականութեանս մերոյ

յոյժ ի պատմական արժանաւորութենէ. ոչինչ տարադէպ {համարիմք} առ տեղեաւս խօսիլ սակաւուք զՊատմութենէ Հայոց, եթէ

ր գրել, այլ ի պատմութենէ նորին զայս եւ եթ արժանի {համարիմք} ծանօթութեան, զի ի մանկական տիոց դաւաճանեալ ի լատ

անելոյ նորա զմասնիկքս ում եւ կը խժականս, աւելորդ {համարիմք} մանրախուզիւ դատապարտել զկարծիսդ, ներողամիտ գտեալ

մեզ ի կայսերական համալսարանին Մոսկվայու. աւելորդ {համարիմք} նոյնպես ասել զվասնէրն բառիս ի լեզու էին լինել, ս

վ ծիծաղելի արդարաբանութիւնս: Սխալանք տպագրութեան {համարին} առ ամենայն ազգս, եթէ փոխանակ տառիս դ՝ տպեսցի թ

ւթեամբ գոլն գործին գրել զինչ եւ իցէ, եթէ հետեւել {համարին} ուղղութեան հեղինակաց չորրորդ կամ հինգերորդ դարու

յնու ժամանակաւ երեւէին: Ականաւոր գրուածք սորա {համարին}. ա) Ճառ, զոր խօսեցաւ ի ժողովն Դուինի յ719 թուա

պոս Սիւնեաց, որոյ երկասիրութեանց շատք վասն մեր՝ {համարին} կորուսեալ, իսկ որ պահին առ մեզ՝ են սոքին, թարգ

ամ լոկ Վենետիկ, իմացեալ սովին զուխտն Մխիթարեան՝ {համարին} զնա բազում ինչ վճարեալ, այլ այս, որպէս ասացաք,

տանի մասնաւոր յոյժ անձանց, որք ըստ իս պաշտօնեայք {համարին} նուիրական տաճարի հնոյն հայախօսութեան, եւ ո՞վ արդ

ձեալ պատասխանել առ հարցուածս վարժապետին՝ ըստ մեզ {համարին} ողորմելութիւն եւ ողորմելութիւն արտասուելի: Եթե ի

անաւորութիւնս քանքարաց հսկայից իւրոց, որք առ մեզ {համարին} պարոն հեղինակք հնախoս գրուածոց. առ տեղեաւս չէ տա

բ երգէին ի ցուցս..... ըստ ոմանց ապացոյց {Համարին} բանաստեղծական յօրինուածոց, որոց լեալ կարծեն ի նա

եւ հերձուածողները: Բայց երջանկութիւն եւ փառք կը {համարինք} մեզ, միասին մնալ այդ բոլորի հետ եւ միասին անհաւա

ւթենից դէպի միւս աբեղայամտութիւնը: Երջանիկ կը {համարինք} մեզ, հռչակելով մարդկային ազատութիւնը, իրաւունքն

ում եմ Ձեզ մի տպյալ 30 տոմսակի տետրակ, սկսած 931 {համարից} մինչեւ 960 համարը, եւ խնդրում եմ չխնայել Ձեր աշխ

ս թէ որչափ սակաւ իցեն հասկացողք, այնքան գերազանց {համարիցի} բանն. ո՞վ պատմեաց դոցա, թէ [զասացեալն գիտութիւն

ւ էր ողջունեալ զհինն դպրութիւն, եւ թէ [առ ոչինչ] {համարիւր} յաչս նորա փառքն էին հայախօսութեան, (որոց չգոյր

մակ գրող է, այլ յուր գրածի տակ կարող է ստորագրել {համարձակ} յուր անունը եւ այնքան զորություն հոգու ունի, որ

богу свечка, ни чорту кочерга"։ Այսպիսի կյանքը {համարձակ} կարելի է անվանել կենդանի մահ, ո՛չ ավելի: Սի

մ ծանրաբեռնի ընկերությունը։ Այնինչ ընկերությունը {համարձակ} կարող է հույս դնել ինձ վրա, եթե ունի որեւէ կարիք

նակել դրամը: Թանգութիւնը եւ դրամի արժէքի ընկնիլը {համարձակ} կարելի է թարգմանել պակասութիւն եւ կարօտութիւն այն

ութիւնքը եւ վերանորոգութիւնքը հեշտ բաներ չեն, եւ {համարձակ} կարելի է ասել՝ նոր ի նորոյ ձեռք բերելուց աւելի դ

տում ու իւրեանց հին կանոնով Վարւում էին միշտ {համարձակ}, ինչպէս իւր քարտուղարը Բռնուեցաւ այս յանցա

շնամի անհաշտ ազգութեան, Թափեցին արիւն Հայոց {համարձակ} ։ Ա՜խ որի գործը, որ մարդու արարք

րկադիր է լինում մեզ բարձրացնել մեր ձայնը եւ արձակ {համարձակ} քարոզել մեր շատ սիրելի եղբայրակիցներին, թէ ահա,

աւորեալ ազգերի մէջ այնքան ծաղկած է կրիտիկայն, որ {համարձակ} կարելի է ասել, թէ այդ բանը դարձած է մի մեծ ճիւղ

լի խոր մտած է իր առջեւը դրած գաղափարի մէջ, աւելի {համարձակ} հաստատութեամբ բռնել է ամէն կողմից իր առջեւի խնդիր

ող ոչինչ առնել այսուհետեւ հո՞ կը խօսեմ նորա վերայ {համարձակ}: Եթէ այս ճշմարտութիւնը կ՚ուրանան նորա բազմաթիւ պ

քնքուշ շարժմունքով, Ձկնորս էր որսում, սրտով {համարձակ}: Նա խոստանում էր նորան անմահ կեանք.

։ Եւ ահա առաւել քան զամենեսին գիրք սոցա եւ արձակ {համարձակ} ջատագովութիւն նոցա զազգէն Հայոց եղեւ քար գայթակղո

ոլով ոչ ուսուցանել իւրայնոց զլեզու Եւրոպացի առ 'ի {համարձակ} վարիլ ընդ որոց արժանն էր եւ պիտոյ, թէեւ այնչափ ի

դեռ քրիստոնեան, ազատութեան կնիքը ճակատին, արձակ {համարձակ} կարող էր ընթանալ այն տիեզերական լապտերի լույսով,

եկած ձայն։ Նոքա զարմացած ապշելու էին, եթէ մեք, {համարձակ} ձեռքով ճեղքելով այդ թագուցիչ վարագոյրը, մերկացնէ

, կուրօրէն ստրկանում էին Պապութեանը, այժմ յայտնի {համարձակ} ապստամբեցան ընդդէմ Պապականութեան եւ փոքր մնաց, ո

պանիայից, որի մէջ Կարգը կարող էր ներգործել արձակ {համարձակ}, միայն այն պայմանով, որ հատուցանէ Արքունի գանձա

սանելով ազգային որեւէ՛ ամօթի հրապարակութիւնը, մի {համարձակ} գրչի ներգործելով, այդ մարդիկը իրողապէս ապացուցան

թէ մի ազգի մէջ չկայ օրէնք, չկայ իրաւադատութիւն ` {համարձակ} քարոզում ենք այդ ազգի կեանքը բարբարոսական:

րելի հեղինակին օգուտ չբերէ, վնաս ոչ երբեք: {Համարձակ} կարող ենք ասել, որ արգոյ հեղինակը իր նկարագրած կ

անհասկանալի քրմական գաղտնիքներ քակում է նա, ի՜նչ {համարձակ} քայլափոխներ է անում, այդ մասին հարիւրաւոր են ապա

նի մեղաւոր։ Բայց այն պարոնը, ասում ենք, բաց ու {համարձակ} երկու տող չէ կարող գրել, որ հասարակաց լինէր հասկ

յորժամ, առ բառերով, եւ մինչեւ այժմ ոչ ոք այդպէս {համարձակաբար} չէր սկսած եւ այլնից: - Վիպասանութիւնը, գեղ

Բօսիւէ, բարեկամ էին Քենելի հետ։ Անկարելի էր {համարձակաբար} զինուորուիլ այս գրքի ընդդէմ եւ դատապարտել նորան,

անի հետ փոխանակել նորան: Եթէ թոյլ կը տաք մի փոքր {համարձակախօսել}, ես տեսանում եմ, որ ազատութիւնը զրկուած է իւր ս

էլը ոչ թէ չէ ընթանում այսպէս, այլ իւր տարապայման {համարձակախօսութեամբ} ազգի պակասութենների վերայ, կամ ազգին յարգելի մար

րմար բան չէ, եւ, մանաւանդ, ներեցէ՛ք տարապայման {համարձակախօսութեանս}, ի՛նչ կարիք ունիմ ընդունելու ձեր կրօնը, որի կտա

Էմինը ծանօթաբանում է այսպէս. " Ոչ յանձն առնումք {համարձակապէս} ասել, եթէ յո՛ր 'ի քահանայապետից մերոց ակնարկէ Ղա

այդ ամենայն հողմոց հնչիւնք համարիմ ես. զայս ասեմ {համարձակապէս}, միտ դնելով Ձերոյդ մռայլութեան օգտի, որ ի մերոյ

չեմք եւ ո՛չ ըստ չափ ինչ զանցանեմք՝ եթէ կոչել զսա {համարձակեսցուք} " Ոսկի բերան " առ Հայս, զի որ սորայս են պարզութի

չափ մարդասիրութեան: Ձերով կամակար հաճութեամբ {համարձակեցայ} տալ Ձեզ զվաւերագիր թուղթ լիակատար երեսփոխանութեա

ւեցուցանէ յերեսս 93-94... " ի մի ժողովել... {համարձակեցայ}... զհիմն ի վեր տապալեալն զարմանակերտ շինուած Ե

եմք, եւ կարի՛ շատ, եթէ զանձինս ի նախադրունս անդ {համարձակեցուսցուք} գիտութեան լեզուիս, զոր երկնից արդեօք հրաման տայր

ն ժամանակ Մամիկոնեանց տան ծառայքը կամ Աւագը չպիտի {համարձակէին} նորա վրայ բանսարկութիւնք անել Վահանին եւ աչքից հա

այս անօրէնութիւնների ընդդէմ բողոքելուց, ո՛վ պիտի {համարձակի} բռնանալ մեր ազատ խղճմտանքի վերայ եւ հարկադրել եկե

յայտնագործեալք յաշխարհի պարունակէին ի նոսա: Ո՞վ {համարձակի} ժպրհիլ, ասել թէ չէր պիտոյ զսրբազան պատմութիւն եւ

քաղաքի իւրում ի Սմարղանդ, հրաման տուեալ մի ումեք {համարձակիլ} հանել անտի զգրեանն, որպէս աւանդեն մեզ յիշատակագի

եւ հասանել ի յետին ծայր ապաբաղդութեան: Ընդ այսմ {համարձակիմ} խնդրել զայս եւս, զի ի դէպս չընդունելոյ զիս Սինօդ

զայն նամակ նովին ամբողջութեամբ յարդարեալ ի սմին՝ {համարձակիմ} մատուցանել Ձեզ, ի կատարումն հրամանի բարձր սրբազա

՝ յայտնելոյ զսրտիս զգացմունս վեհանձն բարերարացդ, {համարձակիմ} ըստ Ձերում հրամանի՝ խնդրել ի ՁԷնջ, ողորմած տեար

որհս ազգասիրական հոգւոյ Ձերոյին գերազանցութեանց, {համարձակիմ} ակս ունիլ, թէ ո՛չ զանց առնուք զխնդրով իմով, եւ

րոգրելոցն ողջոյն իրազեկ արարեալ զՎեհափառ Տեառնդ, {համարձակիմք} յուսալ, եթէ ընդ փոյթ ձեռն ի գործ լիցի Տերութիւնդ

նթ. երկր. գլ. Բ, համ. 17)։ " Յոր ինչ ոք {համարձակիցի}, անզգամութեամբ ասեմ, եւ ես, Եբրայեցի՞ք իցեն,

էս, ինչպէս դու ասում ես, " Մեղուի " հրատարակողը {համարձակուել} է ձեռնամերձ լինել նորա Վարդապետութեանը, ապա հաւա

տալիս, թէ կը սպանէ Մանրիկօյին այն պատճառով, որ {համարձակուել} էր սիրահարուիլ մի օրիորդի վերայ, որի հետ ինքը՝

նում էր պ. Մարկոսի քաջասրտութեան վերայ, որով նա {համարձակուել} էր ներս մտանել մի բնակութեան մէջ, ուր ստեպ հաւաք

ու դատապարտութիւն կարդալով այն մարդերի վերայ, որ {համարձակուել} էին որպէս ճշմարտութեան պաշտօնեայ մօտենալ առիւծի ա

) հաւանական եւ շատ բնական է, որ նոցա ձեռքը չէր {համարձակուելու} այսպիսի գործ կատարել, մանաւանդ որ Տէր Պապը նզովե

ոշոր բաների մասին, կամ առ եւ տուրի մասին՝ առանց {համարձակուելու} մօտենալ գիտութեանց, թող ներեն մեզ, եթէ դորան լե

է մեզ, ճշմարիտ ենք ասում, եւ շատ բաւական, եթէ {համարձակուենք} մտնել հայերէն լեզուի գիտութեան նախադուռը, որ կար

(Իմաստութիւն, գլ. Բ, համ. 24), ուստի մենք {համարձակուեցանք} գրչի աղճատանքը սրբագրել։ Եւ որպէսզի չկարծեն ո

նար տալ Մ... քաղաքը հասանելու: Իսկ թէ սայլորդքը {համարձակուէին} կարեկցել ողորմելի տղային, Բէգզադէն սպառնում է ոչ

Մեղաւորը եւ շատ մեղաւորը, եթէ կը ներեն Հայք մեր {համարձակութեանը}, ինքեանք են, որ չգիտեն եւ չկամին հասկանալ, թէ

ծում էի, որ դու փոքրիշատէ բան գիտես, այժմ ներիր {համարձակութեանս}, տեսանում եմ, որ շատ բոբիկ ես եղած ուսումնականո

ատրաստուած... ոչինչ երկիւղ չկայ: Եթէ կը ներէք {համարձակութեանս}, դուք բաւական օգուտ կը ստանաք այս գործողութենից

, որ համարում ենք մեզ պարտական, իսկ այլ ոք չունի {համարձակութիւն} պարտական քարոզել մեր ազատ անձը: Եւ այս է մանաւան

առները քննել եւ բերել Յիշատակարանիս մէջ՝ չունինք {համարձակութիւն}: Հարկադրւում ենք այսքան միայն ասել, որ հին բարո

եւ մեր Արշակ թագաւորը եւ Հայոց նախարարութիւնքը, {համարձակութիւն} ստանալով, պատրիարք կացուցին Հայոց ազգի վերայ Մեծ

, մտքի եւ բանականութեան գերութեան մէջ, ուր մարդը {համարձակութիւն} չունի ինքնուրոյնաբար մտածելու, այլ դատապարտուած

նութեան եւ մինչէ այժմ ունեցած ընթացքի վերայ ոչ ոք {համարձակութիւն} չունի արատ շփել), իրաւունք չունի, իւր անսխալակ

ակն է աղաղակում. " Ո՞ւր ես գալիս, չե՛մ ուզում, {համարձակութիւն} չունի՛մ քեզ տեսնել"։ Արդեօք, մէկ կամ երկու անգ

ամբ հրատարակել նորա վարքագրութիւնը. այս պատճառով {համարձակութիւն} չունիմ խօսել հրապարակով իմ ընթերցողների հետ կոմս

ն չէ, մի սրբազան խորհուրդ չէ, որ սոսկական մարդը {համարձակութիւն} չունենար մերձենալու: Հոգեւոր իշխանութեան գործը է

դոքա արտաքինք են, եւ Կրօնական ժողովը, ոչ երբեք {համարձակութիւն} ունի բռնաբարել կամ դատապարել խղճմտանքը ազատ հոգին

ար ներողամիտ գտնուիք դէպի մեր անծանօթ բարեկամական {համարձակութիւնը} եւ չձանձրանայ ձեր խաղաղ հոգին եւ չվրդովուի ձեր ստ

անքարաթաքույց մարդերի մոնոպոլեոն, որին մոտենալու {համարձակություն} չկար մյուսներին: Ո՛չ, այսօր գիտությունը աննախան

, եւ հերոսը գտանւում է թատրոնաբեմի վերայ։ Ո՛վ կը {համարձակուի} բերան բանալ. խոստովանիմ եւ հաւատամ: Չենք կա

ոյլ տալ, որ մի ազգ, մատենագրութիւն չունենալով, {համարձակուի} մտածել, թէ ինքը եւս լուսաւոր ազգերի կարգումն էր

ւմ անհնարին բան էր համարում, որ Թիւթիւնճի-օղլուն {համարձակուի} այսպիսի բացասական պատասխան տալ իւր եղբօր առաջարկո

է փորել, որ ես շատ հեռի եմ քեզանից եւ չեմ կարող {համարձակուիլ} անցնել այդ փոսը, որ միշտ քեզ հետ լինէի, եւ այսչ

թէ մի չարագործ, մի աւազակ, մի մարդասպան կարող է {համարձակուիլ} ասել, թէ Աստուծոյ պատկեր էր: - Չարագործութիւ

ութիւնը։ Ես գդակս վեր եմ ձգում եւ այն ժամանակ կը {համարձակուիմ} այն աղօտ եւ գունաթափ լոյսը ընդունել որպէս ապագայի

ուշադրություն չեն դարձրել դրա վրա, ոչ միայն չեն {համարձակվել} ձայն ծպտուն հանել նրա ժամանակ, այլեւ բացի դրանից

հոգու որպիսությունը ինձ քաջալերություն չտար, ես {համարձակվելու} չէի: Հավատացած եմ, որ կկատարեք իմ խնդիրը: Ս

ույս ունիմ, որ ինչ որ պետք է նե, կհոգա, եւ չեն {համարձակվելու} խանութներդ ձեռքերեդ առնուլ, ուրեմն միամիտ եղիր:

մ եմ, որ ինձ հասուցանելու 250 մանեթը (ավելի չեմ {համարձակվում} խնդրել) ուղարկես պ. Նազարյանցի անունով, նա կտն

ւս յուր խորհուրդը ազգին վերաբերությամբ, նույնպես {համարձակվում} ենք ասել, թե անօգուտ չէր նա ազգին: Իսկ եթե ք

խ ո ն ա ր հ խ ն դ ի ր Իմ խոնարհ խնդրագրով {համարձակվում} եմ ձերդ գերազանցությանը նեղություն պատճառել, խնդ

ւթիւն է, որ առնում ես Կաթողիկոսի վերայ. ինչպէ՞ս {համարձակւում} ես... - Ես ճշմարիտ բան եմ ասում, եւ սուտ չկ

կեղտոտ ճանապարհով ձեռք բերելով քո հարստութիւնը, {համարձակւում} ես կուլ տալ այն հացի կտորը, որ գնուած էր ուրիշնե

ինքը յիմար լինելուց, մեռուցանում է խղճմտանքը եւ {համարձակւում} է ցեխոտ կօշիկներով ոտք կոխել բժշկականութեան սրբազ

ին, որ ծնած էին միմիայն խաբեբայութեան համար, եւ {համարձակւում} էին բազմութեան մէջ՝ ամենայն ամօթ ու պատկառանք յե

ականութիւն. ինչպէս տեսանում եմ ես (ներեցէք, որ {համարձակւում} եմ տեսանել, ըստ որում, անզօր մարդ լինելով, դու

նում է՝ " Արեւմուտք " օրագիր: - Դու ինչպէ՞ս {համարձակւում} ես կարդալ այն բանը, որ ես նզովել եմ: - Ի՞նչ

քը եւ սրտի ազատ խոստովանութիւնը եւ Հիւսիսափայլը, {համարձակւում} ենք այսօր ասել, ազատամտութեան կողմից վերջին օրագ

ր սքանչելի ընդդիմախօսների գրութիւնքն են, որոնք, {համարձակւում} ենք կարծել, հազիւ թէ իրենց բոլոր կեանքի մէջ մէկ

ելով ո՛ղջ եղիր, եւ այրն ոչինչ թեթեւ եթէ ես, չեմ {համարձակւում} երկիւղից նաեւ տեսնե՛լ քեզ, բայց դու դեռ ասում ես

ամեն մարդոց, որոնք նոյնտեսակ գործեր կը գործեն։ {Համարձակւում} եմ յանդգնութեամբ այս էլ ասել, եթէ ստոյգ չեն իմ կ

ս չոր եւ անհամ բաներ... - Մռայլագոյն տէր, {համարձակւում} եմ հաւատացնել ձեզ, որ դոքա մեր ժամանակի շատ լաւ

ճաշիկ ուտելուց յետոյ: - Դու խաբում ես ինձ եւ {համարձակւում} ես ծիծաղե՞լ եւս իմ վերայ, - գոռաց սատանան դժոխայ

տեսնում է եւ լսում է, - ինչ ասացի՜ք... դեռեւս {համարձակւում} էք դատողութի՜ւն առնել.... եկէ՛ք իմ մօտ, թշու

ր, - գոռաց սատանան զարհուրելի ձայնով. - ինչպէ՞ս {համարձակւում} ես սուտ խօսել, իմ առաջեւս, այդպէս առանց խղճմտան

կաւ: Յետոյ դարձեալ գլուխ տալով ասաց. - {Համարձակւում} եմ, եթէ կը ներէք, յանդիման լինել ձեզ...

նքդ կը մնաս իմ մօտ յիմարացած ու խաբուած. ինչպէ՞ս {համարձակւում} ես դու ասել ինձ " իմ մռայլութիւն "... չկամիմ ա

թէ քո լեզուն թէեւ ծանր էր, այլ գրիչդ ոչ, եւ դեռ {համարձակւում} ես մարգարէի լեզուն բերան առնուլ, որի անունը արտա

մի մարդ, որ փորը հաստացրել էր եւ ընչանցքը սրել, {համարձակւում} է պատիւ ու յարգանք պահանջել մեզանից, որովհետեւ ն

ով արդէն քսան մանէթ պատկանում է ինձ. բայց ես չեմ {համարձակւում} այդքան խնդրել, առ ժամս հերիք է տասն արծաթը: Խնդ

ում էր մի բան կամէր ասել պարոն Մկրտիչը, բայց չէր {համարձակւում}: - Երեւի, - ընդհատեց լռութիւնը Թիւթիւնճի-օղլո

ես... Բայց ինչպէ՛ս անխելք եմ ես... Ինչպէ՛ս {համարձակւում} եմ մտածել, որ դու անպատճառ պարտական էիր ինձ ազատ

մ, ներեցէք ինձ, ժամանակն է գնալու: - Ես չեմ {համարձակւում} ձեզ արգելք լինել. ինչպէս ձեզ հաճոյ է: - Ուրե

բանդապետները կերակրելու համար։ Նոքա բոլորը, որ {համարձակւում} էին գրել կամ հրապարակով խօսել " Unigenitus " կոնդ

ւորութիւնների խորին գաղտնիքն էր այդ, եւ ազգը չէր {համարձակւում} անգամ մտածելու հաշուետուութեան մասին: Վերջ

որոնք այնուամենայնիւ իւրեանց ողբալի տգիտութենովը {համարձակւում} են բերան առնուլ գերապատիւ Ստեփանոս վարդապետի գրու

երկու բարբառքը երբեւիցէ իսպառ միանալ, այդ չենք {համարձակւում} պնդել, բայց այսքանը անհերքելի է, որ շատ եւ շատ

վածաշնչի թարգմանություն, պատմաբանական եւ, մեռած {համարյա} թե, հատուկտոր հիշատագրական գրված, ինչպե՞ս է անց

րբազանի գործերը այնպես են արել իմ դրությունը, որ {համարյա} թե ամեն րոպես հաշված է: Ես գիտեմ քո իմ վերա ո

ւս օր ուղեւորվեցա դեպի Նեապոլիս: Նեապոլսի մեջ {համարյա} թե նույն չափով կան այն երեք միմյանցից տարբեր հասկ

օգնության կանչել HgCL, որը շատ լավ է ներգործում {համարյա} բոլոր բորբոքումների դեպքերում, իբր քակող եւ լուծ

մտածում վախճանի որպիսության մասին: Եվ օրգանիզմիս {համարյա} անընդհատ հիվանդագին վիճակը, մեկ այս մեկ այլ մասո

նրա լկտի ծաղր ու ծանակից ամոթահար եղած եւ այլն, {համարյա} արտասվելով, այդ անզգամից պաշտպանվելու համար դիմե

բավական կլինի, իսկ ինչ վերաբերում է գովաբանված, {համարյա} Հավաննայինին հասցրած սիգարներին, պետք է ասեմ, ո

ների վերաբերյալ ահա ինչ կասեմ քեզ. ամբողջ մայիսը {համարյա} զուր անցավ գարշելի ռեւմատիզմի պատճառով, որովհետե

ձգեմ, որովհետեւ այս դեպքում ինձ հարկավոր կլինեն {համարյա} այն բոլոր գրքերը, որ մեր գրականության մեջ երեւաց

, եղբայր, տառապում եմ ձանձրույթից, գիրք չունեմ {համարյա} այն օրվանից, երբ դու հեռացար այստեղից, երեկ չէ

ւթյան եվրոպական մասի նույնպիսի դասերի վերաբերմամբ {համարյա} այնպես է, ինչպես 1: 4000: Երկրորդ՝ համեմատո

ափազանց մխիթարական է: Նամանավանդ որ, Նախիջեւանը {համարյա} ոչ մի ապրանք չի ստանում արտասահմանից, որ մեծ նշա

ես կարող եմ նրանց խնդրել եւ հրավիրել զոհաբերելու {համարյա} 10 հազար ռուբլի արծաթ: Հանաք բան չէ՛ սա: Իսկ

երդ հասել են ինձ. նրանց բովանդակությունը առաջուց {համարյա} ես գիտեի, որովհետեւ ինձ հայտնի է, թե ինչ էր կատ

ով հաճոյանալով ազգին, տարածել իւր անճոռնի լրագրի {համարները} ՝ արծաթ ժողովելու աղագաւ: Այսպէս անմխիթար է իմ հ

ն գրեց, որ պապը վեցերորդ էր, Մանաւանդ այս {համարները} խորհրդական են թիւեր։ 1885 թ. Մոսկուա

, այդ իհարկե տեսաք, կտեսնեք միշտ օրագրի հետեւյալ {համարների} եւ նորատիպ մատյանների մեջ: Եվ ես պարծենում եմ նո

երիս: Խնդրեմ առանձին ուշադրությամբ կարդաք 7 եւ 8 {համարների} " Հիշատակարանքը " եւ չի հասկացողներուն հասկացնեք

մոռացել եմ թիւը։ Հիւսիսափայլի հետեւեալ {համարների} մէջ կը հրատարակենք մեր հայեացքը Մխիթարեանց վերայ,

ա դարձուր առանձին ուշադրություն, մանավանդ 7 եւ 8 {համարներին}, եւ հասկացուր չհասկացողներին, որ իմանան: 8-ի մ

ցոց եւ գլխավորապես Ձեզ: Այդ բաների վերա հետեւյալ {համարներից} մինի մեջ պիտի խոսենք եւ տանք արժանի հարգը: Մի

եռքը հասած " Հիւսիսափայլ " անունով օրագրի մի քանի {համարներից} տեսանում եմ, որ դուք գործակից էք այդ օրագրին։ Ո

մանրամասն օրագրութենից, ուր ամենայն օր թուով եւ {համարով} գրում եմ տեսածս եւ լսածս: Բայց հերիք է առ այ

, ասում ենք, եւ այն՝ դրականապէս: Որեւիցէ աղքատ {համարուած} ազգ, եթէ ունի մի կտոր հող, ապահովել է իւր կեանք

մուտի եւ ծախքի ցուցակները: Ահաւասիկ ամենահարուստ {համարուած} Անգլիոյ 1860 թուականի եկամուտի եւ ծախքի ցուցակը:

րանսիան, Գերմանիոյ եւ բոլոր ցամաքահողի, իրաւամբ {համարուած} լուսատու ճրագը: Այո՛, մի րոպէ փայլատակեց Հե

րցնելով հոգին բերանը եկաւ, Անգլիան, իր այն թերի {համարուած}, եւ իրաւամբ մի քանի պակասութիւնք ունեցող սահմանա

համարում զգուշութիւն գործ դնել, որովհետեւ կոմսը {համարուած} էր այդ քաղաքում որպէս մի վտանգաւոր մարդ: Տիր

սին, որ ցած էր միայն Աստուծոյ իրաւունքից, երբէք {համարուած} չէ եւ համարուելու չէ ազատութեան պաշտպան։ Նորա կա

ց երբեմն աւելի զօրութեան կամենալով դնել գլխաւոր ( {համարուած} ) ներգործողների մէջ եւ անդադար նոցա մօտ ուզելով պ

յսպէս հագուիլ, իրենք իսկ կը թողուն իրենց գեղեցիկ {համարուած} հանդերձը եւ կը ստիպին փաթաթուիլ արջի մորթու մէջ,

նեցած չոր հացը՞, որ ուտւում է, թէ այն շատ ազնիւ {համարուած} բանը, որ թէեւ կերել են նախնիքը, բայց մենք չենք

այն բնութեան ազդեցութեան տակ եւ այժմ մեզ նախընտիր {համարուած} լորը եւ մանանան չէին կարող բռնել նորա համար Եգիպտ

ուրեմն նոր լեզուն տգեղ չէ։ Սորա հակառակ գեղեցիկ {համարուածը} չէ թողնում ժամանակը, իսկ հին լեզուն վաղուց թողել

ագրից օրինակուած լինելը արդարութիւն եւ իրաւունք է {համարուել}, որ բոլորովին մի այլ վիճակի եկեղեցու գոյք սեպհակ

սքերը. " Որովհետեւ այն բաները, որ մեղադրանք էին {համարուել} Հայերին, ոչ բոլորը միօրինակ նշանաւոր էին, եւ մի

արզ ձեւերը, գոնէ տեսական յարաբերութեամբ կարող են {համարուել} որպէս առաջադիմութիւն"։ Այս խօսքերում, պ.

, ի՜նչ մի դժուար բան է ազգասէր համարել իւրեան կամ {համարուել} ուրիշների աչքում: Ես այս խօսքը ասում եմ միմիայն

շատ մեծ է, մի բազմաթիւ ժողովրդեան կենդանի օրինակ {համարուելով}, պիտոյ է նորան մեծ մեծ առաքինութիւններ ունենալ,

օտարի բառերով, այնքան խելացի եւ բան հասկացող էին {համարուելու}, եւ այս պատճառով ամբողջ նախադասութիւնք շատ անգամ

նի միստիկական իրաւունքը եւ պատիւը երկրորդի ստրուկ {համարուելու} սուտ փաստի հետ միասին մեր կողմից Պ. Չամուռճեանին

Բայց մի՛թէ մի իր, մի էակ՝ զգայուն կամ անզգայ, {համարուելու} էր աւարտած իւր կեանքը, եթէ տեղափոխուել էր մի այլ

միայն Աստուծոյ իրաւունքից, երբէք համարուած չէ եւ {համարուելու} չէ ազատութեան պաշտպան։ Նորա կանոնադրութիւնքը, հ

ս գալու համար: Այդ նպատակին հասնելու միակ միջոցը {համարուեց} այն Կանոնադրութեան իրագործումը, որի մասին վաղուց

կարո՛ղ սխալուիլ)։ Քանի եպիսկոպոսունք յանցաւոր {համարուեցան} որպէս Յանսէնականք, բայց քաջութեամբ ընդդէմ կանգնե

համար, որդոց որդի, մինչեւ յաւիտեան այնպէս մե՛ծ {համարուեցաւ} Ահարոնեան Փենեհեսի արդարութիւնը, եթէ ոչ Զամբրո՛ւ

ի թէ՛ սակաւութիւնը եւ թէ՛ աղքատութիւնը պատիժ պիտի {համարուէր} քահանային: Խեղճ քահանայն, հոգսից եւ նեղութ

ն կեցած աշխրքիս մէջ, գո՛նէ ընկճեալ ազգաց թիւը կը {համարուի} ։ Ըսինք նաեւ, թէ մեք՝ լուսաւորչականքս, ոչ միայ

յետոյ. եթէ որպէս պատմագիր, Եղիշէից երկրորդ պիտի {համարուի} Փարպեցին, այդ մենք չենք ընդունում. պատճառ, միմ

որ միմիայն ազգին բարի ցանկացած լինելու պատճառով, {համարուի} ազգասէր: Պ. Մարկոսը հոգեկից բարեկամ էր պ.

ր հայրս իմ ամուսնուն նորա համար, որ նա մեռանի եւ {համարուի} այն եօթնի կարգում, որ մեռանելու էին մատանու տիրո

ւմ է նոցա Յիսուսականութիւնը։ Այսքանը թող բաւական {համարուի} Մխիթարեանց բարոյականութեան ընդհանուր բնաւորութիւն

, եւ թէ նորանցից մինը չ'հնազանդուի, հերետիկոս կը {համարուի}, ուրեմն կասկած չ'կայ, որ բոլորը միասին առած, ե

այն զոհաբերութեան, տօնացուցի մէջ գրուելու արժանի {համարուիլ}... Մեր մէջ, ինչ ասես կարելի է պ. Յովնաթանեան

րեանց հոգաբարձութեամբ։ Ինքը՝ Մխիթարը, չէ կարող {համարուիլ} մեծ պտղաբեր հեղինակ այս վերստին նորոգութեան, որո

ութիւն, այդ արտուղութիւն կամ բացառութիւն կարող է {համարուիլ} համեմատութեամբ ընդհանուրի հետ։ Փիլիսոփայական

է կարող նորան գոհացնել աւելի փոքր, կատարելութիւն {համարուիլ} ։ Ստիպվեցանք ծանօթաբանել, որ մենք ուրիշի ձեւ ու

ր հին լեզուն նորից նախընտիր, գեղեցիկ եւ մշակուած {համարուիլը}, շատ պինդ կապուած լինելով նոր լեզուն բռնաբարելու

ցու հաստատութեան համար մինչեւ տակը խմելով, պիտի՞ {համարուին} իւրեանց օգուտը, անձնական իրաւունքը գերադասողք:

նների վերլուծութեան վերայ: Պիտոյ է, որ Արաբացիք {համարուին} ամենահին Ալքիմիկոսք, նոցա մէջ միայն այդ գիտութեա

եւ բանականութեան: Ազգային են այն երգերը եւ պիտի {համարուին} ազգային, քանի որ կայ Հայերից ինչ ինչ մարդերի մէջ

իասին առած, եթէ հակառակուին Պապին, հերետիկոս կը {համարուին}, եւ ժողովը, որ Պապը կազմել է միմիայն խորհուրդ ա

րկապարանոց կացուցանելով այս իրողութիւնքը, պիտոյ է {համարուինք} ազգային ամօթի մերկացուցիչ. պիտոյ է վատամարդիկ դառ

ել ես, թե ես հայի վերա սեր չունիմ, դու այդ բանը {համարում} ես դրուստ: Ես ոչ ոքի, իհարկե եւ ձեզ, չեմ կարող

անքը եւ ծերությունը: Հին լեզվի երիտասարդությունը {համարում} եմ Եղիշեի քաղցրախոս Վարդանանց պատերազմի նկարագրու

ռական հրեա) ներածականը " խորագրով. անհրաժեշտ եմ {համարում} միաժամանակ հայտնել, որ դրան հաջորդելու է հիշյալ

19-ի N: 704 գրության հետ: Ընդ սմին պարտք եմ {համարում} տեղեկացնել, որ ամբողջապես նշված 29 հոդվածներից ա

ար: Այս շնորհավորական մաղթանքից հետո արժան եմ {համարում} հայտնել, որ մեր գրագրությունը վաղուց դադարած լին

պիտի հասաներ մի այդպիսի պարոնի: Ավելորդ ենք {համարում} ասել այստեղ, որ " Հյուսիսափայլը " լուռ մնալու չէ

ազատությունը, միությունը եւ ապագա երջանկությունը {համարում} է պատերազմական անարգություն: Նորա փույթը չէ, որ

Նամակիդ քննության մեջ չմտնելով, առաջինը հարկ եմ {համարում} նկատել, որ վերոհիշյալների հետ ստացա նույնպես ռնգ

փիլիսոփաները գիտնականի համար մատերիայով զբաղվելը {համարում} էին ստոր եւ անվայելուչ բան, քանի որ բոլորն իրենց

ողերի [խնդրի] հարություն առնելուն, քանի որ նրանց {համարում} էին անվերադառնալի եւ որ ավելի, քան երբեւիցե նրան

որ իւր ուսումնական, " Մեղու " անունով թերթերի 16 {համարում} խայտառակել էր Նազարեանցին եւ Նալբանդեանցին։ Դու

անցին նորանով, որ սորա վարդապետութիւնը անվաւեր է {համարում} եւ նորա կարծիքները սխալական, որոնց գլխաւորը Հայո

ւցէ " Մեղուի " հրատարակողը այն պատճառով անվաւեր է {համարում}, որ Նազարեանցը եւս չէր ստացել մի այդպիսի մասնաւո

նցի յօդուածի վերայ, որ տպած էր այդ " Մեղուի " 14 {համարում}, Ապրիլի 5-ից: Խնդրեմ շուտով ուղարկել ինձ այ

ուածի վերայ, որ տպած էր " Մեղուի " մէջ, նորա 14 {համարում}: Պ. Իսահակեանցը իւր գրութեամբը յայտնու

ք ազգասէր ենք, եթէ հայրենասիրութիւնը պարծանք ենք {համարում}, այսպէս առնենք կամ այնպէս առնենք ", ինչ կամիք,

ը եւ ազգի վերայ կոծելը եւ ողբ կատարելը անօգուտ էք {համարում} ազգին։ Իբրեւ ապացոյց ձեր խօսքին՝ մէջ էք բերում

ոքր նշանակութիւն ունի բիւրը, բայց մեք տասն հազար {համարում} ենք մի բիւր: Նմանապէս մեք անարժան ենք համարում կ

ր համարում ենք մի բիւր: Նմանապէս մեք անարժան ենք {համարում} կանացի ողբ ու կոծը, որ յառաջանում են մեծ մասով յ

ւորելով, ե՛ւ վերջապէս ամուսնացուցանելով նորանց, {համարում} էին, թէ լիովին ահա կատարած էին իւրեանց ծնողական

գործակցութիւն մի ազգային բանի մէջ. ամենայն մարդ {համարում} է իւրեան մասնաւոր։ Նա ասում է. " Իմ ի՞նչ գործն

խելացնոր մարդու արժանի լօգիկայով, ես անարժան եմ {համարում} ներս բերել Յիշատակարանիս մէջ, որովհետեւ ափսոսում

այական, կամ աւելի լաւ ` պառաւական ցնորամտութեամբ {համարում} են իւրեանց անձը մի բանի կարգում մեր ողբալի ազգի մ

Սուտ ազգասէրների սրտի մեծ ցաւի համար հարկաւոր եմ {համարում} ներս բերել Յիշատակարանիս մէջ այն գրեանքը, որ տպո

ագրով յօդուածի վերայ ", որ տպած էր " Մեղուի " 14 {համարում}, եւ այդ յօդուածի վերջումը (" Հիւսիսափ. ", Մայ

հանդիսում, հրաշք էր գործել դարձեալ " Մեղուի " 37 {համարում}: Բայց այդ յօդուածը գրելուց յառաջ դրականապէս բարե

" ձեզ երաշխաւոր... Պ. Իսահակեանցը " Մեղուի " 14 {համարում} ասել էր, թէ " այն ժամանակ ազգը արժանի էր մեղադրո

նը առաւել մօտ է մեզ, այս պատճառով պարտականութիւն {համարում} ենք մեզ անփոյթ չլինել Հայոց ազգի յառաջադիմութեան

Բայց որպէս մարդ եւ որպէս քրիստոնեայ մեք ենք, որ {համարում} ենք մեզ պարտական, իսկ այլ ոք չունի համարձակութիւ

հակեանցը կարո՛ղ է կարդալ " Հիւսիսափայլի " 8-երորդ {համարում} տպած Պ. Կոմս Էմմանուէլի Յիշատակարանի մէջ, որովհ

ան հետ, խաւարը՝ լուսի հետ։ Բայց ես աւելորդ չեմ {համարում} յայտնել, թէ ճշմարտութիւնը, որի դրօշակի տակ զինո

ւթեններին, վասնորոյ, տանը նստած, առաւել լաւ եմ {համարում} մի փոքր մտածել քո հետ, պատուելի՛ ընթերցող, մտած

խօսակցութեններից յետոյ, որ առ այժմս անպատշաճ եմ {համարում} ներս բերել Յիշատակարանիս մէջ, գնաց Գուլի-Շամաման

մեծ մարդ եմ եւ այնքան մեծ, որ ձեր կայսրը արժան է {համարում} իմ հետ պատերազմել: Իմ որդին, Պետերբուրգում կրթո

՝ Նա, որ քննում է մեր բոլորի գաղտնիքը, որի աչքը {համարում} է մեր աղիքի խորհուրդները, գիտէ, որ ես լաւութիւն

լով Բաքուի հրաբուղխների մասին (տե՛ս երես 407), {համարում} է, թէ մի ծծմբային օդ է վառուողը՝ կարծելով, թէ

՝ նաւթ: Այս համառօտ ծանօթաբանութիւնը աւելորդ չեմ {համարում} ես՝ հաւատացնելու համար արգոյ հեղինակին, թէ ոչ ա

աք մտանելով՝ ես ոչ միայն անարժան, այլեւ ամօթ եմ {համարում} փողոցներ չափել դատարկ նորասիրութեան պատճառով: Ես

ասարակաց խօսակցութեան նիւթ է Տաճկաստանում: Ոմանք {համարում} են օգտակար, իսկ ոմանք ուրանում են դրականապէս այդ

տացել է մեզ այս իւր կողմից, ուստի եւ աւելորդ ենք {համարում} վերստին խնդրելով ձանձրութիւն պատճառել: Չէ կա

մտքերը ամփոփուած են այնտեղ, վասնորոյ աւելորդ չեմ {համարում} ներս բերել Յիշատակարանիս մէջ: "... Վերջապէս

սելով այսքան հոգեւոր վիճակից մարդերի վերայ՝ հարկ {համարում} ենք հանդէս հանել Յիշատակարանիս մէջ արգոյ Շահնազար

նում: Խօսելով տպարանի վերայ՝ պարտականութիւն ենք {համարում} մեզ լուռ չմնալ Պ. Ճանիկ Արամեանի տպարանի մասին:

ուց պիտի ծանօթաբանել, որ աբեղայ ասածդ միշտ վեր է {համարում} իւրեան, քան թէ աշխարհական քահանան եւ այս պատճառո

յն կաթի հետ, որ սուրբ չէ մեզ: Հայ տիկինը ամօթ է {համարում} ինքեան ծիծ տալ իւր զաւակին։ Ի՛նչպէս կարելի է, ո

էմից միւս ապառաժին զարկուելով։ Այլ իրաւունք չենք {համարում} երես թեքել բոլոր Հայոց ազգի կին մարդերից, որոնցի

եց ինձ, թէ Տաճկի կառավարութիւնը Դիւանական կերպով {համարում} է իւր հպատակ Հայերը 3. 800. 000: Սորա վերայ շատ

եղը պիտի ժամանակ կորուսած լինէի։ Այլ հարկաւոր եմ {համարում} մի երկու խօսք ասել այն մասին, թէ ինչ բաներ հարկա

դոքա մի օր սխալուելով տալու լինէին մեզ, նախատինք {համարում} ենք ներկայումս եւ պիտի համարենք ապագայում, ըստ ո

մերժեցին Քաղկեդոնեան ժողովը: Պարտականութիւն {համարում} ենք հրապարակով յայտնել անարուեստ կոմպիլատորին, թ

տեւէ նորա ուրախութիւնը, ըստ որում, եսականութիւն {համարում} էինք լուծանել նորան: Թո՛ղ եթէ կամի, այսուհետեւ

ր երկարատեւ լռութեան մասին այսքան միայն արժան ենք {համարում} ասել, որ դա մի կամայական բան չէր: Մեք միշտ

պիտի լինի բանական դատողութեամբ: Աւելորդ ենք {համարում} ասել, թէ ոչ ոք իրաւունք չունի բռնադատել ուրիշի ս

այս խօսքը, բայց ծածկել այն, ինչ որ զգում ենք, {համարում} ենք ոչ միայն կեղծաւորութիւն, այլեւ վատութիւն:

ա աչքի առաջեւ: Ամենափո՛քր է նա, որ ուրիշին {համարում} է փոքր եւ ամենաստոր, որ իւրեան համարում է բարձր

ուրիշին համարում է փոքր եւ ամենաստոր, որ իւրեան {համարում} է բարձր ուրիշ մարդերից: Այսպէս լինելով բանե

աց ընկերութեան հայախօս թատրոնը. այստեղ յաջող ենք {համարում} եւ դէպի նոցայ ուղղել մեր առ ի սրտէ շնորհակալութիւ

բայց սպասարկել ենք ճշմարտութեան, երբեք մեզ չենք {համարում} այն, ինչ որ չենք, երբե՜ք: Բայց ինչո՞ւ ես այդ

ում, Մարդուն, իսպառ, դու, ի՞նչ է, Անզգա՞յ ես {համարում}. Եւ տիեզերքը, միթէ, - Գործն Աստուծոյ, այս ահա

ած միայնակ, Ես պարում եմ աղջկայ հետ Ու {համարում} ինձ այդ փառք։ Ինչ ժամանակ օտար երկիր

մօտից թեթեւութեամբ քերուելով, ինկվիզիցիօնական է {համարում} Պօղոսը դատաստանի մատնելը եւ մտածում է թէ այդ անտե

իւս կողմից Կրօնական ժողովը իւր տեսչութեան սեփական {համարում} է հոգեւորների դատաստանը, մէք կրկնում ենք, թէ հո

ն աշխատութենով, որ մեր պատուելի հնասէր հեղինակքը {համարում} են, թէ կարելի էր մեծ ազդեցութիւն ունենալ ժողովրդ

երը, գեղեցիկ խօսում է Պարոն Պիսարեւսկին, ) երբ {համարում} էին մարդիկ, թէ միմիայն քուրմի հանդերձով կարելի է

ցութիւնը հայկական մատենագրութեան վերայ, արժան եմ {համարում} ծանօթութիւն տալ այստեղ մի քանի բաների մասին, որ

ասին երկար բարակ քարոզ կարդալ, պարտականութիւն եմ {համարում} միայն այսքան ասել, որ, եթէ մեր Մխիթարեան գերապա

ծանօթութիւն տալուց յետոյ մի երկու խօսք պատշաճ եմ {համարում} ասել այն մասին, թէ ես իմ այս աշխատութեան մէջ գոր

նթերցասիրելով այդ գործի առաջին հատորը, արժան ենք {համարում} մասնակից առնել ընթերցող ազգը այն տպաւորութեանը,

ողովուրդը այդ պատուական աշխատութեանը, պատշաճ ենք {համարում} փոքր ինչ խօսել մեր ազգի հետ, թէ ի՞նչ է Կրիտիկա ա

ու բառ ուսանելով ծուռ ու սխալ միմեանց մօտ շարել, {համարում} էին իւրեանց անձը Խորենացի ու Եղիշէ։ Մեր այսպ

անութեան առողջ թելադրութեանը, պարտականութիւն ենք {համարում} մեր վերայ հրապարակով քարոզել, թէ նոր ահա բացւում

իւնքը եւ դիմադրութիւնքը) եւ պառլամենտական ճառերը {համարում} է որպէս չնչին փոխանակիչք (замен) իմաստութեան,

կապը սաստկապէս սասանեցնելու"։ " Աւելորդ ենք {համարում}, - ասում է Հայմը, - մերժել ինքնաբաւական եւ երկչոտ

ցութիւնները երեւան հանելու համար, ես աւելորդ չեմ {համարում} այստեղ յառաջ բերել նորա գործերից մէկ քանիսը: Երբ

րդերի հետ ունի բարեկամութիւն եւ սէր, հարկաւոր եմ {համարում} ասել մի քանի խօսք եւ նորա ծառայապետի համար, որին

բոլորը մանրամասն գրել այստեղ շա՛տ աշխատութիւն եմ {համարում} եւ աւելո՛րդ. պա՛տճառ, Հաւատքի տեղեա՛կ մարդու հ

ում էին ինձ, գրով գրելու համար ես շա՛տ աղտեղի եմ {համարում} ։ Բայց նոցա հայհոյանքի խորհուրդը, մի փոքր առաջ յ

, խօսքս վերջացնելու գալով, յարմա՛ր եւ արժա՛ն եմ {համարում} յիշել զարմանալի եւ երեք անգամ երանելի աւազակի խօս

համ. 10)։ Պաւղոսը Հոգւոյն Սրբոյ հայհոյութիւն է {համարում}, երբ մարդ, ճանաչելով ճշմարտութիւնը, մեղանչում

ղ. առ Եբր., գլ. Ժ, համ. 26-27)։ Անթողլի է {համարում} այս մեղքը, ապա ուրեմն Հոգւոյն Սրբոյ հայհոյութիւն

որ ընթերցողը տեսնէ։ § 60. Պարտականութիւն ենք {համարում} պահել այստեղ այդ հոյակապ առածի բնագիրը. " Ըստ խո

Սեւուկը Անձեւացեաց իշխան։ Մենք աւելի լաւ ենք {համարում} ճշմարտութեամբ խոստովանել ընթերցողի առջեւ մեր տգիտ

իշխանութիւն հասկացնելու համար, ասես թէ հերիք չէ {համարում} լոկ " գլուխ քահանայութեան " խօսքը եւ Ս. Ղեւոնդի

Այստեղ հարկաւոր ենք {համարում} ծանօթաբանել, որ բնագրում ասած է, Գլխարկեալք, պատա

ծվիլ ասելու։ Վերը մէջ բերած օրինակում, նա հերիք է {համարում}, ներգործականի եչը ինի անելով կրաւորականացնել, ինչ

նորան ամենայն կերպ։ Այստեղ պարտականութիւն ենք {համարում} նոյնպէս յայտնել մեր առ ի սրտէ անկեղծ շնորհակալութ

եան սխալանքը, որ մեծ հաճութեամբ կարդում էր եւ որ {համարում} էր միմիայն արժանաւոր գործ մարդկային բանականութեան

ն այդ օրագիրը: Սատանան հիմնաւոր եւ խելացի բաները {համարում} է անարժան որեւիցէ ուշադրութեան, եւ իրաւունք եւս

ունին դոցա վերայ, այլեւ թեթեւամտելով բոլորովին, {համարում} էին, թէ իւրեանց ճիռերը լաւ են քան թէ ուրիշի ողկո

կարդալով: Նա միշտ համարել է իւրեան, եւ այժմ եւս {համարում} է ազգասէր պարոններից մինը եւ ինչո՛ւ չէ համարելու

առնում եւ նկարագրում էի այն օրիորդը, որ անշուշտ {համարում} էի յաւերժահարսն: - Երբ որ ամենայն բան խօսել

դ, երեւի թէ պղնձեայ գլխի համար, որ խօսում էր եւ {համարում} էր ոչինչ պակաս, քան թէ կարող էր մարդը, եւ խեղճ

իայի տեսութիւնը, թէ նա ի՛նչ հիման վերայ կարելի է {համարում} ոսկեգործութիւնը, եւ թէ ի՛նչ հնարներ ունի այդ մաս

եւ երրորդ մարդ կար այնտեղ, որից թաքուն էր, գոնէ {համարում} էր թաքուն, այդ բանը: - Ճշմարիտը պիտոյ է ասե

երթեւեկութիւն ունենալու պատմութիւնը: Նա, ինչպէս {համարում} էր ինքը իւրեան, որպէս բարակ քաղաքագէտ, մտքումը

ր նորանից: Սիրտս կոտրած էր բոլորովին, որովհետեւ {համարում} էի թէ զուր է գնացել աշխատութիւնս, ըստ որում մկնդ

ն ժողովների ժամանակ. բացի սորանից, նա անվաւեր է {համարում} այն բոլոր խօսք ու զրոյցքը, որ լինում էին այսպիսի

կոչումը եւ պաշտօնը այնպէս է, որ ոչ ոք արժանի չէ {համարում} խօսել իմ հետ. աղախինքը կամ սպասաւորքը զզուելով տ

անդ լսած լինելով իւր ուղեկցի անունը, հարկաւոր էր {համարում} զգուշութիւն գործ դնել, որովհետեւ կոմսը համարուած

ու կոտոր բաներ, որ այժմ անփորձ մարդիկ ազգային են {համարում}, ժողոված են Թուրքից, Թաթարից, Պարսից, Յոյնից

երգ լինէր ազգային: Նոքա ունին միայն մի պայման եւ {համարում} են, թէ դորա մէջ էր ամէն բան - երգիչը Հայ է: Բայ

ւմ է մեր ընթերցողներին, ուստի պարտականութիւն ենք {համարում} մի փոքր տեղեկութիւն տալ նորա մասին, որ յետոյ կար

ր մի բան եւս հասարակաց չունի ձեր հետ, պատշաճ չեմ {համարում} լսել: - Թէ ձեր ընտանեկան կեանքը մի բան ունի՛

անւում են բնութեան մէջ: - Ես մի ժամ առաջ ինձ {համարում} էի անբաղդ, բայց այժմ տեսանում եմ, որ դուք առաւե

քի փոփոխութիւնը. պատճառ, նա նորա հարցմունքը եւս {համարում} էր ոչ այնքան արժանի ուշադրութեան: Տիրեց րոպէական

ատ մօտ ծանօթանում էին, եւ Շահումեանցը աւելորդ էր {համարում} չնչին քաղաքավարութիւնները: Բայց այս երեկոյ մի բա

արդիկ նորա արարածների կերպարանափոխութիւնքը մահ են {համարում}: - Շատ բարի, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն, - ես ըն

, եւ այսչափիցը եւս շնորհակալ եմ, որ դու արժան ես {համարում} քեզ մտանել իմ խաղաղ եւ հեզ բնակարանը: - Դու ե

ն է վերջինիս, պատճառ, Մանուշակը մահացու մեղք էր {համարում} ծիծաղել ծնողքի վերայ, թէեւ որչափ ես պակասութիւնը

ամ ղահուէտնումը թուղթ խաղալը միմեանց հետ, սէր են {համարում}, եւ կարծում են դեռեւս, թէ շատ սէր հասկացող մարդ

երի խօսակցութիւնները, որ իւրեանց շատ վեր մարդ են {համարում} եւ այնպէս բարակ, որ եթէ դորանց հրաւիրէին տէրութե

, նորա նամակ սառնութեան մասին, բայց յետոյ լաւ էր {համարում}, լսել նորա մի քանի ասած խօսքը, եւ եթէ տեղիք կը

նում էր նորա թուլութիւնը, այնուամենայնիւ մեղք էր {համարում} հակառակուիլ Մանուշակի խօսքին: Եւ այս պատճառով եւ

֊օղլու տիկինը, իւր բոլոր ճարերի մէջ, գերադաս էր {համարում} թեթեւը, այս պատճառով սկսեց նա թեթեւի պատրաստութի

եւի պատրաստութիւնը տեսանել: Այստեղ պատշաճ ենք {համարում} ծանօթացնել մեր ընթերցողներին, թէ ի՞նչ է թեթեւը:

եւ ճակատը շփելով սկսեց ճեմել տան մէջ: Աւելորդ եմ {համարում} նկարագրել նորա փոքրիկ փայտեայ տունը, որի մէջ բնա

ս փոփոխութեան պատճառը, ըստ որում անհնարին բան էր {համարում}, որ Թիւթիւնճի-օղլուն համարձակուի այսպիսի բացասակ

ճանի կարճամիտ եւ անզգամ կին մարդերից մինն էր, որ {համարում} էին, թէ աշխարհը պարտական է շարժուիլ նոցա չնչին ե

արհի չնչին եւ անմարդի կեղտերից, նա երջանկութիւնը {համարում} էր գտանել սրտի մէջ, եւ ոչ մի ժանգոտած ութը փութա

15: Այսքան ծանօթութիւն տալուց յետոյ արժան եմ {համարում} այս եւս ասել, որ եթէ իմ տեղը այլ մարդ լինէր, ձե

վ ու կշռով մեծարւում է այս եւ միւս կողմից։ Ոմանք {համարում} են նորան մի մեծ արդիւնաւոր, համաշխարհական պատմու

այրենի լեզուի եւ դպրութեան ժանգոտած դուռը։ Ոմանք {համարում} են նորան մի անհաւատարիմ, վատթար որդի, որ, բաժա

ր պապական լուսաւորութիւնը։ Այստեղ պատշաճ ենք {համարում} հրատարակել մի նամակ՝ " Տեղեկութիւն ի վերայ Մխիթա

ո՞ւ։ Նորա համար, որ նա ազատ է, որ նա վերադաս է {համարում} իւր անձը բոլոր մարդկութենից եւ սորան՝ հլու հպատա

թէ՛ իւրայինների եւ թէ՛ օտարի ամօթը։ Մահացու մեղք {համարում} ենք մեզ, տեսանելով մի բարոյեական խոց մեր ազգի վեր

ամբ ներս մտանէին։ Այն ազգն ենք, որ ճշմարիտ խօսողը {համարում} էինք մեզ թշնամի, այն ազգն ենք, որի Կաթողիկոսքը եւ

իոսը ուրախանում էր քաշած չարչարանքների համար. նա {համարում} էր, թէ այն նեղութիւնքը քաւում են նորա մեղքերը,

լիս նորա քամակից եւ գտանւում էին նորա աշակերտների {համարում} ։ Այս պատճառով նորան յափշտակեցին եւ բանդ դրեցին։

ք պատճառ էր կարգի թշնամիներին. նոքա յանցաւոր էին {համարում} այս եւ սորա նման գործերի մէջ Կարգի անդամները։ Բա

որ պատճառ եղան այս ժողովքի կազմութեանը, հարկաւոր {համարում} եմ մի քանի խօսք ասել։ Եկեղեցական Վերանորոգու

անակ կասկած տարածեց ժողովականների սրտումը, որոնք {համարում} էին, թէ նա Պելագիական էր. պատճառ, վեցերորդ նիս

ցական իմաստակութեան (սոփեստութեան)։ Աւելորդ եմ {համարում} դուրս գրել այստեղ նորա բոլոր ճառը, որ ամբողջ գրո

մ է այս անշուք եւ նեղ բլուրի տակ։ Եթէ դու մեծ ես {համարում}, կամ Պոմպէոսը, կամ Կեսարը կամ Ալեքսանդրը, բաց

սուրբ մարդերի հոգիքը։ Նոքա մեծ երջանկութիւն էին {համարում} մեռանել՝ ձեռքերում բռնած ունենալով կովի պոչ։ Ո՛

ած լսում էին նոցա հրամանը եւ մեծ երջանկութիւն էին {համարում} համբուրել այս Սուրբ Հարց հանդերձի քղանցը։ Հա

ործողը դառնալ յետոյ Ֆրանսիայի մէջ։ Ես աւելորդ եմ {համարում} նկարագրել Յիսուսեան աբեղաների անքուն եւ անձանձիր

ը: Եթէ ժողովուրդը դատապարտելով մի քահանայ, {համարում} է նորան քահանայութենից լուծուած, եթէ ժողովուրդը

կայ հակառակորդներից գլխաւորները նպատակայարմար էին {համարում} " Սահմանադրութիւն " անունը եւ հաւանութիւն տուին ն

խորհուրդը նոյնն էր։ Այս պատճառով մեք աւելորդ ենք {համարում} այդ նոր տպածի բովանդակութեան վերայ երկար խօսել մե

ի անասուններէն " եւ այլ այսպիսիք, որ աւելորդ ենք {համարում} կրկնել. պատճառ, ուշադրութեամբ կարդացողը իսկոյն

յց այս չափ միայն, գոնէ հարեւանցի, անհրաժեշտ ենք {համարում} ասել, որ, ստրկանալով հին լեզուին, առանց ժողովր

մէջ վխտում են)։ Հին լեզուի կեղեւին ստրկանալ {համարում} ենք, երբ մի հեղինակ, փոխանակ ժողովրդի հանրական

ւ այնպէս յանցաւոր չէ, ինչպէս Սիքստոսը յանցանք էր {համարում} Աթենասին քրիստոնեաների մարտիրոսութիւնքը։ Մնաց որ

Բայց մենք չենք տեսնում մի պախարակութեան նշմարք եւ {համարում} ենք այս մի ակամայ սխալանք, եթէ միայն մենք չենք ս

եւ աւելի դժբախտ աղջիկների վրայ: Մենք հերիք {համարում} ենք որքան խօսեցանք հասակի մասին, որովհետեւ ձանձր

իշ անդամ՝ թէ չորս (եր. 172): Թերութիւնը չենք {համարում} այս հակասութիւնքը (թէեւ չլինէին լա՛ւ էր), որով

էս գրական թերութիւնը եւ հնարների աղքատութիւնք ենք {համարում}: Բացի սորանից, դժուար թէ կարելի է թոյլ տալ այն

րեցինք Սօսի քարափի գլխին աղօթելը եւ այն հերիք ենք {համարում}, որ վերստին չյիշենք ապառաժի անմատչելի լինելը, ա

եսել է մի խորհրդաւոր անցք, բայց Թորոսի վրայ բնաւ {համարում} չունի, ազգի յետագայ զաւակները այդ անցքը անպատճառ

ռաջ է ապրել Թորոսից կամ վերջը, որի վրայ ազգը մեծ {համարում} ունի քաղաքականապէս կամ կրօնապէս, նայելով անցքի բ

), որ ժողովրդի աչքը բանալը, հերետիկոսութիւն են {համարում}, յանդգնաբար հրատարակելով: Կը ցանկանայինք իմանալ

նոցայ: Մեր հակառակորդքը սուտ եւ անաստուածական են {համարում} այն բանը, որ իրենք չեն կարող հերքել: Նոքա պաշտպ

նի նշան է թուրը, այդ մասին խօսիլն էլ աւելորդ ենք {համարում}, իսկ որսի համար ասում ենք այսքան, որ ամէն ազգ

ազատ ընթացք տալ նոցայ: Բայց այսչափ անհրաժեշտ ենք {համարում} ասել, որ ստրկանալով հին լեզուին, առանց ժողովրդի

, այդ մարդիկ իրենք չունենալով մի արժանաւորութիւն {համարում} են ձեռք բերել նորան ուրիշների արժանաւորութիւնքը ո

նիքը մեղադրում են նորա բարկութիւնը եւ անպատշաճ են {համարում}. " Քա՞, ընչի՞ ես էս բարի լսի առաջին, սուրբ ըխտ

յանապատի"։ Երկուքն էլ հազար փառքով նախընտիր են {համարում} երգել. " ափսոս քեզ հայոց խեղճիկ ժողովուրդ ", կա

տութիւնը չխոստովանել։ Քանի մի խօսք եւս պատշաճ {համարում} եմ ասել այն մարդերին, որոնք այնուամենայնիւ իւրեա

քր ծառայութիւն բարքի տալով ինքեան գրաւէ տեսողների {համարումը}: Եւ նա սխալուած չէր իւր հաշւում: Հայոց ազգի մէջ

նկութեան սնաւ առ ոտս երկուց կուսանաց, որք ունէին {համարումն} 'ի նոյն ժողովրդեան սրբակեցիկ վարուց եւ առաքինի ան

յութիւն, մօտաւորութիւն ցոյց տուող է այն թարմատար {համարված} Ս տառը եւ առանց նորան, տալի եմ ասելով, չենք կար

նոր լեզվի տղայության հասակի հիշատակարանք կարող են {համարվել}: Ո՛ղջ եղիք: Ձեր բարեկամ Մ. Նալբանդյա

ր հասա Վարսովիա: Իմ տկարության պատճառով հարկավոր {համարվեցավ} մի քանի ժամանակ դուրս գալ Մոսկվայից դեպի օտար աշխ

վոր կաշառելով, գործին հերիք հոգաբարձություն արած {համարվիս}, այնտեղ այդպիսի բան չկա. երկու կողմի փաստաբանքը

ւմ Օրիգենի հավաքած հունական թարգմանությունը, որը {համարվում} է 72 մեկնիչների իսկական թարգմանությունը եւ որից 5

: Ինչպե՞ս է Գրիշան: Համալսարանը թողե՞ց, թե դեռ {համարվում} է ուսանող " ex officio"։ Ես նրան շատ եմ խղճում

ղվում, իսկ անտիկ աշխարհում նա ստոր գիտություն էր {համարվում}, որովհետեւ փիլիսոփաները գիտնականի համար մատերիայ

են եկեղեցի, իսկ այլ ժամանակ Աստուծոյ տուն գնալը {համարւում} է կա՛մ մեղք, կա՛մ ամօթ եւ կամ գոնէ ընդդէմ բաների

այն փառք ու պատիւը եւ այն անարգանքն ու նախատինքը {համարւում} են վաւերական եւ ուշադրութեան արժանի, որ հետեւանք

ակոյս, դեռեւս վաղ էր պահանջել... Բայց դուք, որ {համարւում} էք ձեր ազգի մէջ ձեր Մարգարէի փոխանորդ, Աստուծոյ

ւկների վերայ: Անցան այն ժամանակները, երբ կանայք {համարւում} էին որպէս մի ապրանք, ինչ, կահ, կարասիք, գնելո

րենիքի համար: Անցան այն ժամանակները, երբ կանայք {համարւում} էին երբեմն սատանայ եւ երբեմն հրեշտակ։ Այժմ՝ այս

դրամը կամ անձնական աշխատութիւնը, փոխանակ դրամի, {համարւում} էր հարկ, իսկ այժմ նոյնը պիտի անուանուէր վճար: Բ

նդանի մարդերի միլիոնաւոր բազմութիւն օր ու ցերեկով {համարւում} է չքացած, եւ երբ յառաջանում է, վաղուց արդէն ապր

այսինքն՝ կենդանի մարդերի մի ահագին բազմութիւն, {համարւում} է կենդանի, եթէ կայ եւ չէ մեռած նորա հաւաքական ան

որա հաւաքական անձնաւորութիւնը՝ նորա ազգութիւնը. {համարւում} է դարձեալ մեռած, դատապարտուած եւ իրաւունքից զրկո

զգութիւնը խոստովանուած չէ, պաշտօնական կերպով չեն {համարւում} կենդանի։ Այո՛, նոքա ստրուկ են ուրիշներին։ Բայց

նախիջեւանեցոց համար այդ արծաթքը եւ աւանդութիւնքը {համարւում} են մի արաբական վիպասանութեան նման բան: Նախիջեւան

. Մի մահ է, նոյն՝ ամենին Չար ու բարի {համարւում} է Նա իւր ընդունողներին։ Մահը նոյ

ջ անանցանելի վիհ կար, բայց օրէնքով տրուած պատիժը {համարւում} էր մաքուր արդարադատութիւն, յանցանքի եւ պատիժի շա

հասարակ, տարածուած կարծիք է, թէ Փարպեցին, թէեւ {համարւում} է, կամ իր Պատմութեան մէջ ինքն էլ ասում է իր համա

րկր. Օրէնք, գլ. ԻԱ, համ. 23)։ Իսկ խաչուիլը {համարւում} էր փայտից կախուիլ. " Աստուած հարցն մերոց յարո՛յց

զարդարած, ոսկեզօծ եւ փառաւոր կաշով կազմած. սոքա {համարւում} են աւելի դիւրամարս եւ այնպէս անվնաս սատանայի ստամ

խայ ժամանակից աշակերտուելով մի դերձակի մօտ, այժմ {համարւում} է լաւ դերձակներից մինը: Բայց հաց ճարելով այդպիսի

ում են գիշեր ցերեկ իւրեանց փորը եւ այնուամենայնիւ {համարւում} են ազգասէր, ապա ուրեմն պ. Մարկոսը, մի խեղճ մար

մար թէ ուշադրութեան արժանի էր այս ուսումը, հերիք {համարւում} է այս հարեւանցի գծագրութիւնը: Այժմ անցանենք համա

րանք ես հասկանում, եւ քո համար ձեւի փոփոխութիւնը {համարւում} է չքութիւն, միթէ՞ տանդ կտրի կղմինդրները, որ ժամ

ցոց եւ այլ վայրենիների մէջ, ուր պատշաճից դուրս է {համարւում} կնիկ մարդերի եւ մանաւանդ աղջիկների երիտասարդ մարդ

յերի կանայքը առհասարակ իւրեանց ամուսինների առաջեւ {համարւում} էին եթէ ո՛չ բոլորովին, գոնէ՛ մի բարակ կերպով, ս

որ ինքնակամ հրաժարւում էին Կարգի օգտաւէտութենից, {համարւում} էին ուրացողք, հերետիկոսք, եւ Պապի տուած արտօնու

քա (Հնդկացիք) հաւատում էին հոգեփոխութեան. կովը {համարւում} էր նոցա մէջ այնպիսի կենդանի, որի մէջ մտանում էին

րիստոնէական հաւատը։ 1587 թուականին Եափոնիայի մէջ {համարւում} էր մինչեւ քսան հազար Քրիստոնեայ։ Յիսուսեանք, որ

թացքին, մեկնել երկնքի կամքը, որ Կայսրի հայրն էր {համարւում} ։ Խորամանգ Շօյլը շուտով տիրապետեց երկնքի որդու կա

tus կոնդակը իբրեւ կրօնական հաւատալիք։ Յանսէնեանք {համարւում} էին մարտիրոսք, եւ նոցա վերագրւում էին զանազան հր

ի մէջ լուսաւորութեան առաջին եւ գլխաւոր աղբիւրն էր {համարւում}, որպէս եւ այժմ չէ վերջացած տակաւին կորած ու մոլո

կով խայտառակէ իր դուստրը, ուր աւելի չնչին բաները {համարւում} են խայտառակութիւն եւ թուք ու բեդնամ են լինում: Մ

էս պատահած էր, դնենք, Թորոսի ժամանակ, այդ բանը {համարւում} է եղած կամ Մինասի ժամանակ, որ շատ առաջ էր ապրել

է շերամաբուծութեան մէջ, որովհետեւ ճերմակ թթենին {համարւում} է նախընտիր. գիտութիւնը ասում է, թէ նորանով կերա

յին Պոպովեանց զտողեալն ի 29-էն մարտի սոյն ամի ընդ {համարօք} 217 եւ 218, ընկալայ պարտուպատշաճն յարգութեամբ,

անդւում, հո սուտ չի՞: Հիմի ասենք թէ դու ինձանից {համբա} ես, քու տանն էլ ոչով չի վեր գալի, համա ես իմ աղ

սն հատ գերմաներէն ապստամբական ճառեր, որ ասուեցան {Համբախումը} եւ ամբողջ թիւ Die deutsche Tribune օրագրի. ես ցր

արեսցին միտք ընթերցանելեաց, եւ որ եւսն է՝ անգէտ {համբակաց}: Երկրորդ՝ վերտողեալ պատասխանեաւ, ակնարկէ Այվազ

րի կամ զՇիլլերի լրբին թեկն ածել, որոց եւ ո՛չ իսկ {համբակացդ} անլուայից ստգիւտ թերեւս ի ճահ: Եթե փութացաք

սպիրի կամ Շիլլէրի հովեր են առնում, որոնց անարժէք {համբակներին} անգամ յարմար չէ մեղադրել: Եթէ կարողանանք քաւել մ

[միայն ընդ] այս խրթնաբանութիւն եւ իբրեւ [տկարամիտ {համբակս} կոյր զկուլայն] զհետ միտեն նորին ընթացից: Աղաչեմք

այր Եւ ընդ կամարն հրեղէն Անցեալ ճեպէր, {համբառնայր}, Մինչ յԱթոռոցն ի սահման Ի քերուբից պա

վ նամակդ, ուղղակի չեմ կարող մի քանի խոսք չասել " {Համբավաբեր} Ռուսիո "-ի վախճանի մասին: Այդ ի՞նչ դժբախտ օր է հ

ւնը չգիտեմ, որին դու ճանաչում ես: Իմ գնալուս {համբավը}, որ Նախիջեւան տարածվի գնալուցս հետո, խնդրեմ մեր

մ եմ, որ ինձի համար միամիտ լինիք եւ այնպես յիմար {համբավներէն} չի վրդովուիք. թէպէտ կանչել էին ինչպէս տէր Եղիայի

ց աբեղայից չէ երբեք այն դիտանոց, ուստի կարելի էր {համբարձեալ} զաչս նկատել եւ ճանաչել զիրողութիւնս աշխարհի]: Զկ

նն է Հագ (Hagge): ՚Ի 1/13 Յունիսի, յաւուր {Համբարձման} տօնի, ներկայացեալ առ պ. Հագն ու ցուցեալ նմա զթո

, իսկ միւս ճառք նորա ի վերայ Հոգւոյն Աստուծոյ եւ {Համբարձման} Քրիստոսի գտանին կամ ենայն Ճաշու գիրս Հայաստանեայց

Turkish divan) Bruxelle Շամախի Սարգիս վարժապետ {Համբարձումեանց} Առաքէլ Յովսէփեան Օսմանցով, շամախեցի Тифлис Ми

րեայ թաղումն, զերանելի յարութիւնն, զաստուածապէս {համբարձումն} եւ զնստիլ նորա ընդ աջմէ Հօր, յորմէ ո՛չ երբէք մեկ

կաթողիկոսին. նոյնպէս հայցեմ գրել: Նորալուր {համբաւ} ոչ գոյ ի քաղաքիս, այլ միայն փախուստի Սերկէյ Մարտ

իմեանց թշնամի: Կոմսի որդին հրատարակում է մի սուտ {համբաւ}, որպէս թէ մեռած էր Մանրիկօն, որ Լէոնորան հարկադ

ասուքի հեղեղով։ " Վարժապետ, ի՛նչ լուր, ի՛նչ {համբաւ} ", - հանդէպ են դուրս գալիս աշակերտքը, որոնց մէջ

մանակում երկու եղբարք չէին կարող Կարդինալ լինել։ {Համբաւ} եւս տարածուեցաւ, թէ այդ բանը եղել է Կարդինալ Րիշ

նորան դեղամահ առնելու մէջ։ Յիսուսեան կողմնակիցքը {համբաւ} հրատարակեցին, թէ ինքը երկինքը յայտնի կերպով պատժ

էր Ալբերտոս Բօլստետեանը, կամ Ալբերտոս Մեծը, որ {համբաւած} էր որպէս երեւելի կախարդ եւ ծնած է Շուաբիում, 120

տարի ժամանակով, դարձեալ կ՚ապահովէ իւր գիտութեան {համբաւը}, որ սկսել էր արդէն գունաթափուիլ: - Ի՛նչ կ՚ը

դէպի այդ կէտը: Նորան փոքր չօգնեց եւ իւր գեղեցիկ {համբաւը}, որ ստացել էր մի քանի հին հայեացքով եւ հին դատող

վաղուց ահա " Էֆիմերտէի " եւ " Ժողովածուի " փառքի {համբաւը}, որ Նախիջեւանի մէջ հռչակուած էր, որին այժմ անար

նդութիւն դէպի Պապական աթոռը։ Նոցա բարեպաշտութեան {համբաւը} տարածուեցաւ մինչեւ շատ հեռի տեղեր։ Պորտուգալիայի

եսակ աղանդաւորներից մի մարդ գիտէի, սա՛կայն, լոկ {համբաւի} վրայ հիմնելով, դատե՛լ կամ դատապարտե՛լ բնա՛ւ կամք

եւ շատ սուգի արժանի չե՞ն, երբ հանում են անպիտան {համբաւներ} եւ նախանձի պատճառով խօսում են անարժան բաներ։

րժել. պատճառ, մեզ քաջ յայտնի էր նորա հրատարակած {համբաւների} ստութիւնը, գիտէինք, որ " Հիւսիսափայլը " դադարել

րդ բոլորը ասիլ իմ, եւ նա համաձայն է, միայն փոքր {համբերե}, որ այս բաները կարգ ընկնին: Լեբեդեւան ավարտ

ով Ֆոշեի ակնհայտնի տաղանդը, չեմ կարող, սակայն, {համբերել} եւ այստեղ չբացահայտել պատմական այն պատճառները, ո

շխատէին նորա կեանքը կարճեցնել: Այստեղ չկարողացայ {համբերել}, կտրեցի նորա խօսքեր, ասելով. բարեկա՛մ, ժողովո

կ Մանուշակս. ի՛նչ կայ, կարող է վեց եօթն ամիս եւ {համբերել}. եւ ինչպէս կարծում եմ, գիր չգրածի պատճառն այն է

Տուրնօնը տարաւ Պօնդիշար. " Մեք չենք կարող այլեւս {համբերել}, որ հոգեւոր բժիշկները հրաժարուին ստորակարգ մարդե

գերուելով օտարութեան մէջ, հազարաւոր նեղութենների {համբերելով}, օրը խաւարեցնելով, ստացել է մարդկութեան ընդհանո

տնելով, թէ Հայերը, շատ եւ անտանելի նեղութենների {համբերելով}, մեռանելով, նահատակուելով Պարսից ձեռքով եւ ի վե

ը դեմքերը՝ հոգնած երկար ժամանակ տանջանքի լծի տակ {համբերելուց}: Մեծ ցավ է սիրելի Ֆեոդորիշի մահը, որին արդեն վե

անել, գէթ ՚ի վկայութիւն աղէտիցն, որոց տանեմք եւ {համբերեմք} ազգովին: Այո՛, որովհետեւ սկիզբն կալայ խօսիլ ընդ

եւ փշեղէն պսակի եւ ուրիշ էլ աւելի մեծ մեծ բաների {համբերեց}. իսկ դա՛ վէրքերից թուլացած մարդու երեսին եւ ջո՛ւ

դուրժեալ, ես գալով աշակերտ տէր Գաբրիելի, զիա՞րդ {համբերեցից} այսմ: Այժմ նպատակ գրութեանս է այս. ի բազմաց

ա, միայն թէ ժամանակ չունինք այժմ, թո՛ղ փոքր ինչ {համբերէ}, երբեւիցէ Մանուշակս նորանն է: Այս խօսքերի վե

յն կարէի՞ն լցուցանել զպակասութիւնս, որոց տանի եւ {համբերէ} զաւակն հայկական ի միջի աղբերաց՝ ծարաւի գտանելով

արծես թե ասում է, որ հուսահատ վիճակի մեջ լինիս. {համբերիր}, եղբայր, եթե ստույգ է այս խավար գուշակությունը

եղբայր, եթե ստույգ է այս խավար գուշակությունը, {համբերիր} մինչեւ իմ գալը, անշուշտ մի գործ կգտնենք, քանի ը

իմ այս անհամբերութեանը, դու գոնէ ինձանից առաւել {համբերող} գտանուիր, եթէ ես, կտրելով խօսակցութեան թելը, կ

նիդ սիրողքը առանձին ուշադրութեամբ եւ, մանաւանդ, {համբերութեամբ} կարդան այս տողերը: Երբ Սեւ ծովի նաւարկութիւն

պահանջում են, որ ամենայն բան կամաց կամաց լինի, {համբերութեամբ} լինի, առանց մի մարդու անձնասիրութեան մօտենալու,

զհետէ ձեռք բերելով, սկսեցին ուսումնասիրել երկաթի {համբերութեամբ} եւ անձանձիր աշխատելով։ Ահա այս համբերութեան եւ ա

մ են եւ մա՛նաւանդ՝ կերակրի, խմիչքի եւ ցանկականի {համբերութեան} մէջ։ Իսկ Հայոց աշխարհի աղանդը, որ ասո՛ւմ են, մ

աթի համբերութեամբ եւ անձանձիր աշխատելով։ Ահա այս {համբերութեան} եւ անձանձիր աշխատութեան արդիւնքն է, որ հինգերորդ

քը (այս է Բէգզադէի ճիշդ սահմանը): Բայց մի փոքր {համբերութիւն}. կը հասկանաք՝ կարդալով Յիշատակարանիս հետեւեալ տ

բազում գրողը: Մերձ է առ մեզ եթէ չունիմք զայնքան {համբերութիւն} զաչս դարձուցանել յարեւմտեանն Եւրոպա, ազգն Ռուսաց

, կոկվի, փայլի եւ պայծառանայ. այստեղ հարկաւոր է {համբերութիւն} եւ յարատեւ արիաջան աշխատութիւն։ Աւելորդ է ասե

շինուի, կոկուի եւ պայծառանայ: Այստեղ հարկաւոր է {համբերութիւն} եւ յարատեւ արիաջան աշխատութիւն: Մի փոքր առա

է. համբերում էր... Վերջապէս " հատել է նորա {համբերութիւնը} ", պիտոյ էր տպագրութեամբ հայհոյել։ Եթէ այդպիսի

արը պիտի գործ դրած լինէինք ընթերցող հասարակութեան {համբերութիւնը} ՝ ձանձրացնելով նորա սիրտը մեր աւելի երկար դադարել

լեւ աւելի էր անցել ամէն չափ ու կշիռ եւ ֆրանսզների {համբերութիւնը} եթէ ապառաժ լինէր, չէր կարող դիմանալ որ չպատռէր:

։ Մխիթարի գեղեցիկ յատկութեններից մինն էր նորա {համբերութիւնը}, այլեւ հաստատութիւնը իւր կամքի վերայ. արդարեւ ա

եղեցական գործերը։ Վերջապէս կորուսին նոքա իւրեանց {համբերութիւնը}, սպառնացան Պապին, որ թէ նա չ'հաւաքի մի օրինաւոր

ն չընդունողները։ Բնակիչքը, կորուսանելով իւրեանց {համբերութիւնը}, ապստամբեցան Պօրտուգալացոց ընդդէմ, եւ Կրիմինալը

յանձնել աստղերին: [Կրակով սղոցեցին նորա այրական {համբերութիւնքը]}: Եւ ահա յաւիտենական ամօթ ժառանգած են նոքա, որ

մ ես: Բայց չնայած այս ամենին, լաց չեմ լինում եւ {համբերությամբ} տանում եմ իմ խաչը: Ուրեմն դու այլեւս լաց չես

- որոնք առայժմ չկան իմ տրամադրության տակ: Ուրեմն {համբերություն}: Փարոսը երեւում է, կենդանի թե մեռած - որեւէ կե

րի կրոնական գործերին միջամտելու: Այդ պատճառով նա {համբերում} էր, իսկ այժմ առավել եւս կհամբերի, քանի որ իր նա

Պարոնը մինչեւ այժմ երկու տող բան գրած մարդ չէ. {համբերում} էր... Վերջապէս " հատել է նորա համբերութիւնը

, Եւ քանզի չեմ սերովբէ ` Չիմանալըս թող ներուի"։ {Համբերում} էր սերովբէն Կամակորին այդ արու, Զի պատուէրն էր Ա

ելու, որ օրէ օր եւ ժամէ ժամ վտանգով ընդունելով՝ {համբերում} էի ամեն բանի հարկից լինելով ստիպուած։ Պատճառ, ո

ւան եւ անդէն վաղվաղակի ուղւոյ լինի յԷջմիածին, 'ի {համբոյր} սրբազնեալ աջոյ մեծի քահանայապետիդ 'ի վերտողեալ մի

գնամ՝ եւս մեր Հայաստանի մոխրացած աւերակներին մի {համբոյր} տալու: Առ այժմս ուրիշ արժանի ուշադրութեան բան չո

ն էր հոսում... " Ադամն էլ չէր մնում ետ, Մերթ մի {համբոյր} էր դրոշմում Կոյսի շուշան շուրթերին, Յուզմունքից

Բուռն հարկանեմ զխրոխտ բրգանց... Եւ ի {համբոյր} վառ վարդիցն եկեալ. Այլ նա խուսել ճգնի յիմ ձ

սկ Ադա՞մ. - " Ինչ ո՛չ կասէր. Էր երբեմն զի {համբոյր} Կնքէր կուսին ի շրթունս, Մերթ հատկլէր,

Հայկազն Միքայել Նալբանդեանց Սրբոյ աջոյն {համբոյր} շատ Անօթք, որք պահեն զազգութիւն ո՛ր ե

քաշեց նորան իրեն մօտ։ Երբ առանձին ջերմ {համբոյրներ} նորա ձեռին տալիս էր, Քարտուղարը ծառի յետքի

Շիկնում են շառ այտերը, Սիրտը զարկում հեշտագին: {Համբոյրները} խաղո՜ւմ են Կուրծքի վրայ հոլանի, Բաբախում են սրտ

նրա խրոխտ բուրգերին... Եւ այտերը վառում իմ տաք {համբոյրով}. Ջանում է նա գրկիս միջից փախուստ տալ, Եւ բարձ

Եւ ի բոսոր Վառի կուսին պերճ դիտակ: {Համբոյրք} խաղան... Եւ ի վանդակս կրծոց Սիրտք թ

ալբանդեանց Պատկառ ակնածութեամբ սրբոյ աջոյն {համբույր} շատ Ի 6-ն ամսույս շնորհս գտի ստանալ զարձակեալ

ն եւ երկսեռ բոլոր բարեկամներիս: Հովհաննես եղբորս {համբույրին} պատասխանում եմ համբույրով: Այժմ, տոների առթիվ,

երիս: Հովհաննես եղբորս համբույրին պատասխանում եմ {համբույրով}: Այժմ, տոների առթիվ, երեւի մեր հորեղբորորդի Սա

եմ ես Աստըծուն Սիրել սիրով վերամբարձ, Արարածները {համբուն} - Նրա ձեռքով ստեղծուած ` Արեւ, լուսին եւ աստղեր

ի թշուառութիւն եւ ի վշտաց ի վիշտս, եւ ապա անվրէպ {համբուրել} ունիմ զմահ, - ասաց զայս ողբալին Հայաստան եւ իսկո

ռաջ յայգորել Բերի յուշիկ, Եւ զվարդունս {համբուրել} Սիրատոչոր Եւ սրտացեալ հրեշտակ, Եւ

էին նոցա հրամանը եւ մեծ երջանկութիւն էին համարում {համբուրել} այս Սուրբ Հարց հանդերձի քղանցը։ Հասարակաց կե

ում է Սօսին եւ ուխտի հրապարակում (Հանա-վանքում) {համբուրել} տալով Վարդիթերին, նշան է դնում: Աշնան Մողնու ու

Վարդիթերի մայրը նշանում է իր դուստրը Սօսի հետ եւ {համբուրել} տալիս: Մենք ուզում ենք մէջ բերել պառաւի այն խօսք

է հայկական եկեղեցու մէջ, եւ որոնց գերեզմանի հողը {համբուրելի} են մեզ: Ի՛նչպես չհարցանենք Պ. Խուդաբաշեւից

արդարադատ, թէեւ խիստ եւ անկաշառ քննութիւնը, եթէ {համբուրելի} հեղինակին օգուտ չբերէ, վնաս ոչ երբեք: Համա

լի անցան այն խաւար օրերը, երբ մարդիկ երջանիկ էին {համբուրելով} մի սեւագլխի քղանց կամ շատ անգամ զօշաքաղութեամբ եւ

տ քաղցր եկաւ ոսկու ձայնը, վասն որոյ վերջին անգամ {համբուրելով} Մանթուխեանցի երեսը, շնորհաւորեց նորա յառաջադիմու

նում եմ քո երդումը, սիրական, - ասաց Շահումեանցը {համբուրելով} Մանուշակի ձեռքը, - եւ այս օրից, դու կարող ես ազա

է Մէքքէից, ուր գնացած է եղած Մէհէմմէդի գերեզմանը {համբուրելու}. այս դերվիշը տեսանելով Գիրէյ-խանի պատերազմական պ

րը եւ առաւել ցոյց տալու համար իւր խոնարհութիւնը, {համբուրեց} երկիւղամեծար պատկառանքով տէր սատանայի պոչի ծայրը

եգլուխը: Վէզիրը գլուխ տուեց խոնարհութեամբ եւ {համբուրեց} տէր սատանայի պոչի ծայրը: - Թո՛ղ հանդէս գայ ա

տարարութիւնը ձեռքին, գլուխ տուեց տէր սատանային, {համբուրեց} պատկառանքով նորա պոչի ծայրը եւ սկսեց կարդալ: Թ

որ, որ արծաթեայ շղթայով կախած էր կուրծքի վերայ, {համբուրեց} եւ յառաջ գնաց... Նա տեսաւ, որ ախոռներից մինի

մսի աւիշկով եւ իւղով տոգորուած ձեռքը եւ ջերմ-ջերմ {համբուրեց}: - Խորհուրդ մարդկան, կամք Աստուծոյ, - շարուն

, ժամանակը ուշ է... Մանուշակը առանց խօսեյոլ {համբուրեց} Շահումեանցի երեսը: - Մնաս բարեա՛ւ, - ասաց Շահ

րտասուքը աչքերում փաթաթուեց հօր վզին, բիւր անգամ {համբուրեց} նորան, յետոյ վազեց դէպի մայրը, նորան եւս նոյնպէ

ումի տարեկան աղջիկը ընկնելով իր սիրականի գիրկը եւ {համբուրուելով} նորանից զգում է, թէ " օխտը թիզ եղ է կանգնում նոր

Սակայն, ցտեսություն, ձանձրույթից շատ խոսեցի: {Համբուրում} եմ քեզ: Քո եղբայր Միքայել Նալբանդյան 76.

ես նրանից գոհ չլինեմ: Այնուհետեւ՝ ցտեսություն, {համբուրում} եմ քեզ, Հովհաննեսին եւ Սաշային: Հավետ քո Միշ

սում է " բարի լո՜յս " Ծաղիկներին ` մեղմաւաչ, Ու {համբուրում} վարդերը Եւ իր սիրած հրեշտակին. Շիկնում են շառ

ատ, Գիրկդ բաց որդուդ քո չուառական.. {Համբուրում} եմ քո փոշին անարատ... " Յետո՞յ, մի ամբողջ

առ ժամս հերիք է տասն արծաթը: Խնդրում եմ, ոտքերդ {համբուրում} եմ, մի մերժէք ինձ, ես աղքատ տղայ եմ... - Այդ

մարգարիտները կիսով չափ երեւեցան բերանի միջից. նա {համբուրում} էր նամակը, փայփայում էր նորան, մի խօսքով, այնպ

ծ, վեր առնուն ու տան... Յոյս ունիմ քո վերայ, {համբուրում} եմ քեզ. մնաս բարեա՜ւ. Քո սիրական Մանուշա

ր թռած մահճակալի վերայ, թէ ի՞նչ ջերմեռանդութենով {համբուրում} էր Աստուածածնի պատկերը, որ կախած էր նորա ննջարան

մ էին հանգուցեալի մահճին եւ բարձր ձայնով աղօթելով {համբուրում} էին նորան։ Այսպիսի հանդէս չէր տեսնուած ամենեւին

տախնդիրների շահերից, այնուհետեւ թող նրանք թեկուզ {համբուրվեն}, մեզ ի՞նչ փույթ: Ես չեմ կասկածում վերջին բարձրա

ւտում, փիլիսոփան չէ հաւնում եւ իր մտքի մէջ աւելի {համեղ} կերակրի գաղափար ունի եւ ասում է, թէ գոնէ տեսական

ա գիտութեան մասին էք խօսում, ստո՛յգ է, առաջ շատ {համեղ} եւ զօրաւոր կերպով էր քարոզում, իսկ այս վերջի ժամ

տակառից չորս հատոր բաւական լաւ կազմով գրքեր, որ {համեղ} էին երեւում նորա աչքումը, թաթախեց իւր ղահուէի մէ

անդ մեծի... իմ ուսեալ է ըստ հնոցն բարբառիլ յոճ {համեղական} ազդոյ եւ հարազատ: - Ես մեղաւոր չեմ, եթէ դո

կարի կարեւորացն կանոնաց ուղղախօսութեան, եւ որչափ {համեղական} եւ ազդոյ հինն է, այնչափ անհամ է նորն, թոյլ, տգ

գրող պարոնների համար կուղարկեք տոմսակներ, կանոնի {համեմատ}: Եթե մինչեւ առաջիկա սեպտեմբ. 15-[ը] ցրված ա

ելը նրանով է լավ, որ այդ սերմերը հողի եւ կլիմայի {համեմատ} ՝ ֆիզիկապես ենթարկվում են փոփոխության եւ ավելի կա

որտեղ խորամանկ ձեռքով գրված էր, թե կաթոլիկության {համեմատ} աճում է նաեւ Ֆրանսիայի բարոյական ազդեցությունը:

ակվում է ժողովրդի ըմբռնումների եւ քաղաքակրթության {համեմատ}: Լավ է թե վատ, դա այլ հարց է, բայց փաստն այն է

պիսի առաջարկ անելու, պահանջ-առաջարկի այդ գումարի {համեմատ} պահպանում է աշխատանքի պահանջի շուկան: Ինձ համ

տալիս, բ) որքա՞ն հյութ է տալիս ցողունը իր կշռի {համեմատ}, գ) ի՞նչ թանձրություն ունի հյութն ըստ Բոմեի եւ

սիրութիւնք տարածել ամեն մինի կամքի եւ կարողութեան {համեմատ}, եւ այս բոլորը ունիք վայելելու ՄԵՐ Ինքնակալ գայի

Դուք, որ այդ գիրքը կարդացիք եւ հեղինակին ըսածին {համեմատ}, անշուշտ, ամեն տողերուն մէջը մէյմէկ իմաստ գտաք

գրութեամբ տպելով մեր Վեհափառ Կաթողիկոսի պատկերը, {համեմատ} լուսանկար օրինակին, որ ստացուել էր Կոստանդնուպօլ

րաքանչիւր գիւղական հասարակութեան եւ ընկերութեան, {համեմատ} նոցա թուին, այնպէս, որ այդ հասարակութիւնքը, մի

ող եւ չպիտի ներգործեն 1861 փետրուար 19 հրովարտակի {համեմատ}. քանզի ընդդէմ է այն հրովարտակը ազգի էական շահին

էհն եւս իմ միւս տներիս քրէհի խտուրն բաժանեսցեն իմ {համեմատ} իմ ներքոյ գրեալ Բ հատորեալ պատուիրանին։

եւս վերն յիշեալ իմ տներիս քրէհի խտուրն բաժանեսցեն {համեմատ} իմ ի ներքոյ գրեալ պատուիրանին: Արդ դարձեալ եւս յ

այլն վեր առցեն, ապա մնացեալ մապլաղն, վերն գրածի {համեմատ}, տասն եւ վեց սամ արասցեն, ութ սամն նոյն յառաջակ

նը գրեցաք որպէս վկայ. վերն գրածն չորք մին օրինակ {համեմատ} միմեանց գոլով, մի եւ նոյն ժամանակումն ձեռնադրեաց

գուցելոյն կտակակատարն զո ոք եւ իցէ եւ կատարեն ըստ {համեմատ} վերն գրեցելոյս եւ ամենայն մի հարիւրէն հինգ վարձս

գրեցաւ ձեռամբ նուաստ Կարապետիս Յովհաննէսեան, ըստ {համեմատ} ձեռնագրեալ ի սոյնոյ իսկ օրինակէ։

Մարմին, ոգի, մի օղով: " Ոգին մարմնին է {համեմատ}, Արդիւնք բնութեան է մարմին"։ Բնութ

ու լինելով ծառայել ժողովրդի օգտին, նորա ժամանակի {համեմատ}, պարտական է խոսել ազգի բազմության հետ, ինչպես ս

տպաւորութիւն՝ իւրեանց ճաշակին եւ հասկացողութեանը {համեմատ} ։ Այդպէս չէ. ո՛չ ամենայն ընթերցող մարդ ազգի

ւթեան կրաւորականապէս պիտի ներգործէ ժամանակի ոգուն {համեմատ}, այստեղ անցածի խրատը հազիւ թէ կարող է արժէք ունե

Ազգասէր անուն կրել կամեցողը, պարտ է իւր խորհրդին {համեմատ} գործեր ունենալ, եւ իւր անձը բոլորանուէր ընծայել

ական գիտութեանց պարապելով, իմ տկա՛ր մտքի զօրելու {համեմատ}, կարդացա՛ծ եմ գրուածքը սո՛ւրբ մարդոց, որ Սուրբ

, որ ա՛յդպիսի մի աղանդ բուսանէր, առասպելի ասածին {համեմատ}, թէ " Խո՛զի պէս հարսին կպրէ-կարասը բաղնիք"։ Ի

ծածուկ դարան մտնելով եւ իրենց անհամար հարստութեան {համեմատ} շատ եւ շատ արծաթով յեսան (սրող քար) գնելով՝ թո

երին էր ասում, թէ. " Մենք, մեր գործած յանցանքի {համեմատ}, արժանապէս ընդունում ենք այս փոխարէնը ", եւ, Փ

" բայց Սա ինչի՞"։ Այսպէս էլ ես, իմ գործերի {համեմատ} արժանի պատուհաս ընդունեցի ահա, եւ խոստովանում եմ

առաջ գնաց Վաղարշապատ քաղաքը, ուր իր սովորութեան {համեմատ}, ինքը եւ իր հետ եղած ուխտապահ եւ քաջարանց նախարա

սովորաբար թարգմանում են մեր լեզուի պահանջողութեան {համեմատ} երբեմն նա եւ երբեմն նոյն, բայց տեղ տեղ ներս է մտ

տպագրութեամբ՝ հանգուցելու խորհրդին եւ ցանկութեանը {համեմատ} ։ Հայոց գերեզմանատունը գտանւում է Վագայնկ

իրագործութիւնը, մինչեւ իւր բարոյական զօրութեանը {համեմատ} զգալու էր իւր մէջ եւ նիւթական զօրութիւն։ Պ.

տներով, իւրեանց լուսաւորութեան եւ հասկացողութեան {համեմատ}, ստեղծագործեցին գաղափարներ կենդանութեան աղբիւրի

ւում է այդ գործողութեան դիտաւորութեան եւ շարժառթի {համեմատ} ։ Խորհուրդը կամ շարժառիթը է մի հոգի, որ ձգում է

ը. ա) թղթի վերայ զանազան մեծութեամբ գիծեր խազել {համեմատ} մտքի մեծութեանը, բ) կիսափակ պատուհաններով սենեա

արգի օգտի համար, երկրորդ հասարակութեան դրութեանը {համեմատ} ։ Այս բոլոր աստիճանակարգի մարդիկը կարող էին եւ չզ

ստացաւ նորանից եւս թոյլտւութիւն իւր իրաւունքներին {համեմատ} ներգործելու։ Այս խորհրդով ուսաւ այնտեղի հասարակ

մօտ դնում է կամ չափ խօսքը՝ գործիական չափով, կամ {համեմատ} խօսքը եւ կամ մի ուրիշ խօսք, որ աւելի յարմարութիւ

յն, որ նկարի միջնորդութեամբ եւ այդ ստորագրութեան {համեմատ} խօսել բնաւ իսկ մի որպիսի եւ է խեղճուկ տիրացուի գո

նից: Ինչ չափով ճանաչել եւ ուսել է նա բնութիւնը, {համեմատ} այդ չափին կը լինի նորա գաղափարների եւ հասկացողութ

պատճառելով այն ախորժ քամին: Այդ քամու ուժը միշտ {համեմատ} է ջերմութեան աստիճանին: Որքան սաստիկ լինի ջերմու

ը լինի եւ մարդուն կեանքը եւ ինչպէս կեանքը, նորան {համեմատ} կը լինի միտքը։ Եւ լեզուն, որ ուրիշ բան չէ, եթէ

ա այնքան իրավացիորեն գանգատվում են, պահելով նավը {համեմատաբար} ավելի բարձր ջրի մակերեւույթից՝ իր տեսակարար կշռո

տճառները. առաջին անգամն է, անփորձ են... Բայց, {համեմատաբար} եւ ներող աչքով նայելով, մանաւանդ, ուշադրութիւն

այդ [ողբեր[գութեան]] եղերերգութեան, յայտնի բանէ {համեմատաբար} խօսելով, ճշմարիտ որ վատ չներգործեցին: ---------

փայութիւնը: Ստոյգ է, կան ճշմարտութիւնք, որ {համեմատաբար} դրականք են, քննիր նոցայ որակութիւնքը եւ եթէ օգտա

ւնենալ երգելու մէջ, այդ այլ բան է. ես խօսում եմ {համեմատաբար}: Այո՛, կատարելութեան ցանկութիւնը մի գեղեցիկ առա

թիւնը մենք արդէն օրինակներով արդարացուցինք, բայց {համեմատաբար} աւելի թեթեւ հանգամանաց մէջ։ Անցքի կատաստրօֆը, ո

ով ասում ենք, որ նորա բնագրի (Աշտարակի) լեզուն {համեմատաբար} աւելի կատարելութիւն եւ աւելի բնականութիւն ունի,

ւթիւնից: Սորա մի քանի օրինակը ցոյց տուինք, բայց {համեմատաբար} աւելի թեթեւ հանգամանաց մէջ: Անցքի կատաստրոֆը, ո

, քան Անգլիայի վիճակագրության եւ քաղաքակրթության {համեմատական} ուսումնասիրության մի ձեռնարկ: 79. ՂԱԶԱՐՈՍ ՆԱ

ռանց կարիքի եւ առանց խտրության շարադրել նոր լեզվի {համեմատական} քերականությունը՝ ըստ ինձ հայտնի տվյալների, զանա

շաքարի հարաբերությունը բյուրեղայինի հետ հակադարձ {համեմատական} է. նրանք ավելանում են կամ նվազում են մեկը մյուսի

ժմ ապրել է արտաքին եւ ներքին պարտքերով: Ահա՛ այդ {համեմատական} լաւ տարու, Թիւրքիայի եկամուտի եւ ծախքի ցուցակը.

փրկուա՞ծ է ձեռագործի վաճառականը: Մեք թողնում ենք {համեմատական} բաղդատութիւնը վաճառականութեան երկու մեծ ճիւղերի,

ձեալ կը գայ դէպի նաեւ անհնարին է որ չգայ, իսկ թէ {համեմատական} էր, այն ժամանակ յայտնի է, թէ թափելով նորան աւել

մեմատութեամբ ընդհանուրի հետ։ Փիլիսոփայական, {համեմատական} քերականութեան կանոնը եւս արդարացնում է մեր կարծիք

տնի է, թէ թափելով նորան աւելի շահուեցաւ, քան թէ {համեմատականը} ընդունելով որպէս դրական: Ինչ որ ինձ է վերաբե

չմնացի մինչեւ հաջորդ հունձը, որպեսզի կարողանայի {համեմատել} արդյունքը նախընթաց հունձի արդյունքի հետ, սակայն

նովսկին), ի նկատի ունենալով Եվրոպան, շատ հաջող {համեմատել} է Հնդկաստանը ծննդկանի հետ, որը աշխարհ բերելով մի

նձնելով բանագէտ եւ ուսումնական մարդերի՝ քննել եւ {համեմատել} այդ ձեռագիրքը ուրիշ օրինակների հետ եւ այլն, եւ ա

թիւնք ի մերումս դարու. ո՛չ եւ ո՛չ կարեմք նոյնպէս {համեմատել} զմերս հին դպրութիւն ընդ հին դպրութիւնս Յունաց եւ

րա ի Սլաւոնական կապանաց իննեւտասն դարուց, կարեմք {համեմատել} զդպրութիւն ազգիս, զոր ինչ յառաջ քան զքսան ամ, ը

նելու ժամանակ, պարտակա՛ն է նորա բոլոր գրութիւնքը {համեմատել} գիտութեան այն վիճակի հետ, ինչ վիճակում որ գտնւու

րով եւ տաղաչափություններով: կարծես թե այս հասակը {համեմատելով} կենդանական թագավորության հասակի ընթացքին, տղայու

աքի մէջ։ Ո՛չ, որովհետեւ Նախիջեւանի ժողովուրդը, {համեմատելով} Ռուսսիայի եզերական քաղաքացիների հետ, միջին թուով

ու համար, որպէսզի իւր կատարած փորձերի արդիւնքը, {համեմատելով} այս գաղափարի հետ, կարողանայ դատել եւ վճռել օդի վ

ձեր գլխի վերայ է բացւում: Ձեր սակաւաթիւ լինելը, {համեմատելով} պէտքերի շատութեան, թո՛ղ չվհատեցնէ ձեզ. այն մարդ

յո՛, եւ շատ գումար հաւաքուեցաւ, բայց այդ շատը, {համեմատելով} աղքատ եւ սոված բազմութեան հետ, շատ աննշան էր եւ

վերայ, բայց որովհետեւ մեր տրտմութիւնը ոչինչ է՝ {համեմատելով} այն մինչեւ այժմ եղած կարգի հետ, ուստի մեր կարողո

եսին, կամ թէ նորա գոյութիւնը մի խորհուրդ ունէր՝ {համեմատելով} ընդհանուր մարդկութեան հետ։ Մեր սիրտը արիւնով

մնացին տարիներով եւ մօտից սորվեցան ազատութիւնը եւ {համեմատելով} նորան իրենց հայրենիքի ստրկութեան հետ, յղացան այն

դարձուած. պատճառ, սատանայի ապտակի զօրութիւնը, {համեմատելով} մեր շոգեշարժ մեքենաների հետ, հաւասարւում է 17 38

աբեղան համարեց, թէ խոստացած արծաթը շատ մեծ էր, {համեմատելով} Պարացելսօսի կարճաժամանակեայ բժշկագործութեանը, ու

, նորա արժանաւորութիւնքը եւ պակասութիւնքը, ոչ թէ {համեմատելով} այլ կենդանիների հետ, որոնք ստոր էին, քան թէ մար

նի վանքերի մէջ։ Բայց ի՞նչ էր այդ պահպանութիւնը՝ {համեմատելով} այն կարօտութեան հետ, որ զգում էր ազգը։ Մարդկութ

ր (Ռեֆօռմացիա), թէեւ ինքն ըստ ինքեան եւ մանաւանդ՝ {համեմատելով} ազատական կրօնի հետ, շատ նեղսիրտ։ Բայց եւ դա ունէր

եցեա " Մուզայք Արարատեան"։ Ճշմարիտ է՝ այրս այս {համեմատելով} իւրոցն կարգակցաց առ հոգեւորս Հայոց, գերազանց էր

է, Յակոբ Կլեման թագաւորասպան աբեղայն Յութիտի հետ {համեմատելով}. երեւի թէ լաւ իմանալով ներկելի բանի եւ իւր ներկի

կերազարդ տպագրութեանը, շատ դիւրագին է՝ մանաւանդ {համեմատելով} Պետերբուրգ քաղաքի մէջ տպելու պայմանների հետ։ Այս

ամբողջութեանը, չկայ մեր ժողովրդական լեզուի մէջ՝ {համեմատելով} մեր հին լեզուի ամբողջութեան հետ, եթէ մեք չստրկան

, բայց ասիական այլաբանութիւնքը մի աննշան բաներ են {համեմատելով} յունական դիւցաբանութեան հետ: " Բայց զի՞նչ արդէօք

է ծանօթ ենք, առնում ենք որպէս անխարդախ գիրք, եւ {համեմատելով} ուրիշների վիճակագրութեանը հետ ասում ենք այն խօսքը

ւ Դաւալագիրի հսկայութիւնքը, ուր է մնում նոցա հետ {համեմատելով} մեր մէկ թիզ Մասիսը։ Բայց երկաթը, որ դէմ ես անու

ույնի՝ Արիստոտելի վրա, նրա՝ ուղեղը սպունգի հետ {համեմատելու} համար - ինչպես եւ ուրիշ շատերի վրա: Խնդրում ե

ն ունենալը մի յարաբերական արժանաւորութիւն է, եթէ {համեմատելու} լինենք նորան այլ կենդանիների հետ, որ չունէին այդ

ի մեծ քայլերով յառաջ գնալը բացայայտ է արդէն, եթէ {համեմատենք} միմեանց հետ նոյն մատենագրի " Առաջին Հոգեղէն կերակ

որ է " Ռօբինզօն Կռուզօի պատմութիւնը ", եթէ սորան {համեմատենք} նորա տետրակների հետ, տեսանում ենք, որ հեղինակը

է ներգործութեան պաշտօնը: Եթէ պ. Պռոշեանցի գործը {համեմատենք} նկարչութեան հետ, պիտի պեյզաժ ասենք նորան: Հեղին

այն գործերի մէջ անմեղանչականութեան վերայ, Կայսրը {համեմատեց} նորան որսորդի հետ, որ, բաղդի վերայ յուսալով, ն

որ նա երկնքումն է, նա մեզանից շատ հեռի չէ, եթէ {համեմատէինք} տիեզերքի անչափելի տարածութեան հետ: - Դու ինչ

ղած բոլոր կրակները կամ լոյսերը, քննէինք նորանց, {համեմատէինք} կանթեղի աւանդութեան եւ դորայ պարագաների հետ եւ որ

ան վերայ։ Ահա այն իրողութիւնքը, որ չէ պիտոյ {համեմատէր} ժողովուրդը Սուրբ գրքի եւ Աւետարանի Վարդապետութեան

ռաւի, որ երբեմն մի քանի կեղծաւոր մարդերի բերանով {համեմատուել} էր Հոմերոսի եւ Միլտոնի հետ (որպիսի՛ սրբապղծութիւ

ի ազգին։ Մատենագրութիւնը ամենայն ազգերի մէջ միշտ {համեմատուել} է նոցա դրութեանը եւ նոցա իւրաքանչիւր դարու լեզուի

ին լինել եւ իրաւ, որ ինչպէս նորա վարդապետութիւնը {համեմատուելով} դէպքերին ` կերպարանափոխ է լինում, ինչպէս վերջինը

ւածից, մինչ չէ մնում նորա ձեռքում: Քաղաքի մէջ, {համեմատութեամբ} շինական կեանքին, եթէ ոչ աւելի, գէթ հարիւրին քառ

տութեան դիմակի տակ, բայց դոքա երկրորդական բան են {համեմատութեամբ} առաջին նպատակին, որին կամի հասանել։ Նորա մտացած

անգամայն անբանութեան: Լազարեանք միակ շատ արար են {համեմատութեամբ} առ ազգն ողջոյն, նոքա զառաջինն բացին զԱթենեան տաճ

յդ արտուղութիւն կամ բացառութիւն կարող է համարուիլ {համեմատութեամբ} ընդհանուրի հետ։ Փիլիսոփայական, համեմատական

որդի զպարոն Վարդանն, զոր յուսով եւ անհոգս մնամ Է {համեմատութեան} սիրոյ բարեկամութեան մերոյ ի յայսմ յիշեցեալն բարւո

որ չունէինք այս նամակի մի այլ օրինակը, իսկ առանց {համեմատութեան}, միմիայն հետեւելով լօգիկային սրբագրել, համարեցինք

խացել էր իւր սրամիտ խօսակցութեան վերայ։ " Իմ այս {համեմատութեան} համար դու ի՞նչ ես մտածում, - հարցրեց Կայսրը Մեցցա

երը յիշած հակադրութիւնը, այս պատճառով աշխատում է {համեմատութիւն} գնել քրիստոնէութեան գլխաւոր հիմքերի եւ սիրու եւ կ

ն սպասաւորել նորա սեփականքը, բայց եւ այնպէս ի՜նչ {համեմատութիւն} կայ սոցա եւ մունջի մէջ։ Այն թշուառը աչք ունի, ձ

թէ՛ ճարտարութեան մասին։ Եւ մեզ թւում է, թէ այս {համեմատութիւնը} էր ամենամեծ գովասանութիւնը, որ կարող էինք տալ Փա

հավասար է 250. 000. 000 ռուբլի գումարի: Նախ՝ {համեմատություն} կազմելով, մենք գտնում ենք, որ Նախիջեւանի հասարա

համարյա այնպես է, ինչպես 1: 4000: Երկրորդ՝ {համեմատություն} կազմելով Նախիջեւանի մանուֆակտուրային եւ գործարանա

Նախիջեւանը, կարող կլինեի այն ժամանակ կազմել ռեալ {համեմատություն} եւ կցուցադրեի Նախիջեւանի առեւտրական գործունեությա

բերելով մի այլ անհատ, ինքն արդեն մեռնում է: Այդ {համեմատությունը} մասամբ կարելի է կիրառել նաեւ հրեաների վերաբերյալ

, առհասարակ արտասահման բաց թողնված հում նյութերի {համեմատությունը} եւ հարաբերությունը նույնպես չափազանց մխիթարական է

ի դասակարգութիւնը կարող են, գոնէ՛ մասնաւորապէս, {համեմատուիլ} նորա պարզ, անզարդ եւ բոլորովին անխարդախ եւ բնակա

ային, որ ես հանրագիտական բառարանը որոշ տեսակետից {համեմատում} եմ Դոն Քիշոտի հետ, այն է՝ Դոն-Քիշոտը իր բոլոր թ

հաջողությանը իր ձեռնարկած գործում. դու շատ հաջող {համեմատում} ես ճակատագրի հալածանքը թափառական հրեայի անեծքի հե

սրտերից եւ դուրս են երեւում Հայ մամուլներից, մեք {համեմատում} ենք այն նեխած շարաւի հետ, որ այսքան դարերով հաւա

ից յայտնում էին այս բաները ուղղակի Գեներալին, որ {համեմատում} էր այս ծանօթութիւնքը գաւառներից ստացածների հետ։

ւ ապակուց, որ իսկոյն կրակեն այդ կատաստրօֆը, եթէ {համեմատում} ենք գործի ընդհանուր արժանաւորութեան հետ, շատ թոյ

պակուց, որ իսկոյն կրակեն, - այդ կատաստրոֆը, եթէ {համեմատում} ենք գործի ընդհանուր արժանաւորութեան հետ, շատ թոյ

ութիւն (Punctum) երեւակայած պատկերը մանրամասնաբար {համեմատւում} է, այս տեղ հինգ զգայարանքների աստիճան առ աստիճան

հանճարեղ, զօրաւոր, քաջասիրտ ասացուածք եւ խօսք, {համեմաւոր} զուարճութիւնք, սրամիտ, ազատօրէն եւ իմաստալից խօ

, կա արդյոք այստեղ, բայց Մոսկվայում անշուշտ կա. {համենայն} դեպս, նա կարող է այստեղ էլ հարցնել, եւ եթե կա,

ոխարինել եթե ոչ կարգավորիչին մեխանիկայում, ապա, {համենայն} դեպս, ազատարար նավակներին, որոնց մասին այնքան շ

ք եւ հայկական տորոնի լատինական անունը չենք գտել, {համենայն} դեպս եղբայրաբար սեղմում եմ ձեռքը: Ինչ վերաբերում

վա կմեկնի նախքան իմ պատմության ավարտվելը. այժմ, {համենայն} դեպս, ես տեղեկություններ եմ ստանում այն շրջանից

ճույք է եւ ոչ թե ընկերների եւ ազգականների կարոտ: {Համենայն} դեպս, հույս ունեմ, որ նա այդ զոհաբերությունը կա

խվում։ Չնայած այդ ծխախոտն ավելի թունդ է, բայց, {համենայն} դեպս, կոկորդդ ու քիթդ մրի նման չի ծածկում:

արկություն: Թեկուզ նորագույն փիլիսոփայությունը, {համենայն} դեպս, ժխտում է քաղաքատնտեսությունը որպես գիտությ

նադատության չի դիմանա: Ինչ էլ լինի, նրա խիղճը, {համենայն} դեպս, մաքուր է: Բարեւս հաղորդիր Ս. Ի. Նազարյա

քան ես գիտեմ, մենք անասնապահություն չունենք եւ, {համենայն} դեպս, ոչ 500. 000 արծաթ ռուբլու. գուցե դու դրան

ն՝ հանուն արդարության, խստապահանջ արդարության: {Համենայն} դեպս, ճշմարիտ է մեր գործը, առավել եւս՝ աներեսպ

ը, այնքան ծախսեր անել տվին իրենց խնամակալին, որ {համենայն} դեպս կբավարարեին հասարակության պահանջները, մինչդ

էր այն աքսիոմը, որ կոր գիծը երկար է ուղիղից: {Համենայն} դեպս, այդ պարոնները անփոխարինելի վնաս հասցրին հա

մարանին: Ճիշտ է, այդ դեռ մի մեծ բան չէ, բայց, {համենայն} դեպս, մեկն ավելի է զերոյից, բացի այդ՝ ինչո՞ւ յ

նամելդ: Նրան քեզանից պակաս չեն խնամում, եւ ես, {համենայն} դեպս, արել եմ նաեւ իմ կարգադրությունները: Եր

նելու քո իրավունքը: Սա իմ վերջին խոսքն է, որ ես {համենայն} դեպս ասում եմ: Բայց ավելի լավ կանես, եթե սպասես

ւհազ ` Հանգստացնելու մերայնոց աղքատ Հիւրընկալ, {համեստ} օթեւանում պարզ: " Կա՛ց ", դռնապանը ինձ ձայն է

ով խօսելով իւր գրքի մէջ, այնուամենայնիւ, այնքան {համեստ} է եւ բարեհոգի, որ չկամի երբէք համարել իւր խօսելո

ռներով. բայց իւր գեղեցիկ բնաւորութեամբ եւ ցածուն {համեստութեամբ} կարողանում էր այդ թերութիւնքը լցուցանել եւ իւր ան

ղմը, թէեւ մեր ճանաչած բարոյականութիւնը մարդկային {համերաշխութենից} կը բղխի եւ Սինայի հետ վերաբերութիւն չունի, այլ,

ական հաշիւը, տանելով մարդկային ընկերութիւնը դէպի {համերաշխութիւն}, կարող է ազատել նորան մեքենայ դառնալուց: Մարդը

նում ենք տնտեսական խնդիրը, տեսնում ենք մարդկային {համերաշխութիւնը}, որ դաւանում ենք աղբիւր, անկեղծ եւ հաշուատու բա

հեղինակութենից վախելով, այլ եթէ գիտակցութիւնը եւ {համերաշխութիւնը} դրել է նորան այն կէտի վերայ, որ նա եւ յղանալ չէ

ական եւ հրէական առմամբ, զոհի անունով: Մարդկային {համերաշխութիւնը} զոհ չգիտէ, այնտեղ իւրաքանչիւր անհատ միայն պարտք

մութ գիշերն է հալածում. Թռչունները իրենց զուարթ {համերգով} Ողջունում են այգաբացը հոգեթով: " Եւ ինչո՞ւ ես

նտանիք կաթոլիկութիւն են ընդունում: Նրանց այստեղի {համերկրացիները} կարողացան ետ պահել նրանց այդ քայլից ` մինչեւ Կանո

ձը առած ենք այդ բաների, եւ մեր մեծատունների տտիպ {համը} առել են մեր ատամները։ բայց եթէ դուք չէք փորձել,

ւն: Թող ինչ կամին խօսեն, բայց Բէգզադէն {համը} տարաւ: Յիշատակարանս պարտակա՛ն է նորա հրաշագործու

Տիրոջդ քաղցր եւ ախորժելի սիրով, որի անուշութեան {համը} հերիք է եթէ մարդ միանգամ առնու, ուզում էի առաւել

ը, մանաւանդ որ շատ անգամ եւ չէ թարգմանւում, կամ {համը} կորցնում է, բայց մենք մեր ընթերցողներին մօտաւորա

եղ էի, եւ օրիորդ Մարիամը ածեց իմ համար Պորտիչիու {Համը} անունով ողբերգութեան գեղեցիկ ներածութիւնը: Ես չ

վ շնորհակալ եղաւ Մանուշակի աշխատութեան մասին, եւ {համը} նայելով թէյին, ասաց. - Ահա այժմ լա՛ւ է:

Քրիստոսի ժամանակներում Հրէական կրօնի պաշտօնեայքը {համը} տարել էին իւրեանց լրբութեամբ. ամենայն կողմից աշխա

աստանի հայոց մէջ, որոնք տաճիկ լեզուին ստրկանալու {համը} հոտը տարել են: Աւելցուր սորա վրայ եւ ֆրանսիական

րին՝ ներկայիս կրթության համար հարկավոր կենդանի, {համընդհանուր} լեզվի գրական կենսական անհրաժեշտությունը, վերջապե

րէ իր անձը ու չպաղի սատկած ձուկի պէս, քաղցածը էլ {համին} չի նայիլ միայն թէ ուտելիք գտնէ, իսկ երբ մարդը հո

ան զուգորդումների հետ... Այդ գիտե մինչեւ անգամ {Համլետը}: A propos, այսօր նորին գերազանցության, Սեմյոն

փոքր է նորա մեծութեանը տանելու համար: Շէկսպիրը, {Համլէտի} բերանով, բանտ է անուանում երկիրը եւ մնում է դարձ

ն, ձգէք զազգն ի ծախս: Այլ ոչ իւիք կարողացայ {համոզել} զտիկինն, որ պարզապէս զլացաւ տալ զհրիտակն առանց հ

քով, այլ հօգուտ իմ ուղղության. եթե ես կարողանամ {համոզել} այդ ուղղության անհրաժեշտության մեջ, այդ ինձ բավա

տ Միլը այս գրքի մէջ բնական պատճառներով աշխատում է {համոզել}, որ տպագրութիւնը ազատ մնայ ամենայն յարձակմունքից

փոքր-ինչ մի ըստ միոջէ տեղեկութիւնը, որ կարող էին {համոզել} ինձ հաւատ ընծայել քո ասածներին, եւ դատել այն հետ

ակը, այս մտածելու ժամանակ, որ պարոն Շահումեանցը {համոզել} կամենալով Թիւթիւնճի-օղլուին, ասէր նորան, որ ինք

անք մեր, առ ի՞նչ արդեօք ձգտեն միտք դոցա, եթէ ոչ {համոզել} զժողովուրդն արծաթով պատել զորպիսի եւ իցէ պատկերս

արչին եւ պատշաճաւոր խոնարհութենով կարողացաւ նորան {համոզել}, որ յետ ձգէ այս պատիժը։ Նա խոստացաւ ջերմեռանդու

։ Իգնատիոսը շատ աշխատութիւն կրեց մինչեւ կարողացաւ {համոզել} այս ուսանողին դէպի թափառական Հոգեւոր Ասպետութիւնը

ենալով մի քանի դիւրահաւան Մանդարիններ, կարողացաւ {համոզել} եւ հաւատացնել Կայսրը, թէ գլխաւոր Բօնզերից մինն է

Յիսուսեան՝ Պետրոս Մարտինի անունով, որ կարողացաւ {համոզել} Իննովկենտիոս X-ի յաջորդ Ալեքսանդր VII Պապը եւ հաւ

ակ Սուրբ Լիգայի"։ Վերջապէս յաջողեցաւ նորանց {համոզել} Ֆիլիպպ II-ը դաշնակից լինել Պապական թագաւորների հե

Մայէնը տուեց այս նամակները Բուրգուանին եւ խնդրեց {համոզել} Կլեմանը, որ հարցուփորձի ժամանակ չ'յայտնէ իւր խոր

դ տուեց Կայսրին օգնութիւն կանչել Պօրտուգալացիքը՝ {համոզելով}, թէ ոչ ոք նորանցից լաւ չ'գիտէ թնդանօթի գործածութ

մ այդ մասին հանգամանորեն խոսես ում հետ հարկն է եւ {համոզես} նրանց. ես այդ գործում ինձ համար ոչինչ չեմ որոնու

որ դու այդքան պաթետիկ նկարագրել ես, մի անդամ եւս {համոզեց} ինձ, որ պատմությունն առանց աշխարհագրության դժվար

մանակ ետ կվերցնես այդ գրքերը, բայց քո նամակն ինձ {համոզեց}, որ դու չես եղել պ. պարետի մոտ: Սույն նամակն ս

ը՝ Փետր. 1/13-ից, ինձ աւելի զարմացրեց, քան թէ {համոզեց}: Դու իմ առաջարկութենների ընդդէմ գրում ես ինձ, թ

ն ", բայց Լօյոլա հրաժարեց իւրեանից այդ պատիւը եւ {համոզեց} նորանց անուն տալ Կարգին " Յիսուսեան " (societas

գելք չեղաւ Կսաւիէին. շուտով վերադարձաւ նա Գօա եւ {համոզեց} Պօրտուգալացոց փոխարքային դեսպանութիւն ուղարկել Չի

արձեա՞լ խօսում ես այդ լեզուով: - Ո՛չ ապաքէն {համոզեցայք} Դուք ինքնին։ - Ես թոյլ տուեցի միայն գրել եւ

պէս եւ ուրիշ տեղերում: Մեր բոլոր հետաքննութիւնքը {համոզեցին} մեզ, թէ այդ սքանչելի կանթեղը ուրիշ բան չէ, եթէ

սէրք ցայն վայր, զի որ եւ է Հայ ուրախութեամբ գնել {համոզի} քան զորպիսի եւ իցէ պատմութիւն Յովհաննու կաթուղիկո

օգուտը. երկու կողմը եւս յառաջ են բերում զանազան {համոզիչ} եւ ճշմարտանման փաստեր: Մեր դրութիւնը այսպէս է.

ամակ խմբագրին) Ողորմած պարոն, Այն հաճելի {համոզմամբ}, որ մեր ժամանակներում լուսավորության յուրաքանչյո

ւութեամբ զտէ, թէ որ երիտասարդ բանասիրի մը ներքին {համոզմամբը} մերժուած Հռովմէական պարգեւը չելնէ նէ, կատակնիս ե

ենք... Գնա՛, Մխիթարեա՛ն համախոհ, գնա՛, ներքին {համոզման} 29-երորդ երեսի վերջին հինգ տողերը կարդա...: Ան

պիտի դնէ հրաման: Գործը ցոյց տալով՝ պիտի խօսինք {համոզման} անունով, նա, հրամանը մէջ բերելով, պիտի պահանջէ

արտիրոսքը չէին մարտիրոսանում իւրեանց Քրիստոնէական {համոզման} վերայ, ինչպէս էին առաջին դարերի մարտիրոսքը, այլ

ին ամէն տեսակի ջանքեր, Սարգիս պատրիարքին հակառակ {համոզմունքի} բերելու համար, եւ այդ նրանց յաջողուեց միանգամայն

ը, վերջապես, գեղեցիկ միտք է հղացել իրագործել իր {համոզմունքները} ամսագրի միջոցով: Թույլ տվեք ինձ, ողորմած

արացնելու մտքից. ամեն մի բռնի միջոց հակառակ է իմ {համոզմունքներին}, եւ ես զզվանքով երես եմ դարձնում քաղաքական-վիրաբ

րդարանալ տէր սատանայի առաջեւը, թափելով իւր բոլոր {համոզողական} փաստաբանութեան զօրութիւնը, սատանան հետաքրքրութեա

ի՜ թէ կարենայինք օգտել: Մեք՝ Հայկայ զաւակներս, {համոզուած} եւ մտքերնիս հաստատած ենք, թէ մեր ամեն թշուառութե

միայն ընդունել մինը եւ մերժել միւսը. քանզի արդէն {համոզուած} է, քանզի քուէն ձգուած է: Հասարակութեան սիրտը եւ

ան լսելու։ Մինչեւ անգամ երկու երեւելի տիկիններ, {համոզուելով} նորա քարոզներից, ծպտեալ կերպարանքով ման էին գալի

ը, " Հոգեւոր վարժութիւնների " հրաշալի զօրութենից {համոզուելով}, միաւորուեցան Իգնատիոսի հետ։ Որպէս զի կարողանայ

որ կին, որ կռուով ապրում էր իւր մարդի հետ։ Նա, {համոզուելով} Իգնատիոսի քարոզներից, մնաց այս տան մէջ։ Այս բան

անց թիւը բարձրացաւ մինչեւ ութսուն։ Պապը, օրէ օր {համոզուելով} Իգնատիոսի ջերմեռանդութենից, յաւելացնում էր Յիսու

պաշտօնական թղթի պատճէնը կարդացինք, անդեն առ նմին {համոզուեցանք}, որ այսուհետեւ ասելիք չկայ, ամենայն պակաս կատար

գուշակեց նա գալոց փոթորիկը: Տեսաւ ազնուականը եւ {համոզուեցաւ}, որ այս տեսակ ազատութիւն տալը ազնուականութեան մա

երցողը ազգութեան վերայ մեր ունեցած գաղափարը, եթէ {համոզուեցաւ} կամ գոհացաւ, մեք մեր շնորհակալութիւնը կանխիկ յայ

է տեսնէ, լսէ, եւ դոցա օգուտը ճանաչէ, որ յետոյ {համոզուի} եւ գնա՛յ նոցա քամակից: Առանց սոցա ոչ միայն չեղած

ընդդէմ, որ զանազան առիթներից եւ ախտերից ստիպուած {համոզում} էին ազգին ձեռք զարկել մի անհիմն գործի: Արժան

ն մեծ անպատուութիւնք ծնուցանել: Այսպիսի խօսքերով {համոզում} է Բէգզադէին, որ կա՛մ հետը տանի տղան, կա՛մ ճանապ

հնազանդական առնչութեան մէջ ազատութիւն չկայ: Մեք {համոզում} գիտենք, որ հնազանդութեան պէս կոյր չէ, որ հրաման

րականապէս սպասում են այդ անցքին եւ ուրիշներին եւս {համոզում} են սպասել, ինչպէս աստղաբաշխքը իմանալով մի մոլորա

որագրել էր իւրեանց մահու դատակնիքը, այս խօսքերով {համոզում} է խոհարարը եւ երկու դաշնակը ցցւում են Խանի կուրծք

այլեւս աղքատ, ռամիկ եւ անուսումն մարդիկ, եւ չէ {համոզում} նորանց իւր ոգեւորեալ սրբութենովը. նա լաւ գիտէր,

ձուցանել իւրեանց վերայ թագաւորի բարեհաճութիւնը եւ {համոզում} էին նորան խոստանալ երկու ամսից յետոյ թոյլ տալ Յիս

որ դրած էր նորա մօտ, նորան մեռանելու պատրաստելով {համոզում} էր չ'զրպարտել պատուաւոր մարդիկը, այսինքն՝ չ'յայ

րկուեցան սուրբ խորհրդի հաղորդութենից։ Յիսուսեանք {համոզում} էին Պապին, որ նա այս կոնդակը հրատարակէ իբրեւ պապ

էին նորան զանազան հրաշագործութիւնք. մինչեւ անգամ {համոզում} էին Պապին ընդունել նորան սուրբերի կարգը։ Օրլ

, եւ Սօսը գալիս է նորա մօտ։ Գարեգինը խրատում է, {համոզում} է տուն դառնալ, եւ Սօսը դառնում է։ Բայց այս երկո

մ եւ Սօսը գալիս է նորա մօտ: Գարեգինը խրատում է, {համոզում} է տուն դառնալ եւ Սօսը դառնում է: Բայց այս երկու

քիայի Հայերը, " արտաքին թշնամանք չէ, այլ ներքին {համոզումն} "։ Յոյս ունինք, թէ եւ դպրութեան Դոն Քիշօդները կ

Մինաեւիչին, որ հանձն առնի այդ աշխատանքը, եւ ես {համոզված} եմ, որ նա ինձ համար չի հրաժարվի դրանից: Սերմ

Ասում եմ դատարկ հետաքրքրություն, որովհետեւ լրիվ {համոզված} եմ նրանց անտարբերության մեջ՝ երբ խոսքը վերաբերու

սանալ հասարակության իրավացի գործին: Ես հաստատ {համոզված} եմ, որ այդ գործի արդարացի քննությունը հսկայական

՝ վերեւ հիշածս ոճով, եւ, վերջապես, միանգամայն {համոզվեցի}, որ ե՛ս պետք է ձեզ մխիթարեմ եւ ոչ թե հակառակը,

ամարել են ազգին անպատասխանատու, թող սյժմ սովորին {համովիլ}, թէ պատասխանատու են. թող սովորին այս գաղափարին

կամ յարբանեկաց նորա եւ ձեռնագրեալ ՚ի խղճալի եւ ՚ի {համր} բնակչաց Ջուղայու, թերեւս ի ներքոյ գաւազանի: Զայ

ղութենից յառաջ հնչեցուցին մեր ականջին " Պօրտիչիու {համր} կամ Ֆենելլա " ողբերգութեան գեղեցիկ ներածութիւնը,

ծ իրողութենների վերայ, բայց ի՛նչպես լուռ մնանք՝ {համր} դեւի պէս պապանձուած, կամ ի՛նչպես չբողոքենք այն զ

Աւազակներից մի անմեղի կեանք․ Առանց խօսելու, {համր} նշանով, Վտանգի ժամը յայտնեց բացարձակ:

րեանց թքածը չկամենալով լիզել, յանձներն են առնում {համրանալ} եւ ճշմարտութիւնը չխոստովանել։ Քանի մի խօսք եւ

կշիռն վճարեաց զյաղթութիւն: [Բայց դոքա լուռ կան, {համրացեալ} ամենեւին, որպէս թուի ասիական իմն խորամանկութեան

դատաստանական ընթացք տեղւոյս չեն ըստ Լոնդոնի, այլ {համրաքայլ} յոյժ: Աշխատել աշխատեցայց փութացուցանել զվախճան

ազովսքին առանց պաշտոնական ձեւոյ, առանց գիտութեան {համօրէն} ազգին ինքնին կոչեալ է առ ինքն զասացեալ անձինս եւ

թողում ի խոհեմ եւ ի միակամ հոգաբարձութիւն Ձեր եւ {համօրէն} ազգիս, զի մի՛ դրամն եկեղեցական մատնեսցի ՚ի կորու

ՐԳԱՐԵԱՆ, Ընդ այսմ առաքեմ ի տեղեկութիւն Ձեր եւ {համօրէն} ազգին մերոյ բնակելոյ ի քաղաքիդ զհաւատարիմ պատճէն

բոլոր իրաւունքը եւ առանձնաշնորհութիւնքը, որ ՄԵՐ {համօրէն} հպատակքը ՄԵԶԱՆԻՑ եւ ՄԵՐ Նախնիքից հնուց վայելում ե

րեմն եւ նուիրական կամքին, որով աւանդում էր կտակը {համօրէն} ազգի օգտի համար: Ինձ պատահեցաւ խօսք բանալ պատուե

րորդ՝ փիլիսոփայութիւնը, մի կենդանի, շարժուն եւ {համօրէն} մարդկութեան սեպհական բան լինելով, ուսանում եմ նե

րինաւոր եւ ուսումնական քննութեամբ, կը հրատարակէր {համօրէն} ազգի գիտութեան համար: 6. Բոլոր կամ կարելի ե

իւրեանց օգուտը, անձնական իրաւունքը գերադասողք: {Համօրէն} Հայոց ազգի անունով բողոքում ենք Պ. Խուդաբաշեւի ը

տ երամ, Ո՛չ սոխակին զերգ անոյշ, Յօր {համօրէն} խրախանան Բնութիւնք խոշոր եւ քնքոյշ: Տո

Բանին ականջք զգայունք ՚նդ երկնից մաղթանս {համօրէն}, Եւ աջն՝ հաւակ էութեանց, Ի վայր յեր

րի պարտականութիւնն է մշակել այդ լեզուն՝ յարգելով {համօրէն} ազգի գործ դրած տրամաբանութիւնը լեզուի։ Այս պատու

լինելով, ինչպէս Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներում, {համօրէն} ազգի անձն իւր անդամներին չէ տալիս պոլիտիկական իրա

ուրդն Աստուծոյ չեն խորտակեալ։ Գիտասջիք, զի ազգն {համօրէն} յոտին է. ոչ կարգաւորք միայն, այլ եւ Հայ բազմութ

սի վարանս զարթոյց յոգիս ուղղախորհուրդ քաղաքացեացս {համօրէն}, յառնել ոչ եթէ ընդդէմ թշնամեաց, այլ 'ի պաշտպանո

վերջաւորութիւն սեռական աներեւոյթ եղանակի, որպէս {համօրէն} ազգի գործածած, նոր լեզուի մէջ միշտ աւելի գեղեցիկ

րցվիլ. մէկ խօսքով, կրաւորականը վեվով գործ դնելը {համօրէն} ազգի հանրական կանոն է եւ ոչ մի տեղ չենք լսում նոր

չէ այս. կան ոճեր եւ ձեւեր, որ սեփական են գրեթէ {համօրէն} մարդկութեան: Մէկ մարդ տասը տարի մնալով մի օ

տութիւնը, եւս առաւել թանձրանում է խաւարը եւ ազգը {համօրնէն} ընկնում է մի մահանման քնի մէջ։ Հայոց ազգը, առան

րակութենէ յաղագս մտանելոյ ի հոգեւորական կոչումն, {հայ} Միքայէլ Ղազարեան Նալպանդովն, իսկ եթէ զի՞նչ է խնդ

յայնժամ եւ Սիմոնեանն, ըստ ընդաբոյս խաբեբայութեան {հայ} կաթոլիկաց, (զորոց բարեհաճեալ է վկայել նորին սրբ

այոց ազգի, յորմէ անկեալն են, թերեւս եւ ուղղափառ {Հայ}, որպէսզի հասցեն նպատակի իւրեանց, յոր սերտ բեւեռ

երին, որոնց մի անգամ միայն տեսել եմ, եւ նոքա իմ {հայ} չսիրելս կարելի է այն բանից են դուրս բերել, որ ես

Այս գիրիցս քանի մի օր առաջ մի գիր գրիլ եմ օֆիցեր {հայ} Գեորգ Հովհաննիսյան Շահխաթունյանցի հետ հորս անունո

, որ անդամ ընդունեն Մոսկվայի ցենզուրնի կոմիտետին {հայ} Գուբերնսկի սեկրետար Գեորգ Կարապետյան Սուրենյանցը

մեջ: Գիտելով, որ տերությունը հանձնառու չի լինի {հայ} ցենզորի համար ջոկ ռոճիկ նշանակել, հոժարացել ենք

պիտի խոսենք եւ տանք արժանի հարգը: Մինչեւ այժմ {հայ} ազգը կարծել է, թե միմիայն Վենետիկը եւ Վիեննան կա

հասու եղա ամեն բանին, ճարեցի ազնիվ բարեկամք, թե {հայ} եւ թե ֆրանսիացի, քննեցի հիվանդանոցքը եւ ակադեմիա

ի մեջ զարկում է ստուգապես հայկական սիրտ. կեղեւով {հայ} չմարդերից " հրաժարելով հրաժարիմ"։ Հարգությամ

սանի, թէ տէր Յովսէփ Ստեփանեան քահանայն Կալկաթայի {հայ} եկեղեցւոյ, յամի 1825, ՚ի 10-երորդ թուականէ Ապրի

րգելով ինքեան կտակակատար զերկուս անգլիացիս եւ զմի {հայ} պ. Կիրակոս Յարութիւնեան: Սարգիս Ծատուրն վախճ

մասին, ուր իմ անձնականը այնքան է, որքան ամեն մի {հայ} մարդ ունի այս բանում անձնական օգուտ: Յուրաքա

նիայի եւ Եվրոպական Թուրքիայի, Ղրիմի եւ Լեհաստանի {հայ} կաթոլիկների մասին: Տարօրինա՜կ է հայերի թվի մ

. 500 000 եւ 5. 500. 000-ի միջեւ։ Կոստանդնուպոլսի {հայ} երեսփոխանական ընդհանուր ժողովը ցանկանում էր վճռակ

դելու համար, որոնցից ամենից ավելի աչքի է ընկնում {հայ} պարբերաթերթերի cornage-ը: Ոչ պակաս հետաքրքրական

նես: Ես չգիտեմ, թե պաստոր Բարտոլդը Թուրքիայի {հայ} բողոքականների մասին ինչ է տպագրել, բայց զգում եմ

ղում հիմնավորապես չի ուսումնասիրել, թե ո՛վքեր են {հայ} բողոքականները եւ որ գլխավորն է, թե ի՛նչ տեսակ մա

այք միսիոներներն իրենց միսիայի ատյանի առաջ ամբողջ {հայ} ժողովուրդը ներկայացրել են որպես մահմեդականներ եւ

էր պահում, որ սկսեց քարոզել 18-ամյա մի պատանու ( {հայ} ): Խեղճ պատանին միսիոների հարցերի տարափի տակ շփո

կարճ են: Առաջին. - Քառասնական թվականներին, {հայ} -կաթոլիկների տմարդի հալածանքներից հետո Կոստանդնուպ

ե հնարավոր է՝ որեւէ այլ կրոն խրախուսելու մեջ է՝ {հայ} մասսան իրար ատող դավանաբանական մի քանի պարտիաների

հատված, որտեղ պատմվում է, թե ինչպես վիեննացի մի {հայ} (կալիումի քլորը եւս մոռացված չէ, KCI) Փարիզում

աճեցնելու եղանակը, ապա կարելի է Արարատյան դաշտի {հայ} շինականների բարբառով մի փոքրիկ բրոշյուր հրատարակե

րարատյան "-ը մի անարգ թերթ է, որ պատիվ չի բերում {հայ} մամուլին, ունի միայն մի խմբագիր ի դեմս կաշառված

our amour propre: Ամո՛թ եւ անարգա՛նք Զմյուռնիայի {հայ} հասարակության, որ չէին գտել մի այլ պատգամավոր բա

որությամբ, որ մեր հասարակության անդամն է, որ նա {հայ} է եւ որ ամենահպատակորեն օգտվում է բարձրագույնս շն

Ստեփանոս Նազարյանցի հրատարակությամբ լույս տեսնող {հայ} գրական ամսագիր " Հյուսիսափայլ "-ի համար զբաղվել թ

իսի գործերով ես պարապում. ո՛վ գիտէ, որքա՛ն խեղճ {Հայ} պատանիք անբաղդացած են քո բարբարոսութենով, եւ դու

բաների չլինելուց: Խնդրում ենք ցոյց տալ մեզ երկու {Հայ}, որ միասին խորհուրդ կատարած լինէին ազգի յառաջադի

մինչեւ այսօր քաղաքական կառավարութիւնը գտանւում է {Հայ} քաղաքագլխի եւ Հայ դատաւորների ձեռքում, որ վիճակո

քական կառավարութիւնը գտանւում է Հայ քաղաքագլխի եւ {Հայ} դատաւորների ձեռքում, որ վիճակով ընտրւում են հասա

թեամբ, որոնց մէջ գտանւում է միայն մի հատ պապական {Հայ}, որ հանգուցեալ ՆԵՐՍԷՍ Կաթողիկոսը 1845 թուականի Ն

ների եւ աղախինների ձեռքով: Ի՛նչպէս կարելի է, որ {Հայ} կինը, թէեւ հաց չունէր ուտելու, գնայ եւ իւր երես

դուրս էր գալիս բարեկամի կամ համախոհի բերանից: Մի {Հայ}, որ չէր սիրում ինձ, իմ անձնաւորութիւնը, չկամի

չէր խնայելու իւր օգնութիւնը: Այն արծաթը, որ մի {Հայ} մարդ պիտի ներս բերէ ազգային գանձարանը ուսումնարան

ւթեան եւ յառաջադիմութեան տունը... ցոյց տալ երկու {Հայ}, որ ազգի օգտի եւ յառաջադիմութեան մասին խորհուրդ

ովհետեւ ընդհանուր մարդկութեան մէջ մտանում ենք մեր {Հայ} մարդկութեամբ, որովհետեւ Հայ մարդկութիւնը առաւել

մէջ մտանում ենք մեր Հայ մարդկութեամբ, որովհետեւ {Հայ} մարդկութիւնը առաւել մօտ է մեզ, այս պատճառով պարտ

ջողութենից, ինքնին աշխատում ենք օգնական գտանուիլ {Հայ} մարդկութեանը, որպէս եւ ինչ չափով կարող էինք:

մի Հայոց եպիսկոպոս գերեզմանից փորել ու հանել է մի {Հայ} քրիստոնէի ննջեցեալ մարմին եւ ձգել է շուների առաջե

րի մէջ։ Թողում եմ այն մեծ գայթակղութիւնը մօտակայ {Հայ} ժողովրդին, որին մի չար բաղդով անձամբ անձին վկայ

ուայի նորութեններից ամենապատուականը: Համալսարանի {Հայ} ուսանողքը առաջին անգամ Մոսկուայի մէջ առտնին թէատր

հարց արեց Շամիլը բաւական քաղաքավարութեամբ: - {Հայ} եմ, - պատասխանեցի ես: - Ինչու՞ համար ներկայ

հետ շնորհել է ինձ բաղդը խօսակից լինել: - Ես {Հայ} եմ, - պատասխանեց, - եւ աւելի ոչինչ: Եթէ իմ մար

նորա վզին՝ աղաղակելով. " Եւ ես Հա՛յ եմ, եւ ես {Հայ}, մեր սիրական Հայերին առ ի սրտէ բարի կամեցող"։

- Նորա համար, որ բովանդակում ես քո մէջ ամէն մի {Հայ} մարդու սրտի եւ հոգու մօտ բաներ, խնդիրներ, որ յա

է բերում այս բնութեան ընդդէմ գործին իւր ղզլարեցի {Հայ} թարգմանը եւ այլ արժանաւոր անձինք: Թող բիւր անկիր

դէմ մի թերթ - Կարապետ Վարդապետ Շահնազարեանց - Հին {Հայ} հեղինակների տպագրութիւնը՝ " Շար Հայ մատենագրաց "

արեանց - Հին Հայ հեղինակների տպագրութիւնը՝ " Շար {Հայ} մատենագրաց " անունով - Արամեան տպարան - Փելիքս եւ

ի մէջ - " Արեւմուտք " կիսամսագիրը - Թիւրքիայում, {Հայ} օրագրերի օրէ օր շատանալու յայտարարութիւնքը, Ցենս

նաստեղծի՝ Les Harmonies մակագրով տաղերգութենների {Հայ} թարգմանութիւնը հին լեզուով: Ազգային բանասէրքը մի

similia similibus curantur: Լամարթինի գործի {Հայ} թարգմանութեան ճակատը զարդարած է մի այսպիսի փոքրիկ

աղրէն ուրիշ ի՞նչ կրնայինք աւելցնել: Գիրք մը, որ {Հայ}, Յոյն, Հրէայ ազգ չթողուր, ամենուն ալ " սըկէց ե

նաբանութեամբ տպելու: Այս գործերը տպւում են " Շար {Հայ} մատենագրաց " մակագրութեամբ եւ բաժանւում են նոցա,

տարակելով " Արեւելք " անուն օրագիր (խափանուած մի {Հայ} ճիզուիթի դարանագործութեամբ. ամօթ եւ խայտառակութի

ու համար: Չգիտենք, թէ մինչեւ ե՞րբ պիտի յարատեւէ {Հայ} -Ճիզուիթների ազդեցութիւնը մեր ազգի վերայ... Ո՛հ,

գտակար էր այս տունը, որին գործակից էր մի ազգասէր {Հայ}: Եթէ շատ ցորեան կամ այլ ապրանք ուղարկուելու լինի

երի քանակութիւնքը: Մանաւանդ յարմարութիւն կայ մեր {Հայ} վաճառականներին, որ կարող են Հայ լեզուով թղթակցիլ

արութիւն կայ մեր Հայ վաճառականներին, որ կարող են {Հայ} լեզուով թղթակցիլ, մինչդեռ օտար տների հետ գործ ու

, լրագիրք կամ այլ բանասիրական հանդէսք: Թիւրքիայի {Հայ} օրագիրքը եւ լրագիրքը համարեա թէ ամենայն ամիս հրատ

Արամ նահապետի ոսկերքը... Իրաւունք ունի եղած {Հայ} բանասէրը մինչ սորանից քանի տարի յառաջ գրում էր հե

եզուի մէջ: Հայերը դեռ խօսել չգիտեն, թո՛ղ ուրեմն {Հայ} մանուկը նախ եւ յառաջ որպէս Հայի զաւակ ուսանի իւր

օտարութիւն պատուաստելու, լաւ է մանուկներին տգէտ {Հայ} մնալ, քան թէ դառնալ թերակիրթ չհայ: Բայց մեր

այց մեր ազգի մայրերը տալիս են ազգին կեղեւով միայն {Հայ} զաւակներ: Հայ կանա՛յք, ձեր պէս չէին ձեր մայ

ը տալիս են ազգին կեղեւով միայն Հայ զաւակներ: {Հայ} կանա՛յք, ձեր պէս չէին ձեր մայրերը. նոցա սիրտը զ

մտանում նորա մէջ այն կաթի հետ, որ սուրբ չէ մեզ: {Հայ} տիկինը ամօթ է համարում ինքեան ծիծ տալ իւր զաւակին

րից, թող երեխան աճէ ուրիշի հոգաբարձութեամբ, եթէ {Հայ} չլինի, գոնէ մարդ կը լինի, եթէ Հայի կրօնը չիմանա

որդ էր մի խօսք եւս ասել մայրաքաղաքներում գտանուած {Հայ} կանանց մասին. նոքա վաղ ուրեմն կորա՛ծ են մեր համա

դնել այնտեղ, որի վերայ գուցէ թէ բարձրանայ մի օր {Հայ} ազգութեան շինուածը: Ներս մտանելով այս գործի

ովելի գաղափարի մասին, եւ չենք կարող չուրախանալ ` {Հայ} մարդու բերանից լսելով այսպիսի խօսքեր: Օրհնեա՛լ է

էր նաեւ այն սոփեստական քննութիւնը ռուսաց լեզուով {Հայ} Քերականութեան վերայ, որ Պ. Չերքեզեանցը հրատարակ

վերայ յարձակուած: Հայհոյութիւնքը, որ բղխում են {Հայ} սրտերից եւ դուրս են երեւում Հայ մամուլներից, մեք

քը, որ բղխում են Հայ սրտերից եւ դուրս են երեւում {Հայ} մամուլներից, մեք համեմատում ենք այն նեխած շարաւի

նդի կազմուածքից այդ ապականութիւնքը: Իջանելով {Հայ} դպրութեան ասպարէզը՝ մեք գիտէինք, որ դարաւոր տգի

եթէ ունենայինք խելացի հակառակորդք, բայց, որպէս {Հայ}, զրկուած ենք ներկայումս այդ պարծանքից: Չկամ

, թէ Պ. Խուդաբաշեւի ցանկութիւնը եղած լինի ընկնել {Հայ} մատենագրերի կարգը. եթէ այդպէս լինէր, ապա նորա ա

նք, որ ներկայումս, մի փոքր աւելի բան հարկաւոր է {Հայ} մատենագրին, քան թէ ունէր Պ. Խուդաբաշեւը: Յ

յայտնել սրտի խորհուրդը: Թողունք այս եւս, ես {Հայ} եմ, Դուք եւս Հայ էք. մի՞թէ այս անունը չունի իւր

ւրդը: Թողունք այս եւս, ես Հայ եմ, Դուք եւս {Հայ} էք. մի՞թէ այս անունը չունի իւր մէջ այն ոյժը, որ

ղ, յունական օգուտը պաշտող եւ աւելի Յոյն, քան թէ {Հայ}: Բացի սորանից, մի քանի բաներ, որ վերաբերւում է

ր նորա ջանքը կը պսակուի՝ կատարելագործելով եթէ ոչ {Հայ} հեղինակների աշխատութիւնքը, գոնէ հայատիպ մամուլնե

ճառականութիւն, միմիայն այն պատճառով, որ ինքեանք {Հայ} էին: Նոցա վաճառականութիւնը ազգային չէ՛, եւ ազգի

ւած է ազգի հիմքի վերայ: Եւ մինչեւ այս, թող {հայ} վաճառականը հազար տարի ապրանք բերէ Եւրոպայից ու վա

եւ եղածը առնու՝ արծաթ վճարելով փոխարէն: Ապա եթէ {հայ} շինականի ձեռքը մի փոքր դրամ անցանէ, եթէ նա յոյս

, կարող է ամենայն վստահութեամբ հում նիւթեր առնուլ {հայ} երկրագործից, ապրանք ապսպարել նորան, մանր մունր

լով ձեռագործ բաների մէջ: Բացի սորանից, մեր {հայ} վաճառականների համար սոսկալի տարբերութիւն կայ ձեռա

Եւ միայն հում բերքերը չեն, որ կարող են գրաւել {հայ} վաճառականի գործունէութիւնը. այդ բերքերի մշակութի

ւթիւնը մեռած է, ուստի եւ դու կենդանի չես, որպէս {Հայ}: - Եղբայր, ի՞նչպէս կենդանի չեմ, ես խօսում

եւ չկործանուի: - Որպէսզի Թիւրքիոյ ստրկացած {Հայ}, Սկլաւոն եւ Յոյն ժողովուրդը քաղաքակրթիչ հոգաբարձ

եանց չնաշխարհիկ ասպարէզի մէջ: Կեցցէ՛ն բոլոր {հայ} թատրոնք. Կեցցէ՛ն եւ դերասանք: Կեցցէ

ոց, որ առաջինը լինէր, եւ տասն տարու մէջ ամենայն {հայ} մարդ պարծանքով եւ զմայլանքով դարձուցաներ իւր աչքը

ասէհս, որ եմ հաւատով ուղղափառ Քրիստոնեայ, ազգաւ {Հայ}, քաղաքաւ եւ ծննդեամբ Համադանցի, գործով վաճառակա

րդի Եղիէս, ծնեալ ի քաղաքն կոչեցեալ Հալաբ, ազգաւ {հայ} եւ ի դաւանութենէ բազմաչարչար Հօրն մերոյ Սրբոյն Գր

կրօնականսն: Եւ զո՞ր գաղափար կարէ ընդունել յինքն {հայ} մանկտին, զժամանակէ ստեղծագործութեան աշխարհի. մի

օրինակս Վարդապետարանին եւ արգելոյ զուսանել կրօնի {հայ} մանկտւոյն այնու գրով, յարակցելով, թե ո՛ր եւ է գ

արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին"։ {ՀԱՅ} ՄԱՐԴՈՒ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ Հայ մարդ, Հայ ազգ,

աղքատին"։ ՀԱՅ ՄԱՐԴՈՒ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ {Հայ} մարդ, Հայ ազգ, ասա՛, արդեօք Ո՛րտեղ է քո

ՀԱՅ ՄԱՐԴՈՒ ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ Հայ մարդ, {Հայ} ազգ, ասա՛, արդեօք Ո՛րտեղ է քո հայրենիքդ.

ւիցէ, Ո՛վ են արդեօք ազգակիցքդ: {Հայ} մարդ, ասա՛, ու՞ր է տունդ, Հայ մարդ, ո՛րտ

Հայ մարդ, ասա՛, ու՞ր է տունդ, {Հայ} մարդ, ո՛րտեղ քո կենտրոնդ, Ունի՞ս մի բան ք

: Այո՛, եւ սա արածում է, Բայց {հայ} ազգի գառները, Սորա հօտը լուսակիզն է.

իտի տեսանէինք. վասնզի մէք եւս ծնելու չէինք որպէս {հայ}: Անի քաղաքի կործանուելուց յետոյ հայերը Լեհաստ

յակապ, բայց այժմ ամայի, հայկական եկեղեցիք, իսկ {հայ} եւ ո՛չ մի հատ, ի՞նչ եղան, ո՞ւր գնացին: Հոգե

ճան բարձրանում է այս անախորժ զգացողութիւնը, մինչ {հայ} մարդիկ, դարձեալ, հանդէս են գալիս եկեղեցականների

լքը: Սոքա են ահա խնդիրքը, որ ամենայն բանական {հայ} պարտակա՛ն է լուսափայլ կացուցանել ազգի ընդհանրութե

մայրենի լեզուի գիտութեան մէջ անհնարին խեղճ էին եւ {հայ} լեզուի ոգուն եւ տրամաբանութեան բնաւ իսկ տեղեկութի

եւ ռուս տրամաբանութեամբ եւ ռուս բաղդասութեամբ լոկ {հայ} ձայնով էին խօսում, այդպիսի սքանչելի պարոններն էլ

թեամբ, այո՛, շատ անգամ եւ տգիտաբար, առանց բնաւ {հայ} լեզուն ուսած լինելու, անկարգ, անկանոն, ինչ որ

Պարոնի " Թափառական Հրէայ " անունով վիպասանութեան {հայ} թարգմանութիւնը այն լեզուով, որ ժողովրդին հասկանա

մի վհատեցուցիչ միօրինակութիւն։ Եւ դնենք, թէ մի {հայ} մարդ առնուր իւր ձեռքը հին լեզուով շարադրած մի գիր

դարի աղաղակող պահանջները եւ մտավոր քաղցից մեռնող {հայ} երիտասարդությանը: Ռուսաստանում եղած այդ, այսպես

եր այսպէս խօսածը առանց հիմքի չէ։ 1853 թուակ. մի {հայ} սխօլաստիկ Թիֆլիզ քաղաքից ուղարկել էր իւր մոսկուաց

պարոնի գործի վերայ, այն խորհրդով, որ մոսկուացի {հայ} սխօլաստիկը այդ բանը արտագրել տայ աշակերտներին եւ

անով խայտառակուի այն պարոնի գործը։ Մոսկուացի {հայ} սխօլաստիկը մի առանձին հաճութեամբ կատարեց այդ յանձ

դ յանձնարարութիւնը եւ դեռեւս մեղադրելով թիֆլիզեցի {հայ} սխօլաստիկին, թէ սա շտապել է այդ բանը գրելու։ Մի

շտապել է այդ բանը գրելու։ Մի ասա՛, որ մոսկուացի {հայ} սխօլաստիկը ինքը եւս պատրաստել էր մի այդպիսի ծակ մ

է Մոսկուայում։ Այս գրքի մէջ գտել է այդ թիֆլիզեցի {հայ} սխօլաստիկը սխալներ), եւ թէ դորա հեղինակը պախա

, կարծում ենք, եւ այն հաստատապէս, որ մեր դարու {հայ} մարդը, շատ եւ շատ բաների մասին գաղափարք չունենալ

ւ էի կարողացել փոքր-ինչ հանել իմ մտքից: Ես ազգով {հայ} եմ, անուամբ Նահատակ. հռչակաւոր Փարիզից մեր բոլո

տոսի արդիւնքին հաւատացող դաւանութեան: Որպէս {հայ}, ամօթահար զայրանում ենք, որ այս ժամանակում հայ

հայ, ամօթահար զայրանում ենք, որ այս ժամանակում {հայ} մամուլից արձակւում են այսպիսի ցնորաբանութիւնք: Մ

այտառակուին եւ իւրեանց հետ միասին պիտի խայտառակեն {հայ} մամուլը, մեր այս դեւընկալ իմաստունքը. կարծենք թ

3, հրատ. Մխիթարեանց։ Ղազար Փարպեցի, Պատմ. {Հայ}. Վենետ. 1793, հրատ. Մխիթարեանց։ Յովհաննէս

ատ. Մխիթարեանց։ Յովհաննէս կաթողիկոս, Պատմ. {Հայ}., Մոսկուա, 1853, հրատ. պ. Մ. Էմին։ Չամ

յսերի նահատակուած տեղերում (տե՛ս Փարպ., Պատմ. {Հայ}., եր. 307-8)։ Կարելի՞ բան է ասել, թէ այդ

մայրն եկեղեցեաց Հայոց"։ (Յովհ. կաթ., Պատմ. {Հայ}., եր. 36)։ Տեսնո՞ւմ էք, Նոր քաղաքի Սուրբ Կա

Կիրակոսը իր յառաջաբանի մէջ (եր. գ. ), խօսելով {հայ} պատմիչների վրայ, տալիս է Ղազար Փարպեցու անունը՝

տքնութեանց պարապելոյ " եւ այլն (Փարպ., Պատմ. {Հայ}., երես. 154)։ Աւելորդ է ասել, որ, բացի Ռշտ

մբաստանութիւն էր" եւ այլն (տե՛ս Յովհ. կաթ., Պատմ. {Հայ}., եր. 83)։ Թող ինչ կամի, ասէ Չամչեանը,

յն, իւր ազգի օգտին եւ յառաջադիմութեան ցանկացող, {Հայ} մարդը։ Շատ չունի Հայաստանը այսպիսի առաքինիք իւր

նգութիւն դարձուցանէ այդ բարոյապէս արժանի գործը եւ {հայ} մարդկութեան, երկրորդ՝ որ, նուիրելով նորան հանգ

։ Փետրուարի 18ին, առաւօտեան ինն ժամին, բոլոր {հայ} ուսանողքը Մոսկուայի Կայսերական համալսարանի եւ հան

վերաբերութեան: - Ինձ ի՞նչ օրինակ են մի քանի {հայ} դպրոցականք, որ քեզ նման խելքերը կորուսած ընկել է

խմում է, բայց ինչպէս ուրիշները, ինչպէս մի բարի {հայ} քրիստոնեայ: Նորա շատ խմելու վերայ երեւակայելը եւ

անակ չէ, ես պատահեցայ Կունցով ագարակում մի քանի {հայ} երիտասարդների, որ ման էին գայիս մի Ռուսի հետ, ո

է փայտանալով, հազիւ հազ շարժւում էր բերանի մէջ. {հայ} երիտասարդներից մինը, պ. Ծ... վը ասաց մեզ հայ

, որ օրէ օր աւելի կարողանայ խմել, որովհետեւ մեր {հայ} երիտասարդներից շատերը խմելով չափում են իւրեանց քա

թիւնը: Սորանից մի քանի տարի յառաջ, պատահեցայ մի {հայ} երիտասարդի... քաղաքում, որ իրաւամբ ստացաւ Բե

նոյնքան դժուար է այդ ուրիշ ազգերի մէջ: Ինչո՞ւ, {հայ} մարդը, որ մի երկու բառ լսել էր այստեղից եւ այնտե

, քիթը մեծ (թէեւ իւրաքանչիւր ոք մեզանից, որպէս {հայ}, տեղիք չունի գանգատելու քթի փոքրութեան վերայ),

Բայց դու, տեսա՞ր, երբեւիցէ քո կեանքում, երկու {Հայ}, մաքուր խղճմտանքով եւ անկեղծ սրտով միմեանց մօտ ե

ը ընդհանրապէս, բայց մասնաւոր արտասուքի արժանի են {Հայ} կանայքը: Խեղճերը բոլորովին անկիրթ եւ անդաստիարակ

եւ համարում են, թէ դորա մէջ էր ամէն բան - երգիչը {Հայ} է: Բայց Հայ է միայն նորանով, որ ծնել է հայ ծնող

ն, թէ դորա մէջ էր ամէն բան - երգիչը Հայ է: Բայց {Հայ} է միայն նորանով, որ ծնել է հայ ծնողներից, նորա

գիչը Հայ է: Բայց Հայ է միայն նորանով, որ ծնել է {հայ} ծնողներից, նորա երգը չէ եւ չէ հայերէն, երեք բառ

օրը ձգեմ, որ օրական հացի կարօտ դառնաս, նզովեալ․ {Հայ} չե՞ս, քեզ մարդ ասողին ի՛նչ ասեմ: Սորան նայիր,

ը, որովհետեւ ուրիշ ամէն տեղ անարգուելուց յետոյ, {հայ} պարոնի առաջեւ եւս անարգւում էր: Մի՛ վրդովուի

նեկան կեանքին: Բազմութեան մէջ նա դարձեալ երեւելի {Հայ} է, մինը այն ազգասէրներից, որոնք իւրեանց ազգասիր

Մանուշակը մի տարեկան ծծի երեխայ էր, երբ մի քանի {հայ} առաջին անգամ տեսել էին այս ընտանիքը Տագանրոգի մաք

րդարեւ վաստակել է նա։ Բայց մեր խոհական եւ մտածող {Հայ} սրտի համար ո՛րքան պիտոյ է ծանրանայ այս պատմութեան

մէջերնին անոր կանոնները ճիշդ պահողներ, որ ըսել է {հայ} ճիզվիթներ։ Եւ մենք այնպիսի անձինք տեսեր ենք դժբա

ինչ ձեւերով եւ առանձնութեններով երեւում է զանազան {Հայ} հեղինակների գրչի տակից։ Մխիթարեանք, գիշեր ու ցե

, զանազան ձեւերով եւ զանազան խորհրդով։ Բացի բուն {Հայ} հեղինակներից, այո՛, թարգմանեցին ու տպեցին նոքա

մն եւ պարծանքի պսակը, որ միշտ ծաղկելու է, որքան {Հայ} մարդը կարող էր մի հայերէն գիրք առնուլ իւր ձեռքը։

զգն համօրէն յոտին է. ոչ կարգաւորք միայն, այլ եւ {Հայ} բազմութիւնք սկսեալ 'ի ծագաց աշխարհի, ոչ դառնութե

այդպիսի երեխայական գործերից։ Մոսկուացի {հայ} սխօլաստիկը եւս խօսում էր ամենայն տեղ այս սխալների

մարի՛տ է։ Հայերը սովոր էին միշտ կարդալ միակողմանի {հայ} սխօլաստիկների գովեստները Հայոց ազգին. մի չնչին ան

մտածել կամ ամենեւին չմտածել։ Սկզբից մինչեւ այսօր {Հայ} մարդը սովորել է նիւթականովը միայն շատանալ, իւր փա

թեան եւ երգարանաց բանաւորաց ", Խորեն., Պատմ. {Հայ}., գիրք Ա, գլ. 3: Ծանիջի՜ք զճշմարտութի

ոյժ սակաւաթիւ գիտակս [ոմանս] նոյն լեզուի, եւ ո՞ր {հայ} առեալ ի ձեռի " զԽորենացւոյն, զԵղիշէին, զՓարպեցւ

անելեօքն [ի բաց] թողու զմատեանն: Զի՞նչ այժմ նոյն {հայ} ասասցէ [ընթերցասիրելով] " զՎարդապետարանն կրօնի "

ան քահանայից, որոց կամեցեալ հասկանալի կացուցանել {Հայ} ժողովրդեան զբանն Աստուծոյ, տպագրեցին վասն մեր Հա

ն Սահակ ի թարգմանութիւնս Հին Կտակարանի յասորւոց ի {հայ}, վասն զի զյոյն գրեանն այրեալ էր Մերուժանայ, եւ

նդ որում գնացեալ էր ի Պալեստին վասն թարգմանելոյ ի {հայ} լեզու զգիր առաջնոց հարց, եւ որ՝ այլ այսպիսի ինչ

եանս ըստ այլ եւ այլ առարկայից թարգմանեցին ի լեզու {հայ} յօտարաց, յորս ըստ իս, որչափ պատահեալ եմ գրուածո

: Այո՛, խոստովանիլ խոստովանիմք զարժանաւորութիւն {Հայ} օրագրաց Կոստանդնուպօլսոյ " Նոյեան աղաւնի " եւ " Մ

կին, չունի կեանք յընկերական կենցաղս, եւ ամենայն {Հայ}, թէ ուսանի եւ թե պարտաւորական էր զայդ ուսանիլ՝

անին, մեծ ինչ երեւին դոցա քանի մի աղքատին բեկորք {Հայ} հնախօսութեան, մինչ ` խելապատակ մանկանց դատարկ եւ

վայելս անբանից որդանց քան թէ բանականաց: Հեղինակ {Հայ} -Ռուս բառարանի տպելոյ ի Մոսկուա յամի 1838, Աղեքսա

ան մասին, որոց գայթ ի գայթն ընթանալ ի գիտութիւնս {Հայ} եւ Ռուս լեզուաց եւ չէ անօգուտ գործդ մանաւանդ վասն

Ռուսաց յաւէտ պիտանի էր բառարան ի Ռուսաց լեզուէ ի {Հայ} քան ընդհակառակն, որպէս արարին Յարութիւն վարդապետ

ս վերաբերեալս ի կրօնականն հանդէս, որոյ գիտութիւն {Հայ} լեզուի գուցէ մեծ եւ անփանաքելի, բայց միշտ հատակտ

ք ինքեանք պատուելի հնասէրք ցայն վայր, զի որ եւ է {Հայ} ուրախութեամբ գնել համոզի քան զորպիսի եւ իցէ պատմո

ժողովրդեան առ ոչ հասկանալոյ նորա գրուածս ի լեզու {Հայ}. մի՞թէ չգիտեն պատուելի հեղինակք մեր, թէ այն օտա

որ գիտէր արդեն ստացեալ ընդ կաթին ի դայեկէն եւ ո՞ր {Հայ} հրաժարեսցի ի գրասիրութենէ եւ յուսումնասիրութենէ,

եան, յուսամք թէ ջանք մ եր խօսք եւ խօսուածք, որք {հայ} էին ի լուսաւորութիւն տառապեալ ազգի մերոյ ընդ երես

գտանել իւր փառահեղութեամբ նորա կենտրոնումը բնակող {հայ} սրտերի մէջ. այսպէս ես եւս սոցայ հաշւումը չէի կար

60 թուականի յունուար ամսոյ 23-ին պատահելով Սատանի {հայ} Շումէ գիւղի մէջ, տեսայ մի զարմանալի անասնանոց,

ծերին, վարելու այդ գործերն ուղղակի կամ Կ. Պոլսի {հայ} պատրիարքների միջոցով եւ վերջապէս ` Դռան առաջ իսկ

քների միջոցով եւ վերջապէս ` Դռան առաջ իսկ խաղալու {հայ} ժողովուրդը ներկայացնողների դեր: Կասկած չկայ

այդ Կանոնադրութիւնը, մի անուն, որ անիմաստ է թէ {հայ} ազգի եւ թէ այս Կանոնադրութեան իսկ վերաբերմամբ:

ութեան մէջ դրին Դուռը ` թէ՛ Կանոնադրութեան եւ թէ՛ {հայ} ազգի վերաբերմամբ: Բայց Կանոնադրութեան մէջ չկար ո

ծ հպատակութիւնը, քանի որ այն վերաբերում էր միայն {հայ} ազգի ներքին ու կրօնական գործերին: Ուստի եւ Դուռն

ատրիարքի տեղը հայոց նոր պատրիարք ընտրելու հարցը: {Հայ} ժողովուրդը պատրիարք էր ընտրում Թուրքիայի ողջ վանա

հայերին ` պատրիարք ընտրելու Ռուսաստանում գտնուած {հայ} հոգեւորականութեան միջից: Որպէսզի կարողանար հարկա

իմանար, որ Երուսաղէմի վանքը պատկանում է բովանդակ {հայ} ազգին եւ ոչ թէ միայն թուրքահայերին եւ կամ որ աւել

իմի վարքագիծն այս խնդրում արժանի չէ նրա կոչմանը ` {հայ} ժողովուրդը պահանջում է նրա հրաժարականը: Պատրիարք

խ քան Կանոնադրութիւնը եւ Կանոնադրութիւնից յետոյ, {հայ} ժողովուրդը Դռնից անկախ, ընտրում է Կ. Պոլսի պատր

հիմա) եւ Արիստակէսը (Ադրիանապոլսում). մինչդեռ {հայ} ազգը ներկայիս հազիւ թէ ուրիշ թեկնածուներ ունենայ

որոնք որ արժանի լինէին այդ կոչումին: Եւ 3. {Հայ} ազգը պարտաւորեցւում է Երուսաղէմի պատրիարք ընտրել

: Ընտրութեան այս եղանակը տարածուելու է նաեւ բոլոր {հայ} վանքերի վրայ, վանահայրերի ընտրութեան ժամանակ, մ

անց, որոնց հովանաւորում են Ֆրանսիան եւ Անգլիան: {Հայ} -կաթոլիկ հովուապետ Հասունեանը, որը յայտնի է բուլղ

ից ` մինչեւ Կանոնադրութեան խնդրի աւարտումը: {Հայ} ազգը, զուրկ արտաքին ամէն մի պաշտպանութիւնից, են

իայն խախտում է Խաթթի-Հիւմայունը, այլեւ մասնատում {հայ} հոգեւորականութեան միասնութիւնը: Նա զրկում է Ռուս

ն միասնութիւնը: Նա զրկում է Ռուսաստանում գտնուած {հայ} եպիսկոպոսներին Երուսաղէմի պատրիարք ընտրուելու իրա

րք ընտրուելու իրաւունքից եւ յատկացնում Երուսաղէմի {հայ} վանքը միայն թուրքահայերին, իսկ վերջիններից ` միա

ներից ` միայն տեղի վանականներին: Բայց Երուսաղէմի {հայ} վանքը բովանդակ հայ ազգի սեփականութիւնն է, որտեղ

վանականներին: Բայց Երուսաղէմի հայ վանքը բովանդակ {հայ} ազգի սեփականութիւնն է, որտեղ էլ նա չգտնուի, ճիշ

քը. եւ քանի որ Ռուսաստանում գտնւում է կէս միլիոն {հայ}, ապա ուրեմն Թուրքիան իր որոշումով խախտում է նրան

բարոյական ազդեցութիւնը ` Թուրքիայում տարածելու եւ {հայ} ազգը թուրք փաշաների կամայականութիւնից ազատելու հա

ագէտ հեղինակների եւ մանաւանդ Տաճկաստանի ֆրանսագէտ {հայ} հեղինակների գրուածքի մէջ վխտում են)։ Հին լե

մար բառի կամ ձեւի է կարօտ, աւելի լաւ չէ՞, որ մի {հայ} ընկերութեան միջից առնու իր չունեցածը, որ հայ ազգ

մի հայ ընկերութեան միջից առնու իր չունեցածը, որ {հայ} ազգի ոգուց առաջացած լինելով, աւելի հեշտ կարող է

կանոնը, բայց ոչ դրականապէս։ Տաճկաստանի նորահիւս {հայ} հեղինակները շատ տեղ գործ են դնում այս առքական անո

աշխատութեանը, որ հայկական հոգու բխուածք լինելով {հայ} ազգին էին վերաբերւում դարձեալ: Ընդհանուր մարդկայ

ոցք: Մենք մի ուրիշ աշխատութիւն էլ գիտենք, {հայ} հեղինակի, հայոց կեանքից բխած, մի շատ կենդանի եւ

կենդանի եւ շատ սրտաշարժ գործ, բայց, ձախողակի, {հայ} գրով թէեւ, այլ եւ այնպէս, տաճկերէն գրած: Մենք

: Աւելորդ է ասել, որ միայն Տաճկաստանի առաջնակարգ {հայ} գրագէտի բան է նորան թարգմանելը, չլինի թէ ռուսիաց

ակուր ", ասում է պատմիչը (Յովհ. կաթ., Պատմ. {Հայ}., Մոսկուա, եր. 143): Անճար աղքատութիւնը սով

էս նաեւ բովանդակ հայոց ազգի կեանքի որպիսութեան եւ {հայ} կանանց ընտանեկան եւ որդիական պատուապահութեան),

շրջանը արդեօք որքա՞ն տարածութիւն ունի այն տեղերի {հայ} ընկերութեան մէջ: Մենք, ինչպէս առաջ էլ ասացինք,

իշելը բերում է մարդու երեւակայութեան առջեւ ամբողջ {հայ} աշխարհը, որի վրայից արդէ՛ն գլորուել են շատ դարեր

ն դարերի բերածը եւ նոցայ բեռի տակ ճնշուած է այսօր {հայ} մարդը: Թափել այդ կրօնը մեր վրայից, - ահա՛ մեր գո

զարմանալի հարազատութեամբ երեւում է Անոյշի մէջ մի {հայ} աղջիկ: Սօսը խնդրում է նորանից ծաղկազարդ կիրակի օ

իւն, ներողամտութիւն, եւ ուր բարեպաշտ ու առաքինի {հայ} կինը իսկոյն ճանաչւում է: Փարպու ճանապարհի բանն ե

ակս, ասես թէ կենդանի ձայնով լսում էի այս խօսքերը {հայ} կնոջ բերնից. այնչափ բնական եւ այնչափ հարազատ են

ելու թելերի մէջ, այնուամենայնիւ մենք վստահ ենք, {հայ} կանանց ձեռքի շնորհքի վրայ, որ թէ նորա ձեռքին օրի

ողերի գրողը, կամ նոցա ամէն մի կարդացողը, չէ՞ որ {հայ} է: Լաւ որ հնար չկայ իմանալու թէ ով մեզանից ի՛նչ

այնպէս այնքան խոր ներս են մտած նոքա ազգի մէջ, որ {հայ} դպրութիւնը եթէ 200 տարի էլ ներգործէ օրինաւոր կերպ

ում ենք միայն Նանիկը մէջ բերել (եր. 100), ուր {հայ} պառաւի ոգին եւ սիրտը ամէն հարազատութեամբ թափել է

իգորը, Կը տայ ինձ ու կ՚ըսպանի: Գերի ա մեր {հայ} ազգը, Ղոչաղների թալ ազգը, Էս անիրաւ թուրքի ձեռի

րի մին քառորդն եւս չունի իւր մէջ։ Ուրեմն ամենայն {հայ}, այն գրերիցը առնելով եւ իւր տանը պահելով (ինչպէ

իւր տանը պահելով (ինչպէս պիտոյ է անէ հին լեզուով {հայ} մատեանները), կարող էր լուսաւորուիլ։ Այսպիսի խե

նոյն բանը, նոյն առաջարկութիւնը կարելի է առնել եւ {հայ} մարդուն, որ նա խօսի Խորենացու կամ Եղիշէի ոճով ու

Մի քանի բան եթէ այլապէս է գրուած, ուրեմն ոչ բուն {հայաբար}, այլ օտարի հետեւելով, որպէս " ի հետեւումն հրամա

ս է բացել ժողովրդական լեզուին։ Իսկ թէ երբեմն ո՛չ {հայաբար}, այլ եւրոպէաբար բացատրել է իւր միտքը, դորա պատճ

որով թարթափեալ էր ի յոյզ եւ ի խնդիր միոյ միայնոյ {հայաբար} հնախօսութեան կարող էր մտածել եւ խորհիլ, որ սեպհա

ի, այս է՝ շինութիւն հայկական ուսումնարանաց վասն {հայաբար} աւանդելոյ ի նոսին զուuանելիսն բովանդակ. զի կենդա

, մտածում են եւ խօսում են օտարաբար աւելի, քան թէ {հայաբար}. շատ բնական բան։ Պ. Գամառ-Քաթիպան ուշ չէ դ

մարդ: Նախիջեւանի բնակիչների թիւը, բացի հինգ {հայաբնակ} շրջակայ գեղերից, հասանում է մինչեւ 12. 000: Կեա

ս ուրիշ գաղափար չէ թողել մեզ իւր ընթացքով զանազան {հայաբնակ} տեղերում, ուր եւ մեք պատահած ենք երբեմն երբեմն.

աթագլուխքը: Նախիջեւանը, ինչպէս նաեւ ուրիշ {հայաբնակ} քաղաքները, կարօտ է մի հիմնաւոր ազգային աշխարհակա

ել էր բոլոր եկեղեցիքը, վաճառանոցները, ըստ որում {հայաբնակ} քաղաքներում սոցանից աւելի բան չկայ, որ կարողանար

ի մէջ բնակուել էր, ուրիշներից: Ես ման գալով շատ {հայաբնակ} տեղեր, շատ աշխատել եմ, որ բուն հայկական մի բան

իրաբար խնամ տարեալ կորըստեանս, բանային ի զանազան {հայաբնակ} քաղաքս զուսումնարանս վասն աղջկանց, յորս զառաջինն

րդությանը: Ռուսաստանում եղած այդ, այսպես կոչված {հայագետների}, խորապես ողորմելի մոլորվածությանն ընդդեմ պ. Նազ

ող յայտնի լինի Պ. Իսահակեանցին, որ ես նորա բուն {հայագէտ} ասած մարդերից չեմ՝ կրած ո՛չ իրաւացի եւ ո՛չ անիրա

, չգիտեմք թէ վասն էր, միթէ յաղագս ստանալոյ զփառս {հայագէտ} առն միայն, գրեալ է հին հայախօսութեամբ, անհասկան

ւական, հոգեւորական, ուսումնական, ուսանող, հին {հայագէտ}, վաճառական, քաղաքացի եւ գիւղական, լսել ապա կար

ահակեանցին, չգիտեմ։ Միայն եթէ նորա քարոզած բուն {հայագէտքը} (մեր կարծիքով՝ խաւարի կուռքի ջերմեռանդն դաբիրայ

իրական քննութենէ (ոչ վասն ազգին առ հասարակ, այլ {հայագիտաց} ), զի ամենայն որ գիտուն է դպրութեան Հայոց, ջան

արդում էինք՝ յառաջուց ճանաչած լինելով պարոնի թէ՛ {հայագիտութեան} եւ թէ՛ այլ բաների մասին ունեցած տեղեկութեան չափը

նահարազատ Արքիմանդրիտ Պետրոս Մարկոսեանին եւ բոլոր {Հայադաւան} հասարակութեանը Ղրիմի Քրիստոնեաների որեւիցէ կոչմամ

ը, որ մարդու արարք Պատմեմ մի առ մի, պատանի {հայազգ}, Մեհրուժան, Վասակ, Նիկոլ, Կիրակոս,

ն երեք կտակակատարք նորա. - երկու անգլիացիք եւ մի {հայազգի}, արդէն յիշատակեալ Կիրակոսն Յարութիւնեան, թէ երկ

տակն հանգուցեալ Մասեհ Բաբաջանեանի գտանիւր ՚ի ձեռս {հայազգի} օրէնսգիտի պ. Պօղոսի Բայլ, որ եւ կատարէ միշտ զա

սի հետ Զմյուռնիայից ժառանգության գործի համար եկած {հայազգի} Բաղդասարը, " Արշալույս Արարատյան " թերթի խմբագիր

պատասխան տայ Աստուծոյ ահեղ դատաստանի առաջեւ: {Հայազգի} ՛ ծնողներ, զգուշացէ՛ք այս ծանր պատասխանատուութենի

Թափեց արիւնը... ծերի պատուական։ {Հայազգի} սիրտը ի սուգ համակեց, Նորա խորհուրդները հիմ

Կապել էր կամար շնորհք արարչի Հարազատ պարգեւ {հայազգի} ոգին։ Գերեզմանական լռութիւն խորին

ւածն... Բայց նախ խոստացիր, հա՛յր իմ {հայազգի}, Տալ իմ մարմինը կերակուր շների Կամ ի կ

կարծիքով մոլորուած են մինչեւ անգամ եւ շատերը այն {հայազգի} սխօլաստիկ (դպրոցական) ուսումնականներից, որոնք

սիրութիւն, մակագրեալ՝ " Առաջին հոգեղէն կերակուր {հայազգի} երեխաների համար ", զկնի որոյ ի շինութիւն Հայաստա

ի եղեն զկնի տպագրութեան " Առաջին հոգեղէն կերակրոյ {Հայազգի} երեխաների համար ", զոր հրատարակեաց գերապատիւ Նազ

նոս վարդապետի Նազարեանց " Առաջին հոգեղէն կերակուր {հայազգի} երեխաների համար " եւ " զՎարդապետարան կրօնի ", եւ

տճառ, պիտոյ է մեզ այսօր բօթաբեր լինել մի առաքինի {հայազնեայ} երիտասարդի վաղահաս վախճանի մասին, որի վերայ, ան

ծ բաներ, որոնք դարձյալ մի գալոց հսկայամարմին նոր {հայախոսության} սաղմն են (conceptus). սորանից երեւում է, որ լ

նալ նոր լեզվի տղայական հասակի վերա: Վերանորոգյալ {հայախոսության} այս հասակի վերաբերած քանի մի հիշատակարանք ունելով

վ Զմիւռնիոյ մէջ Վասպուրական անձնուրաց ընկերութեան {հայախօս} թատրոնը. այստեղ յաջող ենք համարում եւ դէպի նոցայ

եանց, սակայն անգամ եմ ատելի զանազանք ի կորովաբան {հայախօսից}, որպէս Գրիգոր Սկեւռացի՝ աշակերտ Ներսիսի Լամբ

եալ կանոնիւք վարեցաւ աշխարհիկ զարդիս կոչեցեալ նոր {հայախօսութեամբ}, թէ եւ հետո զհետէ խառնեալ յայն զփոխառեալս յօտարա

ղծական ոճով եւ ամենաջան եւ միանգամայն անընտել հին {հայախօսութեամբ}, զի որ ի նոսա են շեղջակոյտք [իբր ի բազումս] անգո

մն ազգի, մանաւանդ, եթէ մատենագրեսցի նոր եւ վճիտ {հայախօսութեամբ}, որ ունի կեանք եւ կիրառութիւն յընկերական կենցաղս

եւ ցվախճան երեքտասաներորդ դարու, պերճացեալ ընտիր {հայախօսութեամբ} կործանի ի սպառ ի չորեքտասաներորդ դարու, զի ի հնգ

ն... անուան նորա մատենագրութիւնք նորա ծերացեալ {հայախօսութեամբ}, զի ոչ ոք ի հեղինակաց 18 եւ 19-երորդ դարուց աշխա

ւցէ մինն քան զմիւսն արժանաւոր գտցի վճիտ կամ խրթին {հայախօսութեամբ}: Այլ զայսմանէ չէ խնդիրս. այդ ամենայն կարեն պատա

գս ստանալոյ զփառս հայագէտ առն միայն, գրեալ է հին {հայախօսութեամբ}, անհասկանալի առնելով զբանն Ազգին: Հարցանեմք եւ

փոքրիկ տետրակս եւ " Հաւատապատում " գրեալս իբր նոր {հայախօսութեամբ}, այլ այդոքիկ տետրակք, ըստ խղճի մտացն վկայելոյ,

զի պատուելի հեղինակք մեր խօսին վասն նոցա Սինէական {հայախօսութեամբ}, զոր եւ փոքր եւս եւ ինքեանք չհասկանային, այլ թէ

ւթեան, եւ երրորդ՝ զի հնար էր հետզհետէ խօսիլ նոր {հայախօսութեամբ} կիրթ եւ մշակեալ ոճով, եւ զամենայն գրելիս աւանդել

ածքն մեր լիցին նմա հասկանալի, կիրթ եւ մաքուր նոր {հայախօսութեամբ}, զոր ընթերցեալ եւ աճեսցի բարոյապէս եւ աճեցուսցէ

զՎարդապետարան կրօնի ", եւ զայլ ինչ նոր տպելի նոր {հայախօսութեամբ}: Քաջայոյս եմք թէ պատուելի հասարակութիւնն մեր զկն

, Այվազովսքի իւրով պատմաբանական գրուածովք, ընտիր {հայախօսութեամբք} զոր առ սակաւս եւ եթ ոմանս տեսան եմք. այո՛, չկար

: 2) Վարդապետարան կրօնի: 3) Հանդէս նոր {հայախօսութեան}, երկու մեծ հատոր: 4) Թափառական Հրէայ (առա

իրենց յետ տալու համար միայն գործ դրինք, ապա թէ ոչ {հայախօսութեան} մէջ այսպիսի բայ տեղի չունի։ Ծանօթ. Հեղին. --

կան խօսքը վերակենցաղելու, քանի՞ սիրտ ու ձեռք նոր {հայախօսութեան} ամբարտակ յարուցանելու հնութեան աւերակների վերայ։

ԿՐԻՏԻԿԱ ՀԱՆԴԷՍ ՆՈՐ {ՀԱՅԱԽՕՍՈՒԹԵԱՆ}, ԳՈՐԾ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ ՆԱԶԱՐԵԱՆՑ. Ա. ՀԱՏՈՐ,

։ Մեր խօսքը գերապատիւ Նազարեանցի " Հանդէս Նոր {հայախօսութեան} " անունով աշխատութեան առաջին հատորի վերայ է, որ

յժմ ծանօթացնենք մեր ազգը գերապատիւ Նազարեանցի նոր {հայախօսութեան} հանդէսի հետ, որի առաջին հատորը, ինչպէս վերեւում

համար ", " Վարդապետարանը Կրօնի " եւ այժմեան Նոր {Հայախօսութեան} հանդէսը։ Այո՛, ցանկանում ենք առաւել ժողովրդացած

իրենց յետ տալու համար միայն գործ դրինք, ապա թէ ոչ {հայախօսութեան} մէջ այսպիսի բայ տեղի չունի։ Ծանօթ. Հեղին.

ն, եւ թէ [առ ոչինչ] համարիւր յաչս նորա փառքն էին {հայախօսութեան}, (որոց չգոյր՝ այլ [խորհուրդ], բայց եթէ զանուն

ացոց անմոլար շաւղօք ընթացեալ տեսանեմք զքարոզդ նոր {հայախօսութեան}, որոյ [մի միայն կէտ նպատակի է] ` մշակել զանշէն մ

ս ունին առ ի ճանաչել միայն զզիարդն եւ զորպէսն նոր {հայախօսութեան}: Եւ արդարեւ՝ եթէ չէր դոցա պակասեալ ի հասկացողու

ինն անխորհուրդ օդաբաղխութեամբ: [Խորհուրդ] նոր {հայախօսութեան} չէ՛ր եւ չէ իսկ յաղարտ վարել զհիմունս հին հայկաբան

մանաց եւ որպիսութեանց ժամանակին, յար եւ նման էին {հայախօսութեան} առ հայս՝ տեղի ետ ծնելութեան նորոցն, եւ մի՛թէ նո

ա՛ դու ինձ զթարգմանիչս մեր: Ասասցեն պաշտպանք հին {հայախօսութեան}, եւ ասասցեն մաքուր խղճմ ըտանօք, թէ ո՞վ ոք [ի հա

ուտակելոյ զլերինս դժուար ուսանելի եւ ապարդիւն հին {հայախօսութեան}: Առ ի վկայութեամբ հաստատելոյ զասացեալսն ցայս վայ

առաջնոյ հայկաբանից՝ նշմարին եւ հետք այժմեան նոր {հայախօսութեան}: Աւելորդ համարելով մեզ յիշել աստանօր առանց բա

Տփխիսայ յամին 1284: Ի սմա դադարեալ տեսանեմք զոճ {հայախօսութեան} Խորենացւոյ եւ Եղիշէի: Ստեփանոս Օրբելի պատմաբան,

գտանեմք. երեւին եւ ի գրածս սորա հետք այժմեան նոր {հայախօսութեան}: Գրիգոր Է. կաթողիկոս Հայոց՝ նորոգիչ տովմարի մե

տ տեղեաց եւ աշխարհաց, եւ շատ կամ նուազ մօտ յստակ {հայախօսութեան}, թէպէտ առ հասարակ պիտոյ է ասել, թէ հին հեղինակա

ւ եթ գործ, զի վերականգնեցին զմիջաբեկ շինուած հին {հայախօսութեան}, այդորիկ վասն ոչ ուրանալ զմեր շնորհապարտութիւն ա

ըստ իս պաշտօնեայք համարին նուիրական տաճարի հնոյն {հայախօսութեան}, եւ ո՞վ արդեօք յերկուանալ իւրում ոչ խղճահարեսցի

Այլ յաղագս ապագայ հարցասիրաց եւ խուզարկուաց հինն {հայախօսութեան} յիշեալ հեղինակն ո՛չ երբէք կորուսանէ զիւր արժանաւո

կայելոյ, չեն այլ ինչ եթ է ոչ խառնուրդ հին եւ նոր {հայախօսութեան}, ոչ սառն իմն եւ ոչ ջերմ, այլ գաղջ... Լսելով լո

փարատեալ, այսինքն հիմնարկելով զնոր Հաստարան նոր {հայախօսութեան}: Այլ յետ բազմիցս յընթացս ճառիս յիշելոյ զնորգ հայ

ող էին իմանալ զքանի մի մեռեալ եւ փտեալ ի բառս հին {հայախօսութեան}, որք ըստ կարծեաց նոցա կարեն փոխանակել զամ ենայն

ոցա, բայց ոչ երբէք սատար լինին յառաջանալոյ ի նոր {հայախօսութեան}, եւ որք հետզհետէ շինեսցին եւ յարդարեսցին որչափ ե

յր եղեալ երբեմն զաւակաց կարէին զնոսա հաղորդել նոր {հայախօսութեան}, կորզել ի բերանոյ նոցա զօտար բառից խառնմունս, ի

րապատիւ Ստեփաննոս Նազարեանց վարդապետի "Հանդէս նոր {հայախօսութեան} " անունով գրքի մէջ։ Տե՛ս երկրորդ հատորում։ Տպած Մո

զուսումնարան եւ զտպարան, տեղի ետ նորոգութեան հին {հայախօսութեանն} յորմէհետէ շարունակաբար փոքր քան շատ երեւեցան եւ մ

ոյ զլեզուն՝ պիտի խաթարել եւ կործանել կազմած բուն {հայախօսութեանն} ՝ որ միակ աղբիւր ճանաչի առ ի լցուցանել զպակասութի

կրեալ զանունդ " Ազգասէր " թէ հարթութեամբ ոճոյ նոր {հայախօսութեանն}, եւ թէ առողջ դատողութեամբ, գտաւ ցայս վայր պտղաւ

իսիք, հայախօսութիւն հեղինակիս օտար է բոլորովին ի {հայախօսութեանց} այլոց հայկաբանից, ոճ գրությանն ստրկացեալ յունակա

անի. ոճ գրութեանն առ հասարակ պակասեալ ի բուն հին {հայախօսութենէ}, չունելով զհարթութիւն առաջնոյ հայկաբանից՝ նշմար

վերայ հեղինակի գրելիքը առաջինը պիտոյ է լինէին նոր {հայախօսութենով} ։ Երկրորդ՝ հեղինակութիւնը պիտոյ է վերաբերուէր ըն

լ եւ ընթեռնուլ այն մատեանները, որ գրւում էին նոր {Հայախօսութենով}, այլ եւ ջանք անէ փոքր առ փոքր մաքրել իւր խօսուած

աքուր եւ յստակ եւ օրինակ լինեն մեզ իւրեանց մաքուր {հայախօսութենովը} ։ Այնպէս որ, եթէ գերապատիւ Նազարեանցի գրածը կարո

են ամեն հասակի մարդիկ: Նա ուսուցանում է գեղեցիկ {հայախօսութիւն}, նա մշակում է լեզուն - աննկատելի կերպով ներս է բ

ուս իննուտասներորդի] ապացոյց տամք [մանաւանդի զնոր {հայախօսութիւն} հեղինակիս, մշակեալ եւ մաքրեալ յեկամուտ խառնակութ

ական փաստիւք [որոց] այլապէսն խորհին). որովհետեւ {հայախօսութիւն} թարգմանչաց աղբերանայր ոչ ի կենդանի եւ ոճոյ խօսից]

թեան որում գիտակ էին թարգմանիչք, եւ այս իսկ է զի {հայախօսութիւն} հեղինակացս ոչ այնքան հայախօսութիւն տեսանի, որքան

ւ այս իսկ է զի հայախօսութիւն հեղինակացս ոչ այնքան {հայախօսութիւն} տեսանի, որքան հելլենաբանութիւն, ամենեւին մերկաց

ին, " Սահմանք փիլիսոփոuականք " եւ այլ այսպիսիք, {հայախօսութիւն} հեղինակիս օտար է բոլորովին ի հայախօսութեանց այլոց

անակն [ինքնին] սկսանի ճանապարհ յարդարել դէպ ի նոր {հայախօսութիւն} ՝ որոյ հետք ահա նշմարեալ եղեն ի մետասաներորդ դարո

ակիդ ի սկզբան մատենկացս փողէ զանձնէ մաքրեալ զնորն {հայախօսութիւն} ի բաց վտարելով կներկայացուցիչ մասնիկս " ում " եւ

եան: Այլ յետ բազմիցս յընթացս ճառիս յիշելոյ զնորգ {հայախօսութիւն}, արժան համարիմ ք խօսիլ զկազմութենէ նորա, թէ զիա

լինել հնար եւ կամուրջ լուսաւորութեան: Բառիւս նոր {հայախօսութիւն} չիմանամք երբէք զխարխարեալն եւ զխառնակեալն եկամուտ

համար հարկաւոր չէր ոտանաւորներ եւ ոչ խրթին եւ հին {հայախօսութիւն}, որ 19 դարու տգէտ մարդերի միմիայն պարծանքն էր,

ը օր ըստ օրէ վայրենացաւ, նախնի ժամանակների յստակ {հայախօսութիւնը} աղաւաղուեցաւ եւ մի անմխիթար, աղջամուղջ գիշեր տար

անձիր աշխատութեան արդիւնքն է, որ հինգերորդ դարու {հայախօսութիւնը} կենդանացաւ տասն եւ ութ-տասն եւ ինն դարերի մէջ ապր

ագրութիւն ասելով, պիտոյ էր իմանալ այն մաքուր նոր {հայախօսութիւնը}, որ ծանօթ էր եւ հասկանալի համարեա թէ մեր ամբողջ

ափարներ ստանալու մասին։ Չէ պիտոյ նորա հինգ դարու {հայախօսութիւնը}. այդ նորան հաց ու ջուր չի տայ։ Նորա հարկաւոր է

ելքը կը լինէր այդ, այլ միշտ իմացել ենք այն յստակ {հայախօսութիւնը}, որ կարելի էր հասկացուել եւ ամենայն տեղ գտանուած

ի կարճ փոխել, մէկ խօսքով՝ եթէ ազգը ստիպուել է, {հայախօսութիւնը} որպէս մաքսանենգութիւն հազար արկոսների աչքից ծածկե

առաջ, եթէ կան, հանդէս ելանէին այդ աւելի գեղեցիկ {հայախօսքը}, մեր ամեններիս մխիթարութեան ու դաստիարակութեան հ

եւ գտան եւ բազում բանք հոմաձայնք, չասացից թէ եւ {Հայաձայնք} եւ աղմկեցուցիչք, որ յետս առաքեցաւ, նշանակեալ եւ

ւրոպական դարձուած հում հում թարգմանուելով կարող է {հայանալ}: Հայոց ազգի ընտանեկան կեանքը խեղճ է ինչպէս

ուարճանայր ի յոգի, եւ այսպէս հետզհետէ նոր ուրեմն {հայանայր} հոգւով եւ մտօք: Զկնի այսքան մերոց ձայնարձակութեա

ւրեանց խիստ բարոյականութեամբ, որ սեփական է բոլոր {հայասեռ} կանանց եւ օրիորդների, պատուեն իւրեանց կոչումը եւ

բերանը կրկին բաց արաւ. " Անունս է Ոգի {հայասէր} մարդկան. Ծնունդ եմ միակ սիրոյ մարդկութեան.

զայն ոճ Եւրոպացի առ 'ի շահել զամենեսին, զի մի ոք {հայասէր} դիցէ, եւ այս էր արդեօք կեղծաւորութիւն. եւ 'ի տե

անօթ. Հեղին. Պ. Աբովեանցը ասում է. (Վէրք {Հայաստ}., եր. 92) "Ազգին անհաւատ են կանչում, լեզուն սիրու

նական Թէոդորոս Եսայեան Խատամեանցի " Խնդա՛ այսօր, {Հայաստա՛ն} " երգը, որ մի ժամանակ երգուած էր Նոր Նախիջեւանու

ջացել էին, երբ նա մեծամեծ յոյսերով ոտք էր կոխում {Հայաստան} ՝ յունական լուսաւորութիւնը տարածելու, եւ պատահել

թէ, Հարաւային Ամերիկայում եւ բերենք այդ կենդանին {Հայաստան} ։ Արդեօք կարո՞ղ էր պահել դա իւր բուն յատկութիւնքը

ի՛նչ ասեմ ես այն մարդուն, որ չկամի հասկանալ, թէ {Հայաստան} բառը մի վերացականութիւն է ներկայումս, եւ կանացի

, որ պարտական չէին Հայաստանին, այլ շտապել են գալ {Հայաստան} լուսաւորել եւ այլն, եւ այլն"։ Ցանկալի էր լսել

յօդանալով ճեմարանին վերաբանութեան, վերադառնային {Հայաստան} եւ կանգնեցնէին ընդհանուր ազգի լուսաւորութեան աւազ

գաղափարը, թէ ի՛նչ հանգամանքների մէջ ոտք կոխեցին {Հայաստան}, թէ ի՛նչ ընդունելութեան պատահեցան եւ ի՛նչպէս կատ

է կապում Պապին եւ իւր զօրքով հանդերձ ուղարկում է {Հայաստան} ։ Պատերազմ է լինում պարսիկների հետ, յաղթւում են

անվրէպ համբուրել ունիմ զմահ, - ասաց զայս ողբալին {Հայաստան} եւ իսկոյն լռեաց՝ քամելով յաչաց իւրոց զշիթս արտաս

սն Կալկաթայ եկող Հայոց ազգ ղարիպականացն, այսինքն {Հայաստան} աշխարհիցն մեր ազգ ղարիպական աղքատ բիռուզիգար մարդ

սեանն Յուլիսի, յանցանելս ընդ էջմիածին, ընդ Մեծն {Հայաստան} յԵւրոպա: Զանուղղայ գործողութենէ Այվազովսքո

խրագուշակ ընդ հաւուց գիշերէի յողբ ու ՚ի լաց։ Զիս {Հայաստան} ո՛չ ծանեաւ մինչ պետութեան լայնէր փոր, Այլ յ

երկնեցիք լուսատեսիլ զուարթունք, Աստղունք ահա՛ ՚ի {Հայաստան} լոյս նշողեն գերաբուն. Իւղով օծցէ մեր հայրենիք այ

Լուսացնցուղ բոլորեցէք կաճառ զնոքօք բիւրեղեան, Զի {Հայաստան} մի՛ ասասցէ՝ թէ չիք աստղունք զուարթունք։ 18

Աստուածային քո քնար. Թո՛ղ մի խնդա մայրն {Հայաստան}, Թո՛ղ մի լսէ նա քո ձայն։ Թո՛ղ ս

րատ, Շինեց իւր բունը։ Շատ երկար {Հայաստան} Քո գալուն սպասեց, Ծաղկեցաւ նա ալեօք,

Թող պատկառանօք Մեզ վերայ ասեն. {Հայաստան} երկրի Արժանի որդիք, Չեն մեռած հայեր,

եցին Ասել խօսքերս Ասկճի Գասպարին. {Հայաստան} աշխարհ. Նա անյագ սիրեց, Գտնել մի հնար

րթամ արքայութիւն"։ Ուրախացի՛ր, դու {Հայաստան}, Լսելով քո որդու խօսքը. Փառք ու պատի

աժամ դու եղար միայն օգնող: Քեզ սիրեց {Հայաստան}, Քեզ օրհնում է բիւր բերան, Քեզ դաբնի պսակն

Նորանց յիշելով արդեօք մի նոր կեանք Առնու {Հայաստան} - նոցա խե՜ղճ այրին: Կեցցէ՛ յաւիտեան ա

ցա խե՜ղճ այրին: Կեցցէ՛ յաւիտեան այրին {Հայաստան}, Նա, որ իր որդոց դեռ սրտի խորքում Չո

էս թէ միայն կայ ճար փրկութեան: Կեցցէ՛ {Հայաստան}, որ երազական Եղել է այսօր իրօք եւ խօսքով,

շտ հլու: " Կը փշրէ շղթան... կ՚երթայ {Հայաստան} ". Հա՛, հա՛, հա՛, այդ էր պակաս մնացել,

ի ստոյգ նոր կեանք Առնու խեղճ, այրի, մայրն {Հայաստան}: ՏԵՍԻԼ Աշնան վերջերում, նոյեմբեր ամս

վանքում յունարէն կարդացող: Խոսրովիկը, դեռեւս {Հայաստան} չմտած, երբ լսեցին թէ գալիս է, փրփրեցան նախանձով

կք, ալանք, արաբացիք եւ այլն, սրով ու հրով մտան {Հայաստան} եւ հիմն ի վեր տապալեցին աշխարհը. դոցայ փլատակներ

թագաւորից Հայոց սպարապետութիւնը գտած Պարսկաստանից {Հայաստան} վերադարձաւ, նախ եւ առաջ գնաց Վաղարշապատ քաղաքը,

եց 457-ին։ Աղանի հայրը մեռաւ Լեւոնի օրով։ Աղանը {Հայաստան} վերադարձաւ հօր մահից յետոյ, ուրեմն՝ անտարակոյս

այնտեղ, ուր խօսում է Դռնում կապուած նախարարների՝ {Հայաստան} մնացած կանանց վրայ, Փարպեցին առիթ չէ բաց թողում,

նատնում 70 յուղարկաւորի համար։ Պարծա՛նք քեզ, {Հայաստան}, որ, թէեւ փոքր, այնուամենայնիւ ունիս զաւակներ

, Տրդատ թագաւորի հրամանով եւ զօրքով ման էր գալիս {Հայաստան}, մեհեանները - կռքատունները, կուռքերը քանդելու ե

յոյսից, որ ունէր Խաչատուրի վերայ, գնաց դարձեալ {Հայաստան} եւ, յայտնելով իւր խորհուրդը Մարգար վարդապետին,

ցս՝ թռչին ծածկին ի մէնջ եւ գիտութիւնք ծաղկեալք ի {Հայաստան}, ի կատարած առաջինն դարու՝ առ Արտաշիսիւ Երկրորդա

ով զանցս՝ որք անցին ի տարածանիլ քրիստոնէութեան ի {Հայաստան} աշխարհի՝ ի ձեռն սրբոյն Գրիգորի: Գոգցես ամենայն

, եւ գլխաւորեալ զգործն՝ բէրէ նշանագրօք հանդերձ ի {Հայաստան} առ սուրբն Սահակ եւ առ Վռամշապուհ արքայ Հայոց: Այ

խօս Գարգարացւոյ լեզուին նշանագիրս, դարձ անդրէն ի {Հայաստան} առնէ, եւ գտանէ զսուրբն Սահակ ի թարգմանութիւնս Հի

դպրութեան, դարձ ի Բիւզանդիոնէ արարին, բերեալ ի {Հայաստան} զկանոնական թուղթս ժողովոյն Եփեսոսի եւ զճիշտ օրինա

աց իւրեանց, որոց ընդ առաջ ելցուք ի ստորեւ: " {Հայաստան} աշխարհի վերակենցաղեալ նորոգ հոգեւոր ծննդեամբ տանի

Ճառ ընդդէմ արեւորդեաց, որոց հետք նշմարէին դեռ ի {Հայաստան} մինչեւ ցութերորդ դարն: Երկրորդն Ստեփաննոս Ար

րացւոյ գիրք, եւ այլ բազումք: Յիններորդ դարու {Հայաստան} աշխարհ, սրբեալ զարտասուս կարեկցութեամբ իմաստուն

ա վարդապետ Մեծոփեցի ճառէ զանցս աղետից անցելոց ընդ {Հայաստան}, յարշաւանաց Լանկթամուրայ, որ անշքացոյց գոգցես զ

ր անշքացոյց գոգցես զԱրեւելեանն Ասիա: Յայրիացեալն {Հայաստան} եւ ի թագաւորութենէ, եւ ի մատենագրաց, ինչ ոչ տես

ւանդեն մեզ յիշատակագիրք ժամանակին: Անիշխանութիւն {Հայաստան} աշխարհի յանուսումնութենէ եւ յանդաստիարակութենէ յա

ինչեւ որ այդ թագաւորի օրով անգործ երկիր չկայ եղած {Հայաստան}: Բայց չէ կարելի սորանից եզրակացնել, թէ այդ օրի

ուսաւորութիւնը մի մասով, եթէ գիտութիւնը ոտք կոխէ {Հայաստան}: Բայց ինչ որ ներկայումս կայ Աշտարակում, ին

ամար խօսող ասող էլ չկայ, գիտութիւնը ոտք չէ կոխել {Հայաստան}, մեր գրագէտքն էլ ջրհեղեղից առաջ մնացած գաղափարնե

յսուամենայնիւ, այս օրուան օրս կը դնէ, կը վերցնէ {Հայաստանեայց} Հայրապետ մը անկէց ինչ վար տեղ ունէր: Արդարեւ, կ

էս ուսուցանէ Այվազովսքին, այլ ըստ խոստովանութեան {Հայաստանեայց} եկեղեցւոյ, յատկութիւնք աստուածային անձանց ա՛յսպէ

նը շփոթեալ ըսին ի Քրիստոս"։ Բուն խոստովանութիւն {Հայաստանեայց} ուղղափառ եկեղեցւոյ այսպէս վարդապետէ. " եւ եղեւ Ա

կանն եւ այլն եւ այլն ուղղափառք են որպէս նաեւ մերս {Հայաստանեայց} եկեղեցի: Այսպէս երբեմն Իսրայէլ դառնայր մտօք յԵգի

նախանձ եւ այլն եւ որք ի կարգին են։ Աստուածաբանք {Հայաստանեայց} եկեղեցւոյ, զայսոսիկ մեղս միշտ մահուչափ ուսուցին

գաղափարաց, աղճատողաց զխոստովանութիւն եւ զկանոնս {Հայաստանեայց} եկեղեցւոյ, որպէս թէ այնոքիկ ամենայն սխալանք իցեն

ին խնկաբերից քարոզեաց։ Ես անդ ներկայ յորժամ լոյս {Հայաստանեայց} յաղջանուղջ, Փայլակեցաւ անաղօտ եւ հաւատոյն կ

կեղեցի թագաւորանիստ Վաղարշապատի, որով եւ ամենայն {Հայաստանեայց} ։ Ագաթանգեղոսը, որ մանրամասն եւ շատ տեղ էլ անուն

օսելով կոչում է նորան եւս "Մայր եկեղեցեաց ամենայն {Հայաստանեայց} ", բայց այս այն պատճառով միայն, ինչպէս ինքը՝ Փաւստ

րթողահայրը. "Այլ ինձ թուի, որպէս այժմ եւ առ հինսն {Հայաստանեայց} լեալ անսիրելութիւն իմաստութեան եւ երգարանաց բանաւ

Ճ Ա Ռ " Այլ ինձ թուի, որպէս այժմ եւ առ հինսն {Հայաստանեայց} լեալ անսիրութիւն իմաստութեան եւ երգարանաց բան

հայազգի երեխաների համար ", զկնի որոյ ի շինութիւն {Հայաստանեայց} եկեղեցւոյ ընծայէ ազգին " զՎարդապետարանն կրօնի " ի

մինչեւ ցսկիզբն չորրորդ դարու, ի ձեռն Լուսաւորչին {Հայաստանեայց} դատապարտեալ առ հասարակ իբրու շտեմարան սնոտիապաշտո

ւ Համբարձման Քրիստոսի գտանին կամ ենայն Ճաշու գիրս {Հայաստանեայց} եկեղեցւոյ: Ոճ սորա եւ ազդուութիւն իմաստիցն պատճա

եւ անվերջ յեղափոխութեանց եւ սասանութեանց եղելոց ի {Հայաստանեայց} աշխարհի: Անպտղութիւն եւ առ հասարակ սով ի մատե

" Ստորագրութիւն հին Հայաստանի " եւ " Հնախօսութիւն {Հայաստանեայց} ", Այվազովսքի իւրով պատմաբանական գրուածովք, ընտ

րելութիւն իմաստութեան, որ որպէս այժմ եւ առ հինսն {Հայաստանեայց} լեալք ուսանիմք ի ծերունւոյն Խորնոյ, այլ այս ցրտ

դպրութիւնք-դպրութեանց եւ այլն, կամ Հայաստանեայք- {Հայաստանեայց} ։ Բայց որպէս այս խոտորմունքը, նոյնպէս եւ ուրիշ շ

ն զխնդիրս ընդ գարշապարօք Գերաստիճանեալ Հայրապետիդ {Հայաստանեայցս} առաքելական եկեղեցւոյ: Երեսփոխանակից նորին, պ

եւ զայլ ժողովս, թերեւս մատնացոյց եղեալ յայն, թէ {Հայաստանեայցս} եկեղեցի, թէ եւ բաց յերից ժողովոց ո՛չ ճանաչէ զայլ

ր հերետիկոսական մատենից, զորս մերժէ եւ դատապարտէ {Հայաստանեայցս} մի, սուրբ, ընդհանրական եւ առաքելական եկեղեցի։

եւով, ինչպէս դպրութիւնք-դպրութեանց եւ այլն, կամ {Հայաստանեայք} -Հայաստանեայց։ Բայց որպէս այս խոտորմունքը, նոյնպ

բազմաչարչար Հօրն մերոյ Սրբոյն Գրիգորի լուսաւորչին {Հայաստանեաց} աշխարհի, մկրտեալ եւ հաւատացեալ ՚ի Քրիստոս, իմ կ

ն որ այս չորս նշաններն ալ ունի, ինչպես նաեւ մ եր {Հայաստանեաց} սուրբ եկեղեցին"։ Շաղկապս նաեւ ցուցանէ զերկրորդա

րենացու նման մուրացկանութեան պարկը յուսներիս ձգած {Հայաստանէն} պիտի փախչենք։ Այս խօսքերը չեմ ասեր՝ հոգեւորական

ւտ, որ ունիմ բիւրաւոր գիտնական որդիք եւ այլն"։ {Հայաստանը} գիտէ իւր ընթացքը, ուստի եւ չունի ոչինչ ժամանակ,

ւ չունի ոչինչ ժամանակ, գանգատելու իրաւունք. դեռ {Հայաստանը} չունի գիտնական որդիք, որ իւր կաթով լինէր մեծացու

իւր կաթով լինէր մեծացուցած։ Թո՛ղ այդ գաղափարական {Հայաստանը} յառաջուց մի ծննդարան պատրաստէ գիտնական որդիք ծնու

ւսից իւր բաժին մի քանի ճառագայթ։ Եթէ գանգատ ունի {Հայաստանը}, թո՛ղ բարձրացնէ իւր մեծատունների եւ հոգեւոր իշխա

: Խորենացին, վերադառնալով Ալեքսանդրիայից, չգտաւ {Հայաստանը} այն վիճակի մէջ, ինչ վիճակում բարեա՛ւ մնա էր ասել

եւ կանացի մեղադրանքներով ասպարէզ է մտանում, թէեւ {Հայաստանը} չէ տուել ինձ կրթութիւն եւ դաստիարակութիւն, բայց

մեր կողմից պահանջելու փոյթ եւ խնամք իւր վերայ: " {Հայաստանը} ոչինչ իրաւունք չունի մեզանից բան պահանջելու, - ա

ինչ չափով կարող էինք: Ես երբէք չեմ անպատուել {Հայաստանը} ՝ ասելով, թէ նա չունի այն, ինչ որ ստուգապէս չու

, եւ այդ հոգաբարձութիւնը, որ կատարեց այն ժամանակ {Հայաստանը} Սահակի եւ Մեսրոպի ձեռքով, իբր 60 աշակերտ Եւրոպա

ելի՞ է, որ մոռանային այդ աշակերտքը եւ ասէին, թէ {Հայաստանը} չէր, որ դայեակ վարձեց մեր համար: Ինչպէս կար

ում է. " Եթէ կայ եւս մի այդպիսի փոս, ապա ուրեմն {Հայաստանը} պատրաստել է նորան իւր վսեմութիւնը եւ պարծանքը ուր

կան Մասեաց դարեւանդի վերայ: Իսկ այն բանը, թէ " {Հայաստանը} ունի իւր ծոցումը քնքուշ Մուզայք, որոց անմահ յիշա

ւրս գալիս, թէ " անմահ յիշատակները Մուզաների, որ {Հայաստանը} ունի իւր ծոցումը, անդադար ողբում են եւ կոծում են

պարսիկների հետ, յաղթւում են սոքա, եւ Պապը, եւ {Հայաստանը} հանգստանալով, յետ են դառնում Յունաց զօրքը: Պապը

մինչ նոցա հետ միասին աչքիս առաջեւ են գալիս աւերակ {Հայաստանը}, ցիրուցան ժողովուրդը, անդաստիարակ եւ նիւթապաշտո

ղափարների ընդհանուր միութիւն: Յառաջ ասում է, թէ {Հայաստանը} մխիթարւում է, արտասուքը սրբելու վերայ է, յետոյ

իւնը եւ բանաստեղծութիւնը, լուսաւորում են խաւարած {Հայաստանը}: Մեր համար ոչինչ աւելի դժուար բան չկայ, ոչինչ ա

որոգուեցաւ Հայոց տէրութիւնը, եւ այնուհետեւ սկսաւ {Հայաստանը} ծաղկել եւ բարեկարգուիլ: Այո՛, մինչեւ Վաղարշակը

ին կրօնական վէճերի քուրան, որին այնքան զոհ տուեց {Հայաստանը} մինչեւ այսօր: Մեր աչքով տեսանում ենք ուրիշ թառամ

Մեր ազգասէրը մտաւ ծակուռը: " Հը՜, {Հայաստանը} ՜ ", - թո՛ղ տեղը կենայ, - Ասում է զգոյշ մե

յառաջադիմութեան ցանկացող, Հայ մարդը։ Շատ չունի {Հայաստանը} այսպիսի առաքինիք իւր զաւակների մէջ, եւ այս է պատ

առանգութեամբ տիրում էր Գեղամայ ծովակին, մինչ դեռ {Հայաստանը} գտանւում էր Պարսից իշխանութեան տակ։ Գէորգ Գեղամե

, Թաթարներ, Յոյներ եւ այլ օտար ազգեր աւերում են {Հայաստանը} այն պատճառով, որ Աստուած բարկացել էր Հայաստանի վ

տնի ժամանակներում, երբ քիչ շատ ձեռք ու ոտք ունէր {Հայաստանը}, մենք չենք ունեցել մի օրինաւոր, եւրոպական հասկա

ան էջերը դատարկ են մնացել: Այսքանը յայտնի է, որ {Հայաստանը} երբեք դարաւոր խաղաղութեան երես տեսած չլինելով, ա

նորհ ունիմ Ձեզ ուղարկելու) աշխատավոր հրատարակեցի {Հայաստանի} քարտի տպագրության, որին ձեռք զարկի, հուսալով մի

սակցութիւնը իմ հետ այսպէս. - Կարդացե՞լ ես " {Հայաստանի} Մեղուի " 16-երորդ համարը: - Չէ՛, չեմ կարդա

ատահի ինձ ուղարկել: Ես կարդում եմ այստեղ " Մեղու {Հայաստանի} " անունով լրագիրը եւ շատ անգամ տեսանում եմ նորա մ

յս րոպէիս ձեռքս հասաւ Մոսկուայում տպած " Նոր քնար {Հայաստանի} " անունով տետրակի չորրորդ համարը. թէ ինչ տպաւորո

՛ն Իսահակեանց, խնդրում ենք անհանգիստ չլինել, թէ {Հայաստանի} փլատակների տակից լսելու էիք մի իրաւացի անմռունչ գ

նք կը ստանայ ասել, թէ " գիտնական որդիք ունիմ"։ {Հայաստանի} որդոց գիտութիւնը, եթէ կան այդպիսի մարդիկ ուրեւից

են դոքա՝ հողը, օդը, ջուրը: Եթէ անտարակոյս էր {Հայաստանի} եւ Ռուսսիայի հողերի, օդերի եւ ջրերի զանազանութիւ

ր գործել էր իմ վերայ Պ. Յովհաննիսեանի " Նոր Քնար {Հայաստանի} " անունով չորրորդ տետրակը (տպած Մոսկուա, 1858)

վ երեսի վերայ, երկաթի կօշիկները հագած, մաշել են {Հայաստանի} քաղաքների եւ գիւղերի շէմքերը՝ սորան վատաբանելու

իսի չնչին գործողութիւնք, որպիսիք հրատարակւում են {Հայաստանի} " Մեղուի " մէջ, շատ անգամ խելացնոր մարդու արժանի

խատինք դուրս վանել ստութեան եւ խաբեբայութեան դեւը {Հայաստանի} նուիրական աւերակներից եւ կը հասնենք մեր հոգով չափ

ինչպէս յարմար կը գայ գործս, գուցէ գնամ՝ եւս մեր {Հայաստանի} մոխրացած աւերակներին մի համբոյր տալու: Առ այժմս

իւնքը Իսահակեանցի պատասխանու վերայ (տե՛ս " Մեղու {Հայաստանի} ", համար 37, երես 291): Զարմանալի բա

ռ դնելով Հայաստանում համալսարան չլինելը, ուրանալ {Հայաստանի} իրաւունքը իւրեանց վերայ, մինչ այդպիսի դպրոցի չլի

արծանքը ուրացող մարդկանց գլուխը ", նշանակում է՝ {Հայաստանի} Մուզաները չեն, որ ողբում են, այլ նոցա անմահ յիշ

րովհետեւ, վերադառնալով Ալեքսանդրիայից, տեսել էր {Հայաստանի} ամենայն բանը գլխիվայր, եւ, ապացուցանելու համար

ւոր էր, որ լոյսը եւ ճշմարտութիւնը ոտաբոկիկ քշէին {Հայաստանի} ծխեալ աւերակներից խաւարի եւ ստութեան չար դեւը: Մ

դ հատորը. - Փարիզեան ազգային դպրոցը. - Հրեշտակն {Հայաստանի} նոր օրագիրը. - Մուրադեան վարժարանի աղօթքը:

Վերջաբանի մէջ (տե՛ս երես 503) խօսում է հեղինակը {Հայաստանի} բերանից. " Առ այժմ լիովին սփոփիմ եւ զովարար ցօղ

կամենում են մի նոր օրագիր հրատարակել՝ " Հրեշտակն {Հայաստանի} " անունով: Փարիզի հայկական դպրոցի մասին ստաց

ղթահարուած հին լեզուից, եւ նմանել ցանկանալով մեծ {Հայաստանի} լեզուին, շատ անգամ մէջ խառնած այնպիսի տեղական բա

ցանէ մեզ ծերունի Նահապետը, եւ խոստանում ենք, որ {Հայաստանի} լուսնակը իւր շողը կը կաթէ նորա գերեզմանաքարի վերա

կամ ուրիշները, որ բռնել են ազգային լեզուի տեղը: {Հայաստանի} բոլոր գիւղերում եւ քաղաքներում հաստատել պարզ դպրո

որպէսզի հեշտ լինի նոցա այնուհետեւ կուլ տալ խե՜ղճ {Հայաստանի} որդիքը: Այս բաների գիտութենից հետեւում է մեր պատ

ել մի հիմնաւոր եւ շարունակ դաշնակցութիւն պահպանել {Հայաստանի} հետ: Կտոր փշուր եղած դէպքերը եւս ապացուցել են ար

Բայց երբ Կոստանդին կայսրը բազմաթիւ զօրքով խաղաց {Հայաստանի} վերայ, որ հպատակեցնէ իւրեան, եւ երբ Դուին քաղաք

ի ժամանակ, երբ Բիւզանդիոնը մեծ ազդեցութիւն ունէր {Հայաստանի} վերայ: Իբրեւ ապացոյցք մեր այս մասին ասածներին՝

մ ենք դէպի Թիւրքիա, որի կազմութեան մէջ մտանում է {Հայաստանի} եւ Հայոց ազգի մեծագոյն մասը: Բայց եւ այնտեղ տնտե

գործ կատարել: Մի՛թէ սակա՞ւ տեղեր կան մեծ եւ փոքր {Հայաստանի} մէջ, որ մօտ են Սեւ ծովին եւ Միջերկրականին, երկո

է տարածում: - Խաբանօք ճանկել է Վրաստանը եւ {Հայաստանի} մի մասը եւ ճնշում է նորանց իւր ծանրութեան տակ:

ղ ազգային պարծանաց ի նշխարեալ աւերակս այրիացելոյն {Հայաստանի}: Լուսաւորութեան լինել մատակարար, մեր, աշ

զնոյն իսկ զողբ անդուլ հեծեն այսօր արձագանք լերանց {Հայաստանի} ՝ առեալ ի բերանոյ ծերունւոյն Խորնոյ: Զարդի

ոփելով, Թողուս Հայաստանն անտես։ {Հայաստանի} եթէ նախնի Ծնունդները քեզ մեղան, Ի՞նչ

, - ես հարց արի գոռալով: " Նա ալեւոր {Հայաստանի} հոգին է... Իսկ իմ անունն է Անմիաբանութիւն

ոպէում արած բողոքների արձագանքը: Եղո՜ւկ ձեզ, {Հայաստանի} սարեր, Հայաստանի ձորեր եւ Հայաստանի նուիրակա՛ն ա

երի արձագանքը: Եղո՜ւկ ձեզ, Հայաստանի սարեր, {Հայաստանի} ձորեր եւ Հայաստանի նուիրակա՛ն անտառներ: Այրարատի

Եղո՜ւկ ձեզ, Հայաստանի սարեր, Հայաստանի ձորեր եւ {Հայաստանի} նուիրակա՛ն անտառներ: Այրարատից մինչեւ Տօրոս, ստ

ծ էք դուք հնչեցնել միայն, հեկեկանքը եւ հռնդիւնքը {Հայաստանի} որբ զաւակների, հարստահարողների եւ եկեղեցականների

յերը երկու օրինաւոր վիպասանութիւն ստացան՝ " Վէրք {Հայաստանի} " եւ " Սօս եւ Վարդիթեր ", բայց դոքա, սրտանց խոս

ի եւ նոցա հարազատ յաջորդների արիւնով՝ ոռոգել էին {Հայաստանի} կռապաշտութեամբ կոշտացած հողը։ Մենք չենք կարող

ակ տարբերութիւնը աւելի որոշ է լինում, ինչպէս Վէրք {Հայաստանի} եւ Սօս եւ Վարդիթեր վիպասանութեանց ձեւի եւ ոճի մէջ

իսի լուսաւոր տաճարի, որի լոյսը բաւական էր ցրուել {Հայաստանի} ասիական թանձր խաւարը։ Անցանում են սորա վերայ

անմօտենալի են, ուրիշ աշխարհների այգիքը նոյնպէս. {Հայաստանի} այգիքը, ուր կարող ենք մտանել, վաղուց ահա քաղել

ը, ինչպէս ամենայն առողջամտութեամբ հաստատեց Մեղու {Հայաստանի} անունով լրագիրը, որ դուրս է տալիս Թիֆլիզում մեր

, բայց հեթանոսութեան ժամանակ: Ձեզ յայտնի է, որ {Հայաստանի} կրօնական լուսաւորութիւնը, չորրորդ դարում կատարու

տէ աշխարհակալութիւնքը մեր Արշակունի թագաւորների, {Հայաստանի} սահմանագլխեան ցիցերի մինչեւ օտարների հողերի վերայ

ԱՋԻՆ ՄԽԻԹԱՐԸ Տասներեքերորդ դարու ելքումը {Հայաստանի} վերջին արքայական տունը՝ Ռուբենեանց իշխանութիւնը

այստեղ ու այնտեղ շատ աղօտափայլ պահպանուելով միայն {Հայաստանի} վանքերի մէջ։ Բայց ի՞նչ էր այդ պահպանութիւնը՝ հա

ւ մի անմխիթար, աղջամուղջ գիշեր տարածեց առհասարակ {Հայաստանի} հորիզոնի վերայ իւր խաւար վարագոյրը։ Թէպէտեւ

աշինութեան շրջանակի մէջ։ Բայց ցաւելի է ասել, որ {Հայաստանի} հողը, որի վերայ մի ժամանակ այնքան հոյակապ մարդիկ

մացական նորոգութիւնը պիտոյ է կատարուէր ոչ թէ բուն {Հայաստանի} հողի վերայ, այլ՝ Հայաստանից դուրս, օտար աշխարհ

նադիրը, ծնեցաւ Սիբաս կամ Սեբաստիա քաղաքումը փոքր {Հայաստանի}, երկու օրաճանապարհ դէպի հարաւ հեռի Թոխաթից, 167

ձեռնադրուեցաւ սարկաւագ եւ ապա ճանապարհորդեց դէպի {Հայաստանի} հռչակաւոր վանքերը, եկաւ եւ Էջմիածին։ Նա քսան տա

ա հեզութիւնը եւ խաղաղասիրութիւնը առիթ է եղել, որ {Հայաստանի} աբեղայքը մականուանել են նորան " լաւ չէ ". պատճառ

ն Հայաստանը այն պատճառով, որ Աստուած բարկացել էր {Հայաստանի} վերայ, առանց մէջ բերելու քաղաքական պատճառները,

] երկհատոր տաղաչափութեամբք մակագրելովք " Ոսկի դար {Հայաստանի} " եւ " Արփիական Հայաստանի " եւ միով Ճառիւ՝ զսուր

մակագրելովք " Ոսկի դար Հայաստանի " եւ " Արփիական {Հայաստանի} " եւ միով Ճառիւ՝ զսուրբ Նշանէն Վարագայ, եւ որպէ

պսակ ոսկեփունջ ոսկեղէնն դարու, պարտաւորին որդիք {Հայաստանի} ցորչափ կանն, եւ մինչ արեւ լուսաւորէ զնոսա յանզու

եթ, այլ զի գործք նոցա ծածկին ընդ փոշեաւ վանօրէից {Հայաստանի}, կամ ընդ փլատակօք նուիրական հայրենեաց՝ վասնորոյ

ր ի վերջոյ՝ զմատենագրութենէ Հայոց: Վտանգեալ {Հայաստանի} յանիշխանութենէ, յութերորդ դարու՝ հանէ ի հրապարա

լի Հարք Մխիթարեանք, ի թիւս այլոց հեղինակաց հնոյն {Հայաստանի} ոչ կամեցան եւ զսորայս պսակել պատմութիւն, համարեա

նախանձ սոցա առ միմեանս, կրկնապատկէ զցաւ եւ զվիշտ {Հայաստանի}, այն որ երբեմն յաւուրս Արամայ նահապետի իւրոյ հրո

իւրով [տաժանելի] աշխատութեամբ " Ստորագրութիւն հին {Հայաստանի} " եւ " Հնախօսութիւն Հայաստանեայց ", Այվազովսքի ի

ժան էր խօսիլ ի մասնէ զքննութենէ նորա " Վէպք հնոյն {Հայաստանի} ", տպեալ ի Մոսկվա յամի 1850. վասն մեր, հայրենա

նը, որ շատ ժամանակից է թանձր ամպերի նման պատելով {Հայաստանի} հորիզոնի շուրջը, չէ թողում ճշմարիտ լուսաւորութեա

նող լինել այդ գործակատարութեանը, նորա համար, որ {Հայաստանի} ծխեալ աւերակների մէջ բաւականին հաստամորթ արջեր կա

երկու գլխաւոր ժողովրդական բարբառների, այսինքն՝ {Հայաստանի} եւ Տաճկաստանի։ Բացառականքը շինւում են առհասա

նոր լեզուի իրաւունքին եւ արտօնութեան, իր " Վէրք {Հայաստանի} " գործում ու-ի տեղ միշտ վեվ է գործ ածում, մինչեւ

Մեր կարծիքով այդ գործին աւելի պատշաճ էր " Քաղցկեղ {Հայաստանի} " անուն ունենալ, քան թէ կապուիլ մի պարեգօտաւորի

որժ տպաւորութիւն է անում կարդացողի վրայ: Ասես թէ {Հայաստանի} աղջիկները հին կամ նոր Բաբելոնների աղջիկներն են,

ն եւ այլն: Այս էլ դարձաւ անգի՜ւտ Աբովեանի " Վէրք {Հայաստանի} " գործի մէջ Մուսայի մի Հռիփսիմէի վրայ երազում սիր

ասին, որ այսօր խորհրդաւոր նշանակութիւն են ստացել {Հայաստանի} հողում, կարելի եղածի չափ յարմարուելով Աստուածաշն

ումը կաշառք ա կերել"։ Պ. Աբովեանցը (Վէրք {Հայաստանի}, եր. 37) մէկ քանաքեռցու այսպէս է ասել տալիս իր

ом Меняева, на квартире Хафафова 98. " ՄԵՂՈՒ {ՀԱՅԱՍՏԱՆԻԻ} " ԽՄԲԱԳՐԻՆ Պարո՛ն, Որպես հավելված, ճիշտ ս

համար ձեռք բերեիր " Սոս եւ Վարդիթերը " եւ " Վերք {Հայաստանին} ", այստեղ, երեւի, ծանոթների մոտ կա. աղաչում ե

ատես քեզ հետ բերել " Սոս եւ Վարդիթերն " ու " Վերք {Հայաստանին} "։ Մինչեւ երեքշաբթի կարելի է գտնել ընկերների. մ

եւ դուք՝ Պ. Իսահակեանց, տուեցէք այդ խորհուրդը {Հայաստանին} ։ Մեք եւս կ'առնէինք այդ գործը եւ չէինք ծանրաբեռնե

, եւ թէ այդ երանելիքը չեն ասել, որ պարտական չէին {Հայաստանին}, այլ շտապել են գալ Հայաստան լուսաւորել եւ այլն,

օլիս Յունաց Թէոդոս կայսրի մօտ, խնդրում է ողորմիլ {Հայաստանին} եւ թագաւոր դնել Արշակի որդի Պապը: Թէոդոսը թագ է

դաւանութիւնը վնասակար չէր նոցա, որ կամ դրացի էին {Հայաստանին}, կամ տիրապետել էին նորան: Հայերը գիտէին, որ այ

ր եղած դէպքերը եւս ապացուցել են արդէն վաղուց, որ {Հայաստանին} օգնելու մտքով չէր, այլ՝ իբրեւ մի որոգայթ, խորա

բառնայր ամբարտակօք մերձ ընդ մերձ։ Տեսի այո՛ զկնի {Հայաստանին} նովաւ շուք, Մինչ ՚ի կալանս էր Գադիկ զի փոխե

ստուերաւ հողագնտոյս ո՛չ մատնէ զլոյսն ՚ի կորուստ։ {Հայաստանին} արդ մանկտւոյ առոյգ ոգի զուարթուն Յօդս ճախրէ լուսա

նողը կարող է տարբերութիւն գտնել։ Պ. Աբովեանի Վէրք {Հայաստանին} եւ պ. Պռօշեանցի Սօս եւ Վարդիթերը այս տարբերութեան

ւթիւն ունինք հրատարակել, թէ պ. Աբովեանցի " Վէրք {Հայաստանին} " եւ " Սոս եւ Վարդիթերը " հիմք գրին արդեան ազգայի

ուեստը իրար հետ լծորդուած են այդ գործի մէջ: Վէրք {Հայաստանին} չունի այնքան արուեստ, " Սոս եւ Վարդիթերը " " Վէր

կատարուէր ոչ թէ բուն Հայաստանի հողի վերայ, այլ՝ {Հայաստանից} դուրս, օտար աշխարհում։ Հայկական դպրութեանը պիտո

որ նախիջեւանցին անեցի է եւ տասն եւ չորրորդ դարում {Հայաստանից} դուրս եկած. յայտնի է, թէ շատ աւանդութիւնք կամ ո

յդ աւանդութիւնը մինչեւ այսօր նստած չէ՞ ազգի մէջ: {Հայաստանից} այնքան բազմութեան դուրս գնալն, նորա թափառական պա

եռն, եւ երկու սամն նոյն ջաներ ամսումն բաժանեսցեն {Հայաստանիցն} եկեալ ղարիպական բիռուզիգար մարդկանց, իսկ մնացեալ

կան եւ թէ՛ Յունական քահանայքդ) եղած էք, դուք էք {Հայաստանն} աւերակ դարձնողը, դո՛ւք էք միլլիոնաւոր ժողովրդոց

կերես, Որ ողջ աշխարհ սփոփելով, Թողուս {Հայաստանն} անտես։ Հայաստանի եթէ նախնի Ծնու

տան։ - Անարժան է իմ քնարին, Դեռ {Հայաստանն}, լսի՛ր ինձ, Նորան չի լինիլ խընայել,

ենայնիվ, նա (որդան կարմիրը) գտնվում եւ աճում է {Հայաստանում}, Արաքսի հովտում: Առաջին անգամ նրանց հայտաբերել

Առնունք մի բոյս, որ, դիցուք թէ, բուսանում էր {Հայաստանում}, եւ բերենք, տնկենք նորան Ռուսսիայի հողի վերայ ե

ան կամ մի ծառ, առնունք, զոր օրինակ՝ փշատը, որ {Հայաստանում} տալիս է քաղցրահամ պտուղ։ Այդ ծառը, տնկուելով հա

համար: Ինչպէս կարող էին նոքա, պատճառ դնելով {Հայաստանում} համալսարան չլինելը, ուրանալ Հայաստանի իրաւունքը

գիտանում է, թէ որպիսի դպրոցներ կամէի, որ լինէին {Հայաստանում}, եթէ Ներսիսեան ազգային փոքրիկ ուսումնարանը հաւատ

րծիքը՝ նորանով, որ պարոնը, ապացուցանել կամելով {Հայաստանում} մոգական կրօնի, այսինքն՝ կրակապաշտութեան թագաւոր

- Ֆրանսիայի մէջ կան լաւ այգիք, արեւելքում, {Հայաստանում} եւս պակաս չէ, կարող էք գնել քանի մի այգու խաղող

էր թոյլ տալ մանաւանդ այն պատճառով, որ շատ տեղեր {Հայաստանում} քրիստոնէութիւնը ներս մտաւ թագաւորական հրամանի ուժ

կան ապրուստը։ Այս թշուառ իրողութենների մէջ շիջաւ {Հայաստանում} լուսաւորութեան ճրագը, այստեղ ու այնտեղ շատ աղօտա

թեան Հայերի մէջ, որ փոքր ի շատէ ոտքի տեղ գտել էր {Հայաստանում} դեռեւս 13-երորդ դարումը մինչ կատարւում էին խաչակի

արերում քրիստոնէութիւնը քաղաքացու իրաւունք չունէր {Հայաստանում}, գէթ անտիկեան դարերի վերջի եւ միջին, դարերի սկզ

մ ենք Խորենացու բերանից երկրագործութեան տարածումը {Հայաստանում}, մինչեւ որ այդ թագաւորի օրով անգործ երկիր չկայ ե

ուբենեանց թագաւորութեան ժամանակ եւս չենք տեսանում {Հայաստանումը} սէր եւ պաշտպանութիւն լուսաւորութեան, թէպէտեւ շատ

ի վարդապետների, որ իւր ժամանակումը հռչակաւոր էին {Հայաստանումը}, բայց սոցանից ստացաւ մի մերժողական կամ հրաժարակա

ւց նորա շարժառիթքը։ Մեք հանդիպեցանք Մխիթարին {Հայաստանումը}, մինչ շուարուած գնում էր նա այս վանքից միւս վանք

ունի այնքան արուեստ, " Սոս եւ Վարդիթերը " " Վէրք {Հայաստանուցն} " էլ քիչ ունի, թէեւ ունին բնականութիւն: " Ագապի

ան քաղաքներում, եթէ դուրս հանենք արհեստաւորքը եւ {հայաստանցի} բեռնակիրքը, մնացածը առհասարակ վաճառական է. ի՞նչ

ծելով եթէ ոչ Հայ հեղինակների աշխատութիւնքը, գոնէ {հայատիպ} մամուլների գրաշարութիւնը: Մեր երկարատեւ լռու

բեւեռեալ ունին զմտադրութիւն, եցոյց զինքն գլխովին {հայացեալ} եւ մերժեալ զաղանդ կաթոլիկաց, ապացոյց այնմ բերելո

ի Բիւզանդեանց ուսումնականութիւնն առանց պատշաճօրէն {հայացուցանելոյ}, պատուաստեալ ի վերայ հայկական հոգւոյ, մնաց բազմ

կամակոր ղադասիրութեամբ եւ փիւրասիրութեամբ. նոքին {հայացուցին} քանի մի հատակոտոր գրեանս զեւրոպէական լիւնն (l)

կմեծանա, երբ նրա հասկացողությունը եւ քննադատական {հայացքը} կզարգանա - թո՛ղ այն ժամանակ նա կարդա վերլուծական

նչպես ինձ թվում է, հեղինակը լիովին շարադրել է իր {հայացքն} Անգլիայի կամ անգլիացիների բնութագրման վերաբերյալ

ավորված դարի առաջադիմության հետ եւ օգուտ ու առողջ {հայացքներ} ստանան կյանքի եւ շրջապատող աշխարհի մասին: "

Եւ դու, Տէ՛ր, կանչելով քո եղբօր՝ տէր Վարդին, {Հայդիկին} եւ իմ անարժանութիւնս, Տէր Յովհաննին հրամայեցիր

երգակից Գտաւ Քեզ յերեքսրբեանն: {Հայեա՛ց}, Տէ՛ր, ի ծառայս, Եւ մի՛ յիշեր զանուղղայս

փիլիսոփայութեան դարուս ո՛չ անկանին ՚ի մի կէտ ընդ {հայեացս} հոգեւորաց, ուստի եւ աւելորդ իմն է դաստիարակութիւ

ն է գործում նորա առաջեւ կանգնած մարդու վերայ. մի {հայեացք} կայծակի պէս թռչում է, մտանում է նորա մէջ եւ, աս

ւմ հեղինակին, եւ այս հետեւում է նորանից, որ նեղ {հայեացք} ունենալով՝ եւ ամենափոքրը հսկայ է թւում: Խօսքս Ն

նալը: Այն մարդը՛ միայն կարող է նախապաշարեալ {հայեացք} ունենալ թատրոնականաց վերայ, որ կարծում է, թէ թա

չկարաց ՚ի գլուխ հանել զայն: Նա՛ զի ուղղութիւն եւ {հայեացք} փիլիսոփայութեան դարուս ո՛չ անկանին ՚ի մի կէտ ընդ

մէն մի կերպարանքում (phasis) պիտի աղբերացնէ նոր {հայեացք}: Առաջուց գրուած համակարգութիւնքը կանգնում են, ն

իւր պատմութիւնը այսպէս. Այժմ ունի՞ս դու մի ուղիղ {հայեացք} այս մարդերի գործերի վերայ. տեսա՞ր դու այդ մարդեր

ունէի... Այս խօսքերը ասելու ժամանակ մի այնպիսի {հայեացք} ձգեց պ. Շաքարեանցի վերայ, որ սա հասկացաւ, թէ պ

նեցին, որպէս մահապարտ․ Ինչ անմեղութիւն, ինչ {հայեացք} աչքից։ Մինչ ոտքից գլուխ սպիտակ հագած

ն այս եւ երբեմն այն պատուհանից կարող էին մի անմեղ {հայեացք} ձգել անցաւորի վերայ: Ո՛ւր թողունք այն մեծախորհու

ը՝ արծաթ ժողովելու աղագաւ: Այսպէս անմխիթար է իմ {հայեացքը} " Մեղուի " վերայ, եւ ես, անդադար գրագրութիւն ու

ծքիս մէջ: Քո բանաստեղծական կերպարանքը, քո տխուր {հայեացքը} մօտ քարշեցին ինձ քեզ, իսկ թէ ինչ է քո մէջ այն,

անդէս հանել մեր պատճառները եւ կերպարանագործել մեր {հայեացքը}, որ ունէինք այս առաջարկած խնդիրների մասին:

րագրերից եւ լրագրերից) մուրացած տեղեկութիւնքը եւ {հայեացքը} հաստատելու համար աղճատում էր պատմական իրողութիւնք

մանելը։ Թողունք Պ. Խուդաբաշեւի ծուռ եւ սխալական {հայեացքը} ազգային պատմութեան մէջ երեւեցած իրողութենների վեր

մուսնու եւ զաւակների մտերմական, գողտրիկ եւ անմեղ {հայեացքը}, որ առանց ձայնի, առանց խօսելու, կարող են ամոքե

Մեր պարտքն է, ուրեմն, յառաջուց պարզել մեր {հայեացքը} եւ այս ծանրակշիռ խնդրի համար մի երկու քայլ խոտորի

ից մինի հետ: Գանք այժմ պարզելու մեր ունեցած {հայեացքը} ազգութեան վերայ, որպէսզի հակառակախօս չերեւինք մե

եք ներած է ինքեան եւ ոչ բնաւ պիտի ներէ ուղղել իւր {հայեացքը} մի այնպիսի կէտի վերայ, ուր մի ուրիշի ազատութիւնը

, իւր հակառակորդը դատապարտել, մանաւանդ եթէ նոցա {հայեացքը} օգտակար չէին ինքեան: Թող Հ. Սարգսի համար Աբբայի

ԵՐԿՈՒ ԽՕՍՔ Թէ ինչպէս է մեր {հայեացքը} մի օրագրի պաշտօնակատարութեան մասին։ Անշուշտ, մ

գի մատենագրութեան մէջ երեւում է նորա հոգին, նորա {հայեացքը}, նորա ընկերական կեանքը։ Բայց կրիտիկայի մէջ երեւ

րութեամբ, նորա տեսութիւնքը, հասկացողութիւնքը եւ {հայեացքը} փոխադարձ չափով (пропорция) են եւ մօտենում այն ա

քի հրամանատարը, խմելով իւր ղահուէն, դարձուց իւր {հայեացքը} դահլիճի եւ ներկայ գտանուող դեւերի վերայ. կարծես

սուտ բան է, եւ այդտեղ պատկերի բան չկայ: Ահա մեր {հայեացքը} մարդու եւ մարդկութեան վերայ, - վերջացրեց խօսքը Շա

թէ միւս աբեղայական կարգերը։ Այսպէս էր Վենետիկեան {հայեացքը} աբեղայական կարգերի եւ վանքերի վերայ։ Հերիք չէր ա

տարական չէր կարող ներս մտանել, ունի իւր սեպհական {հայեացքը} ամենայն բանի վերայ։ Աշխարհի ընդհանուր լուսաւորու

սափայլի հետեւեալ համարների մէջ կը հրատարակենք մեր {հայեացքը} Մխիթարեանց վերայ, կը քննենք նոցա գործունէութիւնը

կա՛մ բառարանի միջնորդութեամբ։ Գո՛նէ այսպէս է մեր {հայեացքը} եւ այն պատճառը, որ տեղն եկած ժամանակ, երբ ուրիշ

ոցայ ներգործութիւններից աւելի, ընթերցողը պիտի իր {հայեացքը} ուղղէ դէպի հեղինակի խօսքերը, որ առանց ուրիշի բեր

ել, ապա ուրեմն մենք ենք փոխուողը, այսինքն՝ մեր {հայեացքը} ։ Հայեացքը մի կախարդական դիտակ է, որի մէջ ճաշակի

րեմն մենք ենք փոխուողը, այսինքն՝ մեր հայեացքը։ {Հայեացքը} մի կախարդական դիտակ է, որի մէջ ճաշակի, սովորութ

լը պատասխանեց ինձ. - Սուտ չէ՛ քո կարծիքը իմ {հայեացքի} մասին կրօնի վերայ, ես այնքան լայն հոգի եւ լայն ս

ն վարդապետի վերայ՝ քաջ գիտելով նոցա դրութիւնը եւ {հայեացքի}, շատ անգամ գուցէ ակամայ, սահմանքը: Շատ եւ շատ

ոյթներից: Այսքան ծանօթութիւնը հերիք համարելով իմ {հայեացքի} եւ սկզբունքի մասին՝ շարունակում եմ խօսքս, թէ մե

զգի կրիտիկա յայտնում է մեզ նոյն ազգի տեսութեան եւ {հայեացքի} պարզութիւնը կամ պղտորութիւնը։ Եւ այժմեան լուսաւո

շատ անգամ դեռեւս պիտի մտանէ Հայերի ասիական պղտոր {հայեացքի} վերայով... գնայուն մեռեալները (ходячие трупы

դէպի մի թափառական թշուառի գաւազան: Կառավարութեան {հայեացքի} նիւթական բնաւորութիւնը խոր արմատացաւ ազգի մէջ, կ

հպարտութեամբ նայում էին ուրիշների վերայ, եւ նոցա {հայեացքի} մէջ կար մի թունաւոր բան, որ հանդիպողի երեսին էր

չքը մին ձգեց Մանուշակի վերայ, որ հանդիպելով նորա {հայեացքին} իմաց տայ, թէ ամբողջ ստացած էր նորա նամակը. այնպ

ա Մխիթարի գաղափարը ստրկանում է պապականութեան օգտի {հայեացքին}, այդ օրից սկսանում է երեւելապէս չքանալ Մխիթարի մ

ւ եւ չնկատեց այս կերպարանքը. բայց նորա պատահական {հայեացքից} դէպի դռան կողմը սարսափեցաւ կերպարանքը, եւ ասես թ

րաւորելու համար չէ մեր այս խօսք ու զրոյցը այս մեր {հայեացքն} է, մեր կարծիքը: Եւ ինչպէս մենք ազատ ենք այսպէս

որժութեանց եւ յանդիմանութեանց, արհամարհոտ եւ խէթ {հայեացքների}, որոնցով առատօրէն վարձատրւում է մի խեղճ ծառայ մի

ք իւրեանց լայն հոգով, լայն սրտով եւ բազմակողմանի {հայեացքով} վերջապէս Աստուծոյ սեղանի վերայ դրեցին մի... Եւ պ

քերի պատմութեան վերայ նայում ենք այն չափով եւ այն {հայեացքով}, ինչ չափով եւ ինչ հայեացքով աւանդւում են այնտեղ

ենք այն չափով եւ այն հայեացքով, ինչ չափով եւ ինչ {հայեացքով} աւանդւում են այնտեղ: Պ. Խուդաբաշեւը, որպէս

թիւնը իմ պարզ հարցմունքս, եւ կամենում ես բռնակալ {հայեացքով} պապանձեցնել լեզուս, մինչդեռ ասում ես, թէ ձեռք բ

: Կարող են, դարձեալ, դիմադրել, որ եթէ մեր {հայեացքով}, միայն մարդ ու հաց կայ աշխարհի երեսին, եթէ մեք

Ձեզանից յետոյ եկաւ գիտութիւն, Իւր ծանր {հայեացքով} աշխարհի վերայ, Ամեն բան ընկաւ մտածութեան տ

եւ իւր գեղեցիկ համբաւը, որ ստացել էր մի քանի հին {հայեացքով} եւ հին դատողութեամբ մարդերից իբրեւ մի ճարտասան,

ոչ այլ ինչ էին, եթէ ոչ կրթուած մարդիկ, իւրեանց {հայեացքով} աւելի վերհամբարձ քան թէ խաժամուժ ամբոխը: Նոքա,

բարձ քան թէ խաժամուժ ամբոխը: Նոքա, այն ժամանակի {հայեացքով}, լաւ ուսած լինելով ազգերի ներկայ դրութիւնքը, նո

սքերը ասելով տուեց մետալը Շաքարեանցին, բայց աչքի {հայեացքով}, ասես թէ, հեռուից լափում էր այդ մետալի կտորը:

անդ երկու հազար մանէթը Նախիջեւանի հասարակ մարդերի {հայեացքով} այնպիսի զօրութիւն է, այնպիսի ոյժ է, որ ոչ եթէ շ

կից ուսումն ամենեւին եւրոպական կարգով, եւրոպական {հայեացքով} չէր կարո՛ղ. այո՛, ոտքի տեղ գտանել մի այնպիսի դպ

նոքա միշտ կը մնան անմարդաբնակ, որովհետեւ ներկայ {հայեացքով} եւ ներկայ պէտքէրին նայելով, Նէապօլսի եւ Պօրտիչիո

ամ, թէեւ բազումք առ տկարութեան աչաց չկարէին յայս {հայել}, այո՛, չունի զլեզու ասեմ ք վերստին, զի ունել ա

ի բնաւորութիւնը կերպարանագործուած չէր դեռեւս, մի {հայելի} է, որի մէջ կը ցոլանայ այն, ինչ որ ցոյց կը տաս.

երեւին: Ճշմարիտ եւ ստոյգ մատենագրութիւնը մի {հայելի} է, որի մէջ ցոլանում է ազգի կեանքը: Եւ որպէս յար

ինչ իրաւունք Չեն այնքան սուրբ, ճիշդ, ջինջ, քան {հայելի}, Որքան դատաստան բանաստեղծ հոգուն Մի բան ասելում

ձ գտանել մի բոլորովին սեւ կատու, մի սեւ հաւ, մի {հայելի}, մի որձ չղջկի կուրծքի կարթաձեւ ոսկր, մի պտուկ ե

նկողնուց: Առ մի կլայեկած աման, դի՛ր նորա մէջ մի {հայելի}, յետոյ այնքան ջուր լի՛ց ամանի մէջ, որ հայելին ծ

են մի ճրագ, մեղր, իւղ, բրինձ, կորեկ, փոքրիկ {հայելի}. փոքրիկ մկրատ, վրձին, սանր, երկու բարակ մոմեղ

բան չէին կարող այլապէս տեսանել եւ քննել, եթէ ո՛չ {հայելի} օրինակով, որ թէեւ հազարաւոր տարիներով ընկճած էին

մեռանողաց եւ ա՛յս իրաւամբք, զի բանաստեղծութիւնն {հայելի} իմն է, յորում ցոլանան շառաւիղք կենդանութեան ազգի

արդկային միտքը շատ նազիկ գոյներ ունի եւ որքան շատ {հայելի} ունենանք՝ իւրաքանչիւր այդ գոյները մեզ ցոլացնող,

րաբերութեամբ, ոչ աւելի եւ ոչ պակաս, մի անխարդախ {հայելի} է, ուր ցոլանում են բնութեան ճառագայթքը: Մենք նա

ը պրծաւ իր պարտքից, այժմ մերն է կարգը նորա համար {հայելի} դառնալ եւ ցոլացնել հեղինակին նորա սեփական գործը,

: Հավատացեք, այնպես վատած եմ այժմ, որ ինքս ինձ {հայելիի} մեջ տեսնել վախենում եմ, վկա է աստված. ջերմը ամե

մէջ ցոլանում է ազգի կեանքը: Եւ որպէս յարգի է այն {հայելին}, որ ճիշդ ցոլացնում էր իւր առաջեւ դրած առարկայի պ

եանքը եւ պատկերը։ Սորա հակառակ, անպիտան է, եթէ {հայելին} ուղիղ չէ եւ չէ ցոլացնում ստուգապէս այն բանի պատկե

լը օտարներին՝ կամելով ասել, թէ ահա՛ այն գոգաւոր {հայելին}, որի կենդրոնում հաւաքուած են ֆրանսիական փառքի,

մի հայելի, յետոյ այնքան ջուր լի՛ց ամանի մէջ, որ {հայելին} ծածկուի: Առ մի ութ կամ տասն տարեկան տղայ, բայց

րը աւարտած էր, տալիս է հիւանդին մաղի միջի փոքրիկ {հայելին}, որ հիւանդը նայի նորա մէջ. այստեղ մաղի մէջ գտան

Թեթեւ թափողի արդիւնքն է ճրագը, վրձինը, մկրատը, {հայելին} մնում են դարձեալ տանը. իսկ միւս բաները բոլորը փա

ն Ռուսաց՝ յոր միայն գտանիմ ապաստան (այլ) առանց {հայելոյ} ի ծակախոյզ պատասխանիս քահանային Բարսեղի՝ դատել ը

հու պատկերը կամ թէ մարդկային կեանքի օրինակը որպէս {հայելու} մէջ նկատելով թառամած տերեւների վերայ: Մարդ, գտա

է: - Դու այժմ ամենայն բան տեսանում ես որպէս {հայելու} մէջ, իսկ թէ ընդունիս մեր կրօնը, այն ժամանակ, դ

յութեամբ առաջին անգամ բացին ազգի առաջեւ ապոլոնեան {հայելու} հրապարակական վարագոյրը: Կեցցէ՛ երիտասարդու

ի հոգու հետ, այն մատենագրութիւնը, որի մէջ իբրեւ {հայելու} մէջ չէ երեւում ազգի կեանքը, նորա եւ ամենասուրբ գ

աւիրուած փերիքդ կը գան, եւ տղան կը տեսանէ նորանց {հայելու} մէջ: Իսկ թէ չգան, միւս անգամ կրկնիր ընթերցմունք

գործերից, ցոյց կը տամ ձեզ ձեր անձը Յիշատակարանիս {հայելու} մէջ: Ուրիշ կերպ չեմ կարող վերջացնել նամակս,

լանում են բնութեան ճառագայթքը: Մենք նայեցանք այդ {հայելու} մէջ եւ տեսանք ինչ որ ցոյց էր տայիս նա. եւ ծանօթ

նելով մեզ նորա ցոյց տուած բնութիւնը, վկայում ենք {հայելու} արժանաւորութիւնը: Պ. Պռոշեանցը պրծաւ իր պարտքից

ը՝ գովելով ուրախանար. Թէ նորանում տեսնէինք {հայելւոյ} մէջ տիպը մեր, Թէ մեր հոգւոյ երկրորդը նա անշ

յորում, մանաւանդ ի վճռի պատգամաւորացն, որպէս ՚ի {հայելւոջ}, կարճ ի կարճոյ երեւին ամենայն մանրամասնութիւնք գ

Մոլդավիայում եւ այլն ապրում են ավելի քան 500, 000 {հայեր}: Միայն Եվրոպական Թուրքիայում, սկսած Իզմայիլից՝

նորագույն հետազոտությունների՝ ապրում են 450, 000 {հայեր}. Վալախիայում եւ Մոլդավիայում՝ 36 հազար, Ավստրի

ինձ հայտնի տվյալների, զանազան վայրերի, ուր կան {հայեր} եւ ուր նրանց բարբառները տեղական երանգ ունեն: Դրա

սկածելի է եւ որոնց նա դադարել է վստահել: Մենք {հայեր} ենք. մենք չունենք ոչ մի քաղաքացիական կաստաներ եւ

ընդդէմ դէպի երկինք բողոքել: Մի քանի բարեսիրտ {Հայեր}, խղճալով այս անօգնական տղայի վերայ, ժողովում են

, յիշեցէ՛ք ձեր հին մայրերի քաշածները եւ աշխատեցէք {Հայեր} տալ մեզ, ինչպէս ձեր նախնի մայրերը աշխատում էին:

Հայաստան երկրի Արժանի որդիք, Չեն մեռած {հայեր}, Կան արդուն ոգիք. Միւս անգամ հողմդ

ացնել Մանուշակը իմ ընթերցողների առաջեւ, եթէ դոքա {հայեր} չլինէին եւ չիմացող լինէին, թէ Մանուշակը ինքը չէր

, ասում ենք նորանց էլ պիտի մերժէին որպէս ոչ բնիկ {հայեր}: Հազար տարի ազգի վրայ եղուած բնական եւ պատմական

կոմիտեի քննությանը ներկայացնելու իմ աշխատությունը {հայերեն} լեզվով՝ " Եսեն Սյուի ստեղծագործության (Թափառակա

ների՝ այն բոլոր դպրոցների համար, որտեղ լսվում է {հայերեն} խոսքը: Ես գիտեմ, որ Թուրքիայի միլիոնավոր հայերը

եմատ ավելի լավ աշխատել, քան հիմա, երբ չեմ լսում {հայերեն} ո՛չ մի բառ, ո՛չ մի արտահայտություն, եւ լեզվի մա

կ հայի հետ՝ Փարիզի վայրերի անունները թարգմանելով {հայերեն} եւ նույնիսկ իր գերմաներեն " Donner Wetter "-ը, ի

իշյալ այս բոլոր գիտություններն անհրաժեշտ են, իսկ {հայերեն} ինքս հանձն կառնեմ նրան սովորեցնել։ Ասացեք Անա

նգստացրու մեր ծնողներին: Ափսոս որ չի կարելի գրել {հայերեն}, թե չէ ես ինքս նրանց կգրեի. բայց մի՞թե նրանք չե

Թարգմանութիւն {ՀԱՅԵՐԵՆ} ԼԵԶՎՈՎ ՆՈՐ ԱՄՍԱԳՐԻ ՄԱՍԻՆ (Նամակ խմբագրին) Ողոր

աններից մեկը: Հարգարժան պրոֆեսորը, որը նոր {հայերեն} լեզվով գրած իր բազմաթիվ աշխատությունների գիտական

աստով վերականգնել հին հայկական լեզուն ժամանակակից {հայերեն} ժողովրդական լեզվի մեջ: Նա կամենում է այնպիսի ժող

: Այստեղ էլ կզետեղվեն ինչպես հին, այնպես էլ նոր {հայերեն} լեզվով հրատարակված նոր գրքերի քննադատական վերլուծ

հիմնարկութենէ ուխտին ցայս վայր, երեւեցան հոյակապ {հայերենագէտք}, որք բաւական գրեանս ըստ այլ եւ այլ առարկայից թար

ական լեզուներից, պատմական ազդեցության հետեւանքով {հայերենի} մեջ անցած օտար բառերն ու արտահայտությունները, որ

՝ վերնագիր ունի: Գ. Չէ՞ կարելի արդյոք ասորերենը {հայերենից} թարգմանված ենթադրել, եթե իսպառ անընդունելի համար

ոց ազգի դրութիւնը հրատարակեմ բովանդակ աշխարհի մէջ {Հայերէն}, Ռուսերէն, Գերմաներէն, Ֆրանսիարէն եւ Լատիներէն

իջեւանցին խօսում է Ռուսերէն եւ Թաթարերէն, քան թէ {Հայերէն}, որովհետեւ հարիւր բառի մէջ հազիւ մնացել է երեսու

ին Ռուսերի հետ, ամենայն կերպ աշխատում են իւրեանց {Հայերէն} խօսակցութեան մէջ որքան կարելի է շատ գործ ածել Ռու

ազգի համար, պիտոյ է ուսուցանէր իւր աշակերտներին {Հայերէն}, Յունարէն, Լատիներէն, Ֆրանսիարէն, Գերմաներէն

լի շուտով կը հասկանայ Խորենացին Ռուսերէն, քան թէ {Հայերէն}: Խորհուրդ ենք տալիս նոյնպէս կարդալ Ղազար Փարպեցո

ղը, մասնակից լինելով թէատրոնական գործողութեանը, {Հայերէն} երգելու ժամանակ իւր վերայ դարձուց մեր մասնաւոր ու

եւ Խորէն վարդապետք - Լամարթինի ներդաշնակութիւնքը {Հայերէն}. ուրիշ գրքերի ձեռնարկութիւնք - Հ. Ղեւոնդ Ալիշան

եւ Խորէն վարդապէտքը պարապում են այժմ Ֆրանսիարէնից {Հայերէն}, Հայերէնից Ֆրանսիարէն ընդարձակ բառարանների վերայ

եւ ասոր նման հազար ու մէկ խրատներ եւ սպառնալիք՝ {Հայերէն} գրով, Հայերէն լեզուաւ խօսելէն ետեւ, " Յետ բանից

ազար ու մէկ խրատներ եւ սպառնալիք՝ Հայերէն գրով, {Հայերէն} լեզուաւ խօսելէն ետեւ, " Յետ բանիցս " ըսելով՝ Հա

ւմ է խօսել Ռուսերէն, Ֆրանսիարէն, սակաւ երբեմն՝ {Հայերէն}: Թող շարժուին գերեզմանի մէջ մեր Արամ նահապետ

որ գրուած պատմութիւնը Հայոց կը տպէր երկու գլխաւոր {Հայերէն} բարբառներով՝ Ռուսսիայի եւ Թիւրքիայի: 8. Այ

այդպէս լինէր, ապա նորա աշխատութիւնքը պիտի լինէին {Հայերէն} եւ հարկաւորապէս այլ կերպարանքով եւ այլ հոգով։ Թո

ասում, եւ շատ բաւական, եթէ համարձակուենք մտնել {հայերէն} լեզուի գիտութեան նախադուռը, որ կարծես երկնքից հր

այ ունինք, որ կարդալ չգիտէ. քահանայ ունինք, որ {հայերէն} չէ կարող խօսել: Ռեֆօրմ պահանջում ենք եկեղեցակ

եւ տրամաբանութեան բնաւ իսկ տեղեկութիւն չունէին եւ {հայերէն} խօսելու ժամանակ, ամաչում եմ ասել, ռուսերէն մտած

իւր ձեռքը հին լեզուով շարադրած մի գիրք (իհարկէ՝ {հայերէն} ) եւ սկսէր չոր չոր կարդալ այնքան, մինչեւ որ անգի

մեր Մխիթարեան գերապատիւ Հարք չեն կամեցել այս բանը {հայերէն} թարգմանել եւ տպել, պատճառը կարօտութիւն չունի մեկ

ւցեալը քանի մի տարի ուսանելով յիշեալ Աբովեանի մօտ {հայերէն}, ռուսերէն, գերմաներէն եւ թուաբանութիւն, եւ մեծ

ոպա լրագրի 1856 թուականի յունուարի առաջին թերթը, {հայերէն} գրուած Օսմանեան պատմութեան վերջին թերթերից մի քան

հայ երիտասարդներից մինը, պ. Ծ... վը ասաց մեզ {հայերէն}. - տեսանո՞ւմ էք, ի՛նչ օրն ենք ձգել սորան, այսի

գրել տուողը, ե՛ւ գրողը, ե՛ւ փորողը չեն գիտեցած {հայերէն}, անցաւ դէպի եկեղեցու սեղանի քամակը, այսինքն, ա

ութիւնը նա չէ կարող հասկանալ, ըստ որում նա չգիտէ {հայերէն} ․ միակ տպաւորութիւն, որ պիտի գործէր նորա վերայ,

ով, որ ծնել է հայ ծնողներից, նորա երգը չէ եւ չէ {հայերէն}, երեք բառ Թուրքի, Թաթարի եւ չգիտեմ, ինչի իսկ Հ

անութիւնը։ Այս մարդի անճոռնի քարոզգիրքը տպուեցաւ {Հայերէն}, որի մէջ իւր բոլոր մեծ վայելչութեամբ երեւում է ս

որ միշտ ծաղկելու է, որքան Հայ մարդը կարող էր մի {հայերէն} գիրք առնուլ իւր ձեռքը։ Մխիթարեան միաբանութիւ

ւթիւն " անունը տուեց նրան, անուն, որ կազմուած է {հայերէն} " սահման " եւ " դրութիւն " բառերից: Յետագայում ա

րախ հոգով ողջունեցինք այս օրերիս Ռօբինզօն Կռուզօի {հայերէն} թարգմանութիւնը, Գամառ-Քաթիպայի աշխատութեամբ լոյս

ւ իցէ ժողովրդական կենդանի լեզուն եւ գիտէին կարդալ {հայերէն} ։ Հոգով եւ սրտով ցանկանում ենք, որ ամենայն ծ

աեւ մեզ պատահել է մեր " Թափառական Հրէայ " անունով {Հայերէն} թարգմանած գրքի մէջ։ Պ. Գամառ-Քաթիպան հետաքր

ն անհասկանալի, այլ եւ մեզ իսկ, մինչ փոքր ի շատէ {հայերէն} սորված ենք, ոչ միայն հին լեզուն, այլեւ՝ նորը,

զուների բառերից։ Գաւառական բառերը, եթէ բուն {հայերէն} են եւ այդ բառի գաղափարը հասկացնելու համար մեր նոր

եղադրել մեր պոլսեցի եղբայրակիցքը, որ մինչեւ այժմ {հայերէն} չթարգմանեցին այդ գործը: Թէ ի՞նչ պատճառով տաճկեր

յտնի չէ. գիրքը տպած է անանուն: Երանի՜ թէ մէկ օր {հայերէն} կարդայինք այդ հոյակապ եւ ազնիւ գործը: Աւելորդ է

ին ծանր է եւ անբնական. - ինձ ի՛նչ փոյթ, - ես բուն {հայերէն} եմ խօսում. ժողովուրդը խանգարել է իր բաղդասութիւն

սկվա յամի 1853, յօգուտ հնասիրաց եւ ի ծանօթութիւն {հայերէնագիտաց} հանդերձ յառաջաբանութեամբք զհեղինակացն եւ զհեղինակ

բառեր, ընդհանուր ազգին գործածական դարձած, որոնց {հայերէնը} թէեւ կան հին լեզուի մէջ, բայց եւ այնպէս այնքան խ

դպրոցը: Աշակերտքը, որոնց ընծայւում է գիտութիւն {Հայերէնի} եւ Ռուսերէնի, ոչինչ չգիտեն, հազիւհազ կարդալ այդ

զատօրէն կարելի էր ամենայն եւրոպական գաղափար թափել {հայերէնի} մէջ։ Այո՛, կարծում ենք, եւ այն հաստատապէս

արդապէտքը պարապում են այժմ Ֆրանսիարէնից Հայերէն, {Հայերէնից} Ֆրանսիարէն ընդարձակ բառարանների վերայ, թարգմանել

ի: Ուրիշ մարդերից չէր կարելի խնդրել պատճառը, որ {հայերը} դժբախտաբար այնպիսի մի զարմանալի հոգվո տեր են դարձ

: Ամբողջ խնդիրը, կարճ ասած, ահա թե ի՛նչ է: {Հայերը} Թուրքիայում բոլորովին անպաշտպան են: Անգլիական եւ

ի այդ, ժամանակ առ ժամանակ Դռանը կրկնում էին, որ {հայերը}, որոնք դավանում են իրենց հին կրոնը, Դռան համար

այերեն խոսքը: Ես գիտեմ, որ Թուրքիայի միլիոնավոր {հայերը} ծարավի են դրան: Այդ առաջարկությամբ ինձ հաճախ էին

ան իմաստով այն բարբառով, որով խոսում են Վրաստանի {հայերը}: Ինձ անհրաժեշտ են բնորոշ բարբառներ եւ ոչ թե լեզո

ե Աստրախանի հայկական խոսակցական լեզվի, որովհետեւ {հայերը} Ալեքսեյ Միխայլովիչ ցարի ժամանակներից առեւտրական ո

ատնություններ է անում ի պաշտոնե. փառք աստծո, որ {հայերը}, բացի իրենց առեւտրից, ուրիշ ոչինչ չգիտեն, թե չ

ս արդիւնաբեր կամ անբարոյական գործ են, որ եթէ մեր {Հայերը} եւս պարապելու լինէին այդ գործերով, արժանի էին դա

այդպիսի պաշտօնէի վիճակը մեր ազգի մէջ: Մեր սիրելի {Հայերը}, որպէս նաեւ Ասիացիք, այն խօսքը ընդունում են, ո

ն ընթերցող, այսուհետեւ եթէ պատահի, որ ասեմ, թէ {հայերը} մի հոյակապ համալսարան ունին, եւ եթէ դուք պահանջէ

ք եւ գաղափար հասկացնելու յարմարաւոր: Ի՛նչ ասեմ, {Հայերը} մինչեւ այժմ դեռ կռիւ ունին իւրեանց մէջ, հին, եթ

նայ, որ մեր ազգը դուրս մնար այդ պատնէշից... {Հայերը} ունին աւելի հիմնաւոր եւ խորհրդաւոր ողբալիք, թո՛ղ

, որոնց առաւօտ եւ երեկոյ աղօթք են կարդացնում, որ {Հայերը} դարձ գան եւ, դուրս գալով հերետիկոսութենից, մտան

բովանդակութիւնը է մի խնդիր առ Աստուած, որ բոլոր {Հայերը}, պապական դառնալով, միանան պապական փարախի մէջ:

ակութեամբ: Գլխաւոր խորհուրդը " Ընծայի " յորդորել {Հայերը} դէպի միաբանութիւն, բայց այս միաբանութիւնը արգոյ

ւ գրչի տակից երբեմն երեւում է կրօնական մտքով, որ {Հայերը} ընդունեն Պապականութիւն, իսկ երբեմն քաղաքական մտք

ն Պապականութիւն, իսկ երբեմն քաղաքական մտքով, որ {Հայերը}... եւ այլն, եւ այլն: Արգոյ հեղինակը նոյն յորդո

Հռովէական Հայոց համար գրեցի " կ՚ըսէ: Հռովմէական {Հայերը} հռովմէականութեան հրաւիրող ծաղրալի գրութիւն մը կատ

նար ստանային աճելու եւ զօրանալու: Ժամանակ է, որ {Հայերը} դուրս գան երեխայութենից եւ մի փոքր այրութիւն ստան

են կարմրել եւ ամաչել, բայց մեր հոգով չափ սիրելի {Հայերը} չկամին, որ եղբայրաբար խօսելով նոցա հետ, խնդրէին

րա հակառակ պարտական է նա քաջանալ իւր լեզուի մէջ: {Հայերը} դեռ խօսել չգիտեն, թո՛ղ ուրեմն Հայ մանուկը նախ եւ

ին, որ սահմանուած է Հայութեանը մարդկութեան մէջ: {Հայերը} պարտական են լուսաւորուիլ եւ գործիք լինել Նախախնամ

ի մարդիկ, թէ բան չլինելով, այժմէն իսկ կորած էին {Հայերը} ։ Ո՛չ, նոքա կորած չեն, այլ միայն գտանւում են մի

ճանապարհով " խօսքը, բայց այն ժամանակ յիշիր, որ {Հայերը} ունին եւ պահպանում են դեռեւս մի կրօնական միութիւն

վարութիւնը Դիւանական կերպով համարում է իւր հպատակ {Հայերը} 3. 800. 000: Սորա վերայ շատ չանցաւ, ձեռքս ընկաւ

թիւնը, մի փոքր ազդեցութիւն գործելով, միաբանեցնէ {Հայերը} մի ազգօգուտ ամենահարկաւոր գործի մէջ: Հաւատար

որում, ինչպէս մի ժամանակ առակ էին արել Թիւրքիայի {Հայերը}, " արտաքին թշնամանք չէ, այլ ներքին համոզումն "

օրինաւոր կարդացել էր, պիտի անշուշտ տեսանէր, որ {Հայերը} տիրապէս կռապաշտ են եղած, եւ Վահագնի երգը ցոյց է

որ այն ժամանակ ընդհանրական եկեղեցու հետ մի էին, {Հայերը} զրկուեցան օգնականներից եւ պաշտպաններից, որ միմիա

ւդաբաշեւը ոչ մի տեղում չէ կարող ցոյց տալ մեզ, որ {Հայերը} իւրեանց կրօնը կամ դաւանութիւնը զոհ բերած լինէին ի

բնաւ վերաբերութիւն չունէր օտար կամ դրացի ազգերի: {Հայերը} խիստ լաւ գիտէին, որ իւրեանց կրօնը կամ դաւանութիւ

դրացի էին Հայաստանին, կամ տիրապետել էին նորան: {Հայերը} գիտէին, որ այդ օտար դրացու կամ հարստահարողի փոյթ

դ օտար դրացու կամ հարստահարողի փոյթը այն չէր, որ {Հայերը} հասանելու չէին փրկութեան՝ պատկանելով մի ինքնուրո

տկանելով մի ինքնուրոյն, ազատ եւ անկախ եկեղեցու։ {Հայերը} գիտէին, որ այդ օտար պետութիւնքը, ձեռք տալով նոր

ետեւում է մեր պատմութեան մէջ այն իրողութիւնը, որ {Հայերը} սուր են ցոյց տալիս կրօնի կամ դաւանութեան դաշինքնե

ժողովով, նամակ գրեցին կայսրին եւ յայտնելով, թէ {Հայերը}, շատ եւ անտանելի նեղութենների համբերելով, մեռան

քը, ինչպէս Վրացիք ընդունեցին, բայց, ձախողակի, {Հայերը} մնացին միեւնոյն սխալ դատողութեան մէջ " (երես 184

ա այն բոլոր վկայութիւնքը, որոնց վերայ մտածում են {Հայերը} հաստատել իւրեանց վարդապետութիւնը, նոյնպէս եւ քո

մերկ սուտ նորա արտասուալի պաղատելը Թէորիանոսին եւ {Հայերը} մոլորուած ճանաչելը, մերժում ենք սաստկութեամբ նոր

յիշատակի արձան, որի վերայ պարծանքով պիտի նայէին {հայերը} եւ որ պատկառելի պիտի կացուցաներ ազգը, ուրիշների

նելով Ռուսսիական թագաւորութեան գիրկը, մեր սիրելի {Հայերը}, ազատուելով թաթարների բռնակալութեան լծից, գաղթո

ցուցանել մեր ընթերցողներին: Նոր Նախիջեւանի {հայերը} ողորմելի խեղճութեամբ բնակութիւն հաստատելով Ազովի

ինք որպէս հայ: Անի քաղաքի կործանուելուց յետոյ {հայերը} Լեհաստան գաղթեցին ահագին բազմութեամբ. եթէ նոցանի

թշուառութեան եւ կարելի եղածի չափ ստրկութեան մէջ, {հայերը} դատապարտուած են օտարի գաւազանի հետ, ենթարկուիլ ն

աքի պատմութիւնը։ Լաւ որ այս վերջին ժամանակներում {հայերը} երկու օրինաւոր վիպասանութիւն ստացան՝ " Վէրք Հայա

անհակառակելի վկայ այն տխուր ճշմարտութիւնն է, որ {Հայերը} օտարի լեզուով կարդում են իւրենաց սեպհական հեղինակ

ադիտակով։ Այն ժամանակ կը տեսանեն անտարակոյս, որ {Հայերը} մինչեւ այժմ աշխարհական դպրութիւն չեն ունեցել. լա

մանաւանդ որ այժմ դեռ շատ բաներ կան, որոնց մասին {Հայերը}, ամենեւին գաղափար եւս չունենալով, չունին հետեւա

եղծել էր մարդս նյութական բարեկեցության համար: Եվ {հայերը} մարդկության որդիք լինելով ունին իրավունք եւ պարտա

նը եվրոպական իմաստությամբ: - Թող մեր սիրելի {հայերը}, - բացականչում է պ. Նազարյանցը, - միշտ եւ հանապ

։ Բայց մեք հերիքանում ենք՝ ասելով, թող բանիմաց {Հայերը} ձեռք առնուն գերապատիւ Նազարեանցի գիրքը, եւ իսկոյ

եաքըշի եօլ էլ յայտնի է, թէ չունի. բայց եւ այնպէս {հայերը} ոչ միայն թուրքերից փոխ են առնում, այլ եւ ծաղկեցնո

ել այն սառնութիւնը եւ պաղութիւնը, որով պաղած էին {Հայերը} առհասարակ։ Հանգուցեալը քանի մի տարի ուսանելով յի

ունականին, զօրօրինակ երկրորդ ձայնը: - Միթէ՞ {հայերը} չունէին յառաջուց կրօնական երգեցողութիւնք: -

փոքր յառաջ քրիստոնեայ կոտորող ու հալածող հեթանոս {Հայերը} կոտորուեցան ու հալածուեցան քրիստոնեայ Հայերից: Մ

նը՝ Ռուբենեանց իշխանութիւնը շիջանելով, կորուսին {Հայերը} իւրեանց ազատութեան վերջին մնացորդը։ Ազգի մի մասը

իւն քարոզել, Հռովմէական եկեղեցուց դուրս գտանուած {Հայերը} հերետիկոս, հերձուածող եւ փրկութիւն չգտանելոց ճան

եւս աճէր ու հասակ առնուր Իտալիայի երկնքի տակ։ Եւ {Հայերը}, անհոգ նստած իւրեանց աշխարհում, թողեցին պանդխտա

եւ տպում են, թէ Հայոց եկեղեցին հերետիկոսական է, {Հայերը} հերետիկոս են, դժոխքի բաժին են (եկեղեցուց դուրս

աց" (Խորեն., Պատմ. Հայոց, Գլ. 3)։ Ճշմարի՛տ է։ {Հայերը} սովոր էին միշտ կարդալ միակողմանի հայ սխօլաստիկներ

րազել հասարակութիւնը: Այդ Կանոնադրութեան միջոցով {հայերը} յոյս ունէին վերջ դնելու մէկ ընդմիշտ ազգային-կրօնա

նքները, այլեւ այն իրաւունքները, որ վայելում էին {հայերը} նախքան այդ մանիֆէստը: Յանձնաժողովը աւարտել է հիմ

քը խոստանում է նոր արհաւիրք: Յամենայն դէպս, եթէ {հայերը} ստիպուած լինեն զրկուելու իրենց առաջին կանոնադրութ

իայի բարոյական ազդեցութիւնը Թուրքիայում: Մինչդեռ {հայերը} ամբողջ Թուրքիայում տրամադրուած են Ռուսաստանի օգտի

ենայնի, - եթէ անյարմար է պահանջել, որ Ռուսաստանի {հայերը} մասնակցութիւն ունենան Երուսաղէմի պատրիարքի ընտրու

ացառականի է վերջաւորութիւնը, որպէս եւ Տաճկաստանի {Հայերը}, հիմնում է հին լեզուի բացառականի է վերջաւորութեա

պատճառը ակնյայտնի է առանց մեր բացատրութեանը եւս։ {Հայերը}, իւրեանց բոլոր ուսումը եւ գիտութիւնը ստանալով օտ

թեան շնորհքն է, որ այսօր Ռուսիացի եւ Տաճկաստանցի {հայերը} միմիանց գրած աւելի շատ են հասկանում, քան թէ տասը

լինել ազգի ընդհանրութեան, որովհետեւ եւ այն տեղի {հայերը} միմեանց հետ ունին ոգու բնական ազգակցութիւն, քան

րագէտի բան է նորան թարգմանելը, չլինի թէ ռուսիացի {հայերը} փորձ փորձեն: Բայց մենք հեռացանք մեր ուղիղ ճ

ք, բայց միայն այդ չէ, որից կարող են օգուտ քաղել {հայերը}: Կան այնտեղ շատ ուրիշ բաներ եւ շատ օգտակար բաներ

ց ի՛նչ ազգից է ծագում, ապա թէ ոչ, բուն տոհմական {հայերը}, չնայելով որ այդ խառնուած օտար սերունդքը հազարաւ

ցի հայից ուրիշ անուն չունէին այսօր, այդ տոհմական {հայերը}, ասում ենք նորանց էլ պիտի մերժէին որպէս ոչ բնիկ

ուն կամ ազդեցութեան, որովհետեւ նոր լեզուով խօսող {Հայերը} ընկած են ուրիշ պատմական եւ բնական ազդեցութեանց տա

պատմական եւ բնական ազդեցութեանց տակ, քան թէ այն {Հայերը}, որ երբեմն խօսել են հին լեզուով։ Աւելորդ է ասել

ւնից տպել ամենայն ամիս հայկական օրագիր Ռուսաստանի {հայերի} համար: Այս խորհրդով պ. Նազարյանցն ամսույս տասնի

մ են թե կարող են մի մոգական գավազանով հետ դարձնել {հայերի} համար հինգերորդ դարը, բայց այդ պարոնները փորձով

է, որ կարդացածը չի հասկանում եւ, թե մինչեւ այժմ {հայերի} համար գրվել են միմիայն մի սխոլաստիկական կրոնական

ւսահատության չափը։ Ափսո՛ս ինձ, որ ես երեւեցա {հայերի} մեջ, մի այլ ազգի մեջ երբեք այս վիճակում գտնվելու

" Եվրոպա " հոդվածում ամեն կերպ ճգնում է Եվրոպայի {հայերի} թիվը նվազեցնել մինչեւ 200, 000, որպեսզի հնարավոր

եհաստանի հայ կաթոլիկների մասին: Տարօրինա՜կ է {հայերի} թվի մասին եղած վիճակագրության բախտը: Զանազան պատ

րքրական տեղեկությունների համար: Ինչ վերաբերում է {հայերի} համակրությանը՝ ինձ մնում է միայն նրանց շնորհակալ

ասխանել, ամաչում եմ խոստովանել, որ այժմ եւս կան {Հայերի} մէջ մարդիկ, որ մոլորուելով կարծում էին բոլորովին

ի էին դատապարտութեան: Մի՞թէ, ձեր կարծիքով, {Հայերի} վաճառականութիւնը մի երեւելի բան է։ Չէ՛, սիրելի՛

ւնքը, չունէր ուրեմն եւ սեփական արժանաւորութիւն: {Հայերի} միջից շատ մարդիկ անպատճառ կամենում են, որ թագաւո

ւմ ենք ՄԵՔ այս բոլոր՝ Ղրիմից նորա հետ դուրս եկած {Հայերի} հոգեւոր հօտը, եւ թոյլ ենք տալիս նոցա եկեղեցիք ու

Ոչինչ աւելի լաւ կառավարութիւն չէր պիտոյ ցանկանալ {Հայերի} համար, եթէ այդ ընտրութիւնքը միշտ յառաջանային՝ ո

ականութիւնը Նախիջեւանի մէջ, որպէս եւ ամենայն տեղ {Հայերի} մէջ, չունի եւրոպական բնաւորութիւն: Ամենայն մարդ

, որ Նախիջեւանի մէջ (ինչպէս նաեւ ուրիշ տեղերում {Հայերի} մէջ) մի զաւակ, թող լինի նա ամենահարուստի որդի,

տ մարդերի պէս ապացոյց պահանջելով, տեսուած բա՞ն է {Հայերի} մէջ օրինաւոր, կապակից, հիմնաւոր ապացոյցներով եւ

լով, առանձին գերեզմանատուն նշանակեց Աւետարանական {Հայերի} համար, որ չէ ենթարկւում Հայոց առաջնորդի իշխանութ

մ է մեզ: Անցեալ տարում դուրս ցայտեց առաջին անգամ {Հայերի} համար Հիւսիսային փայլողութիւնը իւր պայծառ ճառագայ

ուեցան մի քանի միտքեր, որոնք մեծ յոյսեր տալիս են {Հայերի} յառաջադիմութեան մասին: Այն թանձր եւ խաւարատ

ր ձեր ազգի մէջ մեր լեզուով: - Ձեր լեզուո՞վ. {Հայերի} համար ձեր լեզուո՞վ: Այդ ի՞նչ խելացնոր բան է, մի

Այսպիսի անտեղի զրպարտութիւն՝ մեր Աստրախանեցի {Հայերի} վերայ գրած, նշմարում ենք հեղինակի կողմից՝ կարդա

կերտքը այդ դպրոցի որդիք են հռովմէական դաւանութեան {Հայերի}, եւ բուն հայկական կամ աւետարանական Հայերի զաւակն

ութեան Հայերի, եւ բուն հայկական կամ աւետարանական {Հայերի} զաւակները տեղ չեն կարող գտանել այդ դպրոցի մէջ: Ա

երայ հիմնուելով՝ ընդունում են միմիայն հռովմէական {Հայերի} որդիքը՝ չնայելով կտակողի վերջին, ուրեմն եւ նուի

պապականութիւնը որպէս մի պատնէշ կանգնեցնէին աղքատ {Հայերի} որբերի եւ հանգուցեալ Մուրադի շնորհի մէջ։ Նոքա պի

լինելու կտակին, օրէնքը պիտի ստորասաբար պատասխանէ {Հայերի} օգտի համար: Եւ մեզ այնպէս է թւում, որ մեր նորըն

այտ լինի Մխիթարեանց, թէ պապականութիւնը ուշացած է {Հայերի} համար, եւ այդ խորհրդով կատարուած աղօթքները չեն ա

ց։ Դպրոցի ծանրութիւնը գտանւում է Կոստանտնուպօլսի {Հայերի} ուսերի վերայ: Որովհետեւ ընդդէմ է առողջ բանականու

ուր տպւում էր " Արեւմուտքը"։ Ահա մի նոր գաղափար {Հայերի} ասիական թանձր պղտորամտութեան, մինչեւ այս աստիճան

արակելու մի այլ գիրք: Բայց այս գիրքը մինչեւ այժմ {Հայերի} մէջ տպուած գրքերին չէ նմանում, նախ՝ իւր բովանդա

անաւորութիւն: Մեք ուրախ ենք, որ ամենայն տեղ {Հայերի} մէջ երեւում է այժմ փոքրիշատէ շարժողութիւն: Ազգը

ամբ չհերիքանան: Շատ փոքր է Փարիզում գտանուած {Հայերի} թիւը, բայց այս փոքրի մէջ երեւում է ազգայնութիւնը

ւնում է այս հրաւէրը, եւ ահա Արեւմուտքը երեւում է {Հայերի} աչքին: Մեք գիտենք մի ազատախօս հեղինակի վիճակը ան

վիճակին ուշադիր եղող մարդը չէ կարող չտեսանել, որ {Հայերի} մէջ եւս օրէ օր առաւել շատ դուրս երեւելու վերայ են

յս բաների մէջ ոչինչ են մեր աչքում մի քանի կռապաշտ {Հայերի} պատուասիրութիւնը եւ անձնասիրութիւնը, ուստի մաքու

մել մի մատեան, ուր պիտի երեւէր երկրիս վերայ եղած {Հայերի} ստոյգ թիւը ներկայումս, եւ թէ որքան ո՛ր աշխարհում

, չգիտեմ ինչ նպատակով, աշխատում են փոքր ցոյց տալ {Հայերի} թիւը, այսինքն՝ 3-4 միլիոն, մինչ մեր կարծիքով պ

էին այս սովորութիւնը: Գուցէ թէ եղած եւս լինի այս {Հայերի} մէջ, բայց սոցա անուսումնասիրութիւնը, որի մասին

իւնը Լուսաւորչից յետոյ, բայց եւ այս պայծառ օրերը {Հայերի} անցել են առանց մի ծառայութիւն ցույց տալու ազգին՝

պատուելի անդամքը: Ես մտածում եմ, որ Տաճկաստանի {Հայերի} մէջ եւս կը լինին հազարաւոր մարդիկ, որ ուրախութեա

տեղերը, ուր կարծիք կային, թէ պիտի լինին հեթանոս {Հայերի} մեռածների մնացորդքը: 5. Գտանուած հնութիւնքը

, կամ աւելի լաւ, կ՚աշխատեմ ճշմարտութեան համար, {Հայերի} ընդդէմ, եւ յոյս ունիմ, որ իմ ոչխարքը կը լսեն իմ

աշխատում էր միայն մի փոքր մեղմել զանազանութիւնքը {Հայերի} եւ Յոյների մէջ՝ թէ՛ ծէսերի եւ թէ՛ հաւատի վարդապե

որպէս պատգամ սրբութեան եւ որի վերայ հիմնուելով՝ {Հայերի} եւ օտարների առաջեւ սեւացնում է Ներսէս Շնորհալին,

հի մի հեռաւոր մաuնում - Հնդկաստանի մէջ - բարեպաշտ {հայերի} սիրտը, օգնութիւն հասուցանելու այդ նորաշէն քաղաքի

գնութիւն հասուցանելու այդ նորաշէն քաղաքին: {Հայերի} կեանքը, նոցայ դրութիւնը աշխարհի երեսին, արդէն մ

շատ ազնիւ սրտեր աշխարհի ամենայն մաuներում գտնուած {հայերի} մէջ, եւ ահա երեւում են մարդիկ, որ կամէին սրբել

տէ: ՕՇԱԿԱՆ Օշակա՜ն... Վեհ {Հայերի} գերեզման, Աւերակ տաճարիդ մէջ՝ Մեսրոբի

Որպէս անդամ ամբողջի, Օշական Վեհ {Հայերի} գերեզման Քո ժայռից ես ցած իջայ Ուստի հե

Կառուցանել մի գերեզման։ Օշական Վեհ {Հայերի} գերեզման Բողոքիր մինչեւ երկինք Ընդդէմ ա

ալութիւն մահմեդականութեան. սա բացասաբար պահպանեց {հայերի} կրօնը: Ազգը որչափ եւս թաղուած լինէր խաւար տգիտու

ուած, գիրկը՞ եւ որ, աւելին ասեմ, լուսաւորչական {հայերի} առաջնորդ կարգուելուց յետոյ հրատարակել է, հայոց ե

րս հարիւրն է գնում, որ ոչինչ չ'յառաջացաւ, եւ թէ {Հայերի} մէջ կան մարդիկ, այդ օտար դպրութենների շնորհն է։

ինակների ընթացքը այսպէս շարունակուի միշտ, ապա եւ {Հայերի} հոգեղէն կեանքը կը շարունակուի մի օրինակ, ինչպէս

աւերակների վերայ։ Այո՛, մեծ հանդէս կայ բանիմաց {Հայերի} առաջեւ, եթէ դոքա, հասկանալով իրաց կարգի փոփոխու

շատ դրական եւ վճռական կերպով հանդէս է դուրս եկել {Հայերի} մէջ։ Այս բանը ինձ պատճառ տուեց գերապատիւ Եւժէեն

միշտ նստելով կանգնելով մի քանի անուսումն եւ ռամիկ {Հայերի} հետ եւ շօշափելով նոցա տգիտութիւնը, կարծում են,

նէ շաքարի տեղ, խնդրենք ներողութիւն, այդպէս չէ. {Հայերի} համար եւս մի փոքր փոխուել է աշխարհը։ Ճշմարիտ

էր պարունակել նոր մտքերը, որ մինչեւ այժմ չ'կային {Հայերի} մէջ։ Ես շատ լաւ գիտեմ, որ իմ խօսակցութեան ձ

այս վիպասանութիւնը եւ Յիսուսեան Կարգի պատմութիւնը {Հայերի} համար եւս կենդանի լինի աշխարհի երեսին։ Ես հասած

ան դարավոր փորձի ուսումնասիրության մեջ, հասկացավ {հայերի} վրա ծանրացած միջնադարյան ուղղության կապանքները վե

կը նշում է հետեւյալ կերպ. նա մտադիր է Ռուսաստանի {հայերի} մեջ տարածել տեղեկություններ, որոնք մեր ժամանակ կ

գռեհկաբանություն"։ Պարոն Նազարյանցը ժամանակակից {հայերի} խոսակցությանը մոտենալու ձգտումով հանդերձ, ենթադր

ուններ եւ մշակել հայկական կենդանի խոսքը։ Խոսելով {հայերի} հետ՝ լուսավորել նրանց, եւ լուսավորելով՝ սովորե

ում է գիտության մասսայականացման անհրաժեշտությունը {հայերի} մեջ, ինչպես այդ կատարվել եւ կատարվում է մեր դարի

. Վիեննացին այնտեղ, իւր կարծեցեալ իրաւասութիւնը {Հայերի} վերայ հաստատելու համար, բարձրաձայն գոռում է. "

էր Աղանն էր՝ Տիրոջդ մօրեղբայրը։ Այդ պատճառով, {Հայերի} մէջ, քե՛զ, Տիրո՛ջդ արժանի էի։ Բացի սորանից

եններից առաւել, քան որ կային եւ կամ որ ա՛յժմ կան {Հայերի} մէջ, եւ իմ շնորհը՝ առաւե՛լ, քան շատ պարեգօտաւո

տել եւ մի այնպիսի անուն շինել, որ բնա՛ւ չէր եղած {Հայերի} մէջ։ Բայց պ. Էմինը պնդում է, որ Փարպեցին է

ունելի։ Նոյն այս բայերը Նոր Ջուղայի եւ Հնդկաստանի {հայերի} բերանում մի ուրիշ ձեւ են ստացել։ Նոքա ասում են "գ

ժամանակ, այն է՝ 376 թ-ին, ուրացաւ եւ, քրիստոնեայ {Հայերի} արիւնը խմելով, հինգ տարի անդադար թուր քաշեց ազգի

լսարանից, աշխատում էր, որքան հնար ունէր, վառել {Հայերի} սրտի մէջ լուսաւորութեան եւ ուսման եռանդը, որով,

ը գինի փոխեց, դու ինչե՞ր ես խօսում: Եթէ մեր {Հայերի} մէջ կան եւ այսպիսի մտածութեան տէր մարդիկ, ապա ու

իշների աչքում: Ես այս խօսքը ասում եմ միմիայն մեր {հայերի} համար եւ ոչ ուրիշ ազգերի. պատճառ, որքան հեշտ է

շատ տխուր երեւոյթ է այս, բայց անմիջական հետեւանք {Հայերի} կեանքի ասիական բնաւորութեանը: Այնտեղ, ուր չկայ

րութեան: Ո՛հ, արեւը շատ անգամ դեռեւս պիտի մտանէ {Հայերի} ասիական պղտոր հայեացքի վերայով... գնայուն մեռե

է՛ս ուրեմն կարող են հնձել մեր որդիքը եւ թոռները: {Հայերի} համար, երէկ եւ այսօր նոյն եւ միշտ. չեմ ասում յա

նէր նոցա անձնական շահասիրութեանը: Տեսուա՞ծ բան է {Հայերի} մէջ բարոյական մօտաւորութիւն, կա՞յ Հայերի համար մ

ծ բան է Հայերի մէջ բարոյական մօտաւորութիւն, կա՞յ {Հայերի} համար մի սուրբ առարկայ, որի անունով ամենայն երկր

նոքա, - պատասխանեց կոմսը: - Ապա որտեղի՛ց է {Հայերի} մէջ Ջալալեան մականունը. ես այնպէս էի կարծում, ո

, պատուհանից տեսել էին կոմսի մտանելը նոցա տուն: {Հայերի} մէջ մի անսովոր բան չէ, մանաւանդ կանանց մէջ, այս

չը մեծ եռանդով քրիստոնէութիւնը վերստին հաստատելով {Հայերի} մէջ, Տրդատ թագաւորի հրամանով եւ զօրքով ման էր գա

ցնելու համար, որ հեթանոսութեան յիշատակը ես չմնայ {Հայերի} մէջ: Եթէ նա չէ խնայել այս պատմական յիշատակարանքը

ւոր է առանց ուշադրութեան չթողուլ այն եւս, որ եթէ {հայերի} հեթանոսութեան ժամանակ կային մեհենական երգեր ու եր

եցաւ, բայց նիւթականութեան դրոշմը մնաց տպաւորուած {Հայերի} վերայ: Այս շատ խորախորհուրդ վնաս էր, բայց իմ մտ

է աւելորդ եւս խօսեցի... Ահա այսպէս լինելով {Հայերի} կեանքը, բանաստեղծութիւնը եւս աւելի չէր կարող լին

էպի իւր օթեւանը: Պ. Յովնաթանեանցը, որպէս, {Հայերի} աչքով, մի փոքր ի շատէ հարուստ վաճառականի գործակա

պէս ընթանալով, այլ այն բարբարոսական սովորութիւնը {հայերի} մէջ ինչպէս նաեւ ասիացոց եւ այլ վայրենիների մէջ,

այս կեղտը, որ մի թեթեւ կերպով ցոյց է տալիս, թէ {հայերի} կանայքը առհասարակ իւրեանց ամուսինների առաջեւ համա

ւերակների տակից եւ իւր աշակերտների ձեռքով բացել է {Հայերի} համար նոցա մայրենի լեզուի եւ դպրութեան ժանգոտած դ

ոխանցութիւնը դէպի Պապական եկեղեցու հետ միաւորուած {Հայերի} կողմը։ Վենետիկեան Ծերակոյտը (սենատը) դեռեւ

չ եւ տարածող ուղղափառութիւն ասացեալ պապականութեան {Հայերի} մէջ, որ փոքր ի շատէ ոտքի տեղ գտել էր Հայաստանում

կար է Մխիթարեանց անձնապահութեանը, փոքր է պապական {հայերի} թիւը, իսկ Մխիթարեանց ժողովուրդ է հարկաւոր. ուրե

եանց այս հոգին՝ մի րոպէ մոռանալով, թէ խօսում էր {Հայերի} հետ, ուրեմն, առանց հայութեան դիմակով ծածկելու ի

ճառը՝ կոյր եւ կամակոր տգիտութիւնը, որ մեր սիրական {Հայերի} արմատական ախտերից մինն է։ Այս ծանր խօսքը ասում են

ելի եւ խնկելի ծերունին, որ իւր օրերումը տեսանելով {Հայերի} փախչելը լուսաւորութենից, կարծում է՝ ոչ թէ այդ բան

րգմանութԻւն ՊՈԼՍԱՀԱՅ ԼՈՒՍԱՒՈՐՉԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔԸ {Հայերի} վրայ վաղուց ի վեր Թուրքիայում ծանրացած աղաղակող ա

մասին: Վերջապէս ազգի աղէտալի վիճակը գրաւեց {հայերի} ընդհանուր ուշադրութիւնը եւ հարկադրեց նրանց հնար փ

րութեան մէջ չկար որեւէ բան, որ կարող լինէր փոխել {հայերի} առ Դուռն ունեցած հպատակութիւնը, քանի որ այն վերա

ն մի առիթի, երբ որ կարելի կը դառնար ` միջամտելու {հայերի} ներքին գործերին, ոչնչացնելու Կանոնադրութիւնը եւ

իսի սխալանքը բաւական յաճախ պատահում են Ռուսաստանի {Հայերի} մէջ, եւ պատճառը ակնյայտնի է առանց մեր բացատրութե

արագրելով Աշտարակի, որով գրեթէ եւ բիւրաւոր ուրիշ {հայերի} բարոյական անմեղութիւնքը, հեղինակը չէ մոռանում տե

ծագոյն մասի, Տաճկաստանից կամ Պարսկաստանից գաղթած {հայերի}, այլակերպ եւ վերջին աստիճանի պատառոտուն հանդերձն

ւնքը ոտքի տակ կոխելը, քանի հազար տարի առաջ մեռած {հայերի} իրաւունքի անունով: Շատ ազգերի գաղթականք ուր

200, 000, որպեսզի հնարավորություն ունենա նրանց ( {հայերին} ) դասել գնչուներից հետո: Խմբագրությանը հաճելի չէ

ւրդ տվեց, որ նա միանգամայն անխոհեմաբար է կաթոլիկ {հայերին} հալածում, որ Դռան շահը ո՛չ թե կաթոլիկ հայերին հա

իկ հայերին հալածում, որ Դռան շահը ո՛չ թե կաթոլիկ {հայերին} հալածելու, այլ կաթոլիկության եւ եթե հնարավոր է՝

19-րդ դարի հայը ստորագրությամբ պարտավորվել է հին {հայերին} ՝ ապագայում չարտահայտվել այլ կերպ, քան խոսել են

րեւէ դասակարգի կամ այլ կարգի մարդկանց, այլ բոլոր {հայերին}, որոնք կամավոր ընդունել են ռուս հպատակություն եւ

արքիմանդրիտի անունով, որ առաջնորդում էր Ղրիմեցի {Հայերին}, երբ սոքա գաղթեցին Ղրիմից դէպի Դօն գետի ափը՝ Ազ

անցը եւ Պ. Տիգրանեանցը քանի անգամ պատճառ տուեցին {Հայերին} ՝ մի բան տեսանելու կամ լսելու թէատրոնական բեմից մ

կելով. " Եւ ես Հա՛յ եմ, եւ ես Հայ, մեր սիրական {Հայերին} առ ի սրտէ բարի կամեցող"։ Բայց այնպիսի կրքով

ում էր իմ մէջ մի տրտում մտածութիւն, որ սիրելի չէ {Հայերին}, ըստ որում, ծա՛նր բան է անձնաքննութիւնը... Մտա

առանձնաշնորհութիւն հասանում է այդ բոլորը պապական {Հայերին}: Ինչո՞ւ համար ազգը, լուռ ու մունջ նստած, սառն

Յոյներին, ե՛ւ Հրէաներին եւ վերջապէս պատուիրում է {Հայերին} ամենեւին չխօսել այդ մասին: Եթէ վտանգաւոր չէ տպագ

Թադդէոս սուրբ առաքեալքը, որ Տիրոջից վիճակուեցան {Հայերին}, որպէս քարոզք եւ աւետարանիչք, որոնց եւ նշխարուա

Որովհետեւ այն բաները, որ մեղադրանք էին համարուել {Հայերին}, ոչ բոլորը միօրինակ նշանաւոր էին, եւ մի քանի մե

ն խնդրի վերաբերութեամբ, քան թէ Եւրոպիոյ ապագան: {Հայերին} մնում է վաղօրօք օգուտ քաղել իւրեանց դրութենից:

երը, կարո՛ղ էր ըմբռնելի կերպով հասկացուցանել մեր {Հայերին}, թէ ի՞նչպէս էր Յիսուսեան Կարգի ուղղութիւնը, որ

աբաններում ամբողջ հիմնավորվածությամբ ապացուցել էր {հայերին} ՝ ներկայիս կրթության համար հարկավոր կենդանի, համ

ղում է իր ազգին եւ, ինչպես երեւում է, այն եզակի {հայերին}, որոնք պաշտպանում են բնությունն ու իր դարն ապրած

ամեանցը։ Կարծում ենք, ախորժ կը լինի մեր բարեմիտ {Հայերին} մի քանի տեղեկութիւնք ստանալ դորա կեանքի հանգամանք

ժմ մի չար բախտով եօթն ութն դարերից յետոյ հասել էր {Հայերին}: - Չար բախտո՞վ. ուրեմն չկամի այդ մարդը, որ

անգամանքների մէջ չէր կարող այլ լուսաւորութիւն տալ {Հայերին}, քան թէ Պապականը, որովհետեւ Պապականութեան ուսեր

ծառայում է պապականութեանը՝ հալած իւղի տեղ տալով {Հայերին} սխօլաստիկական գրքեր, որ գրուած էին պապական պղտոր

նը. լաւագոյն միջոցն էր այդ, որպէսզի թոյլ չտրուի {հայերին} ` պատրիարք ընտրելու Ռուսաստանում գտնուած հայ հոգե

ուց ի վեր դաւեր է լարում գաւառներում, խոստանալով {հայերին} ֆրանսիական կառավարութեան զօրեղ հովանաւորութիւնը.

հետ եւ ոչ միայն այսչափ. փա՜ռք եւ պարծա՜նք մեզ՝ {Հայերիս}, նաեւ՝ հայկական ճիզուիթների հետ, որոնց պօլիտիկ

յ, աշխարհի վայելչութեններով թմրի, արբենայ. մեզ {Հայերիս} պարծանք է եւ մեր ազգին մեծ օգուտ... Մի քան

մի օրինաւոր կապակից եւ պատմական կեանքի, իսկ մեր {հայերիս} կեանքը, ոչ թէ առասպելների ժամանակ, այլ նաեւ շատ

արդութեան հաւատացող, այդ բնական է, ոչ միայն մեզ {հայերիս} այլեւս եւրոպացոց եւ մինչեւ այն աստիճան բնական, ո

զանազան առանձնաշնորհութիւնք: Շատերը Նախիջեւանցի {Հայերից} անունով միայն գիտեն այդ հրովարտակը, ուստի կարծու

անեանց մեծարգոյ պարոնի տանը: Մոսկուայի եւ եկաւոր {Հայերից} մօտ իբր երկու հարիւր մարդ՝ այր եւ կին, ներկայ է

րող անձն: Անարդարութիւն կը լինէր պահանջել այստեղ {Հայերից} այն բանը, որի համար Ասիայի մէջ բուսանելու հողը ե

քանի որ Հայոց տառը պիտի կարդացուի: Անյայտ չէ {Հայերից}, որ սուրբ Ներսէս Շնորհալու ժամանակ, ինչպէս նաեւ

ը իւրեանց առաքինի գործերի մէջ: Այս առաքինի {հայերից} գլխաւորն է յիշատակի արժանաւոր Մասեհ Բաբաջանեան կա

անոս Հայերը կոտորուեցան ու հալածուեցան քրիստոնեայ {Հայերից}: Մի կողմից հեթանոսականը բաց ձգելով, միւս կողմից

յն երգերը եւ պիտի համարուին ազգային, քանի որ կայ {Հայերից} ինչ ինչ մարդերի մէջ այն սխալ եւ վնասակար վարդապետ

իրողութիւնքը եւ նոցա միջի ներգործող անձինքը։ Այն {Հայերից}, որ նեղսրտելու էին մեր այսպէս խօսածի վերայ, հարցա

, որ կարելի էր հասկացուել եւ ամենայն տեղ գտանուած {հայերից}, եթէ նոքա ծանօթ էին միայն մայրենի լեզուին, այսի

սաղէմի պատրիարքի ընտրութեան, ինչպէս որ Թուրքիայի {հայերն} են մասնակցում Էջմիածնի ծայրագոյն պատրիարքի ընտրու

րիչը, աշխատութիւն յանձն առնուր մեր յիշած ֆիզիկան {հայերնէն} մշակելու: Անշուշտ, եթէ միայն դպրոցներում, համա

է նեղութեան մէջ դրամական մասին: Մեք՝ Ռուսսիայի {Հայերս}, սովոր չենք այսպիսի գործ կատարել, բայց փորձերը

իս չէ, մօտենալու միտք ալ չունինք) լուսաւորչական {Հայերս} բիւր անգամ ըսինք, թէ մեք զԲաբկէն անմեղ անձ, ման

ածել, ինչպէս Կիկերոնն է գործածել, ի՞նչ պատճառով {հայերս} ամբողջ ոճեր եւ դարձուածներ չէ պիտոյ դնենք մեր շար

կալաւ զիս, զիա՛րդ ազգ յայսպիսեաց կորիցէ. կրկին {հայեցայ} եւ տեսի զազգն իբրեւ զոսկի, բայց գտի զնոսա խառնու

ին... Եւ ահա Մարիամ բորոտեալ էր իբրեւ զձիւն. եւ {հայեցաւ} Ահարոն ընդ Մարիամ եւ ահա բորոտեալ էր " (Թիւք, գ

ղիադեանն լոյս տացէ ապագայ խուզարկուաց, թէ զիա՞րդ {հայեցաւ} դարն 19-երորդ ի հին լեզուն. այլ այս ամենայն լցու

սպառնացաւ զմեզ նաւաբեկել։ Վեհափառ Տէ՜ր, ո՛չ {հայեցեալ} ի տխուր հանգամանս ազգի մերոյ, մեք հաւատամք դեռ ե

մեզ զամենեսին զշնորհակալութիւն Սինօդին, ոչ անգամ {հայեցեալ} ի ծանօթութիւնս նախկին թեմակալ առաջնորդի մերոյ, ո

գործ դնելով զիւրովսանն պարտականութիւն, յայն սակս {հայեցեալ} մանաւանդ ՚ի պաշտպանողական ոգի վերոյգրեալ երկուց ա

դ մնացից մինչեւ ցկէս Մարտի, առաւել կամ պակաս, {հայեցեալ} յորակութեան եղանակաց եւ հողմոց: Զմեկնելոյ իմոյ ՚

ամենայն զոր միանգամ լուայ յայտնեցի ձեզ մեկին, ոչ {հայեցեալ} յերկարութիւն նամակիս, ուրեմն եւ ի ծանրութիւն աշխ

դանդաչեն յօտար ուսմունս, մեծապէս վնասակարս մեզ, {հայեցեալ} ի պատմական իրողութիւնս ներկա ժամանակիս: Բազում ե

ուսուցին մեզ, բայց Այվազովսքին զոմանս ի նոցանէ, {հայեցեալ} աստիճան թեթեւութեան, համարի ներելիս: Ո՞յք են այ

նաւ խաչին, եւ վարել զճշմարիտ վարս քրիստոնէի, որ {հայեցեալ} ի նախընթաց եւ ՚ի յետագայ բանս, երեւի ՚ի ճիշդ պահ

պիսեացդ, հա՛յր Միքայէլ. բազում ինչ ամենայն իրօք {հայեցեալ} իս Հայոց գտի զնոսա առաւել քան զքսան միլիոն)

ւթեան) 'ի վանել եւ 'ի զատել զպղինձն եւ զկապարն. {հայեցեալ} եւ յոսկին կանգնեցի ընդդէմ նետաձիգ եղելոց զվահանն

, որպէս Պարսից, Յունաց եւ այլոց շատ կամ սակաւ՝ {հայեցեալ} ի դարսն, որք անցին զնոքօք, հարկաւ պարտէին վիճակ

ացուցանել զանձինս ուղիղ ուղիղ գաղափարօք եւ մաքուր {հայեցողութեամբ} ի բնաւս եւ իբրեւ առ անձնական եւ մասնաւոր ինչ պաշտ

եւ լեզուագէտք: Եթէ այսմ պատասխանի արասցէն առողջ {հայեցողութեամբ} ՝ ընկալցուք ապա զկարծիսդ իբր հաւանական, ապա թե ո

րելու համար: Հետեւանքը եղաւ այն, որ իր անձնական {հայեցողութեամբ} կազմեն յատուկ յանձնաժողով Հայկական Կանոնադրութիւն

ծաղկեցան եւ ծաղկին օր ըստ օրէ լուսաւոր եւ պայծառ {հայեցողութեամբք} ի բնաւս: Այսու իսկ օտար ի ճշմարտութենէ կարծեօք յ

, որ ոչ ճոխացուցանէ զմիտս ուղիղ գաղափարօք եւ ճիշտ {հայեցողութեամբք} ի բնաւս՝ էր միայն անխորհուրդ մեքենապաշտ ձգտողութ

եսցուք անդրէն ի կարգ բանին, զոր կոչեաց հարեւանցի {հայեցողութիւն} մեր ի պատմութիւնն գրականութեան: Ահա գլխավորաբ

յ լծորդեալ ընդ փիլիսոփայականին, առողջ եւ կենդանի {հայեցողութիւնք}, առ եւ ո՛չ մի ընկերակիցս նորին գտանեմք: Յատ

: - Եւ զտկար դատողութիւնս մարթ է սատանայական {հայեցուածով} առողջն տեսանել: - Դու դարձեա՞լ խօսում ես այդ

յն կրօնամոլական ախտից եւ աչք մեր՝ ազատ ի մեկուսի {հայեցուածոց}: Թէպէտ չկարեմք դատապարտել զՄխիթար Սեբաստացի առ ո

այրական, իմաստ եւ կարծիք, գաղափարք կենդանիք եւ {հայեցուածք} յազգս ազգս գիտութեանց, որովք լուսափայլին միտք եւ

։ Մենք հաւատացած ենք, որ ընտիր մի գրուածք, ազատ {հայեցուածքներով}, ընտիր ճաշակով, գեղեցիկ բարոյականութեամբ, ինչ

սխօլաստիկական գրքեր, որ գրուած էին պապական պղտոր {հայեցուածքով} ։ Մխիթարը մի քանի գրեանք տպելով կամ թարգմանե

թանձրացեալ յերեքտասան դարուց հետ է: Յայս ամենայն {հայեցուցեալ} զպատուական եւ զսիրելի հայրենակիցս մեր ոչ վերջանամ

շմանս եւ Աբրահամ Ավետմալն. նաեւ ի թուին 1794-ում {Հայեւար} գրած մին կտակ եւս ամ գրել տվել Տէր Մարտիրոս Դաւթի

արծիս լինել, որպէս թէ ջանք եւ վաստակք Մխիթարեանց {հայէին} յօգուտ ազգին, տեսեալ ստուգապէս, քաւ լիցի մեզ մո

նչ էր պատճառ զի Հայք առ հասարակ հակադրական հոգւով {հայէին} ընդ գրականութիւն իւրեանց, եւ մի՞թէ չէ լուեալ դոց

շատե ճանաչել է ժամանակի իրավունքը, կտեսնեն, թե {Հայը} եթե մի գիր չի առնում ձեռը, բոլոր պատճառը այն չէ

րգմանությունն էին հանդիսանում, կարծես 19-րդ դարի {հայը} ստորագրությամբ պարտավորվել է հին հայերին՝ ապագայ

րդ եւ երրորդ ձեռքից ստանում էին ապրանքը, մինչդեռ {Հայը} անմիջական միջնորդ էր լինելու ռուսաց երկրագործի եւ

է գալիս իմ վերայ, երբ մտածում եմ, թէ իմ սիրական {Հայը}, առաջնորդուած լինելով մինչեւ այժմ օբսկուրանտների

արդարեւ, այսպէս պիտի խօսի Յիշատակարանիս կարդացող {Հայը}, ինչո՞ւ ապա վառեցիր, բորբոքեցիր իմ մէջ մի ազգաս

. Ոսկանեանին յանձն առնուլ միայն շարադրելը: Ազնիւ {Հայը}, զոհելով իւր ժամանակը, կամակար ընդունում է այս

քերը ճարակում են նորա հոգին, եւ այս պատճառով եւս {Հայը} մարմնով միայն ապրում է առողջ: Մի քանի թեթեւա

ւական ընկերութենից, - ասելով հեռանում է բարեպաշտ {Հայը}: Վեցերորդ՝ Բէգզադէն պատուիրում է իւր մի գոր

", այնպէս, որ անդամ լինելու ցանկութիւն ունեցող {Հայը} վճարէ ամենայն տարի երեք մանէթ արծաթ, մինչեւ որ ը

ւում են Ներսէս Երրորդի ժամանակակից անցքերին: Ո՛ր {Հայը}, որ փոքրիշատէ կարդալ գրել գիտէր, չէ տեսանելու Պ

հինգ օրուայ ճանապարհով: Մեք չենք ասում, թէ {հայը} երթայ սկսանէ իւր երկրագործութիւնը Բաբելոնի սահման

րա մշակութեամբ իւր ապագան ապահովելու, մեր սիրելի {Հայը} եւ ոչ անգամ կամի մտածել իւր ապագայի վերայ. նա թո

դիզէ: Եւ այս տեսակ վաճառականութեամբ թերեւս, եթէ {Հայը} միջնորդ կամ գործակատար լինէր երկու համազօր աշխարհ

Չկայ մի վատ ազգ, բայց քան Ասորին Էլ վատ է {Հայը} ", մենք այս տանո՜ւմ ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։

եւ բռնակալների իշխանութեան մէջ: Բայց այն խեղճ {հայը}, այն հարստահարուած, ողորմելի, աղքատ, մերկ եւ

հարստահարուած, ողորմելի, աղքատ, մերկ եւ քաղցած {Հայը}, ոչ միայն ճնշուած օտարներից եւ բարբարոսներից այլ

, ուսումնական կամ փիլիսոփայ ասուածներից, ահա այն {հայը} ամենայն արդարացի իրաւունքով գրաւում է մեր ուշադրո

բոք տառերով գրւում է պայծառ ճակատների վերայ, իսկ {հայը} եւ այսօր չէ կարող կատարելապէս դուրս հանել իւր ճակ

իրաւունք ունինք վախենալու, թէ մի՛ գուցէ, մինչեւ {հայը} կշտանայ իւր մահանման քնից, լուսինը անդնդասոյզ գն

չպէս հին հայոց իրաւունքը։ Եւ ի՞նչ իրաւունքով հին {հայը} խօսում էր այնպէս եւ ոչ այլապէս, նոյն իրաւունքով

էր այնպէս եւ ոչ այլապէս, նոյն իրաւունքով այժմեան {հայը} կարող է խօսել այսպէս եւ ոչ այլապէս։ Բռնադատել նո

, այլ այն է, թէ այսօր նաեւ հայի սեփականն է, եւ {հայը}, չնայելով շատ գաւառական տարբեր բարբառներին, այն

տարվա հունվարից: Գիտնական խմբագիրը՝ առաջին {հայը} Ռուսաստանում, որը նոր Եվրոպայի ժողովրդական գրակա

Այսպիսի օրհնությամբ լի ու առատ դարու քաղաքացի {հայը} ի՛նչպես կարող էր ամենեւին սառը մնալ, ի՛նչպես կար

յուրի մոտ նստած, միշտ ծարավի գտանվիլ: Ո՞ր {հայը} կարող է այսուհետեւ մտածել, թե նա հարազատ որդի է

ական ոճով։ Եւ ո՞ր փոքր ի շատէ հասկացող ու զգացող {Հայը} կարող էր առանց հոգիանալու եւ ջերմանալու եւ սիրտը

իհարկէ պիտոյ է նորան օտար թուին դոքա, որովհետեւ {Հայը} ո՛չ գաղափարներին է տեղեակ եւ ո՛չ եւս ձեւերին. Այ

շնչականաբար: Հաւը կորեկ է տեսանում երազում, իսկ {Հայը} նի՛ւթ: Հատ ու կոտոր բաներ, որ այժմ անփորձ մարդի

, ինքեանք են, որ չգիտեն եւ չկամին հասկանալ, թէ {հայը}, օտարի թեւերի տակ գործ կատարելով, օտարի հացը ու

ու, ինչ իրաւունք որ ուներ 4. 000 տարի առաջ ապրած {հայը} այնպէս խօսել, նոյն իրաւունքին համազօր իրաւունք ո

լ, նոյն իրաւունքին համազօր իրաւունք ունի այժմեան {հայը} այսպէս խօսել. ո՛վ հաւան չէ, գնա՛յ գերեզմանները

օ կիտիշ կիտթի, օ կիտիշ կիդէօր): Թուրքը եւ {հայը} գտնւում են այսօր գրեթէ միեւնոյն աշխարհում. այդ ա

յի վհատ ու աղիողորմ խաղերից, տաղերից, ինչպէս եւ {հայը} թուրքի խաղերից, բայց երկուքն էլ անզգայ Բեթհովենի

ած վիճակը, այն ժամանակ բանը աշկարայ կը լինի, որ {հայը} եւ թուրքը այս տեսակ կապերով միմեանց հետ կապուած լ

մ է այդ օտար լեզուի, օտար ոգու ազդեցութեան տակ. {Հայը} հազար տարի ընկած լինելով թուրքի, թաթարի եւ ուրիշ

Այն հիման վրայ, ինչ իրաւունք որ ունէր անտիկեան {Հայը} խօսել հին լեզուով, հին ոճով, հին քերականութեամբ

եամբ, նոյն իրաւունքը, իր կարգով ունի եւ այժմեան {Հայը} խօսել նոր լեզուով, նոր ոճով եւ նոր քերականութեամ

ւղայոյ, զարս զուրկս ի նիւթական կարողութեանց եւ ի {հայթայթանս} օրական հացին վարեալս անդր քան զովկիան: Բայց երան

սեալ զհայրենիս աւեր եւ լքեալ, ձեռն ի գործ արար ի {հայթայթանս} զօրհանապազ հացին, ի սնունդ ընտանեացն: Եւ այսուն

չեւ յարբունս հասեալ հասակի պարտաւորի զկենցաղականս {հայթայթել}, զի ժամանակն պահանջէ զայդ ամենայն, վիհ աստի,

է կենաց՝ վասնորոյ գտանիմ եւ ի մեծի աղքատութեան, {հայթայթելով} զկարիս անձին՝ սակաւ թոշակաւ: Համաձայն ազգական պ

ւթիւնը մի տեսակ արհեստ չէ նիւթական կեանքի պիտոյքը {հայթայթելու} համար եւ թէ կամի նա խորհուրդ ունենալ, ապա ուրեմն

եղ ու այնտեղ գնացին իւրեանց թշուառ կեանքի պիտոյքը {հայթայթելու}: Միայն նոցանից մէկը իմ մօտ մնաց, որ մի հոգ

ժանեալ մարմնոյ ընդ բազմապատիկ ծառայութեամբ, որ ի {հայթհայթանս} հանապազորդն հայի հարկիմք ծառայել: Որպէս զիարդ եւ

յց կուտաս եւ կասես, որ եկողներից լսել ես, թե ես {հայի} վերա սեր չունիմ, դու այդ բանը համարում ես դրուստ

խիջեւանից այստեղ եկողներն ինձ ասեին, թե Ղազարոսը {հայի} սեր չունի, ես նոցա խոսքով քեզ այդպիսի նամակ չէի

ն) հիւպատոսն Անգլիոյ ի Ղրիմ: Խորհուրդ թղթոյն {հայի} առ ի ձեռս բերել զհրիտակսն, զորոց ես ինքնին առաքի

ից կտակակատարաց իւրոց, երկուց անգլիացւոց եւ միոյ {հայի} Կիրակոսի Յարութիւնեան: Առաջին երկուքն մեռանին ըն

է, KCI) Փարիզում եղած ժամանակ խոսում է մի նորեկ {հայի} հետ՝ Փարիզի վայրերի անունները թարգմանելով հայերե

թաքնութիւնը, բայց ամենայն բանիմաց եւ ճշմարտասէր {Հայի} վերայ պարտականութիւն կայ պատժել եւ պատուհասել բեր

այդպիսի չնչին բաներ միեւնոյն են: Ամենայն ողջամիտ {Հայի} յայտնի է, որ կամին ներկել խաժամուժ ամբոխի աչքը,

ցանել օտարի լեզուով, հերիք պատճառ է, որ ամենայն {Հայի} սիրտ օտարանայ այդ դպրոցից եւ նայի նորա վերայ, որ

իտեն, թո՛ղ ուրեմն Հայ մանուկը նախ եւ յառաջ որպէս {Հայի} զաւակ ուսանի իւր սեպհական լեզուն եւ ապա՝ օտարինը

չէ ազգի էական օգուտներին, եթէ նա մի մեքենայ է՝ {Հայի} զաւակի մէջ օտարութիւն պատուաստելու, լաւ է մանուկ

ստ մեծի մասին, յանձնում են օտարազգի դայեակների, {Հայի} զաւակը աճում է օտարի կաթով, օտարի լեզուն եւ հոգի

ութեամբ, եթէ Հայ չլինի, գոնէ մարդ կը լինի, եթէ {Հայի} կրօնը չիմանայ, գոնէ ուրիշինը կ՚իմանայ: Մեր շրթո

ազգային վաճառականութիւնը, երբ նա, գլխաւորապէս, {Հայի} առաջ բերած նիւթը եւ արդիւնքը վաճառէ, այն ժամանակ

իրը եւ ուշադրութեան արժանի բան չէ. մարդը ապրել է {Հայի} անունով, թէ մի այլ անունով, դարձեալ միեւնոյն մա

ի վեցերորդ դարում, այն է ՚ի 5508 թուականի. Յայս {հայի} եւ բան Շնորհալւոյն յԱրարչականին " զգեցաւ որդին գր

րոշեն աստիճանքդ, մինչ Քրիստոս ասէ. " ամենայն որ {հայի} ՚ի կին մարդ, առ ի ցանկանալոյ, անդէն շնացաւ ընդ

պատիկ ծառայութեամբ, որ ի հայթհայթանս հանապազորդն {հայի} հարկիմք ծառայել: Որպէս զիարդ եւ իցէ, օրէնս այս

որ ընկալա ի ձեռն մկրտութեան: Խորհուրդ մկրտութեան {Հայի} լայն, զի որդեգրեսցէ զերեխայն Հօր Աստուծոյ, եւ ո

զխորհուրդ անարիւն պատարագին: Խորհուրդ պատարագին {հայի}, ի յիշել Հօր Աստուծոյ զմահ Որդւոյն միածնի, եւ ը

Ութսուն եօթը տարուց յետ ` Քեզ պատւում է {Հայի} որդին. Եւ նա՜, մա՛րդ է, վարդապե՛տ:

ւմ եմ անտուն եւ միշտ անկայան։ Ամեն մի {հայի} չար վարք ու բարքեր, Զարկեցին սրտիս բիւր հազ

իրեցինք մեր բոլոր կարողութիւնը: Պաշտպանել այն {Հայի} առաթուր կոխուած իրաւունքը է մեր կեանքի բուն խորհո

մար փաստերը մեր ձեռքում կանգնած ենք եւ այսուհետեւ {հայի} պարտականութիւնն է անխնայ հանդիպել հոգեւորներին,

ատանայի խնդիրը այդ չէ, այլ այն է, թէ այսօր նաեւ {հայի} սեփականն է, եւ հայը, չնայելով շատ գաւառական տար

ը՝ հռչակեց Հայոց կենդանի լեզվի իրավունքը, որպես {հայի} մտքի եւ զգացմունքի բնական օրգան, որպես լուսավորո

գ., գլ. ԺԳ, համ. 20)։ § 48. Ամենայն որ {հայի} 'ի կին մարդ առ 'ի ցանկանալոյ նմա, անդէն շնացաւ ը

տանքի առաջը չառնվի, հարիւր բառի մէջ քսան հինգ բառ {հայի} չպիտի մնայ։ Ցաւալի երեւոյթ։ Արդարութիւնը

երպով հասկացնել քեզ իմ տեսութիւնս, թէ ի՛նչ էր մի {Հայի} պարտականութիւնը իւր ազգի առջեւ: - Դու մի գիտ

ն, երեք բառ Թուրքի, Թաթարի եւ չգիտեմ, ինչի իսկ {Հայի} մի երկու աղճատուած կամ ճղակոտոր բան: Երգերի կազմ

նզգուշութեան եւ դատարկաբանութեան փոխարէն ընթերցաք {Հայի} հայրենիքը. բայց երեւում է, որ փոքր էր ձեզ այդք

եան Մխիթարեանց ընդ Քօլլեճեանս, եւ սակայն այս ո՛չ {հայի} առ խնդիր ինչ եւ կամ հետեւողութիւն հեղինակի յԱստու

ն իւր 'ի բաց առեալ զնիւթս գայթ 'ի գայթ բանից, որ {հայի} 'ի ջատագովութիւն Հայոց։ Արդ այսու յայտարարու

ու պատասխանի " իմացիր եւ զայդ զոր ասես, այս գիրք {հայի} 'ի ջատագովութիւն ճշմարտութեան եկեղեցւոյն Հայոց,

եցւոյն Հայոց, ըստ որում է եկեղեցի. իսկ այն գիրք {հայի} 'ի վանումն մոլորեցուցչաց Հայոց եւ այլն"։ Այսչափ

գլուխ եկեղեցւոյն Քրիստոսի. ապա թէ ոչ, կատարածն {հայի} 'ի յատակս դըժոխոց։ Այո՛, ձեռն սրբութեանդ, որոյ

ո՛ղ ապրի՛ հրապարակախօսութիւնը: Ինձ, որպէս {Հայի}, ցաւելի է տեսանել որեւէ արատ կամ ապականութիւն մե

ւրքի հոտ է գալիս. օրինակ՝ Չալ։ Ճլպինդը անշուշտ {հայի} բառ է, բայց թէ ճլ-ը ինչ բառի կտոր է, որ կպել է

աբանութեան, քան թէ եաքըշի օլը, որ ձախողակի ամեն {հայի} յատնի է թէ՛ ուղիղ, թէ՛ սխալ հասկացողութեամբ։

պառաւը ", - ասում է հեղինակը (եր. 116): {Հայի} պատիւը, որեւէ կերպով, եթէ ոչ բոլորովին փրկելու

նք մի քանի բան հանդէս հանել, խորհուրդ տալով ամեն {հայի}, որ առնու այդ գիրքը եւ ինքը կարդայ, որովհետեւ ա

ն եւ հոգեբանական պատճառը, որ թուրքը համ է առնում {հայի} վհատ ու աղիողորմ խաղերից, տաղերից, ինչպէս եւ հա

կամ այն բանում այսօր միեւնոյն ձեւն ենք տեսնում եւ {հայի} եւ թուրքի մէջ, դորանից խրտնելով, թէ վայ, թուրք

շարել եւ կապակցել, թէեւ նոր հոլովներով, այժմեան {հայի} խօսքը: Բայց ժողովուրդի անկաջին ծանր է եւ անբնակա

զգը: Իմ Գրիգորը մենծանայ, Դուշմանի աչքը հանա. {Հայի} ազգին օգնելով, Փառք ու պատուի տիրանայ:

նա է հոգում մեզ համար, իսկ հին լեզուն հիմիկուայ {հայի} համար դարձել է Փարիզեան տարազահնարի շորը, արջայի

կամ Եղիշէի ոճով ու լեզուով։ Յայտնի է, թէ ներկայ {Հայի} համար անհնար է այս, որովհետեւ նա չգիտէ այն ձեւ ո

ափարքը պէտքերի հետ միասին կորած են եւ չկան ներկայ {Հայի} համար, բայց եւ նոր լեզուն ունի իր կենդանի եւ շար

նս ազգի, զի ամենեցուն, որ յազգին են աչք՝ ի Ձեզ {հային}, իբրեւ ի պաշտպան տառապեալ որդւոց Հայկայ, ընդ բա

եւ զանխորհուրդ խնդիրս յարուցանեն, որք ակն յայտնի {հային} ի պաշտպանութիւն Այվազովսքւոյ, այնինչ Սինօդն հերի

ադրութեան: Ամենայն մկրտեալ առն ու զհոգին եւ յայս {հային} աղօթք ի մկրտութեան, որով աղաչի Հոգին գալ իջանել

խօսենք, երբ հրապարակում Պարսիկը առակ արել է {Հային}. " Եթէ Ասորու նման աշխարհում Չկայ մի վ

լ զհետին չքաւորութիւն հին մատենագրութեանն, որովք {հային} ի գիտութեանցն հանդէս, գիտութեանցն ասեմ, որով լո

ն պայմանների տակ ինքնուրոյնաբար կերպարանուել է եւ {հայինը} ` այդ մասին թող որչափ կամին լինին շատ կամ քիչ հաւ

ագրին, նորա ցաւին եւ ուրախութեան, եւ որոնք բացի {հայից} ուրիշ անուն չունէին այսօր, այդ տոհմական հայերը,

ը) ստիպուած է հեղինակութեան հրամանից: " Որ {հայիցի} ի կին մարդ, առի ցանկանալոյ նմա, անդէն շնացաւ ըն

տրած երեքով, Այլ յաւիտեան չենք տեսնիլ {Հայլին} իւրեան ֆոկուսով: ՕՏԱՐԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԻ ՎՐԱՅ.

ազատենք։ Ապա թէ խօսենք։ ՅԻՇԵՆՔ {Հայկ} ու Տիգրանին յիշենք միշտ, եղբարք, Թափենք ն

իմ պէսը կուրծքին ե՞րբ սեղմեց... Է՛լ {Հայկ}, Տիգրանին յիշենք մենք, եղբարք, Նորոգենք ն

քով կաղում-կակազում է, դրախտի լեզո՞ւն է խօսում, {հայկաբա՞ն} է միթէ։ Կամ նա, որ չափածոյ է գրում, բանաստե՞ղծ

որ կաղակրկին կակազէ, լիցի՛ ի բարբառ գրգարանին, {հայկաբա՞ն} իցէ, կամ որ չափաւն՝ քերթո՞ղ. " Եւ Սաւո՞ւղ ի մա

է լեզուի խորհուրդը։ " Հիւսիսափայլը " չափից դուրս {հայկաբան} էր, մանաւանդ՝ 1862ին։ Այդ աստիճանը տանելի չէ ժ

ւ կը փառաւորուի մեր անունը, կ'ասեն՝ սա՛ երեւելի {հայկաբան} է... Չեմ խղճահարւում այս խօսքերը ասելու ժամա

րդերի համար։ Թող ինքը՝ Մխիթարը, չլինէր գեղեցիկ {հայկաբան}, թող գրէր նա աւերուած ու խանգարուած ոճով, այնու

անն ենք խնդրում, որ ոչ մէկը չկարծի, թէ մենք մեզ {հայկաբանի} կամ բանաստեղծի տեղ ենք դնում. քա՜ւ լիցի: Դուզնա

հեղինակներին, թէ պիտոյ էր, հրաժարուելով հնախօս {հայկաբանի} ունայն փառասիրութենից, աշխատել կենդանի ժողովրդի

հեղինակիս օտար է բոլորովին ի հայախօսութեանց այլոց {հայկաբանից}, ոճ գրությանն ստրկացեալ յունական բաղդասութեան:

հին հայախօսութենէ, չունելով զհարթութիւն առաջնոյ {հայկաբանից} ՝ նշմարին եւ հետք այժմեան նոր հայախօսութեան:

ր դառնում!! Հին եւ նոր լեզուի ընդդէմ մեր սքանչելի {հայկաբանների} անխտիր գործ դրած բառերը եւ ոճերը, երբ մենք գործ

վարդապետ Ասկերեան"։ Մէջ բերելով այս աղաւաղ {հայկաբանութեամբ} գրած նամակը, նամակը, որ գրուած էր Մխիթարեանց թշ

ել: Եւ թէ կարող է գտնել մի ճանապարհ, որ եւ բուն {հայկաբանութեամբ} խոսէր եւ ազգի մեծագոյն մասին հասկանալի, խօսք ենք

Այնտեղ որքան կամիս կարելի է գտանել ոճերի սխալ, {հայկաբանութեան} սխալ, բառերի գործադրութեան սխալ եւ, վերջապէս,

տ բաներ, չգիտենք մինչեւ անգամ, թէ ինչպէս էր մեր {հայկաբանութեան} ձեւ ու ոճը Քրիստոնէութենից յառաջ, որովհետեւ Քրիս

մ ենք, որ բնաւ չենք ցանկանում այն տեսակ սքանչելի {հայկաբանութեան}, որի մի քանի օրինակը ցոյց տուինք, որովհետեւ ճշմ

յց տուինք, որովհետեւ ճշմարիտը խօսելով, մենք այդ {հայկաբանութեան} վրայ նայում ենք, ինչ էք կարծում, ոչ աւելի եւ ոչ

Մի՞թէ իրաւունք պիտի ունենայ բարկանալ մեր վերայ {հայկաբանութեան} ուսուցչապետը, եթէ այսպէս հասկանանք. " Քեզ-Տեառն

էին թէ յաղագս ազգային նմանողութեան եւ ծիսից եւ թէ {հայկաբանութեան}, ընդդէմ դնէր եւ ոչ թոյլ տայր ասելով, դեռեւս չէր

եւ թէ նորախօսութեամբ կործանի հոյակապ շինուած հին {հայկաբանութեան}: Զարմանք այս են զի պատուելի հեղինակքդ այդոքիկ ցա

օսութեան չէ՛ր եւ չէ իսկ յաղարտ վարել զհիմունս հին {հայկաբանութեան}, քանզի եթէ յայս կէտ ուղղեալ էր զիւր ընթացս, որ

լ՝ [Յովհաննէս քահանայ Միրզոյեան վանեցի, դասատու {հայկաբանութեան} ի Զմիւռնիա, ի մերումս] 19-երորդ դարու [ելանէ] ի

Ոգի հեղինակիս զուարթ, պայծառ եւ հեզ, գրուածքն ի {հայկաբանութեան} մասին անզուգական, եւ ինչ ո՛չ մեղանչեմք եւ ո՛չ ըս

րութեան հելլենականին, եւ առաւել եւս՝ ականաւոր ի {հայկաբանութեան} մասին, մինչեւ բազմաց ի կարծիս լինիլ, թէ սորա է

ք Խորենացի եւ այլն. այլ գտան եւ այնպիսիք՝ որք ի {հայկաբանութեան} մասին բազմօք յետնեալ են յարդեան հեղինակաց, որպիս

վեհեր եւ գրուածք սորա ամենայնիւ ճշգրտապատումք, ի {հայկաբանութեանն} մասին համարի ընդ առաջինսն, թէպէտ ի տեղիս տեղիս ց

րուի հնի ազդեցութեան ստրկացնելով, այն ժամանակ էլ {հայկաբանութիւն} չմնալ, այլ սոսկ տաճկաբանութիւն եւ այլն եւ այլն "

ւթենից յառաջ, որովհետեւ Քրիստոնէական ժամանակների {հայկաբանութիւնը} ստրկացած է յունականին ոչ բառացի, այլ տառացի մտքո

թերութիւնք։ Մեր ընդդիմախօսքը իրենց վայր ի վերոյ {հայկաբանութիւնը}, որի մէջ ոչ համակարգութիւն կայ եւ ոչ ոճ, գործ ե

լ այն խնդրի վերայ, թէ ինչպէ՛ս էր նախնի Հայկազանց {հայկաբանութիւնը}, կարելի՞ է, որ թոյլ տար հիմնուած եկեղեցիների մէ

արտաքին եւ բանաւոր պատճառ, որպէս այն թէ, զի մի {հայկաբանութիւնն} խանգարեսցի, զի մի լեզուագիտութեամբ բարեկամս ստաս

անխեմք աղաչել, զի մի՛ ոք համարեսցի եթէ եւ մեք առ {հայկաբանս} կամ առ քերթօղս զանձինս գրիցեմք. քաւ լիցի մեզ: Դ

ուսի средство եւ Տաճիկի վաքըթ բառերը մեր սքանչելի {հայկաբանքը} ընդհանրապէս եւ սովորաբար միջոց էին թարգմանում հին

ակը կ'երթար, ինչպէս եւ ասում է Եբրայական բնագիրը։ {Հայկազ}. բառարանն էլ, "հնոց" բառի տակը, ճարը կտրուած, յիշ

ւնս, ի մասին ազգային հրիտակաց թողելոց ի բարեպաշտ {հայկազանց} յանձն առնուլ Ձեր կատարել զմնացուածս այսր գործոյ

եցան, քրտնեցան եւ դեկտեմբերի 14-ի երեկոյին խուռն {հայկազանց} ներկայութեամբ առաջին անգամ բացին ազգի առաջեւ ապոլ

ղ էին ծագել այն խնդրի վերայ, թէ ինչպէ՛ս էր նախնի {Հայկազանց} հայկաբանութիւնը, կարելի՞ է, որ թոյլ տար հիմնուա

րով եւ այս աւանդէր նոցա զնշխարս հնութեանց առաջնոց {Հայկազանց}: Ո՞ր անձն բանական ի միտ առեալ իմաստնապէս զգրուած

այ եւ թէ ընդունելի լիցի ցվախճան իշխանութեան նախնի {Հայկազանց}, իսկ զկնի այսորիկ հնախօսութիւնս սեպհականեցաւ քրմ

ին. չի՛ք տեղի երկբայութեան, թէ կրօնական ուսումն {հայկազանց} հիմնեալ հաստատիւր յայնժամ ո՛չ ի վերայ բանից եւ քա

անդել յետնոցս զպատմութիւն ազգիս՝ սկսեալ յառաջնոց {Հայկազանց} մինչեւ ցաւուրս իւր, զոր արար ի խնդրոյ Սահակայ Բա

արի հարկաւոր զնշխարս աւանդութեանց, զգործոց նախնի {Հայկազանց} ի հանդէս դնել առաջի նոր հայոյն, որպէս պահանջէին

ափանաբար լինին ժողովրդեան հասկանալ զլեզու առաջնոց {Հայկազանց}: Եւ գտցէ՞ արդեօք թշուառութիւն ինչ, վնաս որ եւ ի

ց լեալ կարծեն ի նախնումն, երեւի ի ժամանակս նախնի {Հայկազանց}, այլ այս՝ կարծիք է եւ եթ, մանաւանդ յառաջ ի հնա

թէ վերջինն լինելոց է այս ի մէնջ ի լեզու ` առաջնոց {Հայկազանց}, այլ որ ինչ այսուհետեւ նոր եւ հասկանալի ժողովրդե

ազգանունս իսկոյն հարց արաւ. Եւ երբ ճանաչեց {հայկազեանց} սերունդ, Իւր սուրբ բերանը կրկին բաց արաւ.

ԸՆԿԵՐՈՒԹԵԱՆԸ 1861, սեպտեմբերի 21, ԱՌ ՄԵԾԱՐԻ {ՀԱՅԿԱԶՆ} ԱՐԳՈՅ ՊԱՐՈՆ ԱԲԳԱՐ ԵՒ ԱՌ ՊԱՏՈՒԵԼԻ ԸՆԿԵՐ[ՈՒԹԻՒՆ]Ս

աղարկութիւնք: Այս բանը պատահեցաւ Յունուարի 27-ին {Հայկազն} Միքայէլ Յարութիւնեան Ստեփանեանց մեծարգոյ պարոնի տ

ւ զանազան նշանաց զանազան կայսրութեանց ասպետի {Հայկազն} Միքայել Նալբանդեանց Սրբոյ աջոյն համբոյր շատ

եւս չոքեց։ " Հայր իմ հարազատ ծերունի {հայկազն}. Խիղճ իմ ստիպեց, որ ուղիղն ու պարզն Յ

ան կրթութիւնը ստացաւ նա Երեւան քաղաքում, երեւելի {Հայկազն} Խաչատուր Աբովեանի ձեռքով, որ, 1835 թուականին վե

լ մեր առ ի սրտէ անկեղծ շնորհակալութիւնը ազնուական {հայկազն}, Պ. Մկրտիչ Սարգիսեան Սանասարեանցին։ Այս պատուե

մի բան քարշում էր եւ պահում էր մեզ այնտեղ, յետոյ {Հայկազն} բժիշկ Սարաջեանը հրաւիրեց մեզ ի միասին իւր տուն,

ում ասած է, Գլխարկեալք, պատատեալ երեսօք, եւ այլն։ {Հայկազնեան} բառարանը "գլխարկեալ" հասկանում է ոչ "գլուխը ծածկա

կ չկար։ Բայց, աբեղայից ինչ հարցնես լօգիկա։ Սակայն {Հայկազնեան} բառարանը պարտական էր անունով յիշել հնոցը պոռնկանո

արեանցին։ Այս պատուելի եւ ազնիւ հոգով, մարդասէր {Հայկազնը} տեղեկանալով, որ հանգուցեալը, բացի յուր վարքից ո

վ ընդունել զյարգութիւն իւր առ Ձեզ, Մեծապատիւ {հայկազնուհի}, մնայ նովին յարգանօք խոնարհ ծառայ Կանդիդատ Սանկ

՚ի քոյդ գլուխ դաբնիդեայ, Պսակեսցեն զանուն քաջաց {հայկածընին} զաւակաց, Թէ ո՛չ Լեւոն զսըգոյդ քուրձ մերկեաց սրով

թող Մեր մէջ միշտ մընայ։ Անբաղդ {Հայկածին} Քաջերն յանձնեցին Ասել խօսքերս Ասկճ

մէ, յորում կարգեցեալ էի ի Ձէնչ դարձեալ՝ դասատու {հայկական} դպրութեան ի ստորին դասատունս: Այո՛ ստացայ ի կառա

ք եղած են աշխարհի երեսին կամ թե կան այժմուս: {Հայկական} լեզուն եւս իբրեւ մարդկային լեզու ամենեւին բաց առն

ս եւ պարոն Նազարյանցն ցանկանում էինք դուրս տալ մի {հայկական} օրագիր, աշխարհաբառ լեզվով, հասարակին հասկանալի

ույլտվություն լինի տերությունից տպել ամենայն ամիս {հայկական} օրագիր Ռուսաստանի հայերի համար: Այս խորհրդով պ.

նել փոքր ինչ դպրության հետ, նյութ եւ սնունդ դնել {հայկական} չոր ու ցամաք դպրության մեջ, եւ, ինչպես մի կողմի

, շարժողություն է ցույց տալիս յուր մեջ: Իսկ եթե {հայկական} տպագրությունը ո՛ր աստիճանի մաքրության հասցուցինք

իմ կողմից, որոնց կուրծքի մեջ զարկում է ստուգապես {հայկական} սիրտ. կեղեւով հայ չմարդերից " հրաժարելով հրաժարի

նը, հավանաբար երբեւէ մենք այդ մասին խոսել ենք եւ {հայկական} տորոնի լատինական անունը չենք գտել, համենայն դեպս

հետաձգել, մինչեւ ժողովրդական գործերի վերաբերյալ {հայկական} սահմանադրության (ստատուտ) վերջնական հաստատումը

ուղայի կամ Պարսկաստանի գավառների կամ թե Աստրախանի {հայկական} խոսակցական լեզվի, որովհետեւ հայերը Ալեքսեյ Միխայ

մար, հետաքրքրությունը բավարարելու համար, թերեւս {հայկական} առեւտրի պատմության համար: Մեր արխիվը ` ապրող սեր

նորան աւելի մեծ ասպարէզ կատարել աշխարհի երեսին, {հայկական} լուսաւորութեան մէջ, քան թէ բնութիւնը կարողութիւն

՝ ձեր այդ ընթացքով ցոյց էք տալիս ձեր թուլութիւնը {Հայկական} դպրութեան մէջ: Խորենացին, վերադառնալով Ալեքսանդ

համար: Քաղաքի բնակիչքը բոլորը Հայք են՝ բուն {հայկական} ուղղափառ դաւանութեամբ, որոնց մէջ գտանւում է միայ

ա ձեւերը ընդունելը, մեծ ազդեցութիւն է ունեցել եւ {հայկական} լեզուի վերայ։ Նախիջեւանի լեզուն պատկանում է Տաճկ

Թուրքի ու Թաթարի էր եւ մնացած եօթանասունը՝ բուն {հայկական}, այժմ այդ եօթանասունից երեսունը կամ քառասունը փո

րիւր բառի մէջ հազիւ մնացել է երեսուն կամ քառասուն {հայկական} բառ: Ողբալի եւ արտասուելի բան, այն երիտասարդ մա

յերից, Տաճիկ վերջաւորութեններով կամ Թաթարի բառեր {հայկական} վերջաւորութեններով ծառայում են Նախիջեւանի ժողովրդ

րի նման փայլելու են մշտնջենաւոր ժամանակով՝ գալոց {հայկական} սերունդի աչքի առաջեւ, նորա ժամանակակից պատմութեա

դադարելու չեն ներգործելուց, մինչեւ որ բարձրանայ {հայկական} մռայլոտ հորիզոնի վերայ լուսաւորութեան արեւը:

ինին ` խօսք, միւսին ` հարսն: 8) Այբբենարան {հայկական} լեզուի: Այս բոլոր գրեանքը, որոնցից շատերը դ

ղադրութեան: Բայց ես, չտեսանելով մի այդպիսի տուն {հայկական} անշէն անապատի մէջ, հարց արեցի Պ. Իսահակեանցին,

են նորա աւելի մեծ ասպարէզ կատարել աշխարհի երեսին {հայկական} լուսաւորութեան մէջ, քան թէ բնութիւնը կարողութիւն

ատորի բովանդակութիւնը - Բէգզադէի ազգաբանութիւնը - {Հայկական} թէատրոն Մոսկուայի մէջ - Սուրբ Մեսրոպի գերեզմանի ա

դարերով ահա հաւաքուելով եւ լեռնանալով, պատել էին {հայկական} բարոյականութեան հորիզոնը, այսօր " Հիւսիսափայլի "

. Ալադաթեանցի գործը, բաւական կենդանութիւն տուեց {հայկական} բնաւորութեններին: Շնորհակալութիւն դորա հեղինակին

ւթիւններ, մանաւանդ, ո՛չ մի տեղ այնպէս յարմար չէ {հայկական} թէատրոնի համար, որպէս Թիֆլիզը: " Թէատրոնին

թռթռում են ճրագի չորս կողմով, երբ սա երեւում էր {հայկական} թանձր խաւարով պատած խոնաւ գետնափորի մէջ... Ա

ի գիտութիւնը ոչ միայն մարդկային ընդհանուր, այլեւ {հայկական} լեզուի մէջ ` զարմանալու չես, իհարկէ, եթէ ասեմ,

ուն բաւական մօտ է միջին դարերի ` վերջերում գրուած {հայկական} գրքերին, երբ որ Հայոց լեզուն սկսանում էր ընկնել

օրերը: Ահա, եղբա՛յր, մի նոր երեւոյթ, բուն {հայկական}, ասիական եւ անմխիթար դպրութեան մէջ. ահա, այսպի

կել՝ " Հրեշտակն Հայաստանի " անունով: Փարիզի {հայկական} դպրոցի մասին ստացած լուրերս շատ անմխիթար են, եւ

ութիւն հասուցանել Էջմիածնից: Եւ ահա, Փարիզի {հայկական} դպրոցը կապուեցաւ Էջմիածնեան աթոռի հետ: Կարծո

հբէգ"։ Այո՛, ես պատահեցայ Փարիզում եւ {Հայկական} Մուրադեան վարժարանին, եւ նոցա մասին միտք ունիմ ա

զգային վարժարանք. մինը՝ Մուրադեան, իսկ միւսը՝ {Հայկական}: Առաջինը գտանւում է Մխիթարեան միաբանութեան իշխան

որդիք են հռովմէական դաւանութեան Հայերի, եւ բուն {հայկական} կամ աւետարանական Հայերի զաւակները տեղ չեն կարող գ

արուեստին հմտանալով, բաւական հարստացուցել է իւր {հայկական} տպարանը բազմատեսակ տառերով: Այդ տպարանի մէջ գործ

է, թէ մինչեւ ո՛ր աստիճան աշխատում է նա ծաղկեցնել {հայկական} գրատպութիւնը Եւրոպայի խորհրդաւոր մայրաքաղաքներից

այսչափ. փա՜ռք եւ պարծա՜նք մեզ՝ Հայերիս, նաեւ՝ {հայկական} ճիզուիթների հետ, որոնց պօլիտիկային ընդդէմ է ամեն

տ կերպարանքից եւ աղաչենք Ամենակալ Տէրը, որ մաքրէ {հայկական} մոլախոտեալ անդաստանը: Արդեօք առանց մեր կողմի

էին բուն ազգային դպրոցներ, որոնց մէջ պիտի լսուէր {հայկական} խօսքը, ուր Հայոց բառերով պիտի ներս մտանէին ազգի

ք է մեզ եւ շատ շնորհակալ կը լինինք, եթէ դուք ձեր {հայկական} իստակ կաթի հետ տաք ձեր զաւակներին նախ՝ մեր լեզու

Ահա, այս պատճառներից ստիպուած եւ ես իջանում եմ {հայկական} դպրութեան ասպարէզ, եւ ես կամիմ մի երկու քար դնել

ը հրատարակել էր՝ ցոյց տալու համար իւր գիտութիւնը {հայկական} լեզուի մէջ: Մի քանի բազմադէմ կամ, աւելի լաւ է ա

յսուհետեւ եւս նայողը չենք՝ կտրելով մեր ճանապարհը {հայկական} քարերի եւ փուշերի մէջ: Նախատինք համարելու է

նեխած շարաւի հետ, որ այսքան դարերով հաւաքուել է {հայկական} հիւանդ կազմուածքի մէջ: Մարդասէր վիրաբոյժը տեղիք

ւ Սուրբ Ներսէս Շնորհալին, որոնց անունը խնկւում է {հայկական} եկեղեցու մէջ, եւ որոնց գերեզմանի հողը համբուրելի

զգի եւ ազգային եկեղեցու անունով խնդրում ենք բոլոր {հայկական} օրագրերից եւ լրագրերից, բոլոր գրչաւոր եւ բանագէտ

յում են մի շարունակ հրատարակութեան վերայ, իջանել {հայկական} դպրութեան ասպարէզը եւ դորանով ոչ միայն լցուցանել

որի մէջ կանք մեք, վաղուց արդէն հարկադրել են մեզ {հայկական} դպրութեանը տալ այն ակնարկական ուղղութիւնը, որ եր

ԱՊԱՐՀ ԱՇԽԱՏԱՍԻՐԵՑ ՍԻՄԷՕՆ ՄԱՆԻԿԵԱՆ {ՀԱՅԿԱԿԱՆ} ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹԵԱՆ ՋԵՐՄ ՍԻՐՈՎ ՆՈՒԻՐՈԻՄ Է ՀԵՂԻՆԱԿԸ

բայց մեզ թւում է՝ միայն մի լոկ սովորութիւն, որ {հայկական} վաճառականք մշակ դարձան եւրոպացոց: Որեւիցէ ձ

կան վարագոյրը: Կեցցէ՛ երիտասարդութիւն: Եւ {հայկական} յառաջադիմութեան տարեգիրը ոսկեղէն տառերով պիտի աւա

ունդին թատրոնի սկզբնապատճառների անունները: {Հայկական} թատրոնի պատճառքը, շատ դժուարութենների տանելուց յ

չենք կարող սանձ դնել մեր ուրախութեան, տեսանելով {հայկական} դերասանք եւ ոչ միայն այսչափ, փա՛ռք եւ պարծանք եր

եան յառաջադէմ քայլափոխին, եւ ԴԵՐԱՍԱՆՈՒՀԻՔ: {Հայկական} թատրոնի պատմութիւնը չէ պիտոյ մոռանայ Արուսեակ եւ

է երեւիլ որեւիցէ եւրոպական քաղաքներում, յարմար է {հայկական} բեմին, ոչ ամենայն եւրոպական դարձուած հում հում թ

որպէս քաղաքակրթութեան յատկութիւնք, պատուաստուին {հայկական} ընտանիքի վերայ: Վերջին աստիճանի քնքուշ է թա

անդադար, ազատութի՛ւն: Կոմս ԷՄՄԱՆՈՒԷԼ {Հայկական} դպրութեան ասպարէզը իջանելուց յետոյ, քանի մի անգա

պատահեցաւ մեզ տեսանել հոյակապ, բայց այժմ ամայի, {հայկական} եկեղեցիք, իսկ հայ եւ ո՛չ մի հատ, ի՞նչ եղան, ո՞

անում հին ու նոր լեզուի ոգուն ընդդէմ, երբ մենք, {հայկական} ոգուն հաւատարիմ մնալով, նոյն բառերը թարգմանում է

անխտիր եւ ընդհանրապէս թարգմանւում էին հաղորդել, {հայկական} ոգուն ընդդէմ բաղդասելով, ինչպէս լուր հաղորդել,

վ քնելուց յետոյ ո՞րքան աշխատութիւն պիտի մեր Ազգին {Հայկական} խօսքը վերակենցաղելու, քանի՞ սիրտ ու ձեռք նոր հայ

նալով իրաց կարգի փոփոխութիւնը, ցանկանային մշակել {Հայկական} անշէն անապատը եւ անմահացուցանէին իւրեանց անունը մ

՛չ անձնախաբէութիւն։ Կնքելով իմ խօսակցութիւնը {հայկական} մատենագրութեան վերայ, արժան եմ համարում ծանօթութ

նության մասին: Դա " Հյուսիսափայլ " անունով, նոր {հայկական} լեզվով ամսագիրն է, որը Լազարյան ճեմարանի պարսկա-

անուր գծերով բնութագրել պրոֆեսոր Նազարյանցի՝ նոր {հայկական} ամսագրի ղեկավար ոգին: Ռուսերեն թարգմանությամբ ես

զարյանցը ցանկանում է որոշ իմաստով վերականգնել հին {հայկական} լեզուն ժամանակակից հայերեն ժողովրդական լեզվի մեջ

իկ հաղորդակցվի ժողովրդի հետ, ժամանակակից կենդանի {հայկական} լեզվի օրինաչափություններով: Պարսկական, արաբական

ու արտահայտությունները, որոնք աղավաղում են զուտ {հայկական} լեզուն, նրա մոտ կփոխարինվեն հին հայկական գանձարա

են զուտ հայկական լեզուն, նրա մոտ կփոխարինվեն հին {հայկական} գանձարանի ազգային բառերով: Հաստատուն կերպով

ղովրդի մեջ հանրամատչելի տեղեկություններ եւ մշակել {հայկական} կենդանի խոսքը։ Խոսելով հայերի հետ՝ լուսավորել ն

պարոն, համառոտակի ծանոթացնել ձեզ նախատեսվող նոր {հայկական} ամսագրի բովանդակությանը, հիմնվելով կառավարության

ու լավագույն զգացմունքները, ընտիր հատվածներ հին {հայկական}, ռուսական եւ եվրոպական գրականություններից: Այստ

մէջ, ուր խօսք է լինում բաւական երկար հին եւ նոր {հայկական} բարբառի վերայ, ասած ենք, " թէ շատ չէ անցանելու

. 1864 Արտաքին գործոց դեկտեմբեր 1 Բաժին {հայկական} Համար 86 Ամենահպատակ Տէր Ձեր, անզուգ

նէութեան ամենայն Հայոց, որպէս նաեւ առաջին օրօրոց {հայկական} ընդհանուր Քրիստոնէութեան, փոխել են նորա անունը,

Կաթողիկէ Էջմիածինը Ս. Լուսաւորչի հիմնած եւ շինած {հայկական} նախամեծար եկեղեցին։ Ի՜նչ ուրիշ եկեղեցի առաւել յա

այութիւնը, գրում է "նզովեալ լինել") (եր. 89) բնիկ {հայկական} ոճ չէ, այլ յունական լեզուի ուղղակի ազդեցութիւն, ը

լու էինք։ Փետրուարի 18-ին 1858. {Հայկական} եկեղեցու մէջ։

ի գործէ. նա չէ կարող ընդունել դորան, որպէս բուն {հայկական} ազգային երգ: - Ի՛նչ պատճառով: - Այն պատ

ց դուք եւս, ինչպէս ես, գիտէ՛ք, որ նորա եղանակը {հայկական} չէ: Անտարակոյս, նա ցանկացած էր լսել մի այնպիսի

լով շատ հայաբնակ տեղեր, շատ աշխատել եմ, որ բուն {հայկական} մի բան կարողանամ լսել, բայց այդ բանը մինչ այժմ է

ն այնուհետեւ այսպիսի մոլորութեան ամպերը պղտորուած {հայկական} հորիզոնից, աշխատում են ուսանել մի այնպիսի բան,

դարը պիտոյ է աւելի բաղդաւոր ժամանակներ պատրաստէր {Հայկական} դպրութեան համար. սորա միջոցին վերստին զարթնում է

. սորա միջոցին վերստին զարթնում է ոչ թէ միայն հին {հայկական} դպրութեան ուսումնասիրութիւնը, այլեւ ականաւոր մար

վերայ, այլ՝ Հայաստանից դուրս, օտար աշխարհում։ {Հայկական} դպրութեանը պիտոյ էր հիւր գնալ Իտալիա եւ օտարի հաց

։ Տասն եւ ութերորդ դարու գործակատարութիւնը՝ {Հայկական} դպրութիւնը վերակենցաղելու համար, կատարուեցաւ Մխի

Մխիթարը, որ ինչպէս երեւում է, դաւանող էր իւր {Հայկական} ազգային եկեղեցուն, իւր Լատինական հոգեւորների հետ

կան եզրակացութիւնը մեր ներկայի համար։ Մխիթարը եւ {Հայկական} ուսումը, չգտանելով ոտքի ու կայքի տեղ իւր հայրենա

մը ունէր ստուգապէս այն խորհուրդը, որ վերակենցաղէ {Հայկական} դպրութիւնը։ Բայց այս առաջարկութենով Մխիթարը չէր

տը, որ յառաջ հրաժարուել էր Մխիթարից, որպէս բուն {հայկական} վարդապետից, այժմ պաշտպանողական եւ բարեխօսական նա

ւր յաջորդը թղթերով ու երդումներով նզովէր իւր բուն {Հայկական} եկեղեցին եւ այդ ճանապարհով շահէր Պապի սիրտը, երբ

այլապէս կարողացած չէր, ոչ ով չունի իրաւունք։ Նա {Հայկական} դպրութեանը եւ լուսաւորութեանը զոհեց իւր հանգստութ

ծացել էր։ Այս բոլոր զոհաբերութիւնքը յանձն է առել {Հայկական} դպրութեան համար։Թ՛ղ նորա բամբասողքը առաւել լաւ գ

ամբ վարակուած կաթը ծծելով՝ կերպարանագործուել էին {հայկական} ջատագովքը պապականութեան։ Տեսանելով այս, որպէս մ

լով օտար դայեակի գրկից, վազէր դէպի իւր ծնող բուն {հայկական} եկեղեցին։ Բ. ՄԽԻԹԱՐԵԱՆՑ ԲԱՐՈՅԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ

գլուխը, ուր պիտոյ է քննուի նոցա գործունէութիւնը {Հայկական} լեզուի մէջ։ Գ. ՄԽԻԹԱՐԵԱՆՑ ՄԱՏԵՆԱԳՐԱԿԱՆ ԳՈ

ննենք Մխիթարեանց լոկ մատենագրական գործունէութիւնը {Հայկական} լեզուի հանդիսում, առանց գնահատելու այս գործունէո

կանը։ Այս գլխի մէջ պիտոյ է տեսանենք շարժողութիւն {Հայկական} մատենագրութեան մէջ։ Հայոց հնախօս, բայց բարձիթող

ւթեններով մեծապէս մշակագործեցին եւ ճոխացուցին հին {Հայկական} դպրութիւնը։ Թողունք, որ շատ բան եւս թարգմանուած

ոռանալ, որ եթէ Հայոց ազգի յոյսը մնացած լինէր մեր {հայկական} աբեղաների շնորհքին, մեր հին լեզուն մնացած կը լին

իւնը նոցա հետ, չէին կարող խոստանալ մի լաւ ապագայ {հայկական} գրատպութեանը։ Նախախնամութեան կամքն էր, որ Հայոց

ձւում է միաբանութիւնը։ Կէսը չկամի շահել իւր բուն {հայկական} կրօնը, ազգի սովորութիւնքը եւ աւանդութիւնքը, միւ

, նորա ապագայքը ծնանում են արդէն դիմակով, բայց՝ {հայկական} դիմակով։ Մխիթարի արտաքինը՝ պապականութիւնը, դառ

լ՝ երկու աղբիւրից։ Առաջին աղբիւրը՝ համարեա՛ թէ {հայկական} ՝ պապականութեամբ կեղծաւորուած, իսկ երկրորդը՝ բո

ով Մխիթարեան միաբանութեան միջից կամ միանալով բուն {Հայկական} եկեղեցու հետ եւ կամ վշտացած լինելով միաբանութենից

ՅԱՂԱԳՍ {ՀԱՅԿԱԿԱՆ} ՄԱՏԵՆԱԳՐՈՒԹԵԱՆ Ճ Ա Ռ " Այլ ինձ թուի, որպէս ա

ումեք [թուեսցի], եթէ ներեսցուք մեզ [մերոյս վասն {հայկական} դպրութեան ճառի] սկիզբն առնել [այսու բանիւք], թէ

լեալ եւ մաշեալ ի սղոց ժամանակին եւ զնշխարս անգամ [ {հայկական} ոգւոյ, յար եւ նման] անցանեն եւ դարք գոգցես ի չոր

մբ զմուտ նորոյ աշխարհին որոյ կենդանութեան՝ առաջի {Հայկական} մանկտւոյն: Եւ ո՞ւմ արդեօք [մրցանակ անվանելի յաղթ

լ] առ հարթութեան [հնախօս ոճոյն՝ գրելոյն: Զաւակն {հայկական} ո՛չ կարելով այլ եւս գնալ զճանապարհ մոլախոտեալ ի դ

ռ առաջնորդն՝ որ ուղղեաց զնա ի փրկարարն ուղի: {Հայկական} դպրութիւն ի կեանս հրաշագործեալ յունական հոգւով ի

գործութեամբ ժամանակին՝ կործանի միջաբեկ շինութիւն {հայկական} հնախօսութեան, որոյ զպատճառ անհաղորդ եւ քաղաքական

ց պատշաճօրէն հայացուցանելոյ, պատուաստեալ ի վերայ {հայկական} հոգւոյ, մնաց բազմութեանն միշտ օտար եւ միշտ անմատ

ան զի՞նչ. այդպիսի մատենագրութիւն ամենեւին խորթ ի {հայկական} ոգւոյ քանի՛ վնաս լուսաւորութեան մերայնոցն: Այդպի

ի գրականութիւն հռոմահայ, բայց ոչ բուն եւ հարազատ {հայկական]}: Եւ գրուածք նոցա որպէս աւանդեն նոքին իսկ պատմիչ

ոցին աշակերտաց եւ այլոց նոցա հետեւողաց դպրութիւնն {հայկական} ննջեր զթանձր քուն, մինչեւ ցՄխիթար Սեբաստացի, ո

մատենագրեցին [դժուարիմաց, այո՛ եւ ոչ իսկ հարազատ {հայկական} հոգով], մի՞թէ արժան իցէ հնաuիրացդ [հրաժարեալ՝ ի

ցն, առանց [շրջանկատն ուշադրութեան որ ինչ այժմուս {հայկական} ընկերութեան էին պիտոյք եւ ժամանակիս արդարացի պահա

իւռնիա, ի մերումս] 19-երորդ դարու [ելանէ] ի բեմ [ {հայկական]} խրթնաբանութեան իւրովքն] երկհատոր տաղաչափութեամբք

ցանել զպակասութիւնս, որոց տանի եւ համբերէ զաւակն {հայկական} ի միջի աղբերաց՝ ծարաւի գտանելով, որպէս ասաց ոմն

ց՝ թէ չիք առ հայս լուսաւորութիւն, եւ թէ մանկտին {հայկական} չէ հակամէտ յուսումնառութիւն, որպէս թէ իրաւունք ի

իւս գերեզման: Իմ է այդպիսի իրողութեանց եւ մերոյս {Հայկական} մանկտւոյ վիճակ ո՞րպիսի. ասասցէ՛ որ գոնեայ ժամ մի

ւնաց եւ Հռովմայեցւոց, որ զայն բան ունէին առ մերս {հայկական}, զոր բան տիւ առ գիշեր. եւ ոչինչ մխիթարեմք՝ քաջ

Ամենակալ Տեառնէ՝ եթէ հնասէրք հայոց՝ խնամ տարեալ {հայկական} մանկտւոյն, որ ի բերան առեալ զանուղ եւ զանծուծ ու

կենդանութեամբ ի կեանս վերակենցաղել զնիրհեալ հոգի {հայկական} մանկտւոյն, որ լինէր ապաքէն հրաժարելով ի քարուտն

հոգեղէն կերակրոց՝ որ ի նմա, եւ զքաղց սովալլուկ {հայկական} մանկտւոյ ի նորայն անշքացեալ աշխարհի, յառաջ խաղալ

եւ այսու զոհագործութեամբ, ախոյեան յարդարէ ընդդէմ {հայկական} մատենագրութեան զՄերուժանն Արծրունի, որ թագին ցան

ռն հարկանէ զլուսաւորութենէ Ազգին եւ ի խնդիր ելեալ {հայկական} նշանագրաց առ ի կենագործել զդպրութիւնն՝ գայ առ սո

դապետի իւրոյ Մեսրոպայ եւ սրբոյն Սահակայ, զգիւտոյ {հայկական} գրոց եւ զիւրոյ իսկ զանձն է զծանօթութիւն: Զայսու

օս, մականուանեալ " Գօշ ", մտանէ ի թիւ հեղինակաց {հայկական} դպրութեան իւրով բարոյական առակօք եւ համախմբութեամ

տակէս՝ հեղինակ քերականութեան եւ համառօտ բառարանի {հայկական} լեզուի: Յովհան Վանական, Վարդան Բարձրաբերդեցի,

հան Երզնկացի Պլուզ, որ մանաւանդ յայտնի է հանդիսի {հայկական} դպրութեան մեկնութեամբ քերականութեան, եւ աստղաբաշ

ստիպի ինքն կորուսանել զնուիրական, բարբառ, աւանդ {հայկական}: Եւ այսպէս տեղի տուեալ անիմաստութեան եւ տգիտութե

ի կապոյտ ալիս Ադրիտեան ծովու՝ զհաստահիմն կայարան {հայկական} հնախօսութեան, եւ իբրեւ ի լապտերէ իմեքէ լոյս տալ

նս էր նոյն իսկ ուսումնատեաց եւ ուսումնակալած բարք {հայկական} աբեղենին, ըստ որում [1 անընթ. ]։ Բայց] թէ այսպէ

րագիրք մեր նովին ընթանային կանոնօք, դնելով առաջի {Հայկական} ազգին մաքուր, որքան եւ որչափ կարելի էր ըստ տեղւո

նել եւ նովին ճանապարհ հարթել ընդ անշքացեալ անապատ {Հայկական} լուսաւորութեանն, թէպէտ մինչեւ այժմ ի մասնաւոր սա

տու հնոցն, յորոց սակի համարի եւ լեզուախօսութիւնն {Հայկական} չորրորդ կամ հինգերորդ դարուց: Այլ յաղագս ապագայ

յց ուշադիր եղեւ եւ լինել կամի, այս է՝ շինութիւն {հայկական} ուսումնարանաց վասն հայաբար աւանդելոյ ի նոսին զուu

մեկնաբանութիւն ուսուցչին, անհասկանալի էին մնալոց {հայկական} զաւակին, բայց խելացի հարք մեր դժուարութիւն ի վեր

ն Հռովմայ: Այսոքիկ ամենայն տխուր յիշատակարանք {հայկական} ողորմ տգիտութեան կսկծեցուցանէին զսիրտ մեր, այլ թ

նուազ փողոտեն զգառինս մակաղեալս ի վայրի հանգստեան {Հայկական} բուն եկեղեցւոյ, եթէ միայն լուրջ հովիւք, որոց պա

քասցի որչափ յագեցուցին զսովալլուկ Հռովմէական քաղց {Հայկական} արեամբ: Տեսցեն պատուելի հայրենակիցք մեր եւ մի յո

բազում ուրեք գթեալ ի սխալանս եւ ի յանցանս ընդդէմ {հայկական} լեզուախօսութեան կազմեալ յինքենէ զբառս եւ կամ հետե

քան զսահման զհամառօտաբանութիւն: Աւագ ուսուցիչ {Հայկական} դպրութեան՝ ի Տեարց Լազարեանց Ճեմարանի Մսեր Գրիգո

ութիւն ազգի մերոյ։ Անապատացեալ միանգամայն կյանքն {Հայկական} պէտս ունի շատ եւ շատ մշակութեանց լոյս առեալ առ հա

ակ յեւրոպէականացն փորձութենէ: Քարոզութիւն լոկ {Հայկական} լեզուի, հարկադրել զմանկունս սերտել զուղղականն,

իւն արտասուելի: Եթե ինքեանք վերապատուեալ վարժիչք {հայկական} դպրութեան որոց շնորհեալ է գէթ գիտութիւն լոկ հայկա

ասու լինելոյ ասասցին մաքուր խղճմտանօք, թէ զաւակն {Հայկական} ընդ բիւր հարուածովք ժամանակին կարէր արդեօք ուսանե

ար էր եւ այն միակ, որ կարէր կակղել զվայրենութիւն {Հայկական} բանականութեան, սերմանել յանկոխ անապատս զսերմն բա

ընթ. ] էին: Մինն ի նոցանէ վերամբարձեալ զինքն ըստ {Հայկական} առակին ի [կոկիւսոն] հայոց եւ ո՛չ առ երես նետեալ զ

նէացւոց յար եւ նման վասն ժողովրդեան մերոյ ինքեանք {հայկական} Սինէացիք: Ժողովուրդն մեր դատապարտելի է վասն անմի

ել եւ զուսումնարանս սեպՀականս ի կրթութիւն կարգեալ {հայկական} մանկտւոյն: Թող զայս զի բոլոր անձինք ի զանազան վի

ողջոյն, նոքա զառաջինն բացին զԱթենեան տաճար առաջի {հայկական} զաւակաց, այլ թէ հետեւանքն չիցեն ըստ նպատակի հիմն

ն մեծատունք հարստականք զթշուառ եւ զողորմ դրութիւն {հայկական} որդւոց, որք ի խնդիր աւուրն պարենի անբանացեալ չից

զորս կարէր գտանել ի գրականութեան Ռուսաց եւ ի Հին {հայկական} դպրութեան: Առ այսոսիկ անտեղի պատճառանս յիշեալ իմ

գրութեանս, եւ զկնի կամակոր ընդդիմութեան պատուելի {հայկական} իմաստնոց, հրամայեալ լիցի զաչս դարձուցանել ի ժողո

գեաց: Ոչինչ անտեղի համարեմք լուսափայլել առաջի {հայկական} հասարակութեան եւ զայլ ինչ վերաբերեալ առ լուսաւորո

ք յառաջ բերել եւ զայս զի առ ի լուսաւորել զմանկտին {հայկական} սեպհական լեզուախօսութեամբ, պէտք գոն հայկական նոր

տին հայկական սեպհական լեզուախօսութեամբ, պէտք գոն {հայկական} նորախօս մատենից, յորս աւանդեալ լիցին այն ամենայն

նս ի շինութիւն զաւակաց իւրեանց, ուրեմն եւ ամբողջ {հայկական} ազգի, զի ի զանունս թագչին մեծք, զորս չկարեմք տե

ախատինքի համար, գուցէ թէ, դեռ եւս իւր վերա կրէր {հայկական} աբեղայի անունը, եթէ հին խելքերի դրութիւնքը չխորտ

ա՛փ յառաջացել է ազգը. ես իմ կողմից, որպէս անդամ {հայկական} ազգի եւ եկեղեցու, ո՛չ միայն համաձայն եմ Մեղուի վ

ը ճաշակել: Պատասխանում էր արգոյ հեղինակը. " երբ {հայկական} սերունդքը անդադար կը մտածեն իւրեանց անցած ու դնաց

կ դէմքերի հետ, իւրացրել են իրաւունք ` խառնուելու {հայկական} բոլոր գործերին, վարելու այդ գործերն ուղղակի կամ

ն " եւ " դրութիւն " բառերից: Յետագայում առաջացած {հայկական} հարցի շնորհիւ, եւրոպական պարբերականները, Հայոց

ներքին գործերին, ոչնչացնելու Կանոնադրութիւնը եւ {հայկական} բոլոր գործերը ձգելու նախնական այն քաոսի մէջ, երբ

եւ միաժամանակ գործ դնել բոլոր միջոցները ` իբր թէ {հայկական} գործերը կարգի բերելու համար: Հետեւանքը եղաւ այն

անձնական հայեցողութեամբ կազմեն յատուկ յանձնաժողով {Հայկական} Կանոնադրութիւնը վերաքննելու համար: Ալի փաշայի աս

ճշմարիտ է, որ պ. Պռօշեանցի գերութեան ոգին բուն {հայկական} է եւ կատարելապէս ազատ այն եկամուտ ձեւերից, որ Ռո

բանաստեղծութեան վրայ եւ այնպիսի աշխատութեանը, որ {հայկական} հոգու բխուածք լինելով հայ ազգին էին վերաբերւում դ

: Թող կանխիկ ընդունի մեր սրտա՜նց շնորհակալութիւնը {հայկական} Գոգըլը, որին մաղթում ենք մի փայլուն գալոցք:

ամենայն խնամով արմատախիլ անել այդպիսիքը եւ մաքրել {հայկական} անդաստանը: Ահա մեր վերջին խօսքը: Պ. Պռոշե

դեօք չպիտի՞ դուրս եկած լինէր բնականութիւնից, եթէ {հայկական} կեանքի մէջ (ընդհանուր առքով) երեւեցնէր մեզ այնպ

Շատ քաղցր է գալիս մեր ականջին, երբ լսում ենք {հայկական} անբռնադատ խօսքը, երբ այդ ձայնը դուրս է գալիս ուղ

անել հինգ միլիոն ժողովրդի վրայից եւ նորա տեղ բուն {հայկական} տրամաբանութիւնը կամ բաղդասութիւնը դնել, որ այսօր

տաճկականին, ինձ ինչ փոյթ. կամ ինչ օգուտ իմ բուն {հայկական} ձեւերով կամ հայկական տրամաբանութեամբ խօսելուց, ե

փոյթ. կամ ինչ օգուտ իմ բուն հայկական ձեւերով կամ {հայկական} տրամաբանութեամբ խօսելուց, երբ լեզուն այն ձեւերի

, բայց ի՛նչ օգուտ. անցածը յետ կը գա՞յ։ Եթէ մնար {հայկական} անկախութիւնը, գուցէ հայկական լեզուի տրամաբանութի

կը գա՞յ։ Եթէ մնար հայկական անկախութիւնը, գուցէ {հայկական} լեզուի տրամաբանութիւնն էլ մնար անարատ ու այսօր իր

կերպարանքով բերել թողել ներկայ սերունդին, այդտեղ {հայկական} տրամաբանութիւնը կարելի՞ է պահանջել։ Ո՞ր խիղճն է

ում ես, խօսիր ինչպէս խօսել են քու նախնիքը, բուն {հայկական} տրամաբանութեամբ"։ Capeau bòs degoutent puriste

ոյ հրովարտակ առնէր ընդ ամեն այն սահմանս պետութեան {Հայկականաւ} վարել լեզուախօսութեամբ, այժմ ենթարկեալ յեղափոխու

, կպարսիկ եւ զայլ նմանապիսի բառս, եւ վարել զնոսա {հայկականաւ} եւ եթ լեզուախօսութեամբ: Իսկ հոգատարութիւն վասն ա

եւ [յո՛յժ մասնավոր խորհրդով]: Նոյն բան է եւ զհին {հայկականէն}: Բայց ի սէր Աստուծոյ հարցանեմք աստանօր թէ զի՞նչ

ի հրապարակ: Զգիտութիւն միոյ լեզուի եւ այն՝ լոկ {հայկականին} չէ՛ բնաւ պիտոյ անուանել գիտութիւն. ամենայն որ եւ

կական դպրութեան որոց շնորհեալ է գէթ գիտութիւն լոկ {հայկականին}, կարող էին ի համարի գոլ լուսաւորելոցն, եւ յայնժ

ացն [հնարագիտութեամբ տքնէր], ճգնէր ի նորոգութիւն {հայկականս} դպրութեան, ուշի ուշով միտ եդեալ ժամանակացն փոփոխ

ամենայն գրուածք հեղինակաց ծաղկելոց յոսկեղէն դարու {հայկականս} դպրութեան մերձենալի ամենայն հայոց, որ գիտէր գէթ

թռուցեալ փոխադրիցին ի դարն չորրորդ կամ հինգերորդ {հայկականս} դպրութեան, եւ այն՝ յայսպիսի [տառապեալ] որպիսութ

ան, եւ ասասցեն մաքուր խղճմ ըտանօք, թէ ո՞վ ոք [ի {հայկականս} ընկերութենէ] կարէ զայն առնուլ ի ձեռն եւ միթէ հրճո

րդապետ Կեչառացի, երգիչ եկեղեցական շարականաց։ {Հայկականս} դպրութիւն կենագործեալ յունական հոգւով, երբեմն եր

որում [1 անընթ. ]։ Բայց] թէ այսպէս եւ թէ այնպէս {հայկականս} դպրութիւն, աճիւնացեալ ի վեշտասաներորդ եւ եօթնեւտ

ք՝ ի Ձեզ հային, իբրեւ ի պաշտպան տառապեալ որդւոց {Հայկայ}, ընդ բաղդին հազարաւոր հարուածովք. դուք ընդ Ձեր

յ ըսելիքնիս եւ երանի՜ թէ կարենայինք օգտել: Մեք՝ {Հայկայ} զաւակներս, համոզուած եւ մտքերնիս հաստատած ենք,

ոնաւոր ժողովրդոց անհետ ըլլալուն պատճառը, դուք էք {Հայկայ} անմեղ զաւակներուն ետեւէն ու առջեւէն ընկնողը, որ

ցս այս լեզուաւ եթէ խօսէին, կային այնք ի ժամանակս {Հայկայ} եւ թէ ընդունելի լիցի ցվախճան իշխանութեան նախնի Հա

րմատական լեզու Հայոց, գուցէ եւ ընդաբոյս նախահարց {Հայկայ} բողբոջեալ յԱրարատեան աշխարհի՝ բաժանի յոստանիկ եւ

ելէն... Ձեզ ասեմ, ո՛վ համախոհք եւ գիշատիչքդ {Հայկեան} սեռին, անմեղաց արեան շոգին Աստուծոյ կենդանւոյն ա

ք, մի Արգոնեան եւ նաւորդք. Ոսկեծըղի լուսափետուր {հայկեան} զաւակք ՚ի քեզ յօդս Թեւապարեն ճախրեն ՚ի վեր լուսաւ

նց զկենդանագիր ժիր սերմանացանի ի բանական անդաստան {Հայկեան} մանկտւոյն: Առողջահայեաց հեղինակ զարդիս ի մէնջ

Հայոց մատենագրութեան: Բայց Հայոց տէրութիւնը {Հայկի} ձեռքով հիմնուեցաւ Քրիստոսից 2107 տարի յառաջ, ուր

ր տեղը: Մեք ամենքս մի ազգի որդիք ենք, մեր հայրը {Հայկն} է, եւ մեք բոլորս՝ մի գերդաստանի անդամ։ Ամօ՞թ չ

ն սկսում է ծուռ աչքով նայել ողորմելու վերայ: {Հայհոյանք}, թուք ու մուր եւ այլ անասելի եւ անխելք խօսքեր թա

ախոսություններում երեւան կգան զանազան ձեւեր եւ ես {հայհոյանքը} մի կողմ թողնելով եւ նրանց չպատասխանելով, կօգտվեմ

ելու համար ես շա՛տ աղտեղի եմ համարում։ Բայց նոցա {հայհոյանքի} խորհուրդը, մի փոքր առաջ յիշուած, դարձեալ նոցա ա

, որ գործել էր նորա ճառը, գրեցին ճառի պատասխանը {հայհոյանքի} եւ զրպարտութեան ձեւով, որ մինչեւ այժմ պահպանւում

ւրջ աշխատանք եւ մեր կոչերին պատասխանում էին միայն {հայհոյանքներով} եւ համատարած կշտամբանքներով քաղաքացիական լեզվի հա

ել է նորա համբերութիւնը ", պիտոյ էր տպագրութեամբ {հայհոյել} ։ Եթէ այդպիսի ծայրագոյն իմաստասիրութեան համար արծ

դիկ, որոնց կօշիկների խրացը արժանի չէր լուծանել, {հայհոյել} նաեւ հանդիսականքը եւ անդուռն բերանով եւ վասակեան

ես, նա խոստացաւ մինչեւ իւր կեանքի վերջին ժամերը {հայհոյել} քահանայապետի ոսկերքը: Արդէն պապի նոյնիսկ մահուան

։ Ի՞նչ ասել է, ճշմարտութիւն ապացուցանելու համար {հայհոյել} եւ նզովել. եթէ ունին նոքա իրաւունք, փաստ եւ պատ

մէջ, մի՞թէ այդ կրթուած եւ դաստիարակուած օրիորդքը {հայհոյելու} էին քո անունը, ո՞չ ապաքէն ամեն մինը նոցանից երախ

րդոց լեզուի վրայ, որ գրիչ էին առնում միմիայն մեզ {հայհոյելու} ։ Մենք նոյն այդ հայհոյութեանց մէջ, խեղճ հեղինակն

լ այդ տեսակ հեղինակներին, որոնք մինչեւ անգամ մեզ {հայհոյելու} համար կարօտ էին " Հիւսիսափայլի " լեզուին։ Մենք թ

: Մեք հաւաքւում ենք, որ սորան բամբասենք, նորան {հայհոյենք}, միւսին դաւ դնենք, սորա տունը քանդենք, միւսին

նայն թողցի մարդկան մեղք եւ հայհոյութիւնք որչափ եւ {հայհոյեսցեն}, բայց որ հայհոյեսցէ զՀոգին Սուրբ, ոչ ունիցի թող

ք եւ հայհոյութիւնք որչափ եւ հայհոյեսցեն, բայց որ {հայհոյեսցէ} զՀոգին Սուրբ, ոչ ունիցի թողութիւն յաւիտեան, այլ

ում մեր ախտերին, ինչպէս մի քանի գիշերադէմ մարդիկ {հայհոյեցին} մեզ, այլ սպասաւորում ենք ազգի օգտին։ Գուցէ մեղա

մէ՛ջ անգամ կարդում են, թէ " ո՛վ որ Հոգին Սո՛ւրբը {հայհոյէ}, նորա մեղքը չթողուի՛, ո՛չ այս եւ ո՛չ գալու աշխա

տարեցին զհաճոյս։ Եւ սոցա այսպէս նախատուիլը եւ {հայհոյուելով} հալածուիլը, ոչ թէ անցած ժամանակների պատմութեամբ

թ աշխատել է փարատել, իւր սրտի ցաւը խոշոր գեղջուկ {հայհոյութեամբ}: Ինչ որ մեզ է վերաբերւում, այդ հայհոյութիւնն

Ֆօքսը դրեց մի անգլիական Լօրդի, որ գրել էր նորան {հայհոյութեամբ} լցուած մի նամակ: " Sir, ձեր նամակը, այսինչ

եւ եկեղեցին - ուրեմն եւ ի նոցանէ բղխի Հոգին: Ո՜վ {հայհոյութեանս}: Զժամանակաւոր առաքումն Հոգւոյն յՈրդւոյ՝ ո՛չ ճան

էին առնում միմիայն մեզ հայհոյելու։ Մենք նոյն այդ {հայհոյութեանց} մէջ, խեղճ հեղինակներից գաղտնի, ներս մտած մեր ձե

, բայց Պ. Չերքեզեանցի գրուածի մէջ, բացի անամօթ {հայհոյութենից}, բան չգտանք, ուստի եւ հարկ եղաւ լռութեամբ մերժե

ք եւ հայհոյութիւնք թողցին մարդկան, բայց զՀոգւոյն {հայհոյութիւն} մի՛ թողցի։ Եւ որ ոք ասիցէ բան զորդւոյ մարդոյ՝ թ

, գլ. ԺԲ., համ. 10)։ Պաւղոսը Հոգւոյն Սրբոյ {հայհոյութիւն} է համարում, երբ մարդ, ճանաչելով ճշմարտութիւնը,

ի է համարում այս մեղքը, ապա ուրեմն Հոգւոյն Սրբոյ {հայհոյութիւն} է ճանաչում, որովհետեւ մնացած միւս բոլոր մեղքերը

ութիւնը, որ սառն աչքով նայեմ այդ բանի վերայ, եւ {հայհոյութիւն} չէ՞ր իմ կողմից Աստուծոյ շնորհին, որ տուել էր ինձ

քով կ'ապացուցանուի ճշմարտութիւնը, եթէ կայ, բայց {հայհոյութիւն}, գաւազան եւ բռնութիւն երբէք չեն կարող ապացուցանե

հայհոյութեամբ: Ինչ որ մեզ է վերաբերւում, այդ {հայհոյութիւնների} ընդդէմ, ուրիշ բան չունինք ասելու, բացի այն խօսք

§ 56. " Վասն այդորիկ ասեմ ձեզ. ամենայն մեղք եւ {հայհոյութիւնք} թողցին մարդկան, բայց զՀոգւոյն հայհոյութիւն մի՛ թ

Ամէն ասեմ ձեզ, զի ամենայն թողցի մարդկան մեղք եւ {հայհոյութիւնք} որչափ եւ հայհոյեսցեն, բայց որ հայհոյեսցէ զՀոգին

չի մէջ հակասութիւնք եւ մինչեւ անգամ աստուածընդդէմ {հայհոյութիւնք} գտնէ, երբ խօսք է լինում աստուծու աչքի, ձեռքի,

իւ պաշտպանեցինք եւ բացէիբաց մերժեցինք այն անարժան {հայհոյութիւնքը}, որ իրենց սքեմին եւ տպարանի մամուլներուն տակէն ե

ԺԴ. 1860 թ. Յունիս: Պ. Չերքեզեանցի {հայհոյութիւնքը}. - Պ. Խուդաբաշեանի գիրքը. - Պ. Բաբկէնեանցի նա

եանցի " Մեղուի " մէջ (համար 13) Պ. Չերքեզեանցի {հայհոյութիւնքը}, որ ամենայն առատութեամբ թափում էր " Հիւսիսափայլի

ով սեւ բամբասանքի գունդերը մեր վերայ յարձակուած: {Հայհոյութիւնքը}, որ բղխում են Հայ սրտերից եւ դուրս են երեւում Հա

հեղինակը: Հասարակութիւնը միաբերան մերժեց այդ {հայհոյութիւքը}, այլեւ հալածեց հեղինակի գլխից այն կախարդական լու

ացում էր մարդկային բանականութիւնը) բամբասուիլ եւ {հայհոյուիլ}, քան թէ Կրօնական ժողովի օրհնութիւնը վայելել Պ.

րիտիկայի եւ մի գործ քննելու տեղ, անդուռն բերանով {հայհոյում} էր այդ գործի հեղինակը: Եթէ նորա գրածը լինէր մի ա

գովեստներ: Մեծ ուրախութիւն է, որ այդպիսի մարդիկ {հայհոյում} են մեզ, եւ ներկայումս շատերը բացերեւ տեսանում են

սքերից յետոյ Մաշտոցը քաղկեդոնիտ էր ասողը պարզապէս {հայհոյում} է անկաշառ ճշմարտութեան սրբութիւնը։ Այսչափ։

տացնում են իւրեան, իսկ միւսը բարձր բարձր գոռալով {հայհոյում} էր նորան եւ ասում էր, որ եթէ չափը չճանաչէ, ոչ մ

ը խայտառակողներին ատելով ատում է, բամբասում է եւ {հայհոյում} է նորանց եւ... ինչ այլեւս կամիք, օրհնում է օտ

ց մահապարտ լինելու... Այժմ եւս կան մարդիկ, որ {հայհոյում} են մեր ցեղապետի յիշատակը, բայց այդ բոլորը զուր է

ս այս ու այն փիլիսոփայական համակարգութիւնքը: {Հայմը} Գ դասի մէջ ասում է, " Հրէական (մովսիսական) օրէ

իրաւունքը: Այսպէս էին այն Ժամանակ, - ասում է {Հայմը}, - Հեգելի հասկացողութիւնքը սիրու իսկութեան մասին

ւ մահի ծանրութեան տակ: Շատ գեղեցիկ նկատում է {Հայմը} Հեգելի թոյլ լարը. նա ասում է. " Կարելի է նորան

Հեգելը նմանում է հալիւցինացու մէջ ընկած Բոռքին: {Հայմը} այսպէս է խօսում այս հատուածի վրայ. " Այս հատուած

որպէս առաջադիմութիւն"։ Այս խօսքերում, պ. {Հայմը} մեծապէս սխալւում է, եւ դորա պատճառն է դարձեալ գե

ցը տուեցին, երբ գործ դրուեցան: Ստոյգ է, որ պ. {Հայմը} ինքն էլ զգում է այդ բանի գործական ամլութիւնը, ու

իրտ գրականութեան: " Բայց ", - շարունակում է {Հայմը}, որպէս թէ սթափուելով եւ հետեւեալ դրութեամբ իր առ

լսողի վրայ: " Հասկանալ է ", - շարունակում է {Հայմը}, - թէ ինչ խորհուրդ պիտի վերագրել Հեգելի սահմանադր

տականութեան մէջ"։ Ի վերջո՞յ, խոստովանեցաւ գոնէ {Հայմը}, թէեւ մի փոքր առաջ համաձայնում էր թէ անգլիական ս

ն փուլ իլեն դէիլ տըր: Տտես թէ ինչ է պատմում {Հայմը} Հեգելի բերնով, լսիր որ անկաճդ չար չլսէ: " Ա

եցնելու"։ " Աւելորդ ենք համարում, - ասում է {Հայմը}, - մերժել ինքնաբաւական եւ երկչոտ դիւանապետականութ

տասիրութիւնը: Հետեւեալ խօսքերով վերջացնում է {Հայմը} իր դասերը: " Նա մեռաւ իր գործունէութեան միջա

դութեան, որին հպատակուած էր մարդոց կամքը"։ {Հայմը} շարունակելով իր ստորագրութիւնը եւ նկարագրելով Հեգ

բանականութեան ձայնը: " Բայց, - ասում է նա ( {Հայմը} ), - կենդանի պատմութեան եւ նորա մէջ շրջան առնող ո

ԵՒ ՆՈՐԱ ԺԱՄԱՆԱԿԸ ԲԵՌԼԻՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՄԷՋ ԿԱՐԴԱՑԱԾ {ՀԱՅՄԻ} ԴԱՍԵՐԸ: ԹԱՐԳՄ. ՍՕԼԵԱՆԻԿՈՎԻ - Ս. Պ. Բ., 186

նչպէ՛ս է Հեգելի կարծիքը ազատութեան մասին: Ինչ որ {Հայմին} է վերաբերւում, նա ասես թէ մի սառնաթոյն է իր մարմ

նորա ընթացքը։ Կան բառեր կամ ձեւեր, որ Արարատեան {Հայն} է մշակել եւ կերպարանել, կան բառեր, որ Վանեցին է

զորդւոյ մարդոյ, թողցի նմա. բայց որ զՀոգին Սուրբ {հայոյիցէ}, մի թողցի նմա " (Ղուկ., գլ. ԺԲ., համ. 10

, զգործոց նախնի Հայկազանց ի հանդէս դնել առաջի նոր {հայոյն}, որպէս պահանջէին կարգք եւ օրէնք պատմաբանականք.

յսմ տարակոյս, եթէ զայս ամ ենայն պիտոյ էր տալ նոր {հայոյն} եւ նոր յոճ խօսից, հասկանալի առ հասարակ, վասն զի

մբողջ հինգ կամ վեց ամք առ ուսանելոյ զնա. ամենայն {Հայորդի} չեւ յարբունս հասեալ հասակի պարտաւորի զկենցաղականս

ւանի, կոչեն զնա վարժապետ: Ո՜վ յիմարութիւն ազգիս {Հայոց}. կանխաբանութիւն տեառն մերոյ աստ ի սմին գիւղաքաղա

զգործոց իւրեանց հատուսցէ: Կաթողիկոսն ամենայն {Հայոց} Ներսէս կարգեալ զայս լատին ուսուցիչ ամենայն հոգեւո

48, ի 7 ապրիլի ի Նախիջեւան 4. ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԻ {ՀԱՅՈՑ} ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Խնդրէ արձակեալ ի Նախիջե

ՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Խնդրէ արձակեալ ի Նախիջեւանայ {հայոց} հասարակութենէ յաղագս մտանելոյ ի հոգեւորական կոչու

արձակման վկայագիրս, զոր տուեալ է ինձ Նախիջեւանայ {հայոց} հասարակութիւն ի մասին մտանելոյ իմ ի հոգեւորական կ

ութեամբ խնդրեմ ի սմին խնդրոյ արձակեալ Նախիջեւանայ {Հայոց} հասարակութենէ: Որպէսզի ընկալեալ զայս խնդիր ի

ամի, խնդիրս այս պատկանի մատուցանել ի Նախիջեւանայ {հայոց} հոգեւոր կառավարութեան, զխնդիրս զայս շարադրեցի,

զարձակման վկայագիրս զոր տուեալ էր ինձ Նախիջեւանայ {հայոց} հասարակութիւնն յաղագս մտանելոյ ի հոգեւորական կոչո

Ձերդ բարձր սրբազնութիւն յայտնեալ էր լուսաւորչական {հայոց} սիւնհոդոսին Էջմիածնի, բայց այժմ ըստ բերման բաղդի

ոնարհաբար խնդրեմ առաջարկել զայսմանէ լուսաւորչական {Հայոց} Սիւնհոդոսին Էջմիածնի, զի արձակեսցէ զիս ի հոգեւոր

առջեւ չի կարդաք: 1850 7. ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԻ {ՀԱՅՈՑ} ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Ի ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԱՅ ՀԱՅՈՑ ՀՈԳԵՒՈ

ՋԵՒԱՆԻ ՀԱՅՈՑ ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Ի ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԱՅ {ՀԱՅՈՑ} ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՒԱՐՈՒԹԵԱՆՆ ի Միքայէլ դպրէ Նալպանտե

րտի 1850 ամի, եւ Նախիջեւան 8. ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԻ {ՀԱՅՈՑ} ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Ի ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԱՅ ՀԱՅՈՑ ՀՈԳԵՒՈ

ՋԵՒԱՆԻ ՀԱՅՈՑ ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Ի ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԱՅ {ՀԱՅՈՑ} ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆՆ Ի Միքայէլ դպրէ Նալպանտե

րին վեհափառութեան սրբազնագոյն կաթուղիկոսի ամենայն {Հայոց} տեառն Ներսիսի, որով բարեհաճեալ է նորին սրբութիւն

յեմբերի, ի լինել սրբազնագոյն կաթուղիկոսի ամենայն {Հայոց} ի Նախիջեւան, կարգեցաւ ի վերայ հոգեւորականաց ուսո

պիսի եւ իցէ նեղութեան, ցուցանել զինքեանս բարեկամ {Հայոց} ազգի, յորմէ անկեալն են, թերեւս եւ ուղղափառ Հայ

նմ բերելով զմկրտութիւն երկուորեակ զաւակաց իւրոց ի {Հայոց} եկեղեցւոջ ընդ ձեռն Մարտիրոս քահանային Թորոսեան,

էր միմիայն առ ի խաբել զպարզամիտսն ի հասարակութեան {հայոց} Նախիջեւանայ եւ առագաստել զիւր կաթոլիկութին, զի մ

նյայտնի հակառակութիւն նորա ընդ ուղղափառ եկեղեցւոյ {Հայոց} եւ զանարգանս, որք ո՛չ մի անգամ վիժէին ի բերանոյ

ին ի վերայ ամենասուրբ անուան Առաքելական եկեղեցւոյ {Հայոց}, նոյնպէս եւ զապարդիւն նորին դաստիարակութիւն, որ

էր ինձ զգուշացուցանել զնա ի թշնամանելոյ զեկեղեցին {Հայոց} եւ նախատել, եւ արհամարհել զնորին աղանդ միանգամայ

պէս թէ գանգատեալ զնոյն Մկրտչէն կամ զհասարակութենէ {Հայոց} Նախիջեւանայ, որոց չունէի ինչ պէտս, որ եւ չգիտեմ

Նախիջեւան 15. ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՍԻՆՈԴԻՆ Ի ԼՈՒՍԱՒՈՐՉԵԱՆ {ՀԱՅՈՑ} ՍԻՆՈԴՆ ՍՐԲՈՅ ԷՋՄԻԱԾՆԻ Միքայէլ դպրի Նալբանդեանց

բազնութեան ծայրագոյն պատրիարք կաթուղիկոսի ամենայն {Հայոց} տեառն Ներսիսի յամի 1845 (թէպէտ յօրէ անտի մանկութ

: Խնդիրս այս պատկանի մատուցանել լուսաւորչական {հայոց} Սինօդին սրբոյ Էջմիածնի, ի 24 մայիսի 1853 ամի, ի

ԱԶԱՆՑՈՒԹՅԱՆ ՊԱՐՈՆ ՌԵԿՏՈՐԻՆ ` Լազարյան Ճեմարանի {հայոց} լեզվի կրտսեր ուսուցչի պաշտոնակատար Միքայել Նալբ

լու Լազարյան ճեմարանից ինձ տրված փաստաթուղթը: {Հայոց} լեզվի կրտսեր ուսուցչի պաշտոնակատար Միքայել Նալ

նավորինը ամբողջի մեջ փոխադարձ եւ իմանում ենք, որ {հայոց} հին դպրությունը եւս ունեցել է երգեր, ավանդությու

թեւերի վերա թռուցած կանցնեն: Չէ կարելի ասել, թե {հայոց} լեզուն չի ունեցել պատանեկություն կամ երիտասարդութ

ը որ կա, մի կերպով վերանա՝ այսինքն Մոսկվայի մեջ {հայոց} լեզվի ցենզոր չլինելը: Այս մասին խնդրի մեջ ասվ

մբ, արժանացել է 12-երորդ աստիճանին, գիտե ինչպես {հայոց}, նույնպես եւ այլ արեւելյան լեզուները եւ այժմ վար

որով ոչ թե միայն մեզ կպարտավորեիք, այլ եւ բոլոր {հայոց} ազգը, որ չունի ոչինչ լուսավորության հնար: Այ

որ դրան հաջորդելու է հիշյալ վեպի թարգմանությունը {հայոց} լեզվով: Հայոց լեզվի ուսուցիչ Միքայել Նալբա

ւ է հիշյալ վեպի թարգմանությունը հայոց լեզվով: {Հայոց} լեզվի ուսուցիչ Միքայել Նալբանդյանց Բնակվու

հավանություն չգտնել, ես հանել եմ բոլորովին: {Հայոց} լեզվի ուսուցիչ Միքայել Նալբանդյանց 1857

խավարից շատ վատ է, վասն որո թող յուրյանց պահեն: {Հայոց} ազգի մեջ կան այժմ մարդիկ, որ կարող էին հազար անգ

կալությունը, պատճառ, եթե այդ գիրքը պետք է երեւի {հայոց} ազգի մեջ եւ պիտի մի օրինավոր ընթերցանության գիրք

ւթյան, գրեցինք թե Այվազովսկին երեսփոխան չէ բոլոր {Հայոց} հոգեւորականության եւ թե կենտրոն հոգեւորականության

ի հոկտեմբերի տետրակի մեջ եւ այնուհետեւ բարյավ մնա {հայոց} ազգը: Գրիչս պիտի կոտրեմ եւ ձգեմ. մյուս անգամ հա

ոց ազգը: Գրիչս պիտի կոտրեմ եւ ձգեմ. մյուս անգամ {հայոց} ազգի անուն տված ժամանակները եւս պիտի սիրտս խառնվի

արտարութեամբ նաւապետեալ ազգային նաւուն: Սիրտք {Հայոց} լինելոց են ընդ Ձեզ, եւ զօրհանապազ աղօթք մեր ընդ

դ՝ Մնամ Վեհափառութեան Ձեր եւ համoրեն ազգիս {Հայոց} պատրաստական խոնարհ ծառայ Միքայէլ Նալբանդեանց

պես քաղաքի երեսփոխանք, պիտի երեւին թե Հնդկաստանի {հայոց} լուսավոր հասարակության եւ թե անգլիական մեծամեծներ

, ՏԵԱՌՆ ՄԱՏԹԷՈՍԻ ՍՐԲԱԶՆԱՍՈՒՐԲ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԱՄԵՆԱՅՆ {ՀԱՅՈՑ}, ԾԱՅՐԱԳՈՅՆ ՔԱՀԱՆԱՅԱՊԵՏԻ ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ ՄԱՅՐ ԱԹՈՌՈՅ ՍՐ

ոխանէ պատգամաւորաց ընտրելոց ՚ի բովանդակ ազգէն {Հայոց} որ ՚ի Նոր Նախիջեւան եւ ՚ի շրջակայ գիւղօրայս ն

վեհափառութիւնն սրբազնակատար կաթողիկոսն ամ[ենայն] {Հայոց} տէր Մատթէոս, հաճեցաւ այսօր հաստատել զթուղթ երեսփ

խանութեան իմ եւ արգոյ Աջեմեանցի, զտուեալն յազգէն {Հայոց} բնակելոց ի քաղաքիդ, յաղագս գնալոյ ՚ի Կալկաթա, ի

այս թուղթ երեսփոխանութեան տուեալ ի բովանդակ ազգէն {Հայոց}, բնակելոց ի Նոր Նախիջեւան քաղաքի, երեսփոխան ընտ

ստորագրելով այսպէս. " Մատթէոս կաթողիկոս ամենայն {Հայոց} "։ Ըստ այսմ եւ զպատճէն ազգային եզրակացութեան

ելով այսպէս. " Զայս եզրակացութիւն բովանդակ ազգին {Հայոց}, բնակելոց, ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին Հնդկական հ

ստորագրելով այսպես. " Մատթէոս կաթողիկոս ամենայն {Հայոց} "։ Յետ զայս ամ[ենայն] այսպէս հաստատելոյ եւ վա

րեսփոխանի պատգամաւորաց ընտրելոց ՚ի բովանդակ ազգէն {Հայոց}, սակայն վճիռն մնաց անորոշ եւ արձակեցաւ ժողովն եւ

ան տեառն Մատթէոսի աստուածարեալ կաթողիկոսի ամենայն {Հայոց} ի 14-էն այսր Հոկտեմբ. համարաւ 504, առ նորին պայ

տեալ մատուցանել զթուղթ վեհափառ հայրապետին ամենայն {Հայոց}, որպէս նա եւ զբնագիրն երեսփոխանական թղթոյ, նորի

ԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ, Յերեսփոխանէ ազգին {Հայոց} ՚ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին հնդկական հրիտակացն,

գրելոյ ՚ի Հնդկաստան, ճանաչել զիս երեսփոխան ազգին {Հայոց} ՚ի Նախիջեւան, ՚ի մասին հնդկական հրիտակացն: Վ

ն Բրուննովի, ճանաչէ զիս լիակատար երեսփոխան ազգին {հայոց} ՚ի Նախիջեւան, ՚ի մասին հնդկական հրիտակացն, եւ թ

ԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ, Յերեսփոխանէ ազգին {Հայոց} ՚ի Նոր-Նախիջեւան, ՚ի մասին հնդկական հրիտակացն

բոյ Էջմիածնի: Որպէս լիակատար երեսփոխան ազգին {Հայոց} ՚ի Նախիջեւան, զխնդրոյ հնդկական հրիտակացն, տեսան

ն, բռնադատիմ բողոքել առաջի Ձեր եւ բովանդակ ազգին {Հայոց} ի Նախիջեւան եւ հրաւիրել Ձեզ ի գործ դնել զպատշաճեա

Ր ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԱՒԱԳ ՔԱՀԱՆԱՅ ՍՈՒՐԲ ՆԱԶԱՐԷԹ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅՆ {ՀԱՅՈՑ} ՚Ի ԿԱԼԿԱԹԱ Լիակատար երեսփոխան բովանդակ ազգին հ

Ց ՚Ի ԿԱԼԿԱԹԱ Լիակատար երեսփոխան բովանդակ ազգին {հայոց} ՚ի Նոր Նախիջեւան ի մասին հնդկական ազգային

լ ի կարողութեան ՚ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամենայն {հայոց} ՚ի տէր Մատթէոսէ եւ ՚ի պետութեանցն Ռուսսիոյ եւ

եւ Անգլիոյ։ Ի գործոց յանձն եղելոց ինձ յազգէն {Հայոց} որ ի Նոր Նախիջեւան եւ ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամենայ

ր ի Նոր Նախիջեւան եւ ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամենայն {Հայոց} ՚ի տէր Մատթէոսէ, տեսանի, զի բաց ի հանգուցեալ Մա

ջինն գրէ առ Եփրեմ սրբազնակատար կաթողիկոսն ամենայն {հայոց}, Յարութիւն քահանայն Շմաւոնեան, ի Մադրասայ, յին

արքեպիսկոպոսն Ներսէս, որ յետոյ կաթողիկոս ամենայն {հայոց}, զնոյն իսկ զտեղեկութիւնս հասուցեալ սրբազանին՝ յ

ան տեառն Մատթէոսի սրբազնակատար կաթողիկոսի ամենայն {Հայոց} եւ զպատասխանատուութիւն իմ առաջի օրինացն Ռուսսիոյ

թիւն գործոյն, յաղագս յանդիման առնելոյ զայն ազգին {հայոց} ի Նոր Նախիջեւան եւ վեհափառ կաթողիկոսին ամենույն Հ

ց ի Նոր Նախիջեւան եւ վեհափառ կաթողիկոսին ամենույն {Հայոց}, յիւրում ժամանակի: Հաւաստի առնելով զարժանապա

նն այն, որպէս եւ կրպակք, գտանին մերձ յեկեղեցին {հայոց} ի " Չինի-բազար " ասացեալ փողոցի, որ գրեա՛ թէ առա

, Մնայ նովին յարգանօք լիակատար երեսփոխան ազգին {հայոց} ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին հնդկական հրիտակացն, հա

ատեալ ի կարողութեան ՚ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամենայն {Հայոց} ի [տէր Մատ]թէոսէ եւ ի պետութեանցն Ռուսսիոյ եւ Ան

ԱՌԷ ԷԼԻԱԶԻՆ Լիակատար երեսփոխան բովանդակ ազգին {հայոց} ՚ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին հրիտակացն ի Հնդիկս,

տատեալ ի կարողութեան ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամենայն {Հայոց} ի տէր Մատթէոսէ եւ ի Պետութեանցն Ռուսսիոյ եւ Անգլի

. ՊՈՂՈՍ ՊԱԼԻՆ Լիակատար երեսփոխան բովանդակ ազգին {Հայոց} Ի Նոր Նախիջեւան ՚Ի մասին Հնդկական հրիտակաց № 9

ւս փոքրիկ տունս բաց ի տանէն եղելոյ կից եկեղեցւոյն {հայոց}, այլ ՚ի տեղեկութեանց, որք հասանին ինձ բերանացի

Նախիջեւանայ, իսկ մնացեալն կիսի ի վերայ պանդուխտ {հայոց} եկելոց այսր եւ բանտարկելոցն ի փոքր ատենի, վասն պ

նեմ եւ զթարգմանութիւն պատճէնի եզրակացութեան ազգին {Հայոց} ՚ի Նախիջեւան, որով բողոքէ նա զանկանոն ներգործութ

գին եւ, որպէս երեսփոխան նորա եւ որպէս անդամ ազգի {Հայոց}, իրաւունս համարիմ ինձ բարձրաբարբառ բողոքել, թէ

№ 126 ԱՌ ԱՐԳՈՅ ԵԿԵՂԵՑՊԱՆ ՍՈՒՐԲ ՆԱԶԱՐԷԹ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅՆ {ՀԱՅՈՑ} ՚Ի ԿԱԼԿԱԹԱ Պ. ԿԱՐԱՊԵՏ Յ. ՎՐԹԱՆԷՍԵԱՆՑ Արգոյ պ

Պալի, յաղագս յանդիման առնելոյ զայն կառավարութեան {հայոց} ի Նոր Նախիջեւան: Զվարձս պ. Գէորգ Աւետի եւ պ

, ՏԵԱՌՆ ՄԱՏԹԷՈՍԻ ՍՐԲԱԶՆԱԿԱՏԱՐ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԱՄԵՆԱՅՆ {ՀԱՅՈՑ}, ԾԱՅՐԱԳՈՅՆ ՊԱՏՐԻԱՐՔԻ ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ՄԱՅՐ Ե

ի սրբակրօն աւագ քահանայէ սուրբ Նազարէթ եկեղեցւոյն {Հայոց} ի Կալկաթա, ՚ի տէր Յովհաննիսէ Խաչիկեան, իսկ երկր

լ կայ ՚ի ձեռս եկեղեցպանի սուրբ Նազարէթ եկեղեցւոյն {Հայոց} ի Կալկաթա, պատրաստի գումար դրամոց, պատկանեալ սր

ԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ Յերեսփոխանէ ազգին {Հայոց} բնակելոց ի Նախիջեւան, ՚ի մասին հնդկական հրիտակա

իքի համար էժան չէի նստեցնիլ պ. Պատկանյանին նրա՝ {հայոց} պատմության վերաբերյալ գրած հոդվածը: Ասենք, ավել

ր գաղափարքը ոչնչացնելու նպատակավ: Ինձ արգելված է {հայոց} լեզվով նամակներ գրել, պետք է գրեմ ռուսերեն, բաց

ԹԷՈՍԻ ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵԱԼ ՍՐԲԱԶՆԱԳՈՅՆ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԻ ԱՄԵՆԱՅՆ {ՀԱՅՈՑ}, ԾԱՅՐԱԳՈՅՆ ՊԱՏՐԻԱՐՔԻ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ԱԹՈՌՈՅ ՍՐԲՈՅ ԿԱԹ

սումնական լրագիր է, որով յոյս ունի նա լուսաւորել {Հայոց} ազգը: Այս տեղ չկարողացայ ես ծածկել իմ ծիծաղը

չէ լինելու, եթէ ոչ հարկադրելու ինձ, որ այժմեան {Հայոց} ազգի դրութիւնը հրատարակեմ բովանդակ աշխարհի մէջ Հա

րում եւ նորա կարծիքները սխալական, որոնց գլխաւորը {Հայոց} լեզուի մասին. Նազարեանցը ասել է, թէ հայոց լեզու

աւորը Հայոց լեզուի մասին. Նազարեանցը ասել է, թէ {հայոց} լեզուն յառաջանում է սանսկրիտեան լեզուի մի ճիւղից

Չամչեանը, Աւգերեանը եւ Ինճիճեանը ապացուցանում են {հայոց} լեզուի առաջնութիւնը եւ Ադամի լեզու լինելը: Նալբա

ը: Նալբանդեանցին խայտառակել է նորա համար, որ սա {Հայոց} մի քանի երեւելի ուսումնականներին սխօլաստիկ էր կոչ

Տէրութեան դատաստանի առաջեւ: Ինչ որ դու ասում ես {Հայոց} լեզուի համար, ես ամաչում եմ պատասխանել, ամաչում

ծում էին բոլորովին երեխայական սուտ պարծանքով, թէ {Հայոց} լեզուն Ադամի լեզուն է: Իսկ Նալբանդեանցը երբէք չէ

Նալբանդեանցը երբէք չէ մեղանչել սխոլաստիկ կոչելով {Հայոց} այն կիսագրագէտ մարդիկը, որ ինչպէս ինքը՝ " Մեղու

եւ կը տեսանես, որ նա ամենայն կերպով նուիրուած է {Հայոց} ազգի ճշմարիտ օգտին եւ դաստիարակութեանը: - Ես

. եւ այլն, եւ այլն: Այս կանոնքը, եթէ արմատանան {Հայոց} ազգի մէջ, կարող են գլխաւոր պատճառ դառնալ ազգի հա

... "։ Չենք հասկանում՝ Պ. Իսահակեանց, թէ {Հայոց} ազգը ո՞ր տեղում ունի գիտութեան եւ յառաջադիմութեան

իրելի՛ս, այդ վաճառականութիւն չէ, այդ ճանապարհով {Հայոց} ազգը երբէք յառաջանալու չէ վաճառականութեան մէջ, ե

է վաճառականութեան մէջ, եւ մեք դատապարտելու չէինք {Հայոց} ազգը, եթէ նա եւրոպական կերպով աղաւնեվաճառութեամբ

կատարել այդպիսի գործ։ Ես տեսանում եմ, որ դուք՝ {Հայոց} ազգի մի քանի այլ անդամների հետ միասին, ֆանատիկոս

իտութիւնը, եթէ կան այդպիսի մարդիկ ուրեւիցէ, այդ {Հայոց} ազգի շնորհքը չէ. մեզանից իւրաքանչիւր ոք, Գերման

, որ ինքներդ կը խոստովանէք այս ճշմարտութիւնը, թէ {Հայոց} մեծատունը կերակրի, հանդերձի, գինու, փառաւոր ապ

ապացոյց ձեր խօսքին՝ մէջ էք բերում Խորենացու ողբը {Հայոց} ազգի վերայ եւ ասում էք, թէ այդ չորս հազար տարուա

եւ այդ պաշտօնը՝ իւր պարծանքով հանդերձ, մնացած է {Հայոց} միակողմանի ուսումնականներին, որոնց թիւը բարձրացն

ղի համար է. ով ականջ ունի լսելու, թող լսէ, իսկ {Հայոց} ազգի համար շատ բաներ անցանում են որպէս " ձայն բար

լի մարդը: Նա, բացի այդ ողբից, նզովք եւս գրել է {Հայոց} կաթողիկոսների վերայ, որ աբեղաների ձեռքով ոչնչացո

ած Մոսկուա, 1853): Դուք կը տեսանէք այնտեղ, որ {Հայոց} աբեղայքը մինչեւ ի մահ հալածելուց յետոյ եւ մահից զ

Ծ ԿԱՅՍՐՈՒՀԻՆ բարեհաճել է ցուցանել Նոր Նախիջեւանու {Հայոց} ազգին զանազան առանձնաշնորհութիւնք: Շատերը Նախիջե

պէս բոլոր եկեղեցական կարգերը, եւ Արքիմանդրիտը եւ {Հայոց} քահանայքը պիտոյ է ստորադրուին միայնակ իշխանութեան

քահանայքը պիտոյ է ստորադրուին միայնակ իշխանութեան {Հայոց} Պատրիարգին, որ գտանւում է Արարատեան Պատրիարգական

Իրաւունքները եւ առանձնաշնորհութիւնքը Նախիջեւանի {Հայոց} հասարակութեան, ՄԵՐ Ամենասիրելի ծնողի՝ երանելի յ

ակուածքը, Գերագոյն ողորմութեամբ բոլոր Նախիջեւանի {Հայոց} հասարակութեան վերայ մշտնջենաւոր ժամանակով հաստատո

Նոր Ռուսսիական գաւառի Նախիջեւանի քաղաքի {Հայոց} հասարակութիւնը իւր Պատգամաւոր Կարապետ Սահակեանի ե

համար ՄԵՐ մշտական բարեհաճութիւնը դէպի Նախիջեւանի {Հայոց} հասարակութեան անյողդողդ հաւատարմութիւնը եւ ջերմեռ

է մեր ազգի տունը։ Դա այն մրրիկն է, որ ցրուել է {Հայոց} ազգը աշխարհի չորս կողմը: Այս ախտը մի անբարոյական

ւրոպական մեծավայել հոգեւոր սեղանը պատրաստ դրած ու {Հայոց} զաւակը, հոգեւոր սովից եւ քաղցից միանգամայն կիսամ

նդհանուր պատմութիւն, ընդհանուր աշխարհագրութիւն, {Հայոց} պատմութիւն, Ռուսաց պատմութիւն, հնախօսութիւն, օ

ր սիրտը... Այս պատճառով, ճշմարտութիւնը հնչում է {Հայոց} ազգի ականջին որպէս ձայն բարբառոյ յանապատի, որպէս

րութիւն: Ահա այդ մատենագրութեան մէջ վաստակում են {Հայոց} ազգի սուտ ազգասէրքը եւ միւս նոցա ընկերքը. փառք ե

ովրդական ընտիր լեզուով. 1) Հոգեղէն կերակուր {Հայոց} երեխաների համար: 2) Վարդապետարան կրօնի:

այլի " հինգերորդ ամսատետրակում. 1) Ցոյց տալ {Հայոց} ազգի գիտութեան եւ յառաջադիմութեան տունը... ցոյց

արոնների անուանքը, որ, անարգելով եւ անպատուելով {Հայոց} ազգը, վրդովել էին Պ. Իսահակեանցի հոգու խաղաղութ

լ. արդեօք աւելի օգտակար չէ՞ր Պ. Իսահակեանցին եւ {Հայոց} ազգին, եթէ առաջինը, թողնելով Ղզլարի մանկավարժու

ռով պարտականութիւն համարում ենք մեզ անփոյթ չլինել {Հայոց} ազգի յառաջադիմութեան եւ լուսաւորութեան մասին: Բա

սահակեանցին եւ ուրիշներին հասկացուցանել Խորենացու {Հայոց} պատմութիւնը, ըստ որում, ներկայումս Հայոց լուսաւ

ենացու Հայոց պատմութիւնը, ըստ որում, ներկայումս {Հայոց} լուսաւորութիւնը այն թշուառ դրութեան մէջ է, որ ազ

րկու տարի սորանից յառաջ ասիական Տաճկաստանի մէջ մի {Հայոց} եպիսկոպոս գերեզմանից փորել ու հանել է մի Հայ քրիս

ակեց Աւետարանական Հայերի համար, որ չէ ենթարկւում {Հայոց} առաջնորդի իշխանութեանը: Այս բանի մասին շատ խօսք

արելի է ասել, որ վատ չէր: Եղերերգութեան մէջ {Հայոց} զօրքը, Պարսից պատերազմից յետ դառնալով, երգեց գի

րերի ` վերջերում գրուած հայկական գրքերին, երբ որ {Հայոց} լեզուն սկսանում էր ընկնել այն մեծ քնի մէջ, որ պի

, որ շարել է միմեանց քամակից։ Մինը հարցանէ, թէ {Հայոց} պատմութեան ո՞ր խնդիրը պիտի պարզէր այդ բուրգերի մա

րը կամ ովի՛ն քանի պատարագ տրուելու յիշատակարանը: {Հայոց} պատմութեան թերութիւնքը գտանուել են նորա կեանքի մէ

ւմ է Սերովբէ Արքեպիսկոպոսը, որպէս թէ նա միայն էր {Հայոց} հոգեւորների մէջ, այսպէս ընթացող։ Ինքը՝ հեղինակ

եղինակի բառերը (տե՛ս երես 462). " Ուսումնարանն {Հայոց} ի նորոյ կառուցաւ աղիւսակերտ, եռայարկ եւ բազմասեն

ւրադը, նուիրած լինելով մի ժառանգութիւն ընդհանուր {Հայոց} ազգի զաւակների կրթութեան եւ դաստիարակութեան համար

ատուելի կառավարչի հետ, թէ կարո՞ղ էին արդեօք բուն {Հայոց} որդիքը մասնակից լինել Մուրադեան շնորհին, ինձ պատ

ջանալու անախորժութեններից, չընդունել այլեւս բուն {Հայոց} որդիքը: Մեր կարծիքով, եթէ մաքուր էր Մխիթարեանց

հի մէջ։ Նոքա պիտոյ է կամակար հրաւիրէին, որ բուն {Հայոց} կողմից գտանուի վարժարանի մէջ կրօնական դաստիարակ:

արակ: Նոքա չեն արել այս եւ չեն առնելու. ապա եթէ {Հայոց} ազգը յայտնէ իւր իրաւունքը՝ մասնակից լինելու կտակ

րական չքաւորութիւնը բարձրացած է մինչեւ ի կոկիւտոս {Հայոց}: Որեւիցէ անդաստիարակ ժողովուրդ միշտ անձնատուր է

անձնատուր է գտանւում միստիկականութեան։ Այսպէս եւ {Հայոց} ազգի մէջ, որքան մինչեւ այժմ յաջողել է մեզ քննել

ւրադեան վարժարանին: Այս արժանապատիւ անձը ծանօթ է {Հայոց} ազգին մանաւանդ Նահապետի անունով: Նորա " Աւագ եւ

ահապետի անունով: Նորա " Աւագ եւ Փոքր Մասիս ", " {Հայոց} աշխարհիկ ", " Պլպուլն Աւարայրի " տաղերգութիւնքը

էն լեզուաւ խօսելէն ետեւ, " Յետ բանիցս " ըսելով՝ {Հայոց} բերնին կղպանք մը կը դնէ, որ այս բանին վրայ օտար

րատարակէ եւ պոչը նեղի մտած ատենը, " ես Հռովէական {Հայոց} համար գրեցի " կ՚ըսէ: Հռովմէական Հայերը հռովմէակա

կէն ուրիշ ի՞նչ բանի արժան էր: Մխիթարեան համախոհը {Հայոց} վրայ ամեն չարիք կը դնէ, ու գրիչը Փարիզի Հայոց վր

հը Հայոց վրայ ամեն չարիք կը դնէ, ու գրիչը Փարիզի {Հայոց} վրայ կը դարձնէ եւ առակ չթողուր իրենց կանչելէն ետե

ւն եւ ի գործ դնելուն պատճառաւն է, որ մինչեւ հիմա {Հայոց} ազգը կանգուն կեցած աշխրքիս մէջ, գո՛նէ ընկճեալ ազ

ստ էին: Այսպիսի Հայրապետ մը, երբ որ իմացաւ, թէ {Հայոց} եկեղեցին ուրիշներէն կ՚արհամարհուի, լուսաւորչաց ա

ուրիշ բանի արժանաւորութիւն մը չունիք եղեր: {Հայոց} եկեղեցին Բաբկէնին ըրածը տարուէ տարի նորոգելէն շատ

Արգոյ վարդապետը ձեռք է զարկած մինչեւ այժմ չտպուած {Հայոց} հին հեղինակների գործերը իւր ծանօթաբանութեամբ եւ մ

ութիւն, իսկ ուր ստրկութիւն, այնտեղ չկայ կեանք: {Հայոց} ազգը առանց նորան եւս քաղաքականապէս մեռած է ներկայ

երիս, կը դատապարտէ: Մեք հրաւիրում ենք բոլոր {Հայոց} վաճառականքը ուշադրութեամբ կարդալ այս տողերը եւ ամ

Գուցէ մեղաւոր ենք նորանով, որ մեր աչքի առաջեւ են {Հայոց} ազգի համար սորանից հարիւր տարի յետոյ գալոց օրերը

խօսելով ազգի վերայ՝ միշտ մեր աչքի առաջեւ ունինք {Հայոց} հասարակ ժողովուրդը, եւ ազգ ասելով՝ չենք իմանում

ցներ, որոնց մէջ պիտի լսուէր հայկական խօսքը, ուր {Հայոց} բառերով պիտի ներս մտանէին ազգի զաւակների մէջ զանա

ւած պաճուճապատանքի վերայ: Հինգերորդ դարում, երբ {Հայոց} ընտիր որդիքը զոհ գնացին պարսկական վիշապին, նոցա

եւում է նորանից, որ տարին մի քանի անգամ գնում են {Հայոց} եկեղեցի եւ մինչեւ անգամ խոտովանութիւնը եւս կատարո

լով։ Այլ իրաւունք չենք համարում երես թեքել բոլոր {Հայոց} ազգի կին մարդերից, որոնցից դեռեւս յոյս ունինք,

չունին այն խորհուրդը, ինչպէս մտածում են ոմանք: {Հայոց} ազգը շատ տեղ գրել կարդալ չգիտէ, շատ տեղ կորած է

տաւորի ձեռքով պահանջել: Անտարակոյս, միմիայն {Հայոց} լեզու ուսանելը մի մեծ բան չէ, եւ դորանով դեռ ազգ

ն ու ճանապարհորդէին ամեն աշխարհ, ուր գտանւում էր {Հայոց} ազգ եւ այնտեղ ամենայն ճշդութեամբ արձանագրէին ոչ մ

լինելու չէր մեր ուսումնական ազգայիններին, մինչեւ {Հայոց} մոռացուած գեղերի եւ քաղաքների մէջ ներս մտանելը։

ձեռքս ընկաւ Էդմոն Շերթիէ Ֆրանսիացու գիրքը, ուր {Հայոց} թիւը բարձրանում է մինչեւ 3. 900. 000, որոնցից,

սկսում է բաբախել մի կենդանի սիրտ: Արդարեւ, {Հայոց} ազգը այնքան բարոյական եւ նիւթական դարաւոր աւերանք

մ ճիշդ չէր: Մինչեւ որ այս բաները եղած չէին, {Հայոց} ուսումնականի գրած պատմութիւնը նոյն բանը կը լինի,

րի Յաճախապատում գիրքը սկիզբն դնում է քրիստոնէական {Հայոց} մատենագրութեան: Բայց Հայոց տէրութիւնը Հայկի

ւմ է քրիստոնէական Հայոց մատենագրութեան: Բայց {Հայոց} տէրութիւնը Հայկի ձեռքով հիմնուեցաւ Քրիստոսից 2107

ուրեմն Լուսաւորչից 470 տարի յառաջ վերանորոգուեցաւ {Հայոց} տէրութիւնը, եւ այնուհետեւ սկսաւ Հայաստանը ծաղկել

մեհենական գրուածք կամ մատեանք, որ պատկանում էին {Հայոց} ազգի հեթանոսական կեանքին, Լուսաւորչի ձեռքով դատա

եցիկ արձանները, որ այսօր կարող էին հասկացնել մեզ {Հայոց} ազգի եղած ճարտարագիտութեան չափ ու կշիռը, եւ Քրիս

կազմել մեր ազգի անդամների մէջ այսպիսի անունով՝ " {Հայոց} պատմութեան եւ հնութեան ընկերութիւն ", այնպէս, ո

արդէն զգում են շատերը: Եւ ի՛նչ ծանրութիւն էր {Հայոց} ազգի անդամների համար տարին երեք արծաթ վճարել, որ

ւած եւ քննութեան դիմացած, նոր գրուած պատմութիւնը {Հայոց} կը տպէր երկու գլխաւոր Հայերէն բարբառներով՝ Ռուսս

եանը, որ Ռուսաց Թագաւոր Կայսրը ունի դէպի ամենայն {Հայոց} Վեհափառ Կաթողիկոսը: ԺԴ. 1860 թ. Յուն

. - " Հիւսիսափայլը " եւ Յիշատակարանս. - Կ. Պոլսի {Հայոց} եւ Յունաց պատրիարքների փոփոխութիւնքը:

նթերցողներին մեր իրաւունքը: Մեր դաւանութիւնը {Հայոց} ազգի ամբողջական ապահովութեան վերաբերութեամբ այսպէ

գրաւականը: Մեք միշտ ուրախութեամբ ենք յիշել, որ {Հայոց} ազգը իւր յիշատակի արժանաւոր Բաբկէն, Աբրահամ եւ ա

բարոյական ազդեցութիւնը պիտի վտանգէր ազգութիւնը: {Հայոց} ազգի ներկայ սերունդը (բացի մի քանի ախտացած մարդե

ցոյց էր տալիս իւր խնկելի եւ տօնելի բարերարներին, {Հայոց} ազգը արհամարհութիւն ունի դէպի այն մարդիկը, որ կա

անգիստ տայ իւր անձին եւ ազատ թողու բռնաբարութենից {Հայոց} եկեղեցին, որ երբէք չէ խնդրել պարոնի փաստաբանութի

ե՛ւ բարոյական պատճառներից: Մեհեկի 16, {Հայոց} 1309 թ., Դուինի աւերակներում. ԱՐԳՈՅ ՊԱՐՈՆ

մեզ հասած ազգային երգի կրօնը՝ Վահագնի մասին, եւ {Հայոց} լեզուի մէջ զենդական խօսքերի երեւելը: Խորենացին կ

խօսքերի անունը յիշելով եւ նորանց ապացոյց բերելով {Հայոց} կրակապաշտութեան, ապացուցանում է լուսաւորեալ աշխա

հետեւեալ տողերը. " Ներսէսի մահուց յետոյ դրուած է {Հայոց} եկեղեցու ընդհանրականից բաժանուելու կորստական սկիզ

է մեր եկեղեցին, որոնցից սուրբ Սահակին ճանաչում է {Հայոց} ազգը մեծ պատճառ իւր լուսաւորութեան, այլեւ հիմնադ

օգուտը, անձնական իրաւունքը գերադասողք: Համօրէն {Հայոց} ազգի անունով բողոքում ենք Պ. Խուդաբաշեւի ընդդէմ

ունակում է. " Սոցա նման եւ մեր Արշակ թագաւորը եւ {Հայոց} նախարարութիւնքը, համարձակութիւն ստանալով, պատրի

նքը, համարձակութիւն ստանալով, պատրիարք կացուցին {Հայոց} ազգի վերայ Մեծ Ներսէսը. ինչպէս արժան էր, իրաւախ

ղեցական պատմութեան անտեղեակ Պ. Խուդաբաշեւին, թէ {Հայոց} ազգի ինքնուրոյն Կաթողիկոսութիւնը սուրբ Սահակից շա

: Ինչպէս թողունք Պ. Խուդաբաշեւին ասել, թէ " {Հայոց} եկեղեցու ընդհանրականի հաղորդութենից բաժանմանը յար

մասին երբէք նիւթ չէ եղել նորա մտածութեան: Բոլոր {Հայոց} պատմութեան մէջ Պ. Խուդաբաշեւը ոչ մի տեղում չէ կա

ին. այս պատճառով մեծ խորհուրդ է ունեցել եկեղեցին {Հայոց} անցած գնացած կեանքի մէջ: Աւելորդ մի բան էր ա

մանկ քաղաքական խորհրդով: Ո՛ր մինը կարդաս. " {Հայոց} հոգեւորականութիւնը, որ հասկացել էր այս բաժանման

ոգեւորականութիւնը, որ հասկացել էր այս բաժանման ( {Հայոց} եւ Յունաց) կորստական մի բան լինելը, իւր հոգու մ

, երբ Յունաց Կոստանդին կայսրը, գրգռուելով իւր՝ {Հայոց} մէջ գտանուած զօրքերից, պահանջեց, որ Հայոց եկեղե

իւր՝ Հայոց մէջ գտանուած զօրքերից, պահանջեց, որ {Հայոց} եկեղեցին միանայ Յունաց եկեղեցու հետ: Հայք՝ իւրե

ղիկոսի տանը, հրամայեց իւր հոգեւոր դասուն քարոզել {Հայոց} եկեղեցու մէջ Քաղկեդոնեան ժողովը եւ պատարագել, ու

ուեստ կոմպիլատորին, թէ մեք, քննելով եւ քրքրելով {Հայոց} պատմութեան թերթերը, ոչ մի տեղում չենք գտանում բո

նլուանալի մեղադրութեան պատճառ են լինում, քանի որ {Հայոց} տառը պիտի կարդացուի: Անյայտ չէ Հայերից, որ

նակ Յունաց Մանուէլ կայսրը, շատ եւ շատ ցանկանալով {Հայոց} եկեղեցու՝ Յունաց հետ միաւորութեան, բացել էր մի

ել: Այս օրից, ասում էր նա, կը սկսեմ գրել բոլոր {Հայոց} եպիսկոպոսներին եւ դէպի ժողովը կը հրաւիրեմ նորանց

եւ քո ցոյց տուածները. եւ սկզբում ինձ ցոյց կը տամ {Հայոց} կողմում, յետոյ փոքր առ փոքր, աստիճան առ աստիճան

ց յետոյ հրամայէ պատրիարքին... խաչը ձեռքին օրհնել {Հայոց} ազգը, որ այսքան ժամանակ դուրս էր մնացել եկեղեցու

մբ... Միայն թէ հեռի պահէ իւր հեղինակական քանքարը {Հայոց} ազգից: Ազգը կարօտ չէ նորան եւ երբէք խնդրած չ

րօնական խնդիրների եւ ծիծաղելի է կացուցանում որպէս {Հայոց} ազգը, նոյնպէս իւր տարժանելի աշխատութեան արդիւնքը

ւրքիա, որի կազմութեան մէջ մտանում է Հայաստանի եւ {Հայոց} ազգի մեծագոյն մասը: Բայց եւ այնտեղ տնտեսական խնդ

վաճառականութիւն, մեզ միշտ անհասկանալի կը մնայ: {Հայոց} ազգը Պоլսի մէջ կամ այլ գաւառական քաղաքներում, եթ

նութիւնը կը լրացնէ պակասը: Ո՞վ արգելառիթ է {Հայոց} ժողովրդին, որ նա չբնակի վերասաց տեղերում. եւ ի՛

ը, ցորենը եւ այլն: Մեք չենք կարող թոյլ տալ, թէ {Հայոց} ազգը չգիտէ այս: Բայց միանգամ սովորութիւն է եղել

ռականների գործառնութենից, երբ սոքա միջնորդ լինին {Հայոց} ընդհանրութեան եւ Եւրոպիոյ մէջ, այն ժամանակ ազգայ

նքի խնդիր է, կրկնում ենք դարձեալ: Եւ անկարելի է {Հայոց} ազգի հիմքը նորոգել, ոյժ եւ զօրութիւն դնել նորա մ

ի որ նորա տնտեսական խնդիրը կարգի չէ դրւում: {Հայոց} հասարակ ժողովուրդը աղքատ է եւ, չունենալով ոչինչ

այնքան եւ ասպարէզը կը տարածուի: Մինչեւ այժմ {Հայոց} ազգի մէջ խախուտ եւ անհիմն վաճառականութեան խորհրդո

ում են եւ իւրեանց են քարշում հետզհետէ գրեթէ բոլոր {Հայոց} ազգը, որի համար դարձել են նոքա կատարելութիւն՝

մտնել՝ հաստատ գիտելով, որ պիտի խեղդուի"։ {Հայոց} ազգը, քանի որ չունի իւր սեպհական երկրագործութիւն

րեթէ ամայի եւ խոպան է, այն օրից կը կենդանանայ եւ {Հայոց} վաճառականութիւնը: Եւ այն օրի վաճառականը ոչ

գութիւնը, որ մինչեւ այժմ փոքր ի շատէ քարոզուել է {Հայոց} ազգի մէջ, չէ կարող պատասխանել սորան: Եւ այս է պ

ովսէս չենք, եւ Մովսիսի խոստմունքը չենք խոստանում {Հայոց} ազգին: Մովսէսը իսրայէլեան ազգին խոստանում էր մի

աւետեաց աշխարհը, մեք ընթերցողներից եւ առհասարակ {Հայոց} ազգից չենք պահանջում եւ այն կոյր հաւատը դէպի մեր

շաճ չենք դատում մաշուած ձեւերով խօսք բանալ: {Հայոց} ազգը, զանազան աշխարհներում, իւր տարագրութեան եւ

ած հում հում թարգմանուելով կարող է հայանալ: {Հայոց} ազգի ընտանեկան կեանքը խեղճ է ինչպէս մի ասիական ազ

թարուէինք մեք, եթէ մի քանի ժամանակից լսէինք, որ {հայոց} ազգը Պոլսի մէջ կազմել է մի ընկերութիւն, մի փառաւ

թների վերայ -այսպիսի ժամանակում, ասում եմ, մինչ {հայոց} ազգի հիւանդ կազմուածքը գտանւում է այն րոպէում, ե

ոյ գրեալ տեսանի, այսինքն առաջինն այս է, զի մերձ {Հայոց} եկեղեցւոյն ունիմ մին մեծ բալախանայ տուն, որ ընդ

ն Շաբալէն եւս վկայ է։ Երկրորդ տունն է մերձ {Հայոց} եւ լատինացոց եկեղեցւոյն եւ է սահմանակից առ յարեւե

ելապէս ետու յԱզով գաւառոջ Նոր Նախիջեւանու քաղաքին {հայոց} բարեկարգութեանցն. այսինքն՝ երկու մասն դպրատանցն

. եւ երկու մասն թողում եմ մնալ վասն Կալկաթայ եկող {Հայոց} ազգ ղարիպականացն, այսինքն Հայաստան աշխարհիցն մեր

ով ցօղապատ եւ Սողոսկելով բարձրանում է Կոկիւսոնը {Հայոց} մինչեւ... Ջուր է խնդրում, ու եղէգնից Վարար ջու

՛ն, Եւ սողոսկեալ կռուի ի վեր՝ Մինչ ի {Հայոց} Կոկիսոն... Յահեղ ծարաւն զջուր խնդրեալ,

ռն Տեառն Մատթէոսի աստուածարեալ Կաթողիկոսի Ամենայն {Հայոց}, ծայրագուն պատրիարքի Մայր Աթոռոյ մերոյ սրբոյ կաթ

գնի անձնիւր յանդամոց լուսաւորեալ ազգաց: Ազգ {հայոց} կորուսեալ զթագ եւ զգայիսոն, կէս մի յանբարոյականո

ութեան ի ծառայութենէ։ Քանզի, ցորչափ կացցէ լեզու {հայոց}, ցորչափ կացցէ կրօնն մեր ազատ յամենայն յեկամուտ տ

եալ հանապազորդեն ի սովորականսն: Մինչեւ ցե՞րբ ազգ {Հայոց} զոհեսցի դաւաճանութեանց, մինչեւ ցե՞րբ անգթասցին դ

քեպիսկոպոսն, կալաւ զաթոռ նորա ՚ի վնաս եկեղեցւոյն {հայոց}, եւ միացեալ ընդ բազմավնաս Խալիպեանի, զրկեաց զեկ

ան հասցեն առ Ձեզ ՚ի ձեռն բողոքանաց բովանդակ ազգին {հայոց} բնակելոց ի Նախիջեւան եւ ՚ի շրջակայ գիւղօրայս նորա

անէինն զմէնջ, որպէս զԵւտիքականաց: Մանկտին {Հայոց} դաստիարակեալ ըստ Վարդապետարանի Այվազովսքւոյ, ՚ի

ռովմայ, իբր զյաջորդ առաքելոյն Պետրոսի: Եկեղեցին {Հայոց} ընդհանրականս ճանաչէ մի միայն զերիս ժողովս, որք ե

րականս, սակայն ընդհանրականք են սոքին, ուրեմն եւ {հայոց} եկեղեցին սխալեալ։ Ի մասնաւոր ժողովս խօսեցան այո՛

մայ, եւ ՚ի վերջնոց սակի գրել զկաթողիկոսն ամենայն {Հայոց}, զօրինաւոր եւ զանժխտելի յաջորդն առաքելոց Թադդէի

խալի Այվազովսքին մեծապէս, եթե զմտաւ ածէ, թէ ազգ {Հայոց} ո՛չ լսէ եւ ո՛չ տեսանէ, եւ մանաւանդ սխալի, եթէ ՚

Այսպէս են այժմուս, մեր ամենեցուն, լուսաւորելոցս {Հայոց}, վկայութիւն սրտի !ւ ի վերայ վկայութեանս այսմիկ պ

մ ժամանակի եւ զհետեւանսն, քաջայոյս եմք, եթէ ազգ {հայոց} ՚ի դէպ ժամու լուիցէ ձայնից ազգային նահատակաց, եւ

ւն, Քեզ ողջոյն բիւր՝ անբուն, Տալիս է {Հայոց} տուն. Անուշաւանի Սօսիք տերեւով,

մդ Խըփէ դրօշակին Մասեաց դաշտերում {Հայոց} աշխարհին, Էլ յետ թող չըգայ Ձըմեռ անըզ

Որ ազգին գիր պարգեւեց՝ Կեանք տուեց {Հայոց} լեզուին Ազգը նորան զլացաւ Գիր պարգեւել

Վաղո՜ւց մարմնացել ու տեսանելի Դարձել է {Հայոց} լուծը անողոք: Մեր յոյսը սակայն մեր վր

րձան թշնամի անհաշտ ազգութեան, Թափեցին արիւն {Հայոց} համարձակ։ Ա՜խ որի գործը, որ մարդու ա

ատենի առաջեւ: Մէք բողոքում ենք, մինչեւ այժմ {հայոց} մէջ եղած այս անկարգութեան ընդդէմ: Մեր հոգը չէ,

է թուել: Իրաւունք չունէ՞ր արդեօք Հիւսիսափայլը {հայոց} եկեղեցու ոտքից մինչեւ գլուխ ռեֆօրմը պահանջելու:

ք զանազան հոգեւորներից, թէ նոցայ արդիւնքն է, որ {հայոց} ազգը ապրում է մինչեւ այժմ աշխարհի երեսին: Եթէ

որապէս: Մեր դրօշը յայտնի է արդէն... Եթէ {հայոց} ազգը իւր կրօնը պահելով մնաց աշխարհի երեսին, այդ

հեց իւր կրօնը, հետեւաբար եւ ազգութիւնը: Թո՛ղ {հայոց} ազգը, իր թագաւորութեան կործանման օրից, ստրկանար

ղթականութիւնը կորուստի անդունդը գլորելու: Ո՛վ {հայոց} ազգը իւր շահաստացութեան եւ պատուամոլութեան համար

ն եւ որ, իւր վախճանի ժամանակ, ահաւոր նզովք գրեց {հայոց} կաթողիկոսի վերայ: Հայոց եկեղեցականութիւնը եւ

կ, ահաւոր նզովք գրեց հայոց կաթողիկոսի վերայ: {Հայոց} եկեղեցականութիւնը եւ մահով չհաշտուեցաւ այն պատկառ

ը մանրամասն պատմելուց յետոյ գեղեցիկ նկարագրում է {հայոց} եկեղեցականութիւնը, նաեւ հինգերորդ դարում, երբ բ

չհամարձակուիլ ձեռք վերցնել կամ գաւազան բարձրացնել {հայոց} ազգի զաւակները գանակոծելու եւ գիշատելու համար (տ

ետրակ գրելով ներկայացել է Փարիզի արքեպիսկոպոսին, {հայոց} եկեղեցին հռովմէական խոստովանելու համա՞ր, որ հանգ

նգամանքներից եւ յոյսերից բռնադատուած վազել է դէպի {հայոց} եկեղեցու, ոչ երբեք փակուած, գիրկը՞ եւ որ, աւել

հայերի առաջնորդ կարգուելուց յետոյ հրատարակել է, {հայոց} եկեղեցու հակառակ Վարդապետարա՞ն Քրիստոնէական հաւատ

որի վերայ մեր գրած բազմիջեան քննութիւնը ընդհանուր {հայոց} վեհափառ կաթողիկոսը ընդունելով, շնորհեց մեզ իւր օ

ղիկոսը ընթերցաւ, քննեց եւ, գտանելով սխալական եւ {հայոց} եկեղեցու վարդապետութեան պետութեան հակառակ, արգել

ս իրողութեան մասին մեզ պատմել է նոյն ինքը ամենայն {հայոց} վեհափառ կաթողիկոսը: Ահաւասիկ մեր լինելոց քննի

էս. - Պ. Այվազովսքին Օսմանեան պատմութեան մէջ {հայոց} ազգը հերձուածող է գանչում: - Այդ տեղ նա մեղաւ

ապետարանի մէջ, պ, Այվազովսքին հակառակում է բուն {հայոց} եկեղեցու վարդապետութեան: - Տպագրութեան սխալան

նդի իրաւունքը նոյնպէս անբռնաբարելի է, ինչպէս հին {հայոց} իրաւունքը։ Եւ ի՞նչ իրաւունքով հին հայը խօսում էր

, լաւ ասել, ուսման ճիւղի։ Այժմեան դրութեան մէջ {Հայոց} ազգը կարո՛ղ է հասանել բարձր կամ վերին կրթութեան մ

են կրում մեր համար եկեղեցական պատմութիւն գրելու։ {Հայոց} ազգը " շէն տուն հարս կը գնայ "՝ Փափազեանից ուսան

է ինչ որ իւրեանք գրում են այն դիտաւորութեամբ, որ {Հայոց} ազգը իւրեանց գրածը ընդունէ հալած իւղի տեղ, Ազգը

անի յօդուածները Մասեաց աղաւնի կամ Ծիածան Կռունկ {հայոց} աշխարհին Արամեանի յայտարարութիւնը Արեւմուտքի մաս

որագիր նամակները Յովնաթանեանցի մասին Թիւրքիայում {հայոց} եւ յունաց պատրիարքների, եպիսկոպոսների եւ վարդապե

աւորապէս հայք, եկեղեցեաց թիւը, Ռուսաստանի բոլոր {հայոց} թիւը Այն տղայի համար, որ այնտեղ մինի մօտ է, խօ

ր ժողովրդի ժամանակակից կենսական հարցերը՝ հռչակեց {Հայոց} կենդանի լեզվի իրավունքը, որպես հայի մտքի եւ զգաց

անք, եթե մի քանի այդպիսի առանձնական մարդիկ կային {հայոց} մեջ Ռուսաստանում, - գրում է պ. Նազարյանցը, - չեն

հասկանալ, այսինքն այնպիսի ոճով, որ առավել մոտ է {հայոց} կենդանի, ընկերական բարբառին, առանց լինելու խաժա

թէ մատենագրութիւնը բանականութեան պահապանն է։ Եթէ {Հայոց} ազգի անդամքը իւրեանց բանականութեան բղխուածքը կարո

առաւել ընտիր, առաւել պատուական հիւթերը։ Եւ {Հայոց} մանուկը, կամ թող ասել՝ Հայոց ազգը, ի՞նչ գրքի մ

ն հիւթերը։ Եւ Հայոց մանուկը, կամ թող ասել՝ {Հայոց} ազգը, ի՞նչ գրքի մէջ կարող էր տեսանել մի այդպիսի

Սոցանով հերիքացել չէ հեղինակը. նա յանձն է առել {Հայոց} խելացի մանուկներին եւ ազգին պատմել մտառութեան արժ

հաստատելու են մեր փոքր ի շատէ ասածները։ Այժմ {Հայոց} մանուկը Ռուսաստանի մէջ կարող է առնուլ իւր ձեռքը մ

անց հետ նոյն մատենագրի " Առաջին Հոգեղէն կերակուրը {Հայոց} երեխաների համար ", " Վարդապետարանը Կրօնի " եւ այ

լ է իւր միտքը, դորա պատճառը կարծում ենք այն, որ {Հայոց} ազգի ժողովրդական լեզուն, մի անմշակ եւ անմարդացած

յդ պատճառով, եթէ նա լսում է անծանօթ գաղափարներ՝ {Հայոց} աշխարհաբառ լեզուով եւ եւրոպական լօգիկայի ազդեցութ

ւթիւնը սորվել եւ այնուհետեւ քիթը մինչեւ ի Կոկիսոն {հայոց} բարձրացնել, թէ ես Քանթի, Ֆիխթէի, Դեկարտի, Բեկ

Մ. ՆԱԼԲԱՆԴԵԱՆՑ ՂԱԶԱՐ ՓԱՐՊԵՑՈՒ ԳՐԱԾ ԹՈՒՂԹԸ) {ՀԱՅՈՑ} ՍՊԱՐԱՊԵՏ ԵՒ ՄԱՐԶՊԱՆ ՄԱՄԻԿՈՆԵԱՆՑ ՏԻՐՈՋ ՎԱՀԱՆԻՆ ԱՄԻ

ծառացած էր փայլում։ Մեծիմաստ Վահան մարզպանը՝ {Հայոց} զօրավար եւ Մամիկոնէից Տէրը, կամենալով նորան առաւ

ետեւ այս կերպով (ասում էր) տգէ՛տ եւ չիք մարդիկը {Հայոց} աշխարհից հալածեցին լաւ եւ պիտանի մարդոցը։ Եւ ման

ն աղբիւրից եւ արդարութիւն պտղաբերեն Աստուծու։ {Հայոց} երրորդ պատմութիւնը) իմ երանելի Ղազարը գրեց. այ

ստոսի տուած շնորհին անտեղեա՜կ։ Արդեօ՛ք, այս մեր {Հայոց} աբեղայքը արտասուքի, ողբալու եւ շատ սուգի արժանի

ստուածաբան ասուեցաւ, եւ մեր առաքելանմա՛ն նահատակ {Հայոց} վարդապետ Գրիգորի մասի՛ն է խօսքս, եւ նոցա՛ նմաննե

ակրի, խմիչքի եւ ցանկականի համբերութեան մէջ։ Իսկ {Հայոց} աշխարհի աղանդը, որ ասո՛ւմ են, մի հիմնադրի անուն

ն պատճառով) սո՛ւրբ, անարա՛տ եւ ամեն մեղքից ազատ {Հայոց} այդ ուսուցիչքը, թող թէ մեծ մեծ պաշտօնների հասցնե

ազնուական մարդ, ականաւոր տոհմից, ուղարկեցի այդ {Հայոց} գլխաւոր քահանային, այդ հոգիների հիւանդատեսին՝ ա

րութիւններով պատած, այժմեան մարդիկս։ Իսկ այդ {Հայոց} աբեղայքը, իրենց սրտերի հետ միացած դառնաշունչ նախ

, գրեթէ երկնքի զօրքերին էր քաղաքակից. չէ՞ որ այդ {Հայոց} աբեղայքը այստեղից այնտեղ հալածական արին նորան։ Չ

նորան անչափ անհանգիստ աշխատութեանց եւ գիշեր ցերեկ {Հայոց} աշխարհի լուսաւորութեանը վաստակելու վրայ դրեց։ Ոս

Ներսէս կաթուղիկոսի մասին եւ կրօնաւոր, առաքինի եւ {Հայոց} մեծ լուսաւորիչ տէր Սահակի եւ ուրիշ շատերի մասին,

չ անձինդ, որից ամեն մեծ կամ փոքր մարդու, որ կան {Հայոց} մէջ հասել է մեծապէս օգտակարութիւն եւ պատիւ եւ փա՛

եան յՕրթա-գիւղ։ Խորենացի քերթողահայր, Պատմ. {Հայոց}, Ամստերդամ, 1695-ին, հրատ. Վանանդեցի Թովմա եպ

, հրատ. պ. Մ. Էմին։ Չամչեան Հ. Միքայէլի " {Հայոց} Պատմութիւն " անունով ամենին յայտնի երեք հատոր խմբ

ատը, եղած լինելով կենտրոն քրիստոնէութեան ամենայն {Հայոց}, որպէս նաեւ առաջին օրօրոց հայկական ընդհանուր Քրի

ոչւում այդ քաղաքի անունով։ Այսօրուայ մեր ամենայն {Հայոց} եկեղեցեաց Մայրը բնա՛ւ Վաղարշապատի մէջն էլ չէ, այ

ր եկեղեցի, հանդիսարան է լինում երեւելի դէպքերի։ {Հայոց} կաթողիկոսքը, մարզպանքը, նախարարքը, զօրքը եւ այ

։ Ինքը՝ Մեծ Վահանը, երբ Պարսից Վաղարշ թագաւորից {Հայոց} սպարապետութիւնը գտած Պարսկաստանից Հայաստան վերադա

Վաղարշապատի Ս. Կաթողիկէ եկեղեցին Մայր էր ամենայն {Հայոց} եւ աթոռ քահանայապետութեան, թէեւ այն միջոցին քաղա

ոսը այսպէս է վկայում մեր խօսքին. " Մեծ հայրապետն {Հայոց} Բաբգէն առնէ ժողով եպիսկոպոսաց Հայոց, Վրաց եւ Աղո

Մեծ հայրապետն Հայոց Բաբգէն առնէ ժողով եպիսկոպոսաց {Հայոց}, Վրաց եւ Աղուանից 'ի Նոր քաղաքի 'ի Սուրբ Կաթուղի

Նոր քաղաքի 'ի Սուրբ Կաթուղիկէի 'ի մայրն եկեղեցեաց {Հայոց} "։ (Յովհ. կաթ., Պատմ. Հայ., եր. 36)։ Տ

ունը տալով, իսկոյն յարում է՝ 'ի մայրն եկեղեցեաց {Հայոց} )։ Արդ, բացի այսօրուայ Ս. Կաթողիկէ Էջմիածի

րշապատում, որի համար Յովհաննէս կաթողիկոսը ասէր " {Հայոց} եկեղեցիների մայրը"։ " Նոյնն (Վահան) եւ 'ի

եամբ, ըզհնացեալ գործ նախնեացն իւրոց քաջ զօրավարն {Հայոց} Մամիկոնեան Վահան " (Փարպ., Պատմ., եր. 273)

իածինը։ Ուրեմն Ղազար Փարպեցուն յանձնուածը եղել է {Հայոց} նախամեծար մայր եկեղեցին՝ նոյն ինքը Սուրբ Կաթողիկ

անց վախենալու եւրոպական գիտութեան դատաստանից։ {Հայոց} մէջ եղել են հեղինակներ, որ Փարպեցուն դասել են Եղ

ամչեանին. նա էլ իր նախորդների նման մի վարդապետ. {Հայոց} պատմութիւնն էլ շատերի աչքում մի առասպել, եւ ոչ գ

ւոյ Վասակայ դարձեալ 'ի Յունաց աշխարհէն եկն երկիրս {Հայոց}, նովին կրօնաւորական խստամբերութեամբ եւ հրեշտակակ

457 թուականից յետոյ։ Մենք այսքանը գիտենք, որ {Հայոց} Մեծ լուսաւորիչ Ս. Սահակը կնքեց իր մահկանացու կեա

ը, մինչեւ որ յարգել տուեց Պարսից տէրութեան, թէ՛ {Հայոց} ազգի եւ թէ՛ նորա եկեղեցու իրաւունքները։ Այս հաշտ

նք հասկանում այս ծանօթաբանութեան միտքը։ Արդեօք, {Հայոց} կաթողիկո՞ս է հասկանում պ. Էմինը քահանայապետ աշխա

հիմն բաներ։ Նախ՝ Փարպեցու յիշած քահանայապետը {Հայոց} կաթողիկոս չէ, այլ Սիւնեաց եպիսկոպոս, Սիւնեաց հռ

եւ էլ պատճառ չէ թողում, որ ո՛վեւիցէ համարէ նորան {Հայոց} կաթողիկոս։ Բացի սորանից, Փարպեցին վկայ է բռնում

քն են։ Հ. Մ. Չամչեանը, իր խմբագրի մէջ, որ {Հայոց} Պատմութեան մակագիր ունի, Հատ. Ա, եր. 508, աս

Պաւղ. առ Կողոս., գլ. Ա, համ. 24)։ Ամենայն {Հայոց} եկեղեցին մեր բազմերախտ Հօրն է երգում. " Խոստովան

ենք հասկանում, ինչպէս թարգմանել ենք։ § 66. {Հայոց} ազգի մեղքից, այս բանը ասես թէ նորա եկեղեցու ճակա

ութեան նուիրիչք գնային խառնիլ 'ի գունդն զօրավարին {Հայոց} Վահանայ Մամիկոնենի։ Եւ մինչդեռ ժողովեալ գնային '

եւ (Փարպեցին) մեծի մարզպանին՝ այն ինչ զօրավարն {Հայոց} 'ի Սեւկոյ դրախտին էր " (եր. 21)։ Ի՛նչ տեղից է

եան խօսքը, որպէս նաեւ քահանայապետ բառը, միմիայն {Հայոց} կաթողիկոս է հասկանում պ. Էմինը, ինչպէս Մխիթարեա

" Եւ յետ մահուանն Սուրմակայ ժողովեալ հայրապետացն {Հայոց} խնդրեալ գտին քահանայ ոմն Յովսէփ անուն... եւ հրամ

լոկ քահանայ էր), թէեւ կարգուած " գլուխ ամենայն {Հայոց} քահանայութեան " (եր. 136)։ Նո՛յնպէս արժանաւոր

ի բերնով Ս. Յովսէփին անուանում է " Գլուխ ամենայն {Հայոց} քահանայութեան"։ Վերեւում, երբ ասացինք, թէ Փար

ում։ Բայց ընդդէմ ենք եւ չենք կարող թոյլ տալ, թէ {Հայոց} լեզուի մէջ գլխաւոր քահանայութեան, կամ գլխաւոր քա

ուցելու խորհրդին եւ ցանկութեանը համեմատ։ {Հայոց} գերեզմանատունը գտանւում է Վագայնկով արուարձանի մէ

ւստոսն էլ յայտնում է, որ առաջին է ժամանակով բոլոր {հայոց} եկեղեցիներից։ Թղթի յառաջաբանի մէջ յիշու

ր՝ երանելի Հմայեկի եւ Ամատունի Վահանի հետ միասին, {Հայոց} նախարարաց թղթով, 450 թուին Յունաստան գնաց՝ Թէոդոս

տ կամաց նոցա... " (Եղիշ. եր. 13-14)։ Թէեւ այս բանը {Հայոց} օգնութիւն խնդրելուց առաջ էր)։ Իսկ այն չիք Մեհր

զգի եւ եկեղեցու ընդդէմ, մինչեւ վերջին պատերազմում {Հայոց} սպարապետ հոյակապ Սմբատ ասպետը բռնեց նորան եւ, կրա

եհափառ տէրը ժամանակ չունի ուշ եւ միտք դարձուցանել {Հայոց} ազգի նախապատիւ հոգալի օգտի վերայ, նորա թանգագին

ն, որ ոչինչ խորհուրդ չունէին վերաբերութեամբ դէպի {Հայոց} ազգային օգուտը եւ եկեղեցու պայծառութիւնը)։

ուսանողքը ձեռքի վերայ հասուցին նորա դագաղը մինչեւ {Հայոց} եկեղեցին։ Ճաշու ժամերգութեան աւարտուելուց յետ

ների փոշիներով: - Նա աւանիկ գիտուն ասացեալքն {հայոց}, եւ յարդի ժամանակս երկիր առնուն զհին ձեւ խօսից,

ծածկում է նորա պակասութիւնքը: Նա այնքան սիրում է {Հայոց} ազգը, որ նորա պակասութիւնքը խայտառակողներին ատել

գրչագրից։ Այդ գրչագիրը գրուած էր Ուռհա քաղաքում {Հայոց} ՌԻԸ թուականին: Ձեռս երթայ, գիրս մնայ, տկար մար

որ գնայ իւր օթեւանը: Նա մտածում էր, թէ արդարեւ {Հայոց} ազգը թէպէտեւ քանի հազար տարեկան, այնուամենայնիւ

ափահաս որբեր, գտանուին հոգաբարձութեան տակ, բայց {Հայոց} ազգը չունի հոգաբարձու եւ գտանելու չէ երբեք: Ուրե

ութեամբ): Ինձ ասաց, որ շատ կը ցանկանար լսել մի {Հայոց} երգ, փորձելու համար, թէ ի՞նչ տպաւորութիւն կը գո

համար, թէ ի՞նչ տպաւորութիւն կը գործէր իւր վերայ {Հայոց} երգը, ես խոստացայ լցուցանել նորա ցանկութիւնը: Մ

խնդրեց ինձանից, թէ երբ կարող էր գալ մեր տուն մի {հայոց} երգ լսելու համար: Ես ժամանակ նշանակեցի էգուց առա

սխանեց կոմսը: - Ահա այս պատճառով գնացի գնեցի {Հայոց} երգարանը, որի մէջ Մարիամս որոնեց, որոնեց, այդ

թիւն, որից կարող էր մի գաղափար ծնուցանել իւր մէջ {Հայոց} ազգի երաժշտական ճաշակի կամ հասկացողութեան վերայ,

մ են իւրեանց արմատական կամ բնական բնաւորութիւնը: {Հայոց} կցկտուր քաղաքական կեանքը վարելով իւր քաղաքականութ

էակ. ամենայն էակ ապրում է պայմանների տակ, բայց {Հայոց} համար պակաս էին այս պայմանները, վասն որոյ եւ չդի

վարդապետութիւնը - թէ ամենայն բան, որ երեւում էր {Հայոց} ազգի վերայ, անշուշտ պիտի ազգանայ․ ազգի յանցանքը

նքի մի մասնը: Դոյն այդ բանը երբեք դուրս գալու չէ {Հայոց} ազգի սրտից, քանի նորա լուսաւորութիւնը գտանւում է

ների համարումը: Եւ նա սխալուած չէր իւր հաշւում: {Հայոց} ազգի մէջ դժուարին չէ ստանալ մեծարողական պատուանու

ործողութեան մէջ էր մարդկութիւնը Եւրոպայում, մինչ {Հայոց} ազգը՝ ծառայ եւ ստրուկ դարձած օտարի, վիզը դնում

նայն հնարաւոր լուծի տակ մի կտոր հացի համար, մինչ {Հայոց} ազգի աբեղայքը, փակուած իւրեանց վանական խցերում,

ր տեսարան, ողբալի դրութիւն, որի մէջ մեր սիրական {Հայոց} ազգի կեանքը օր ըստ օրէ վայրենացաւ, նախնի ժամանակ

եւ ազգը համօրնէն ընկնում է մի մահանման քնի մէջ։ {Հայոց} ազգը, առանց աչք բանալու, քնում է միալար չորս հա

որ էր իւրաքանչիւր հոգեւոր սերմնացանութեան համար։ {Հայոց} ազգի փոքր ի շատէ իմացական նորոգութիւնը պիտոյ է կա

, այն ջանքի վերայ էր, որ կարողացածի չափ տարածէր {Հայոց} ազգի մէջ Պապականութիւնը։ Այս մարդի անճոռնի քարոզ

ապական, որպէս վկայեալ կրօնադրուժ, մատնուէր բուն {Հայոց} հոգեւորականութեան ձեռքը Կոստանդնուպօլսի մէջ։ Այս

վ ու ողորմութեամբ լուսաւորութեան ճանապարհ բանային {Հայոց} ազգի համար։ Այսպէս ահա կատարուեցաւ Մխիթարեան

ս նա որպէս միակ խորհուրդ իւր միաբանութեանը մշակել {Հայոց} լեզուն եւ այս մշակագործութեամբ տարածել Հայոց ազգի

ակել Հայոց լեզուն եւ այս մշակագործութեամբ տարածել {Հայոց} ազգի մէջ պապական ուղղափառութիւնը։ Ե՛ւ Պապը, ե՛ւ

ած լինէր, թէ այդ ընկերութեան խորհուրդը լինելու է {Հայոց} ազգին Պապականութիւն քարոզել, Հռովմէական եկեղեցու

յ, որ էր Սեբաստացի, սնեալ 'ի մէջ նոյն իսկ ազգին {Հայոց} եւ կրօնաւորեալ ըստ Հայոց 'ի վանս Սուրբ Նշան կոչեց

ալ 'ի մէջ նոյն իսկ ազգին Հայոց եւ կրօնաւորեալ ըստ {Հայոց} 'ի վանս Սուրբ Նշան կոչեցեալ, յորում բնակէին վանա

անս Սուրբ Նշան կոչեցեալ, յորում բնակէին վանականք {Հայոց} ։ Յորում ժամանակի վիճակ կրօնին Հայոց յերիս բաժանէ

էին վանականք Հայոց։ Յորում ժամանակի վիճակ կրօնին {Հայոց} յերիս բաժանէր, որպէս եւ յայսմ ժամանակի, այսինքն

զբաժանեալսն յուղղափառաց, էր գրեթէ բովանդակ ազգն {Հայոց}, որոյ մի մասն, զոր եւ երկրորդ կոչեմք, որ առաւե

գածեալ գոլով։ Ահա յայս երկրորդ վիճակի եղելոց {Հայոց} ծնաւ Մխիթար աբբայ, եւ 'ի մանկութեան սնաւ առ ոտս

ապա քահանայ, յետոյ վարդապետ եղեւ ըստ սովորութեան {Հայոց} ազգին 'ի Մարգար վարդապետէ եւ յարքեպիսկոպոսէ, որպ

թեան, եւ թէ զիարդ շըրջեցաւ 'ի քարոզութիւն 'ի մէջ {Հայոց}, 'ի վանս եւ յեկեղեցիս նոցա հանապազորդելով իբր զմ

ք եւ միանգամայն փոխուցեալ եւս 'ի ձեռաց Պատրիարգին {Հայոց} հուսկ ուրեմն գնաց 'ի Մօռա, որ էր յայնժամ ընդ իշխ

, որք ծանօթացեալք ճշմարտութեան, 'ի բաց կացին 'ի {Հայոց} եւ միաբանեցան յայս գործ. եւ սակայն գոլով 'ի նոյն

օգնել ուղղափառ եղելոց այնր ժամանակի, որպէս ազգն {Հայոց} որք յօժարամիտ էին ոգւով ազգասիրութեան եւ իւրեանց

րոց աշակերտաց, որոց ոմանք էին բուն իսկ վարդապետք {Հայոց}, իբր նուիրակ հանելով աստ եւ անդ որպէս եւ զկնի նո

յարտաքինս, մինչեւ թողեալ զտօնս եւ զաւուրս ազգին {Հայոց} եւ տօնել ընդ Եւրոպացոց զոր նոքա տօնէին, եւ ասել

Զնոյն ճանապարհ կալաւ եւ 'ի շարադրութիւնս լեզուին {Հայոց}, ունելով զայն ոճ Եւրոպացի առ 'ի շահել զամենեսին

բայ յաշակերտաց նորա, որ եւ առաւել ջատագով երեւէր {Հայոց} ։ Ի ժամանակի սորա յառաջիկայից գտաւ Հ. Միքայէլ Չա

ական ձրիւք, 'ի գործ ած զայն յամենայն տեղիս եւ 'ի {Հայոց} ստացաւ բազում բարեկամս. եւ բանք նորա եղեն միշտ հ

սոցա եւ արձակ համարձակ ջատագովութիւն նոցա զազգէն {Հայոց} եղեւ քար գայթակղութեան նոյն կրօնի։ Եւ հոգի Վենետ

ս) առ իւրայինս, հնարել հնարս եւ առնուլ 'ի ձեռաց {Հայոց} եղանակ ինչ ուղիղ դաւանութեան զոր կարասցեն եւ 'ի տ

նճիճեան միաբանութեամբ Տիւզեանց գրգռեաց զՊատրիարգն {Հայոց} վրէժխնդիր լինել այնմ եւ խնդրել զոմանս յԱստուածաբա

եան, " ես ունիմ 'ի գլուխ տանել զմիաբանութիւն ընդ {Հայոց} ", եւ ջանաց ամենայն հնարիւք յառաջ վարել զայն ցայ

ցայն աստիճան, մինչեւ յանձն էառ անցանել 'ի կողմն {Հայոց}, սատարութեամբ մեծամեծաց, միաբանիլ ընդ նոսա. եւ

րեանց եւ որպէս թէ նոքին իսկ չէին գլխաւոր ջատագովք {Հայոց}, եւ 'ի վանս իւրենաց ոչ անդադար խօսէին եւ խորհէին

ին եւ խորհէին եւ գործէին առ 'ի ճարել զարդարացումն {Հայոց}, եւ իբր թէ ոչ կրթէին զմանկունս իւրեանց նովին տոգ

գիրս իւրեանց զեղանակաւոր ասացուածս կուսակցութեան {Հայոց}, եւ ոչ եւս պղտոր ջուր արբուցանել հետեւողաց իւրեա

ց իւրեանց, կեղծաւորութիւն յար եւ նման վարդապետաց {Հայոց}, յորոց եւ փոխանցեցաւ 'ի նոսա 'ի սկզբանէ հետէ։

իքայն 'ի սկզբանէ հետէ էր ազգասէր լինել եւ ջատագով {Հայոց}, եւ որպէս զի մի ունիցին գրիչ 'ի ձեռին, գրել անձ

նական եւ 'ի փիլիսոփայական վիճմունս, այլ միայն առ {Հայոց} ջատագովութիւն եւ այս այնու օրինակաւ, որ ընդդէմ ե

ւթս գայթ 'ի գայթ բանից, որ հայի 'ի ջատագովութիւն {Հայոց} ։ Արդ այսու յայտարարութեամբ կամիմ բառնալ յուղ

բայց, այդ բոլորը թողնելով եկեղեցական պատմութիւնը {Հայոց} ազգի մէջ հերոսաբար հանդէս հանելոցին, հերիքանում

այն գրուածքը Մխիթարեանց, որ յարաբերւում էին կամ {Հայոց} ազգին եւ կամ պապականութեան. սոցա մէջ երեւում է ն

սանենք շարժողութիւն Հայկական մատենագրութեան մէջ։ {Հայոց} հնախօս, բայց բարձիթողի արած, աւերուած ու խանգար

ր նա աւերուած ու խանգարուած ոճով, այնուամենայնիւ {Հայոց} հնախօս լեզուն իւր վերստին կեանք եւ շարժողութիւն ս

նադիրը այն միաբանութեան, որ մշակագործեց ու հանեց {Հայոց} լեզուն դարերի փոշիների տակից։ Այստեղ կեանք, կեն

ժողովել եւ ձեռք բերել։ Մխիթարեանք հոգացին կազմել {Հայոց} լեզուի համար մի փոքր ի շատէ մարդավայել քերականութ

ի փոքր ի շատէ մարդավայել քերականութիւն՝ քրքրելով {Հայոց} բոլոր դպրութիւնը եւ քննելով, թէ մեր մայրենի լեզո

նք, գիշեր ու ցերեկ աշխատելով, շինեցին ու տպեցին {Հայոց} լեզուի համար բառարաններ, զանազան ձեւերով եւ զանա

՝ այն պատճառով, որ մշակագործեցին ու ծաղկեցուցին {Հայոց} հին լեզուն եւ վեր քարշեցին նորան այն ողորմելի վիճ

ան օգտին։ Այսպիսի գրքերի կարգում են եւ Չամչեան " {Հայոց} պատմութիւն " ասուած հատորները, ուր Յազկերտներ,

ողութիւն ազգային կեանքի մէջ. այն հատորները, ուր {Հայոց} կաթողիկոսքը եւ եպիսկոպոսքը անդադար հպատակութեան թ

։ Խօսելով այս բաները՝ չէ պիտոյ մոռանալ, որ եթէ {Հայոց} ազգի յոյսը մնացած լինէր մեր հայկական աբեղաների շն

կական գրատպութեանը։ Նախախնամութեան կամքն էր, որ {Հայոց} գրատպութիւնը եւս աճէր ու հասակ առնուր Իտալիայի եր

զմելով բազմադիմի նեղութենների հետ, քունը կտրել է {Հայոց} հին լեզուն մշակելու եւ ծաղկեցնելու համար, եւ եւր

նելու համար, եւ եւրոպական մարդը այսօր ճանաչում է {Հայոց} ազգը Մխիթարեանց շնորհքով։ Ահա՛ այն բոլորը, ինչ

երմի յատկութիւնքն էին։ Մխիթարը ամենայն բան զոհեց {Հայոց} ազգի լուսաւորութեան համար, զոհեց մինչեւ անգամ իւ

հուրդը։ Մխիթարը եւ նորա մանուկ միաբանութիւնը {Հայոց} ազգի մէջ լուսաւորութիւն տարածելու գաղափարը հարկադ

իւնը հարկադրուած է այժմ ծառայել երկու պարոնների՝ {Հայոց} ազգին եւ պապականութեանը։ Ծառայում է Հայոց ազգին

ների՝ Հայոց ազգին եւ պապականութեանը։ Ծառայում է {Հայոց} ազգին՝ աշխատելով նորա լեզուի վերայ, ծառայում է

նի գրեանք տպելով կամ թարգմանելով աշխատում է շահել {Հայոց} ազգի սիրտը, աշխատում է ցրուել այդ գրքերը եւ ձեռք

արտաքին, մի լոկ դիմակ, որով երեւում են միմիայն {Հայոց} ազգի առաջեւ։ Մխիթարի կենդանութեան ժամանակ մե

ժողովուրդ է հարկաւոր. ուրեմն մնում է նոցա որսալ {Հայոց} ազգի սիրտը եւ բարեացակամութիւնը։ Ինչո՞վ. աշխատե

ահա հերձուածող ճանաչուած Մխիթարեանքը աշխատում են {Հայոց} ազգի համար։ Վիեննայի միաբանութիւնը շատ բացայայտ

ր պապականութիւնը, հրապարակով քարոզեց, թէ ինչ որ {Հայոց} ազգը ստացել է կամ ստանում է Մխիթարեանց ձեռքով, ա

թարեանք կտրուած բաժանուած են ազգից եւ աշխատում են {Հայոց} համար, որպէս պապականութեան ձեռքով վարձուած մշակն

ւ յառաջ դոյն միաբանութեան երկդիմի կեղծաւորութիւնը {Հայոց} ազգի եւ պապականութեան առաջեւ, երկրորդ՝ մի լոկ վ

աւորութիւնը։ Եւ մեր համար շատ դառն է տեսանել {Հայոց} ազգից մի ընկերութիւն, որ գիտութեամբ եւ անգիտութե

՛յր Միքայէլ. բազում ինչ ամենայն իրօք հայեցեալ իս {Հայոց} գտի զնոսա առաւել քան զքսան միլիոն), ահ կալ

առաջի ընծայեսցի սուրբ գահին իբր բողոք եկեղեցւոյն {Հայոց}, ըստ որում է եկեղեցի։ Եւ մինչդեռ ես յայս խորհու

ք, եւ այժմ զիա՞րդ մոլորամիտ գտաւ։ Պատմագիրք {Հայոց} իբր երեսուն ամօք յառաջ 'ի լոյս ընծայեցաւ եւ 'ի Հռ

ասէ- որպէս լսեմ, գրեալ է կարգ դարուց եկեղեցւոյն {Հայոց} անմոլոր իջեալ, եւ զիա՞րդ լինիցի այս։ Ետու պատաս

ասաներորդ Գրիգոր սրբազան պապն հրովարտակ եհան վասն {Հայոց}, յորում վկայէ, ազգ Հայոց, ազգ մեծ, հարազատ որ

պն հրովարտակ եհան վասն Հայոց, յորում վկայէ, ազգ {Հայոց}, ազգ մեծ, հարազատ որդի սուրբ եկեղեցւոյ եւ այլն

աղայն, - վարդապետութիւն ձեր յօրինեաց գիրք ընդդէմ {Հայոց}, իսկ այն Վահան գիրք է ջատագովութիւն Հայոց եւ ո՛ր

ընդդէմ Հայոց, իսկ այն Վահան գիրք է ջատագովութիւն {Հայոց} եւ ո՛րպէս լինիցի այս. (պու նէ՞ փեհրիս եւ այլն)

իրք հայի 'ի ջատագովութիւն ճշմարտութեան եկեղեցւոյն {Հայոց}, ըստ որում է եկեղեցի. իսկ այն գիրք հայի 'ի վանո

ղեցի. իսկ այն գիրք հայի 'ի վանումն մոլորեցուցչաց {Հայոց} եւ այլն"։ Այսչափ ինչ շատ լիցի առ այժմ. զի չիք

նէն։ Իսկ դիտումն Վահանին է ցուցանել, թէ եկեղեցի {Հայոց} իբր եկեղեցի ընդունի զամենայն ճշմարտութիւն հաւատոյ

անը եւ նորա գործերը. գրում է Վահան հաւատոյ գիրքը {Հայոց} եկեղեցու իրաւունքը, ծէսերը եւ դաւանաբանութիւնը պ

պանելու համար Կոլլեգիացոց եւ միւսերի երեսից, իսկ {Հայոց} պատմութեան մէջ ամենայն քայլափոխում զոհում է Հայոց

Հայոց պատմութեան մէջ ամենայն քայլափոխում զոհում է {Հայոց} եկեղեցու անկախութիւնը Հռովմի վատիկանին։ Այնտեղ,

եկեղեցու անկախութիւնը Հռովմի վատիկանին։ Այնտեղ, {Հայոց} կաթողիկոսքը հպատակում են Հռովմի պապին, այստեղ ճա

, այստեղ ճանաչում են նորա գլխաւորութիւնը, այնտեղ {Հայոց} ազգի մեծ մասը ընդունում է Քաղկեդոնի ժողովքը, այս

առաջեւ, ուրեմն համաձայն են Չամչեանին հաստատ մնալ {Հայոց} եկեղեցու ինքնօրէն եկեղեցութեան վերայ, բայց Աւգեր

դ միջոցին փոյթ չէ, եթէ գրում են եւ տպում են, թէ {Հայոց} եկեղեցին հերետիկոսական է, Հայերը հերետիկոս են,

լինելով միաբանութենից՝ իսկոյն հրաժարւում է իւր՝ {Հայոց} վերայ գրած պարսաւից եւ չէ ամաչում ասել, թէ ինքը

մաստութեան եւ երգարանաց բանաւորաց" (Խորեն., Պատմ. {Հայոց}, Գլ. 3)։ Ճշմարի՛տ է։ Հայերը սովոր էին միշտ կա

շտ կարդալ միակողմանի հայ սխօլաստիկների գովեստները {Հայոց} ազգին. մի չնչին անհիմն եւ տղայական անխորհուրդ գով

անդամը"։ Վասնորոյ թող ներուի մեզ այսպէս ասել, որ {Հայոց} ազգի համար ուսումնականութիւն, գիտութիւն եւ լուսաւ

րայ հոգալ։ Մեք այն ազգն ենք, որի մէջ առաջին անգամ {հայոց} նշանագիրքը եւ նոցա ուսուցիչը պիտոյ է Բիւզանդական

ղ թոյլ տալ, որ Չամչեանը քսան միլիոն հաշուած լինէր {Հայոց} ազգը, որ շատ շատ չորս միլիոն է։ ------------

առաջընթացն լինի նորախօսութեան), թէ ո՞ւմ ումէք ի {հայոց} հասկանալի է հեղինակութիւն նախնեաց, թող (զյոյժ ս

ցուած, սեփականեալ անհատից ոմանց բիւզանդականացեալ {Հայոց}. եւ այս իսկ է պատճառն զի Բիւզանդեանց ուսումնական

նաց բազմութեանն միշտ օտար եւ միշտ անմատչելի: Ազգ {Հայոց} չէ եղեալ երբէք մասնակից այդպիսի օտարաշունչ ազգայի

ոյ առթեալք ի մահուանէ Սահակայ Պարթեւի՝ Հայրապետի {Հայոց}, եւ ի բարձմանէ թագաւորութեանն ի տանէն Արշակունեա

ինչ յաղթահարեալ յորդւոյս ". Խորեն., Պատմութիւն {Հայոց}, [գիրք Գ], գլուխ 68: Զի՞նչ պէտք որոնելոյ զյարգ

կեղէն դարու հայկականս դպրութեան մերձենալի ամենայն {հայոց}, որ գիտէր գէթ ընթեռնուլ, այլ այսպիսի կարծիք պէտ

ոյ հարցանեմք աստանօր թէ զի՞նչ իմանան ուսումնականք {հայոց} պահպանութեամբ կամ կենդանութեամբ նոյն լեզուի: Քաջ

յց գոնեայ պահպանել զայն պարտ էր՝ ասեն իմաստունքն {հայոց}. եւ մեք ասեմք. [կացցէ եւ] մնասցէ դա անդ, ուր է

), զայդպիսի բաբելոնեան խառնակութիւն ի խելապատակս {հայոց} ո՛չ գովեմք մեք, այլ ամենեւին հաւան եմք նոցին իմա

ուի՝ նոր ի նորոյ տնկէ ի սրտի աբեղայամիտ իմաստնոց {հայոց} զձգտողութիւն ամենաճիգն լինիլ ի խրթնաբանութեան, զ

սումնականաց: Գանգատին ապա նոքին իսկ ուսումնականք {հայոց} ՝ թէ չիք առ հայս լուսաւորութիւն, եւ թէ մանկտին հ

յայնժամ եւ եթ [լինէր իրաւացի]: Եթէ հնախօս լեզուն {հայոց} գէթ կրէր յինքեան զուuանելիս եւ զկենդանի գաղափարս

, կամ՝ ճառիկս ինչ եւ վասն ո՞րոց. այժմեան ազգին {հայոց} որ ո՛չ հասկանայ զայդպիսիս, զորս թէպէտ եւ հասկանա

ան. բայց ինձ այլապէս թուի, ճշմարտութիւն չի՛ք առ {հայոց} ուսումնականս, թո՛ղ զայն [յոյժ տարակուսելի] ճշմար

արտութիւն]:: Ոչ կարացեալ ցայս վայր իմաստնոց {հայոց} ՝ շօշափել զհետին չքաւորութիւն հին մատենագրութեանն

Ո՜վ տղայամիտ դատողութեանդ, եւ ո՞վ ի լուսաւորեալ {հայոց} ՝ որոյ քննեալ եւ մաղեալ իցէ զհինն դպրութիւն, ո՛չ

նի էր հարցասիրութեան, թէ զի՞նչ իմանան իմաստունքն {հայոց} կործանութիւն Ազգի առ շինութեամբ նոր մատենագրութեա

աբանութիւն ամենեւին նոր եւ անբանական առ իմաստունս {Հայոց}, որք յառաջարկութեանցս՝ թե Ազգ Հայոց անտէր եւ ան

ռ իմաստունս Հայոց, որք յառաջարկութեանցս՝ թե Ազգ {Հայոց} անտէր եւ անպատսպար՝ մնայ ընդ երկար յետնեալ եւ պա

եդեդ պատճառանս, զոր օրինակ առնեն այսօր իմաստունք {հայոց} հնասէրք եւ մանաւանդ որ ի նոսա զարգացեալքն էին դպր

գլուխ անկեան հոյակապ իտալախօսութեան: Եթէ հնասէրք {հայոց} համարեն զայս ամենայն յանուրջս անցեալ, եւ ո՛չ կամ

էանց, նույն կարէ անցանել ընդ հայս, ըստ որում եւ {հայոց} ազգ չէ արտականոն ինչ բացառութիւն յընդհանուրն մարդ

թերեւս եւ շնորհեսցի Ամենակալ Տեառնէ՝ եթէ հնասէրք {հայոց} ՝ խնամ տարեալ հայկական մանկտւոյն, որ ի բերան առե

ճշմարտութիւնն, թէ [այս] առաջին անգամ է], զի Ազգ {հայոց} [ի լեզու հասկանալիք ընթեռնու եւ [տեղեկանայ իւրոցն

ն գոլով նոցա մատենագրեալ ի լեզու էին եւ անմատչելի {հայոց} ժողովրդականաց, կացին եւ մնացին, որպէս եւ մնան ի

ստորոգելեաց: Անտեսեալ զայս ամենայն իմաստնոցն {Հայոց}, մինչ դեռ հարկ է վերայ կայր խնամով հոգաբարձու լի

խաղալով անդրէն ի կարգի բանիս: Արմատական լեզու {Հայոց}, գուցէ եւ ընդաբոյս նախահարց Հայկայ բողբոջեալ յԱր

, թէ ո՛րպես Մար Իբաս առաքեալ ի Վաղարշակայ արքայէ {Հայոց} ՝ առ Արշակ արքայ եւ յուզեալ զդիւանն արքունի՝ որ

ցերորդ դարս, գտանէ զապաստանարան յերգս եկեղեցւոյն {Հայոց}: Ի սմին չորրորդ դարու սուրբ Յակոբ Հայրապետ Մծբնա

, յաւելեալ ի վերջէ զծանօթութիւնս զմատենագրութենէ {Հայոց}: Զմատենագրութիւն չորրորդ դարում, որչափ մեզ յայտ

պատմութիւն Ագաֆանգելոսի, պատմելով զանցս աշխարհին {Հայոց} ի 344 թուականէ մինչեւ ց392 թուականն, իսկ վերջինս

կութեան: Սեղեխածինն Պապ՝ որդի Արշակայ արքայի {Հայոց} տարփաւորին Փառանձեմայ, զկծեցեալ յանսպառ կշտամբան

րն՝ լինել պարակից, եւ յետ վեց ամաց Խոսրով արքայ {Հայոց} ի տեղի Ասպուրակէսի կաթողիկոսի Հայոց՝ յաջորդէ զՍա

Խոսրով արքայ Հայոց ի տեղի Ասպուրակէսի կաթողիկոսի {Հայոց} ՝ յաջորդէ զՍահակ Պարթեւ, որ ստացեալ զաշակերտս իբ

իրսն ապաստան: Յաւուրսն յայնոսիկ Վռամշապուհ արքայ {Հայոց}, երթեալ ի Միջագետս ըստ հրամանի Վռամայ արքայի Պար

մն յազգէ ասորի Աբել անուն խոստանայ նմա զնշանագիրս {Հայոց} յարմարեալս ի Դանիէլէ եպիսկոպոսէ յիւրմէ մերձաւորէ

զամենայն եպիսկոպոսունս առ հոգալոյ զգիւտ դպրութեան {Հայոց}, եւ յիրազեկ առնել նորա զժողովն բանիցն Աբելի՝ աղ

քութեան սիղոբայից հելլենցւոց " (Խորեն., Պատմ. {Հայոց}, գիրք Գ, գլուխ 53): Ընդ այս ցնծացեալ սրբոյն Մ

ի Հայաստան առ սուրբն Սահակ եւ առ Վռամշապուհ արքայ {Հայոց}: Այլ զի արանցս այսոցիկ մեծաց՝ վաղ ուրեմն նախանձ

ւժանայ, եւ պարսիկ վերակացուք թոյլ ումեք չտային ի {Հայոց} յունականաւն վարիլ դպրութեամբ, այլ ասորւոյն եւ եթ

էս զի կայսերական արասցեն հրաման ընդ ամենայն տեղիս {Հայոց} ի բաժնի Յունաց՝ ընդունել զվարդապետութիւն սրբոյն

ւք դիպուածոցս, զորս գտանեմք ի վախճանի պատմութեան {Հայոց} արարելոյ ի սմանէ, եւ փոյթ լինի ի լրացուցանել զթե

մի զաչս դարձուցանել ի վերայ ժամանակակից աբեղենին {Հայոց} եւ նոցին գլխաւորացն յետ մահու Մեծին Սահակայ եւ Մե

քաղաքակից. ո՞չ ապաքէն ի տեղւոջէ ի տեղի աբեղեանդ {Հայոց} հալածական արարին: Ո՞չ զԼուսաւորիչն եւ զտգիտահալա

ղայից"։ Այս Ղազար Փարպեցի արարեալ է զպատմութիւն {Հայոց} ի 388 թուական է մինչ ց484 թուականն զկնի Քրիստոսի

ն տարածել, զթարգմանութիւն սուրբ գրոց, զպատերազմ {Հայոց} ընդ Պարսից, զարգաւանդութիւն Այրարատայ, զբարօրու

Մեսրոպայ, քարտուղար Վարդանայ Մամիկոնէի սպարապետի {Հայոց}, ընդ որում գտաւ ի խռան մարտին ընդդէմ Յազկերտի Եր

ձ զհինգերորդն, կնքեն Յովհան Մանդակունի կաթողիկոս {Հայոց} Մեծաց զկնի Գիւտայ, եւ Խոսրով: Առաջինն ի սոցանէ

ինչդեռ գայր ի ճանապարհի եւ լուան, (պարեգօտաւորք {Հայոց} ) որպէս ի վերայ թշնամւոյ ընդ դէմ զինեցան՝ ասելով

անդերձ հաւելուածովն որ ի վերջոյ՝ զմատենագրութենէ {Հայոց}: Վտանգեալ Հայաստանի յանիշխանութենէ, յութերո

: Մին ի սոցանէ Յովհան Օձնեցի, կաթողիկոս ամենայն {Հայոց}, որ ըստ մտացն խոհականութեան եւ արգասաւոր բանիցն

ենդանի աղբերաց պատմութեան ազգիս, գրէ զպատմութիւն {Հայոց} սկսեալ ի վաղնջուց ժամանակաց մինչեւ ցաւուրս իւր,

նին նոյնպէս Ստեփաննոս Ասողիկ, հեղինակ պատմութեան {Հայոց}. ի սկզբանէ ազգիս ց1001 ամն, որ առ ճշգրիտ տարեգր

աց եւ Արիստակես Լաստիվերտացի, հեղինակ պատմութեան {Հայոց} 1988 թուականէ ի թագաւորութենէ Գագկայ առաջնոյ ի տա

իգոր Պահլաւունի ուղղագործեալ զտովմար եւ զտօնացոյց {Հայոց} եւ երգեալ զշարականս, թողու զաթոռ Հայրապետութեան

ի յարձակմանէ իսմայելացւոց յամին 1144, Պատմութիւն {Հայոց} եւ եկեղեցական երգք ի զանազան դէպս: Յարձակ շարադր

ովն Տարսոնի, խօսի զճառ վասն միաւորելոյ զեկեղեցին {Հայոց} ընդ Յունաց: Ճառս այս արժանի ծանօթութեան ըստ լեզո

ձակեցի, Վահրամ Եդեսացի՝ քարտուղար Լեւոնի Արքայի {Հայոց}: Յովհան Երզնկացի Պլուզ, որ մանաւանդ յայտնի է հա

այժմեան նոր հայախօսութեան: Գրիգոր Է. կաթողիկոս {Հայոց} ՝ նորոգիչ տովմարի մերոյ ըստ տովմարի Յունաց եւ Լատ

եաց զբնակիչս եւ զամենայն մատեանս եղեալս յաշխարհին {Հայոց} ՝ կապեաց յանել աշտարակի ի հայրենի քաղաքի իւրում ի

րակութենէ յառաջացեալ եւ արմատացեալ անմիաբանութիւն {Հայոց} ՝ յամենայն բարի գործս, անխորհուրդ, յիմարական նա

ն հեղինակացն բարբառ չէ այնքան այլայլեալ ի շրթունս {Հայոց}, որչափ ինչ հինն լատինախօսութիւն ի շրթունս Իտալաց

թէոս սարկաւագ Ծարեցի, առաքեալ ի Յակոբ Կաթողիկոսէ {Հայոց} յամի 1655: Արհեստ տպագրութեան առ Հայս տեսանի

նախախնամողին Մխիթար վարդապետ Սեբաստացի մեկնեալ ի {Հայոց} Մեծաց, եւ յետ բազում տառապակրութեանց անկանի ի Վե

նեն ընթացք նորա, այն է՝ հերձիչ նորա յեկեղեցւոյն {Հայոց} եւ անկանիլ ի գոգ պապին Հռովմայ, այլեւ աղճատել զգ

էպ համարիմք առ տեղեաւս խօսիլ սակաւուք զՊատմութենէ {Հայոց}, եթէ, միայն կարելի էր անուանել զայն պատմութիւն

որն անհրաժեշտ են ի պատմութեան՝ չիք ի Պատմութեան {Հայոց}. զայս ասացեալ չկամիմք բնաւ մատնանիշ առնել ի թերո

արժանի: Այլ հերիքասցին առ այժմս բանք զպատմութենէ {Հայոց}: Դարձցուք վերստին ի կարգ մերոց բանից: Խնդիր

պարտել զՄխիթար Սեբաստացի առ ուրացութեան զեկեղեցին {Հայոց}, բայց եւ ոչ գովեմք զայրն այդպէս ընթացեալ: Ինձ թ

չ տեսանեն զանպատեհութիւն գործոյս, եւ թէ եկեղեցին {Հայոց} եթէ մաքրութեամբ իւրով չէր ի վեր քան զհռովմէական ե

եզ լուեալ զայսպիսի անարժան բանս ի բերանոյ պապական {Հայոց}, ի կարծիս լինել, որպէս թէ ջանք եւ վաստակք Մխիթա

էր վերապատուութիւնդ, անամօթեցան ձգել զբազմութիւն {Հայոց} յեկեղեցին Հռովմայ, ասասցեն ապա թէ ի՞, ունին պահ

իւն հնոյն լեզուի ունէ՞ր ընդհանուր ինչ բան առ ազգն {Հայոց}, զա՛յսմանէ է բովանդակ ճառս: Այո՛, ո՛չ պակասին

իւրումն Վենետիկեան մօր, զի՞նչ գործ վճարեսցէ վասն {Հայոց} ազգի: Պաշտօն նորա, ջանք եւ վաստակք, եթէ ըստ

ի ազգակիցք մեր՝ զնպատակ լատինացեալ միաբանութեանց {Հայոց}, տեսցեն եւ ծանիցեն եւ մի՛ յուսասցին ի Հռովմէական

ենայն դրունս լուսաւորութեան: Բայց ըստ դոցա լեզու {Հայոց}, եւ լուսաւորութիւն երկու որոշ որոշ իրք տեսանին,

ոյակապ գիտութեանց մերումս դարում: Այլ եւ մանուկն {Հայոց} կարօտի հասկանալի լեզուի, որով կարիցէ ուսանիլ եւ

կղութեան, ձգեալ զկնի զբազմութիւն դիւրագայթ ոմանց {Հայոց} ի մոլորական եկեղեցին Հռովմայ: Այսոքիկ ամենայն

այրս այս համեմատելով իւրոցն կարգակցաց առ հոգեւորս {Հայոց}, գերազանց էր յաստուածաբանական եւ ի պատմական գիտո

մանաւանդ վասն Ռուսաց, որ կամիցին ուսանիլ զլեզու {Հայոց}, բայց առ ուսանելոյ Հայոց լեզու Ռուսաց յաւէտ պիտա

կամիցին ուսանիլ զլեզու Հայոց, բայց առ ուսանելոյ {Հայոց} լեզու Ռուսաց յաւէտ պիտանի էր բառարան ի Ռուսաց լեզ

նելոյ, եթ է դիտաւորութիւն պատուական առնդ էր զազգ {Հայոց} ի մերումս դարու ուսուցանել եւ դաստիարակել ի դաւան

յլ հայագիտաց), զի ամենայն որ գիտուն է դպրութեան {Հայոց}, ջան դիցէ լուսափայլ կացուցանել զխնդիրս, զմթութի

տէ՝ ոչինչ գիտէ"։ Տեսցեն պատուելի իմաստունքն {Հայոց} զԵւրոպիոյ լուսաւորութիւն, քննեսցեն զհոգի եւ զուղ

ք ժամանակին կարէր արդեօք ուսանելով զհին դպրութիւն {Հայոց} ՝ կենդանանալ եւ սնանիլ հոգւով եւ ընդ նմին թագաւոր

սուտ է ամենայն ջանք եւ զուր են քըրտունք իմաստնոց {Հայոց} առ ի լուսաւորութիւն ազգին, զոր ի գործ դնեն. եթէ

էս դիտաւորութիւն կամ լաւ եւս ուղղութիւն իմաստնոցդ {Հայոց} էր անդնդասոյզ միանգամայն ի յատակ անյուսութեան, ա

րամբարձեալ զինքն ըստ Հայկական առակին ի [կոկիւսոն] {հայոց} եւ ո՛չ առ երես նետեալ զսքեմ աբեղայութեան՝ աղաղակ

տարակեաց գերապատիւ Նազարեանց: Եթե աշխարհիկ լեզու {Հայոց}, յարդարեալ եւ մշակեալ ըստ պիտոյից աւուրցս, ունե

իճ ` կորստեան համատարածն ովկիանու: Իմաստունքն {Հայոց} զանգիտեալ ի կերպարանափոխութեանց, զորս ունի նորն

նոյն անկարանայ նա դատել եւ քննել, իսկ իմաստունքն {Հայոց} չհասկանան տակաւին զխորհուրդ վերանորոգութեան լեզու

մեր առ անգրասիրութեանն, զի որ ինչ վասն իմաստնոց {Հայոց} հեղինակք Սինէացւոց յար եւ նման վասն ժողովրդեան մե

ւոյն: Թող զայս զի բոլոր անձինք ի զանազան վիճակաց {Հայոց} չկարէին միանալ եւ մաքուր սրտիւ կազմել զմիաբանութի

ծաղու գան թերեւս, յար եւ նման կատականաց աբեղայից {Հայոց} ի հինգերորդ դարու, զոր ուսանիմք ի Թղթոյ Ղազարայ

դպրութիւն, եւ առ հասարակ լեզուն գործական օտար է {Հայոց}. բայց ի վերայ այսր ամենայնի իրաւունս ունի գերդաս

արկաւ տաճարին գիտութեան: Մի՞թէ չիցէ արժան տեսեալ {Հայոց} Ռուսաստանեայց յորս գտանին մեծատունք հարստականք զթ

ին աշխատութիւն հեղուցու զիմաստութիւն ի խելապատակս {Հայոց} իբրեւ զանձրեւ յերես երկրի անձրեւեալ, իսկ եթէ ոչ

եալ, իսկ եթէ ոչ այսպէս, ուրեմն տարագիր է ի մտաց {Հայոց} մինչ ի սպառ եւ ակնկալութիւն լուսաւորութեան, զի ա

արի նա ի հասարակ կենցաղս անտեսեալ է այլ յիմաստնոց {Հայոց}, որք չկամ ին անգամ զթիւ դարուն համարե ալ զգալ թէ

ի խաւարի եւ չունել զլոյս, այսպէս եւ ունել լեզուի {Հայոց} համարի չունել, զի որպէս գրուանն խափանարար լինի շ

լ ի ժամանակաց իմ աստանոյն Խորնոյ՝ " Ողբամ զքեզ, {Հայոց} աշխարհ ", ի ժամանակաց Շնորհալւոյն՝ " Ողբացէ՛ք,

լ այս ամենայն հողմոց հնչիւնք էին յականջս իմաստնոց {Հայոց}, որոց շատ եւ կարի շատ էր, եթէ միայն սքանչանային

ան: Առ այսոսիկ անտեղի պատճառանս յիշեալ իմաստնոյն {Հայոց} տուեալ զպատասխանիսն ո՛չ անարժան համարեմք զնոյն կր

գոլ, զդատապարտելի միանգամայն, կարծիքդ իմաստնոց {Հայոց}, եւ պահանջէ (եւ ունի իրաւունս պահանջելոյ, եթէ

հրապարակով յայտնեց իւր վճիռը մի Պօղոսի մասին, որ {հայոց} ազգի եւ եկեղեցու նախատինքի համար, գուցէ թէ, դեռ

րութիւնքը չխորտակուէին Մեղուի զարկուածքից: {Հայոց} ազգի մէջ դեռ առաջին անգամն է, որ մի օրագիր, իւր

քարոզ յիշատակարանները, որ անմիջապէս ընծայում էիք {հայոց} ազգի բարեմիտներին արգոյ հեղինակ Ստեփաննոս վարդապե

տանելի ա՛խ քարշեցի սրտիս խորքից, ասելով. ցաւալի {հայոց} ազգ, մինչեւ ե՞րբ պիտոյ է մնաս այդ մահաբեր քնի մէ

ծողութիւն: " Պ. Մագեամ, դուք չգիտէք, որ {հայոց} ազգի անկիրթ եւ կոպիտ զաւակները մտրակով եւ կաղնեայ

յկական հարցի շնորհիւ, եւրոպական պարբերականները, {Հայոց} լեզուին անտեղեակ, " Կոնստիտուցիա " կոչեցին այդ Կ

եւ թէ այս Կանոնադրութեան իսկ վերաբերմամբ: {Հայոց} պատրիարքարանում նրա հրատարակման առաջին օրը Կանոնա

ործման առիթ դարձաւ անցեալ տարում մեռած Երուսաղէմի {հայոց} պատրիարքի տեղը հայոց նոր պատրիարք ընտրելու հարցը

ցեալ տարում մեռած Երուսաղէմի հայոց պատրիարքի տեղը {հայոց} նոր պատրիարք ընտրելու հարցը: Հայ ժողովուրդը պատր

, որ չի կարելի արդարացնել ոչնչով: Կ. Պոլսի {հայոց} նախկին Սարգիս պատրիարքը սկզբում, հաշուի առնելով

այնպիսի գրքի մէջ, որ առաջին անգամ պիտի ողջունէր {Հայոց} մանուկը, որ չգիտէր դեռեւս ընթեռնուլ։ Ներկայ

պատճառով Պ. Գամառ-Քաթիպան հետեւում է Տաճկաստանի {Հայոց} մէջ գործածական է վարջաւորութեանը բացառականի։

րդու, մարդուց։ Մեր երկրորդ հոլովումը Տաճկաստանի {Հայոց} առաջին հոլովումն է եւ մեր առաջինից աւելի բռնակալ

ք մի ուրիշ աշխատութիւն էլ գիտենք, հայ հեղինակի, {հայոց} կեանքից բխած, մի շատ կենդանի եւ շատ սրտաշարժ գոր

եանքի ընդհանուր որպիսութեան (որպէս նաեւ բովանդակ {հայոց} ազգի կեանքի որպիսութեան եւ հայ կանանց ընտանեկան ե

նչ որ գիտենք այդ մասին: Էջմիածնի պատկերները, որ {հայոց} ազգի մէջ շատ տեղ կան, պահում են իրենց վրայ նաեւ

", ճիշտ այսպիսի դիպուածներում է կատարւում: {Հայոց} ազգը, Արագածի վրայ կրակ կամ լոյս եթէ չտեսնէր, ա

վանում ենք մեր տգիտութիւնը, որ մենք չգիտենք, թէ {հայոց} թագաւորները Ներոնի օրը ընկնելով զուարճութեան համա

ք, յատուկ այն դիտաւորութեամբ, թէ ե՞րբ է սկսուել {հայոց} երկրագործութիւնը, խուզարկութիւն արած չենք, այլ

, որ սկզբից մինչեւ վերջը աճում էին լոգիկաբար: Եւ {հայոց} կեանքը ա՞յն վիճակում է ներկայումս, ուր այդպիսի բ

լով հասկանում ենք հասարակ ժողովուրդը) շա՛տ ցած է {հայոց} ազգի բարոյականութիւնից: Մենք կարդում ենք լուսաւո

ր փառքով նախընտիր են համարում երգել. " ափսոս քեզ {հայոց} խեղճիկ ժողովուրդ ", կամ " կռունկ ուստի կուգասը "

մը չցոլանար նորա լեզուի եւ մտածելու ձեւերի վրայ: {Հայոց} ազգը գեդէոնեան բո՞ւրգն էր, որ ցօղի տակ մնալով չթ

ծ ազգերի մէջ մտնելով անյայտանում են կամաց-կամաց: {Հայոց} ազգի մէջ մտած են հրէայք, ինչպէս Բագրատունիք եւ ո

, ինչպէս Բագրատունիք եւ ուրիշ շատ հասարակ ցեղեր: {Հայոց} ազգի մէջ մտած են հնդիկներ, որ Լուսաւորչի ժամանակ

նց նախահարցը որպէս աստուած պաշտում էին Տարօնում: {Հայոց} ազգի մէջ մտած են չինացիք, ինչպէս Մամիկոնեանց ցեղ

ւնենար իր ծառայքը կամ բարեկամքը, որ նոյնպէս մտան {հայոց} ազգի մէջ. թողում ենք պատմութեան անյայտ խառնուրդն

ս մասին շատ ցաւալի երեւոյթ տեսնում ենք Տաճկաստանի {հայոց} մէջ, որոնք տաճիկ լեզուին ստրկանալու համը հոտը տա

ին լեզուն էր, որ պիտոյ է լուսաւորութեան սերմանքը {Հայոց} ազգի անդաստանի մէջ ցանելու գործի դառնար. պատճառ

ին անգամ պատշաճ համարեցանք փոքրիշատէ հանդէս հանել {հայոց} մանուկների առաջեւ Յունաստանի հին կրօնագիտութիւնը

րաքանչիւր դարու լեզուին եւ խօսուածքին։ Այս միայն {հայոց} խելօք պարոններն են, որ 19 երրորդ դարու մարդերը կ

քի մէջ ենք. պատճառ, որ եւրոպացի լեզուներով, որ {հայոց} հին լեզուի նման անհասկանալի էր մեր ժողովրդին, կա

ին ի՞նչ ջերմութիւն կարող էր ունենալ սառուցից։ {Հայոց} ողորմելի Ազգը, երկար ժամանակ անուսում մնալով, բ

անէին այդ խորհուրդները, բայց ափսո՛ս, որ միմիայն {հայոց} հին եւ մեռեալ լեզուն ուսանելով՝ մնացել են դէպի ո

քան ստամոքսը գնալը բոլոր ատամները եւս կը փշրէր։ {Հայոց} հին լեզուն հնացած հաց է արդէն, եւ 1300 տարի է,

նդարար. ուստի սորանով շատ հեշտ կը լինէր կերակրել {հայոց} ազգի սոված հոգին եւ սա աւելի հիւթ եւ արիւն կը դառ

. պատճառ, որ ասւում է լսուելու համար։ Մինչեւ {հայոց} Ազգի հեղինակքը իւրեանց նպատակը չդնեն ազգի օգուտը

րի յետոյ, եւ ինչպէս մինչեւ այժմ, այնպէս եւ միշտ {հայոց} մանուկը կը լինի օտարի հացի մուրացկան, ամեն օր դռ

, եթէ ես հիւանդ այսօր կամ վաղը սպասում եմ մահին, {հայոց} ազգի անբաղդ զաւակները մինչեւ այսօր օտարի հացով են

ացի եւ կեանքի միջնորդութենով գործ է կատարում։ {Հայոց} ազգի մեծատունքը առաւել մեր կարծիքով պիտոյ է նախան

չկային նորանում հոգի. այս հոգին լեզուն էր։ Բայց {հայոց} ազգը իւր լեզուն թողել է անմշակ, եւ նորա մատենագի

անօգուտ էին ազգին։ Թող այդ պարոններն իմանան, որ {հայոց} ազգը հինգերորդ դարուցը մինչեւ հիմա իւր մատենագրու

րտակներ, մինչ իրողապէս հորի միջում էր ինքը։ Թող {հայոց} մանուկը սովորի իւր մայրենի լեզուովը ազատական գիտո

կարող էր հիւթ եւ արիւն դառնալ եւ սնունդ տալ տկար {հայոց} զաւակներին։ Այս բաները խօսելուց յետոյ, եթէ

ով իւրեանց խիղճը, կամենում են պատճառ դառնալ, որ {հայոց} մանուկների տարաբաղդ վիճակը, որ սկսած 1300 տարից

րը։ Մեք տեսանում ենք նորան միմիայն իբրեւ պահարան {հայոց} հինգ դարու լեզուախօսութեան եւ քանի մի անցքերի։ Ո

ւ քանի մի անցքերի։ Ուրեմն եթէ եւ շատ քաջ սովորէր {հայոց} մանուկը այդ լեզուն, այնուամենայնիւ տգէտ էր եւ ոչ

արիւն դառնալ եւ հաստատել սիրտը։ Բաց 'ի սորանից, {հայոց} մանուկի հանդէսը կամ ասպարէզը ո՞րն էր արդեօք իւր հ

այս էր, որ, իւրաքանչիւր այդպիսի բառի փոխանակ, {հայոց} հասարակ մարդը գործ է ածում զանազան օտար ազգերի բա

ս ինձ մէկ կողմից նորա տգեղութիւնը, միւս կողմից " {Հայոց} աշխարհի փափկասուն տիկինների " գեղեցկութիւնը։ Ասե

է իր անչափելի բարձր աստիճան ջերմութիւնից։ Եթէ {Հայոց} ազգը, դարերով ստրկանալով Պարսից, Մոգոլների, Սե

ր խոտը չոր մնայ, կամ հողը չցրուի։ Յայտնի է, թէ {Հայոց} ազգը Գէդէօնեան բրդի կամ Մովսիսեան մորենու սքանչել

չթրջէր կամ կրակը չէրէր։ Դեռ մեծ տղամարդութիւն է {Հայոց} ազգի կողմից, որ այնքան կարողացել է պահել, որ այ

ամբ չվշտացնէր մեր պարոնների կոյս անկաջը, բայց որ {հայոց} անկախութեան շինուածքը կործանուել ու կտորներն էլ Ն

աջութիւնը Մխիթարեան համախոհացը չէ, բայց յանցանքը {Հայոցն} է, որ, քանի մը Տիտայական տրամաբանութենէ վախնալո

ելու։ Երկրորդ՝ մի այնպիսի ժողովրդի, ինչպէս մեր {հայոցն} է, նայելով նորա այժմեան վիճակին, պիտոյ է ընդհան

ոյ եւ ստրկացելոյ այլասեռ իշխանաց, որպիսի եղեալ է {Հայոցն}, հարկաւ ուներ լինել ինչ մի ի ստորագունիցն յոյժ:

ն, իւրեանց անունը մի անուսումն ազգի մէջ, ինչպէս {հայոցն} է, հանդէս հանելու համար խռկել են իւրեանց ուղեղի

անցին ի գահագլուխ թագաւորութեան գիտութեանց. իսկ {հայոցս} ՝ [թէեւ յօտարութեան վայրի] նոր ուրեմն շնորհեցաւ զ

դապետութեան: Թէպէտ հարք նախնականք ի սկզբանէ անտի {Հայոցս} քրիստոնէութեան աւանդեցին ազգին, եթէ ո՛չ ըստ այսմ

այ ժողովրդեան զբանն Աստուծոյ, տպագրեցին վասն մեր {Հայոցս} յամի 1836 ի Մոսկվա զՆոր կտակարան ի լեզու աշխարհիկ

Թէոդոս կայսր, առ Ատտիկոս եպիսկոպոս Յունաց, որ ի {Հայոցս} ազգէ Սեբաստացի քաղաքաւ եւ առ Անատոլիս զօրավար, ո

անոսէ, եւ զանազան ճառիւք ի վերայ կարգաց եւ ծիսից {Հայոցս} եկեղեցւոյ: Յերեքտասաներորդ եւ չորեքտասաներորդ

խիջեւան, կարգեցաւ ի վերայ հոգեւորականաց ուսուցիչ {հայու} կաթոլիկ Մկրտիչ ոմն Սիմոնեան տնօրենութեամբ վեհափառ

երթեւեկութիւն եւ դ) զի զդուստր իւր ետ ի կնութիւն {Հայու} կաթոլիկի ումեմն վարսավիրի, որ բնակէր յայնժամ ի Թ

եւ արձանի իւրաքանչիւր գծերից դուրս է երեւում բուն {հայութեան} տիպը: Նորանից ոչ շատ հեռի կանգնած էր Միհրդատի ար

աւոր է. այն ապականութիւնքը, որով նա պղծել է իւր {հայութեան} անունը, մեծ հնարների են կարօտ, որ սրբուէին, բա

նկել նոցա մէջ ազգութեան սերմը, վառել նոցա սրտում {Հայութեան} կրակը, մի խօսքով՝ կատարել այն ընտանեկան պարտակա

եթէ ՚ի թմրութիւն ազգին յուսացեալ, խորհի ըզդիմակ {հայութեան} ՚ի բաց դնել յերեսաց: Ե՛ն յազգին մերում ականջք,

այդ էր պակաս մնացել, Որ նախանձայոյզ դառնայ {հայութեան} Կատարելապէս, բայց յետոյ ի՞նչ էլ:

մութեամբ. եթէ նոցանից մի մասը փրկուեցաւ եւ այսօր {հայութեան} անունը կրում է իւր ճակատի վերայ, շնորհակալութիւն

ականութիւնը վաղուց ահա արմատացած լինելով նորա մէջ {Հայութեան} փոխանակ՝ նա, աշակերտ լինելով մոլեկրօն պապական դ

անալով, թէ խօսում էր Հայերի հետ, ուրեմն, առանց {հայութեան} դիմակով ծածկելու իւր պապականութիւնը, հրապարակով

անհոգ չլինել այն պարծանքի մասին, որ սահմանուած է {Հայութեանը} մարդկութեան մէջ: Հայերը պարտական են լուսաւորուիլ

րաստ եմք եւ զանձինս դնել: Ո՛չ կամիմք վերջանալ ՚ի {հայութենէ}, եւ պակաս ինչ համարել քան զքաջ նախնիս մեր, որ հ

ւթիւնը կախուած չէ աշակերտների եւ վարժապետների լոկ {Հայութենից}. լեզուն է, որ միմիայն կարող է այդ վերնագիրը դնե

ներին նախ՝ մեր լեզուն, երկրորդ՝ հոգով եւ սրտով {Հայութիւն} եւ երրորդ՝ անձնազոհ սէր դէպի ազգութիւնը, դէպի մ

, դառնում է նոցա համար ներքին, Մխիթարի ներքինը՝ {հայութիւն}, դառնում է արտաքին, մի լոկ դիմակ, որով երեւում

թիւն իւրայնոց, չեւ զայս արարեալ սուտ է, ամենայն {Հայութիւն}, սուտ եւ ազգասիրութիւն, որոյ անուն ընդ օդ գէթ հ

րութիւնը եւ խաւարասիրութիւնը մեծ էր, քան թէ նոցա {Հայութիւնը} եւ ազգասիրութիւնը: Պարզ երեւում է ահա սորանից,

չէ քո համար, որ կարեկից լինիս ինձ, թո՛ղ գոնէ իմ {Հայութիւնը} շարժէ քո սիրտը եւ հոգին: Ես որդի եմ մի անբաղդ ազ

են մեր համար, կորա՛ծ են եւ նոցա զաւակները: Նոցա {Հայութիւնը} գուցէ երեւում է նորանից, որ տարին մի քանի անգամ

եւ քնէք, այլ պարտական էք մայրութիւն առնել եւ ձեր {Հայութիւնը} երեւեցնել ձեր զաւակների մէջ. մեք անմահ ենք մեր զ

ց անհոգութեան դատապարտելի քօղը, եթէ դուք չհագնէք {Հայութիւնը} ոչ որպէս քրինօլին, այլ որպէս գոյն ձեր մարմնի, ո

րոպէում անչափելի է մեր ուրախութիւնը, ըստ որում, {Հայութիւնը} մի քայլափոխ արել է արդէն: Թշնամութիւնքը չուն

ցնէր միմեանց գէթ սրտով եւ հոգով։ Մի՞թէ իմ եւ Ձեր {Հայութիւնը} գրաւական չեն մեր մտերմութեան, ինչ եմ ասում ես,

, ուստի դուրս եկաւ, անիծելով իւր ծնած օրը, իւր {հայութիւնը}, որովհետեւ ուրիշ ամէն տեղ անարգուելուց յետոյ, հ

եւ անմխիթար հատկություններին եւ զարդարել յուրյանց {հայությունը} եվրոպական իմաստությամբ: - Թող մեր սիրելի հա

ՐՈՒԹԵԱՆ Ս. Պ. -ԲՈՒՐՂԱՅ Դիւանատուն Լուսաւորչական {Հայուց} Թեմակալ Առաջնորդի Նոր Նախիջեւանայ եւ Բեսարաբիոյ հ

րիստոնէութիւն տեսեալ, զայն ամենայն գաղափարս եւ ի {Հայս} նկրտի ՚ի ներս մուծանել: Որպէս տեսանի եւ յայսմ (

ս իշխանութեան իւրոյ զմեծ կաթուղիկէ եկեղեցին որ 'ի {Հայս} վերստին մեծապէս նորոգեաց, զդասս կրօնաւորացն բազմ

կս իշխանութեան իւրոյ զմեծ Կաթողիկէ եկեղեցին որ 'ի {Հայս} վերստին մեծապէս նորոգեաց " (Ասողիկ, եր. 82)։

տանգէ մահու։ Այլ այս յետին դիպուած, որ եղեւ ընդ {Հայս}, գրեաց երկրորդ Ստեփանոս աբբա Գիւվեր Ագոնց եւ եպի

որդ ոսկեղէն [ասացելոցն, յորժամ] բանականն հոգի առ {հայս} [զարթուցեալ ի] բազմաժամանակեայ [իւրոյն քնոյ], զհ

եանց ժամանակին, յար եւ նման էին հայախօսութեան առ {հայս} ՝ տեղի ետ ծնելութեան նորոցն, եւ մի՛թէ նորանոր բա

ատին ապա նոքին իսկ ուսումնականք հայոց՝ թէ չիք առ {հայս} լուսաւորութիւն, եւ թէ մանկտին հայկական չէ հակամէ

րտութիւն կարծեաց որոյ եւ իցէ առն մտածողի: [Առ {Հայս} ի շրջակայս մեր տեսանի եւ ճշմարտութիւն մի այլ. ամ

ր ինչ ընդ եւրոպացիս էանց, նույն կարէ անցանել ընդ {հայս}, ըստ որում եւ հայոց ազգ չէ արտականոն ինչ բացառու

մշապհոյ անլուր խոստմանցն եղեալ, յելանել իւրում ի {Հայս} գտանէ ժողովեալ առ Մեծն Սահակ եւ Մեսրոպ (որ վերստ

խաւ առ նա առաքելոյ: Եւ ո՛չ կամեցեալ ձեռնունայն ի {Հայս} ելանել թափուր ի յուսոյն եղեալ՝ անցանէ յԵդեսիայ ե

զգիտութիւն նշանագրացն եւ այլոց կարեւոր ուսմանց ի {Հայս} ի բաժնի Պարսից՝ դիմեն փափագանօք ի նոյն առաքելութ

արսից՝ դիմեն փափագանօք ի նոյն առաքելութիւն եւ առ {Հայս}, եղեալս ի բաժնի Պարսից՝ դիմեն փափագանօք ի նոյն

արսից՝ դիմեն փափագանօք ի նոյն առաքելութիւն եւ առ {Հայս}, եղեալս ի բաժնի Յունաց. այլ հանդիպեալ ատելութեա

թարգմանել եւ բերել զգիրս առաջնոց հարց փութանակի ի {Հայս} ՝ զի ի նոյն պաշտօն յղեսցին եւ ի Բիւզանդիոն: Այլ

՝ եթէ կոչել զսա համարձակեսցուք " Ոսկի բերան " առ {Հայս}, զի որ սորայս են պարզութիւնն ոճոյ լծորդեալ ընդ փ

ղիկոսէ Հայոց յամի 1655: Արհեստ տպագրութեան առ {Հայս} տեսանի զառաջինն է Կոստանդնուպօլիս, այլ՝ ո՛չ հաւ

անազան եկեղեցական գրեանց տպագրեն նաեւ զառաջինն առ {Հայս} զԱստուածաշունչ մատեանն, թէեւ ցաւելով պիտոյ էր խո

այն՝ թեեւ ցաւ է մեզ խոստովանիլ՝ առ տարրացեալ ի {Հայս} դժոխային իմն հոգւոյ անմիաբանութեան եւ անմիտ նախան

ա եւ մի այլ պահանջելի, որում մինչեւ այժմ ոչ ոք ի {Հայս} Ռուսաստանեայց ուշադիր եղեւ եւ լինել կամի, այս է

ղացն հարեւանցի աչօք: Ուսումնական ընկերութիւնք առ {Հայս} Տաճկաստանի եթէ շատ ինչ ոչ արարին վասն ազգի, գոնե

ւթեան որդիք են առաջնոցն, որք զայս արարին: Առ {Հայս} Ռուսաստանի միակ գերդաստան է եւ այն գերապատիւ Լազա

ն եղեալ է պատճառ կորստեան բանաստեղծական հոգւոյ առ {Հայս}, թէպէտ պիտոյ էր խոստովանել զճշմարտութիւն, թէ Հա

ոլ ալ չիքա, ասեք անոր բանը թող հոգա: Եվ այս եւս {հայտ} առնեմ, որ նոր ճանավարներուտ անունը չի կարցա կարդ

պահանջել, որպեսզի կառավարության ատյանների ձեռքով {հայտ} բերեն եւ Նախիջեւանին սեփականացնեն, եթե կորած կամ

ամիս ժամանակի: § 9. Որքանի արժողության կայք {հայտ} բերվին մեր ձեռքով եւ սեփականվին քաղաքի օրինավոր ա

նե մեզ այդ բոլորից պատկանյալ պրոցենտը: § 11. {Հայտ} բերված կայքերի, թե կառավարության եւ թե յուրաքանչ

որ նա մեր հորը վախճանից հետո ինչ որ մնացել է, ի {հայտ} բերե, թե՛ շարժական եւ թե՛ անշարժ, եւ այս բոլորը

Հայաստանում, Արաքսի հովտում: Առաջին անգամ նրանց {հայտաբերել} է 20 կամ 25 տարի առաջ ծաղկարար եպիսկոպոս Սահակը,

իրենց բնածին հակումների կարող են ձեռներեցություն {հայտաբերել} աճուրդով վաճառելու նաեւ մեր եկեղեցիները, բայց մի

Բայց այն, չափից ավելի ջերմ սրտացավությունը, որ {հայտաբերում} է պ. Ալաջալյանը հնդկական գումարի նկատմամբ, կասկ

Սրանից հետո, եթե մինչեւ անգամ դժբախտ վավերագիրը {հայտարարեր}, որ իբր մենք, ներքո ստորագրողներս, հոժար ենք ո

ւմ, մինչեւ այդ լեզվի գլխավոր ճյուղերը չբերվեն մի {հայտարարի}, մինչ այդ ժամանակ գրական ամեն մի ձեռնարկություն

նք չենք կարողացել աշխատավոր մի պարոն նշանակել մեր {հայտարարության} մեջ, եթե հնար ունիք կարգել մի բարեկամ, այն բարե

ումարով, կուղարկեք ինձ, իմ հասցեով, որ տպված է {հայտարարության} մեջ: Ես կարգադրություն արած եմ, որ Պետերբուրգ ս

նելով Ձեր ազգասիրության վերա, Ձեր հարգելի անունը {հայտարարությանս} մեջ (որ շնորհ ունիմ Ձեզ ուղարկելու) աշխատավոր հ

եք տարի առաջ (" Հյուսիսափայլի " մեջ) հրատարակած {հայտարարությանս} աշխարհագրական քարտեզի տպագրության մասին, ուղարկո

ւ կրկին նպատակին, այդ մասին տեղեկություն կտա Ձեզ {հայտարարությունս}: Ուղարկում եմ Ձեզ մի տպյալ 30 տոմսակի տետրակ

ւթյունը դուրս եկած լինելով, հրատարակում ենք այժմ {հայտարարությունքը}: Ահա ուղարկում եմ քեզ մի օրինակ, որ կարդաս, հո

պ. Նորովը, Ա. Ս., նախկին մինիստրը, Սինայում {հայտնաբերել} է Աստվածաշնչի ամենահին հունական մի ձեռագիր, միայ

բխող հետեւանքները: Տեղեկություններ աշխարհագրական {հայտնագործությունների} վերաբերյալ, հետաքրքրական հոդվածներ՝ հինգ աշխարհ

չպես նաեւ արվեստի ու բնության ասպարեզում կատարված {հայտնագործությունների} պատմությունը: 4. Բարոյա-գեղագիտական եւ գեղ

ը, թողում եմ Սադայի 250 մանեթ պարտքը, որի մասին {հայտնած} եմ երբեմն եւ ամեն օր մաշում է հոգիս: Իմանալով

ֆունտ ստերլինգով ապրել: § 5. Երբ որ քաղաքին {հայտնած} էինք, թե այսքան կամ այնքան բան կա եւ թե հարկավոր

իա Պավլովիչ Սուլթան-Շահին, նրա՝ իմ վիճակի մասին {հայտնած} կարեկցության համար։ Ես երբեք չեմ կասկածել նրա՝

իայն շնորհակալություն եմ հայտնում նրան՝ իմ մասին {հայտնած} շատ բարենպաստ կարծիքի համար, բայց, թվում է, թե

լ: Իմ բանտարկության վերջն էլ չի երեւում: Ինձ {հայտնած} բոլոր լուրերի համար շատ շնորհակալ եմ: Հուսով եմ

լ իմ վիճակի մասին (երեւի թե այս է մեղքս), ի՛նչ {հայտնեի}. ես ինքս զզված եմ իմ դրությունից, ուրեմն ինչ ու

անը " խորագրով. անհրաժեշտ եմ համարում միաժամանակ {հայտնել}, որ դրան հաջորդելու է հիշյալ վեպի թարգմանություն

ամակ գրել եմ եւ Ֆեոդոր Միխայլիչից 200 մանեթ առածս {հայտնել} եմ, հուսամ, որ մինչեւ այս նամակիս ստանալը այն ե

նիմ, որ բարկացած չես: Ֆեոդոր Միխայլիչն, ինչպես {հայտնել} եմ, գինիներն ծախել է, բայց մարդը տահա վերուցած

յր, ես խոսք չունիմ, որով կարողանայի կատարելապես {հայտնել} քեզ իմ սրտի շնորհակալությունը, պատճառ, եթե այդ

եւ ազգասիրությամբ եւ կարեկցությամբ դեպի ինձ: Ձեզ {հայտնել} էի մասնավորապես, որ շարադրել էի մի գիրք " Մինին

յս շնորհավորական մաղթանքից հետո արժան եմ համարում {հայտնել}, որ մեր գրագրությունը վաղուց դադարած լինելով, ա

ովցովը: Վարժապետի գործի մասին այսքան կարող եմ {հայտնել}, որ ինչ այստեղ կարելի էր, նորա օգտի համար գործ

, ես կարծում եմ որ ուշ չէ, բայց դու քո խորհուրդը {հայտնել} մեզ: Եվ մի փոքր կամ մնում ենք ձեւը մեծացնել կամ

եկամությունը եւ սերը: Խնդրում եմ իմ հարգությունը {հայտնել} Գայանե Նիկոլաեւնային եւ Պետրոս Նիկոլաեւիչին: Ես

կհասուցանել ինձ: Իմ ողջույնը եւ հարգությունը {հայտնել} հետեւյալ պարոններին. Հայրապետյանցին, Քայալյանցի

ւն մնա քո մոտ, կարող ես միայն պ. Հայրապետյանցին {հայտնել}, որի հոկտեմբերի 9-ին գրած նամակին այսօր պատասխան

բարկանում իմ վերա, ինչ եմ արել ես. եթե առաջ չեմ {հայտնել} իմ վիճակի մասին (երեւի թե այս է մեղքս), ի՛նչ հ

ք եւ ճանապարհներ, մեր պարտականությունն է քաղաքին {հայտնել}: § 12. Բացի երեսփոխանական թղթից, որ քաղաքը

հավանիք այս պայմաններին, ուրեմն կարող եք իսկույն {հայտնել} մեզ, որ մեր կողմից կարեւոր պատրաստությունք առնվի

մնում է միայն շնորհակալ լինել նրան եւ միաժամանակ {հայտնել}, որ այդ միջոցները վաղուց արդեն գործադրվում են սե

իս լաց լինելու եւ սգալու եւ ամեն անգամ չմոռանալու {հայտնել} ինձ այդ մասին, դա ինձ կզվարճացնի: Է՛հ, թողնենք

ւթյանը՝ ինձ մնում է միայն նրանց շնորհակալություն {հայտնել}. այժմ ուրիշ ոչնչով չեմ կարող հատուցել: Հրեան

գրողը տանի նրան: Վերջին նամակումս ես հույս էի {հայտնել}, որ հետեւյալ օրը կազատվեմ կատառից, սակայն այդպե

ալ եմ եւ հույս ունեմ դեռ անձամբ շնորհակալությունս {հայտնել} Մարիա Աֆանասեւնային, եթե նա ինձ տեսության գա, ի

րծելու հասարակության անունից եւ նրանք, իսկապես, {հայտնել} են միայն իրենց անձնական համաձայնությունը: Նրանք

եւ սոքա մի անտեղի նամակով սպառնանք գրում են մեզ, {հայտնելով} մեր օրագիրը, թե մենք ազգը մոլորեցնում ենք եւ այլ

ետո ճանապարհի ծախքի տնօրինությունը յուր ժամանակին {հայտնելով} քաղաքին էլեկտրական հեռագրով: § 8. Քաղաքը,

ումների, ապա կոմիտեն առանց ինձ այդ մասին նախապես {հայտնելու} լիակատար իրավունք ունի թույլատրելու ինձ տպագրելու

ուտ տվին քեզ կամ թե գործ ածեցի՞ր, թե ոչ, խնդրեմ {հայտնես}: Ինձ թե գիր գրեք, ահա հասցես. Его благороди

բարին: Խնդրեմ մյուս անգամ գիր գրելու ժամանակ {հայտնես} ինձ, ի՞նչ եղավ մեր վարժապետի գործը, հույս կա՞ փ

ոլաեւնային եւս օգտակար լինի: Նորա դրությունը ինձ {հայտնես}: Ջրերը եթե կամենաս ստանալ (եւ պետք է ստանալ),

վգորոդի Մակարեւյան տոնավաճառից: Խնդրեմ այս մասին {հայտնես} նրան: Խնդրում եմ հաճախակի գրես Ղազարոս եղբորը

ալ լիցի տալ գործոյն իմոյ զպատկանեալ ընթացս, որով {հայտնեսցի} ինձ ապագայ վիճակ իմ այս է կամ ընդունել զիս եւ վեր

կամաց: Խանութին բանը ինչպես վերջացուցածը ինձի {հայտնեց}, որ ես առ միամիտ լինեմ: Ես ողջ եմ ու առողջ ե

եսնեք շատ հարգելի հրեա գիտնական Հայր Ֆիրկովիչին, {հայտնեցեք} նրան իմ անկեղծ հարգանքը: Երեւի նա ինձ կների, որ

հավելված: Տես, չմոռանաս: Սաշայի վերաբերյալ {հայտնեցեք} պ. Սանասարյանին, որ ոչինչ չեմ ուզում իմանալ -

ին գրած նամակին այսօր պատասխանելով, մասնավորապես {հայտնեցի}. այլ ոչ բոլորովին: Քեզ գրածս եւս բոլորը չէ, ավ

ծի մեջ բոլորովին օգտագործված չի եղել, սակայն ինձ {հայտնեցին}, որ իմ բոլոր թղթերն ուղարկված են եղել Հանձնաժողո

: Բռասլետի եւ զապոնկաների ստացածդ մինչեւ այժմ չի {հայտնեցիր}: Ինձ ապսպրած բաներդ Բերբերովի ձեռքով անպատճառ կս

ոգեմ իմ սրտիս խոցերը, որոնց համարը աստուծո միայն {հայտնի} է: Դուք ձեզի հակառակ խոսում եք. առաջ ասում եք,

ռքերդ չի հասել, ես մեղավոր չեմ, ժամանակները ձեզ {հայտնի} է, որ շատ անգամ 25 օրից գիր կառնում Նախիջեւանից

ԿԱՄ. ՏԵՐ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՔԱՀԱՆԱ ԳԵՈՔՉԵՅԱՆ, Ձեզ {հայտնի} է պատմություններից, որ ամենայն ազգի գրականությու

ատճառ կգայի եւ Ավտուշին եւս կբերեի, բայց աստծուն {հայտնի} է, որ լսելով այդ խռովությունքըն, սիրտս պաղեցավ

կայսրի հետ տեսության համար. երբ հետ Մոսկվա գալը {հայտնի} չէ, բայց թե գա Մոսկվա, կարծիք կա, որ դիմացի ձմ

ինելով եւ բժշկությամբ պարապելով, չունիմ իրավունք {հայտնի} կերպով պարապել այսպես բանի, թեպետեւ առանձին գործ

կունենաս, արի այս հանդեսը տեսնելու: Օրը դեռեւս {հայտնի} չէ, իմացվածովը կգրեմ: Շնորհավոր լինի խաղաղու

վառել ազգասիրության կրակը սառած սրտերի մեջ: Ձեզ {հայտնի} կլինի, թե ինչ անձնազոհությամբ գիշեր ցերեկ կուրծք

բայց չէ պիտո թույլ տալ, որ այդ հարվածը ստանանք. {հայտնի} բան է, այդ նոցա աչքը ծակում է եւ ծանր բան է հրապ

ացնեն յուրյանց ձայնը հարկ ժամանակում: Այսքան Ձեզ {հայտնի} լինի, որ գեր[ապատիվ] Այվազովսկին հայտնի թշնամի է

սքան Ձեզ հայտնի լինի, որ գեր[ապատիվ] Այվազովսկին {հայտնի} թշնամի է մեր օրագրին, գանգատել է Լազարյանց մեր վ

տոն, ուրեմն ավելի հնար ունեք ներգործել: Ձեզ քաջ {հայտնի} է, թե որքան օգտակար է " Հյուսիսափայլը " մեր ազգի

մեզ ոչինչ, բայց մեր նյութական կարողությունը քաջ {հայտնի} է Ձեզ: Գրյանք տպեցինք, մինչեւ այժմ տպագրության

լիբյանցի եկեղեցական մեծագումար պարտքի մասին: Թող {հայտնի} լինի Ձեզ, որ վերադարձյալ Գաբրիել վարդապետ Այվազո

տեսանում եմ, որ այսուհետեւ անկարելի է։ Քեզ քաջ {հայտնի} է, որ ես բարոյապես թուլացած չեմ, կարող եմ շատ ա

րած չեմ, իմ դրությունը որ ոչ ոք չգիտե, քեզ միշտ {հայտնի} է եղել եւ անչափ գոհ եմ, որ դուն ինձ միշտ օգնել ե

ատապարտե: Այս բոլոր բաները դեռ անցյալ տարուց քեզ {հայտնի} էր: Մտածեցի, մտածեցի, ուրիշ ճար չգտա, ասա

վյալ նամակը ամսույս 19-ից, հասանելով ինձ 27-ին, {հայտնի} արեց Ձեր խորհուրդները եւ որոշմունքը Հնդկաստանի ազ

յդքան գումարով գնալ եւ գալ, նա այդ յուր ընթացքով {հայտնի} ցույց է տալիս, որ ոչ ոտքը դուրս է դրել Ռուսիայից

ուսիս, Գանգես գետի վերայով Կալկաթա: Մեզ քաջ {հայտնի} է, որ վերոգրյալ ճանապարհորդության երկայնությունը

ւ վարելու դատի ծախքի վերա եւս: § 3. Ձեզ քաջ {հայտնի} պիտի լինի, որ Մասեհ Բաբաջանի թողած կայքը վաճառել

ացվի կտակի զորությամբ: Մեզ մինչեւ այժմ ոչինչ բան {հայտնի} չէ, թե ի՛նչ կա այնտեղ, բան մնացե՞լ է, ովի՞ ձեռ

ԷՐ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ՀԱՅՐ, Ձեր սրտառուչ նամակը, որից {հայտնի} երեւում էր թե ինչ տագնապի մեջ եք, ստացա պ. Հակո

ողիկոսի հարաբերությունը առ Թադթեոս եպիսկոպոսը ինձ {հայտնի} է, որի մասին կարծեմ թե մասնավորապես ձեզ եւս ասած

մյանը կթողուք տետրակի մեջ, որով առանց շփոթության {հայտնի} կլինի ստորագրողի անունը, օրինակի թիվը եւ գումարի

լինգով նա պարլամենտին վաճառեց իր համաձայնությունը {հայտնի} օրինագծի վերաբերյալ, իսկ հետեւյալ օրը մտադիր էր

ի հետ ստացա նույնպես ռնգեղջյուրի հարցին վերաբերող {հայտնի} նամակների պատճենները: Բայց ի՞նչ նպատակով են այդ

ն ուսումնասիրելու այն, ինչ գիտությանը հաստատապես {հայտնի} է, այլ ոչ թե ենթադրաբար կամ տարապայմանորեն: Հետ

նամակ գրի, ապա թող ինձնից նրանց շնորհակալություն {հայտնի} ՝ ինձ ուղարկած ողջույնի համար: Նրանցից առաջինին

ասում են, բայց պատրաստելու պետք չկա, ինչպես քեզ {հայտնի} է, առաջինը տանը մնաց, իսկ երկրորդը Եկատերինոսլա

լ նոր լեզվի համեմատական քերականությունը՝ ըստ ինձ {հայտնի} տվյալների, զանազան վայրերի, ուր կան հայեր եւ ու

տմության ուսումնասիրության վրա, թեեւ, որքան մեզ {հայտնի} է, այդ որդերը գտնվում են " կակտուս " ընտանիքին պ

ն հասնելու համար: Այն խեժը, որ գիտության մեջ {հայտնի} է " Dorema armeniaca " անունով, կարելի՞ է արդյոք

ուց. Dorema armeniaca-ն այն խեժն է, որ մեզանում {հայտնի} է " ս[ուրբ] Կարապետի մաuտաք " անունով: Ահա որ

իրավունք չունի ժողովրդական գործերում: Ֆրանսիացի {հայտնի} մաթեմատիկոս Պուասսոնը երկար ժամանակ ֆրանսիական պա

ությունը առաջուց համարյա ես գիտեի, որովհետեւ ինձ {հայտնի} է, թե ինչ էր կատարվում մեր տանը. եթե չեմ ուզում

աց ակնկոր... Զորո՛ց ճշտիւ վիպեցից ինձ ամենայն է {հայտնի}, Ներկայն՝ անցեալն՝ եւ գալոցն՝ որոյ անուն

ց անուսումնասիրութեան մեղքը, այն ժամանակ այդ եւս {հայտնի} կը լինի եւ կը հասկացնէ բանի զօրութիւնը։ Այս խօսք

ձ՝ քո հարազատ բարեկամդ: Ստրախավոյ գիրիս մեջը {հայտնիլ} իմ Օդդենի փասիլկան չառածը, սպասում եմ գրիդ, որ

օրն է. Հենց որ ստանաս նամակս, բարեւի հետ միասին {հայտնիր} նրան եւ իմ անկեղծ շնորհավորանքը եւ ցանկությունս,

եղբորս, ե՛ւ Վառվառե քրոջս, ու շնորհակալություն {հայտնիր} նրանց բոլորին անդավաճան զգացմունքների համար եւ,

ւէ լուր ստանաս ռնգեղջյուրի վերաբերյալ, անմիջապես {հայտնիր} ինձ այդ մասին: Ասենք, թերեւս, մինչ այդ մենք տե

՝ հանուն Դուլսինեայի ազատագրման կախարդանքից: {Հայտնիր} իմ հարգանքները բոլոր լավ ծանոթներին եւ իմ կողմից

նիան չգիտի՞ արդյոք: Երկսեռ բոլոր բարեկամներիս {հայտնիր} իմ հարգանքը, իսկ Մարիա Աֆանասեւնային շնորհակալու

հետեւանքներն ավելի եւս հաստատեն իմ այս կարծիքը: {Հայտնիր} նրան իմ ակնկալությունը: Հուսով եմ, որ ուրախ լու

ք, չի հասկըցուցի՞ք, հեչ միամիտ չիմ, ինձի թեզով {հայտնիք}: Ես ոչինչ ուրիշ պան միտք չիմ անիլ, միմիայն կ

կ էր, ամեն օր աչքին տիմացն չէր ըլար, ինձի տեղով {հայտնիք}, եւ թե հոքու բան արա՞վ թե չէ, եւ այլն: Բավ է:

ց բոլորի առաջիկա նոր տարին եւ Քրիստոսի ծննդյան եւ {հայտնության} գալիք տոները: Ի սրտե ցանկանում եմ նրանց բոլորին

ից են հարցանում, մի՞թե դոքա մին մինի նամակով չեն {հայտնում} յուրյանց որպիսությունը: Ես նախիջեւանցիներից ստան

քումը: Այս բաները փոքր ի շատե խոսելուց հետո, {հայտնում} եմ իմ որպիսությունս, որ ես ողջ եմ եւ առողջ եւ հե

Ս ՂԱԶԱՐՅԱՆ, Եղբայրական ողջույն մատուցանելով, {հայտնում} եմ, որ այս գիրս գրած ժամանակս աստուծո ողորմությո

եններիս համար հոգու եւ մարմնի նորոգություն լինի։ {Հայտնում} եմ եղբայրությանդ, որ ապրիլի 3-ին գրած սիրո նամակ

ի, անչափ շնորհակալ եմ, որ այդպես մեծահոգությամբ {հայտնում} ես քո ազգասիրությունը: Աղաչում եմ ինձ ներել, որ

ՎԱԿԱՆ ԵՂԲԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, Սիրո ողջունով {հայտնում} եմ, որ մեր օրագրի թույլտվությունը դուրս եկած լին

ինքներդ եւս լավ գիտեք, բայց հիշեցնում եմ Ձեզ եւ {հայտնում} եմ անկեղծորեն մեր դրությունը: Երեկի երեկոյին

ցանկանում էիք, ահավասիկ, առաջին սուրհանդակով, {հայտնում} եմ Ձեզ իմ կարծիքը եւ մտքերը այդ գործին վերաբերութ

կի հետ միասին ստացա: Նախօրոք շնորհակալություն եմ {հայտնում} Մակոլեյի կամ Շլոսսերի համար: Երեկ ես գրել եմ քեզ

դեղորայքի կանցկացնեմ. կրկին շնորհակալություն եմ {հայտնում} Անանիային իր խորհուրդների եւ ընկեր-բարեկամներիս մ

ոսություն " չի սիրում. միայն շնորհակալություն եմ {հայտնում} նրան՝ իմ մասին հայտնած շատ բարենպաստ կարծիքի համ

զ գրել, բայց չէր հաջողվում: Շնորհակալություն եմ {հայտնում} քեզ, որ դու այդքան անհանգստանում ես իմ մասին, բ

ն հեշտ չէ հասկանալ եւ արժանապես գնահատել յուր մեջ {հայտնված} երեւույթքը. իսկ երբ բավական ճանապարհ կատարելով դ

լ որ ուրիշներին եւս հասկացնես, որ ճշմարտությունը {հայտնվի}: Գայանե Նիկոլաեւնայի սիրով ողջույնը ես մոռացա

ն, օրհնեալ, որ գաս յանուն Տեառն"։ " Օրհնեա՛, {Հայր} սրբազան, զժողովուրդ քո զայս, օրհնեա՛ զժառանգութ

51 9. ԵՓՐԵՄ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱԼԹՈՒՆԵԱՆՑԻՆ ԲԱՐՁՐԱՊԱՏԻՒ {ՀԱՅՐ} ԵՓՐԵՄ ԱՍՏՈՒԱԾԱՐԵԱԼ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱԼԹՈՒՆԵԱՆՑ, Ողոր

եամբ: Ձերոյին բարձրապատուութեան, լիագութ {հայր}, խոնարհ ծառայ Միքայել Նալբանդեանց 1851

Սիմֆէրօպօլ 10. ԿԱՐԱՊԵՏ ՉՈԼԱԽԵԱՆԻՆ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏԻՒ {ՀԱՅՐ} ԿԱՐԱՊԵՏ ՔԱՀԱՆԱ ՉՈԼԱԽԵԱՆՑ, Ողորմած տէր, Ես թէ

11. ԿԱՐԱՊԵՏ ՉՈԼԱԽԵԱՆԻՆ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏԻՒ ՏԷՐ ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐ}, ՔԱՀԱՆԱՅ ԱՍՏՈՒԾՈՅ ԴԱՐՁՐԵԼՈՅ, Քան զայս յառաջ

1852 12. ԿԱՐԱՊԵՏ ՉՈԼԱԽԵԱՆԻՆ ԱՐԺԱՆԱՊԱՏԻՒ ՏԷՐ {ՀԱՅՐ} ԿԱՐԱՊԵՏ ՔԱՀԱՆԱՅ ՉՈԼԱԽԵԱՆ, Զգրութիւն Ձեր ընկալ

13ա. ԵՓՐԵՄԱՅ ՎԱՐԴԱՊԵՏ ԱԼԹՆԵԱՆՑԻՆ ՆՈՐԻՆ ՍՐԲՈՒԹԵԱՆ {ՀԱՅՐ} ԵՓՐԵՄԱՅ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ ԱԼԹՆԵԱՆՑ ԱՆԴԱՄՈՅ Հ. Հ. ԿԱՌԱ

րվարի, 1862 ամի, Լոնդոն ԳԵՐԱՊԱՏԻՒ ՏԷՐ ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ {ՀԱՅՐ}, Ձեր սրտառուչ նամակը, որից հայտնի երեւում էր

ան այժմս է: Եթե տեսնեք շատ հարգելի հրեա գիտնական {Հայր} Ֆիրկովիչին, հայտնեցեք նրան իմ անկեղծ հարգանքը:

հնարավորություն կգտնի հետաձգելու իր այցելությունը {հայր} վարդապետին եւ գալու ինձ մոտ (ես գիտեմ, նա իրոք

ր, դու ինձ գրում ես, որ քեզ մոտ է եղել ավագերեց {հայր} Մատթեոսի հետ Զմյուռնիայից ժառանգության գործի համա

ել նրա հետ: Քո եղբայր Միքայել 1865 95. {ՀԱՅՐ} ԱԹԱՆԱԳԻՆԵԻՆ 1865 մարտի 22, Ս. Պետերբուրգից

եւ եկեղեցին մեր չունի եւ հերքէ զսիմոնականութիւն: {Հայր} սրբազան թէ չիք կանոն զի քահանայք օծցեն զպատկերս ը

ինձ: Ձերոյն բարձր սրբազնութեան բարեխնամ {հայր} հասարակաց։ մնամ խ. ծ. եւ որդի։ ի մայիսի

յդ մարդու եւ երեխայի վերայ, որ դոքա ունենային մի {հայր} որդիական առնչութիւն, թէեւ այդ մարդը ցոյց էր տալի

կամիք ցոյց տալ ձեր մեծութիւնը։ Դորա հակառակ, նա {հայր} է այն ազգերին, որոնց կառավարութեան ղեկը Նախախնամ

կամակոր եղբայրատեցութիւն: Ինձ շատ յարգելի է {Հայր} Ղեւոնդի անձը, այս պատճառով եւս թախանձելով խնդրեց

թէ այդ գործը մեր ազգին անհասկանալի մնալու վերայ։ {Հայր} Խորէնին չէ յաջողուել ընտրութիւնը թարգմանելու գործ

րժարանի վերայ խօսելով՝ ասացինք, թէ վերապատուելի {Հայր} Ղեւոնդ Ալիշանեանց վարդապետը գտանւում է Փարիզում՝

նդացին ու բերկրեցան, Նախկին խօսքն որ ասացի, Չէր {հայր}, կամ մայր, կամ այլ ինչ. Ազատութի՜ւն, դուրս թռ

ԱՄԵՆԱՍՈՒՐԲ ԵՐՐՈՐԴՈՒԹԻԻՆ ԵՒ ՄԻ ԱՍՏՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆ {ՀԱՅՐ} ԵՒ ՈՐԴԻ ԵՒ ՍՈՒՐԲ ՀՈԳԻ Կեցո զիս ներքոյ կամ ստ

ին, որ զօրահանապազ դաւի եւ խարդախի յարանց, զորս {հայր} ճանաչել ուսաւ ի դարուց ժամանակաց: Այո՛, պատմութ

կութիւն աստուածային անձանց չէ՛ այն, թե Որդին չէ՛ {Հայր}, եւ ո՛չ Հոգին Որդի եւ ոչ Հոգին սուրբ Հայր կամ Որ

ին չէ՛ Հայր, եւ ո՛չ Հոգին Որդի եւ ոչ Հոգին սուրբ {Հայր} կամ Որդի, որպէս ուսուցանէ Այվազովսքին, այլ ըստ

յատկութիւնք աստուածային անձանց ա՛յսպէս սահմանին. {Հայր} անեղ եւ անծին, ծնող Որդւոյ եւ բղխող Հոգւոյն սրբո

" զի յիմմէ անտի առնուցու ", կամ ի Լուսաւորիչն " {Հայր} յանձն է. Որդի ՚ի Հօրէ. իսկ Հոգին սուրբ ՚ի նոցու

սափիւռ խոր համակէր ՚ի խաւար։ Մինչ զվերջինն նա առ {Հայր} մահուն բարբառ որոտաց, Ականատես ես վկայ գտան

չպէս հնչում էիր Ապողոնի ձեռումը։ {Հայր} Աստուածը երբ բարկացած Նորան քըշեց շանթահար,

վ կոծում է նա Նիկողայոսի մահը. " Մեռաւ մեր {հայր}, հայր որդեսէր, հայր հպատակաց սիրող, Արտաս

մ է նա Նիկողայոսի մահը. " Մեռաւ մեր հայր, {հայր} որդեսէր, հայր հպատակաց սիրող, Արտասուքով ո

սի մահը. " Մեռաւ մեր հայր, հայր որդեսէր, {հայր} հպատակաց սիրող, Արտասուքով ու արիւնով թրջեն

Կիւրակէ է այսօր, ահա՛ մեծ ցաւս: Ինձ {հայր} Վոյլպին պատուիրել է խիստ սաստիկ ` Տօն օրերու

այն այս խօսքս ունինք բերանում: " Ո՛վ {Հայր}, ո՛վ դու Հայր, որ երկնքումն ես, Խնայիր թ

ւնինք բերանում: " Ո՛վ Հայր, ո՛վ դու {Հայր}, որ երկնքումն ես, Խնայիր թշուառ մեր անտէր

ացին ու բերկրեցան, Նախկին խօսքն, որ ասացի, Չէր {հայր}, կամ մայր, կամ այլ ինչ. Ազատութիւ՜ն, դուրս թռ

Եւ նորա կողքին ինքն եւս չոքեց։ " {Հայր} իմ հարազատ ծերունի հայկազն. Խիղճ իմ ստիպեց

ծերի պատմութիւնը այն րոպէից, ուր դադարում է Վ. {Հայր} Սարգսի Մուրադեան վարժարանի պատմութեան երկրորդ հատ

ատուի աստիճանին: Ամենեցուն վերայ իբրեւ հասարակաց {հայր} լինելով, պէտք է իւր հայրագութ սիրով, արժանաւոր

ում, թո՛ղ հարցանուին նոքա, իմ ըստ աշխարհի որպէս {հայր} տուած խրատներիս եւ ըստ հոգու իմ վարդապետութեան խօ

չ պա՛րտիցէ, զտկարութեա՛նն պարծեցայց։ Աստուած եւ {հայր} Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի գիտէ՛ որ է օրհնեալ յ

ւ ո՛խս Յակովբայ վասն օրհնութեանցն զոր օրհնեաց զնա {հայր} իւր, եւ ասէր Եսաւ 'ի մտի իւրում, մերձեսցին աւու

ւ առաստաղը: Եթէ ձեզ պատահել է երբեւիցէ ընթեռնուլ {հայր} Բուզենբաումի, Յիսուսեան կարգի աստուածաբանի եւ փի

ուէրներով, որի համար եւս մարդիկ անուանեցին նորան {հայր} բժշկութեան, եւ սատանան ընդունեց նորան իւր մօտ պա

երի բազմութեան միջից դուրս եկան երեք ուրուականք, {հայր}, որդի եւ թոռն, որ իւրեանց անունը յայտնելով Քամ

նայում էր զարմացած: Ծառան դուրս փախաւ սենեկից, {հայր} մեր ասելով: Պ. Մարկոսը տեսանելով, որ բանը վատ

ս մնայ, տկար մարմինս ի հող դառնայ: Յիշեցէք միով {հայր} մեղայիւ զաշխատողս, զներքեւեալ ոգիս Աստուծոյ ծառա

եղբայր, անբաղդ, որպէս ամուսին, անբաղդ, որպէս {հայր}: Եւ այս քանի տարու մէջ ի՛նչ բաներ անցկացան իմ գլ

ի՜ եղեռնագործութիւն. եւ ինչպէ՞ս կարելի է, որ մի {հայր} այդպիսի կամեցողութիւն ունենայ դէպի իւր աղջիկը..

եւ յետ բազում բանից եւ թղթոց կոչեցաւ Մխիթար աբբայ {հայր} 'ի Հռովմ տալ պատասխանի, յորում Մխիթար աբբայ իւրո

ն ազգի մէջ, սորա դէպի Աստուած ունեցած առնչութեան {հայր} որդիական գաղափարը՝ ուսուցանելով այլապէս չկոչել Ա

ւնել իւր գիրկը մարդկութեան որեւիցէ անդամը, որպէս {հայր} իւր որդին, եթէ սա կը վերադառնար խոզարածութենից դ

յն լեզուի մշակագործութիւնը եւ պահպանութիւնը։ {Հայր} Միքայէլ Չամչեանի նամակը), որ գրում էր հայր Մկր

Հայր Միքայէլ Չամչեանի նամակը), որ գրում էր {հայր} Մկրտիչ Աւգերեանին եւ հայր Իգնատիոս Փափազեանին, ո

նամակը), որ գրում էր հայր Մկրտիչ Աւգերեանին եւ {հայր} Իգնատիոս Փափազեանին, որ գտանւում էին Հռովմի մէջ

տճէնը։ " Վերապատուելի վարդապետաց Տեառն Տեառն {Հայր} Մկրտիչ վարդապետի եւ Հայր Իգնատիոս վարդապետի, 'ի

ի վարդապետաց Տեառն Տեառն Հայր Մկրտիչ վարդապետի եւ {Հայր} Իգնատիոս վարդապետի, 'ի տէր խնդալ։ Զգիր վերա

ի հաւասարել զկշիռ ճշմարտութեան։ Ափսո՛ս քեզ, {Հայր} Միքայէլ, զի 'ի ծերութեանդ հասակի պաշարեցար յորոց

գութ տեսչութեանն կամ յամենայնի հնազանդ ծառայ {Հայր} Միքայէլ Չամչեան"։ Ինչպէս վերեւումը ասացինք

եպիսկոպոսներ, լուսաւոր Կաթողիկոսներ, որ կարող էին {հայր} դառնալ ազգին, խնամել եւ հովուել ժողովուրդը՝ հոգալ

Լուդովիկոս XIV-ը արդէն իւր խոստովանահայր էր շինել {հայր} Լետելիէ) Յիսուսեանը, վասն որոյ երկու տէրութիւն

սպանել Օբրի եւ Վարադ Յիսուսեանների խորհրդով։ {Հայր} Վարադը պատուիրել է այս մարդին պաս պահել այս սուրբ

մի մէջ։ Բարրիերը պատժուեցաւ (սպանուեցաւ), իսկ {Հայր} Վարադը փախաւ գնաց Ֆլանդրիա։ Այս միջոցին բոլո

ադրեցին թագաւորին, որ իւր մտադրութիւնը յետ դնէ։ {Հայր} Մաճիօ, որ Մարիա Մեդիչիսի հետ էր, Փարիզ հասանելո

տոյ է բարեյաջող լինէր նա Յիսուսեաններին։ Երբ {Հայր} Լաշէզ թագաւորի խոստովանահօր տեղը կարգուեցաւ Լետիլ

թեան սկզբումը շատ չէր սիրում Յիսուսեան աբեղայքը։ {Հայր} Լետիլիէ եւ այլ Պալատական Յիսուսեանները շուտով հեռ

ri. aut servi. Dig. Lid. I. Tir., V. 4. {Հայր} Լետելիէն ինքնակամ փոխում էր Արեւելեան Հնդկաստանի

նին 30 63 Հայրապետ[եանցին], Կալկաթայի մասին 64 {Հայրա[պետեանցին]}, կաթ[ողիկոսի] կոնդակով Մայիս 1 65 Փանեանցին,

տուող երիտասարդ բանաստեղծի մի աշխատութիւն. " եւ {հայրաբար} ներողամիտ կը լինի նա " - շարունակում է հեղինակը -

դանի է յոյս իմ, թէ եկեսցէ ժամանակ, յորում Ձերով {Հայրագութ} խնամովք աւարտեալ զընթացս ուսման, եւ գործով ցուցի

, որ ընդ հուր եւ ընդ ջուր անցեալ ոգեսպառ դնի ընդ {հայրագութ} հոգողութեամբ Մեծի Քահանայապետիդ: Այո, ո՛չ ո

ն վերայ իբրեւ հասարակաց հայր լինելով, պէտք է իւր {հայրագութ} սիրով, արժանաւոր գնացքով եւ արժանաւոր գործերով ի

'ի յատակս դըժոխոց։ Այո՛, ձեռն սրբութեանդ, որոյ {հայրագութ} տեսչութեանն կամ յամենայնի հնազանդ ծառայ Հայր

յերեսաց իմոց թշնամեաց եւ սրբեցիք զարտասուս աչացս {հայրական} խնամարկութեամբ: Եթէ ազգասիրական ձեռնտուութիւնք Ձ

, միթէ՞ նոցանից իւրաքանչիւրը իրաւունք չունէին քո {հայրական} սէրը եւ խնամարկութիւնը հաւասարաչափ ստանալու. մի՞

գաւորութեան, հոգ տանել, ժողովել եւ գգուել զնոսա {հայրական} սիրով, ընդունել զնոսա իբրեւ զորդիս միոյ իսկ գերդ

որոց երեւի, թէ փախստական Կարապետն Շահնազարեանց, {հայրապատիւ} ընկեր Յովհաննու վարդապետի Բեկնազարեանց... գործ

եան իմում առգրեմ մատուցանել Ձեզ, ո՛ աստուածընտիր {Հայրապետ}, նախ, զորդիական գրութիւն վերասաց պատգամաւորացն

օք, զառաջինն դիմել առ Ձեզ, որպէս առ ընդհանրական {Հայրապետ} ազգի, առանց ձեռն սկսելոյ ՚ի հնարս զառ ի Ձէնջ անկ

ազգային դպրոցի վիճակը, եւ թէ վեհապատիւ նորընտիր {Հայրապետ} ՝ Մեծ քահանայ Մատթէոսը, Պօլսից ելանելու ժամանակ

ափը, միշտ արիւննին թափելու պատրաստ էին: Այսպիսի {Հայրապետ} մը, երբ որ իմացաւ, թէ Հայոց եկեղեցին ուրիշներէն

, այս օրուան օրս կը դնէ, կը վերցնէ Հայաստանեայց {Հայրապետ} մը անկէց ինչ վար տեղ ունէր: Արդարեւ, կատակէն ու

րհ ունիմ մատուցանել Տէրութեանդ: Վեհաստիճա՛ն {Հայրապետ}, եթէ ի ձանձրալիս թուեսցին Ձեզ բանք իմ, զայս մի

ը լինում են Սուրբ Կաթուղիկէի եկեղեցում։ Մեր մե՜ծ {հայրապետ} Բաբգէն կաթողիկոսը, Քաղկեդոնի ժողովը դատելու համա

աբերութեամբ։ Եւ ոչ միայն այս բառերը, այլ նաեւ " {հայրապետ} " բառը եպիսկոպոսներին տրուած տեսնում ենք շատ տեղ

նստուցին յաթոռ կաթողիկոսութեան"։ Յայտնի է, թէ {հայրապետ} խօսքը կաթողիկոս չէ նշանակում այստեղ, այլ՝ եպիսկ

րաբերութեամբ սովորաբար ասւում է այսքան կամ այնքան {հայրապետ}, մինչդեռ ոչ միայն այդ բոլորը կաթողիկոսք չէին, ա

շատ կային այդ ժողովների մէջ։ " Շնորհազարդ սուրբ {հայրապետ} " ասում է Մաշտոցը ամեն եպիսկոպոսի, եւ այս տողերը

եղեցւոյն Հայոց: Ի սմին չորրորդ դարու սուրբ Յակոբ {Հայրապետ} Մծբնայ, Զգօն կոչեցեալ, ի խնդրոյ Վրթանիսի՝ որդւ

րծաթօք 19 61 Նազարեանցին 22 62 Սրբազանին 30 63 {Հայրապետ[եանցին]}, Կալկաթայի մասին 64 Հայրա[պետեանցին], կաթ[ողի

թիւն ազգի մերոյ եւ հաստատել զարգոյ երեսփոխանս մեր {Հայրապետական} կոնդակօք յանուն երեսփոխանացն եւ յանուն ազգի մերոյ

միս, եւ կաթողիկոսը արդէն օծուած ու նստած լինելով {հայրապետական} աթոռը, Աբովեանը դիմում է դէպի նա՝ խնդրելով որոշ

խոստանում է կատարել նորա խնդիրը, մանաւանդ թէ իւր {հայրապետական} խոստմունքը, միայն թէ փոքր ինչ թեթեւանար իւր գործ

ասէր կոչմամբ վերապատուեցաւ: Սորա յաթոռ ամբարձեալ {Հայրապետական} յամին 718, զամենայն ճիգն ճգնեցաւ խաղաղեցուցանել

իւր ռուպլին Երուսաղէմայ։ Ութ հարիւր ռուպլի {Հայրապետայ} վանին: Ութ հարիւր ռուպլի Լիմու։ Ութ

օրհնե տեսին. հեչ կըլլա՞, աս ալ այնպես կպատկանի {հայրապետաց} կանոնովս, որ եպիսկոպոսն օծե, ինչպես իրենց ալ սր

79 երեսում. " Եւ յետ մահուանն Սուրմակայ ժողովեալ {հայրապետացն} Հայոց խնդրեալ գտին քահանայ ոմն Յովսէփ անուն... ե

ան պատուամեծար քաղաքացի եւ Առաջին կարգի վաճառական {Հայրապետեան} եղբարց: Ցաւելի է նոյնպէս գետի սակաւաջուր լինելը

՝ ճշմարտեցի եւ պրոբէթ դրած ասացեալ Կոռտի կնքով. {Հայրապետեան} Դիոնիսիոս մի ՚ի կտակակատարաց: ՀԱՄԱՐ 2 Յայտ

արկեց, մոտ 100 մանեթ տանել տվի: 32. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} ՊԱՏՎԱԿԱՆ ԵՂԲԱՅՐ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ Մեծապատիվ բ

յդ...... Մ. Նալբանդյանց 38. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ ԲԱՐԵԿԱՄ, ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, Ահա գր

րանքով միշտ ձեր Մ. Նալբանդյան 48. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} 30 Ապրիլի, 1860 թ. Ս. Պ. Բուրգ ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ Հ

մի ՚ի սուրբ աթոռս էջմիածին: 51. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} Պաշտօնական ՄԵԾԱՊԱՏԻԻ ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ, ԱՐԳՈՅ ԿԱՐԱՊԵ

0 հոկտեմբ. 1860 թիւ Էջմիածին 53. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} Պաշտօնական Ի 28 հոկտեմբ. 1860 ամի, Թիֆլիս

ությամբ Մ. Նալբանդյան 1861 55. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} Պաշտօնական 21/24 Հունվարի 1861, Լոնդոն ԱՐ

Great Portland Street London 56. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} ՝ Պաշտօնական 12/24 Հունվարի, 1861, Լոնդո

նվարի, 1861 ի Լոնդոնի № 1 57. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} Պաշտօնական 8/20 փետր. 1861, Լոնդոն ԱՐԳՈՅ

րեսփոխան Միքայել Նալբանդեանց 58. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} Պաշտօնական 22 փետրվ. 6 մարտի 1861

ն Ռուսսիոյ Միքայել Նալբանդեանց 60. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} Պաշտօնական 12/24 Յունիսի, 1861 ամի, ՚ի Կ

յուն: Միշտ քո Մ. Նալբանդյանց 64. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} Պաշտօնական 27 Յուլիսի 1861, Կալկաթա 8 Օգոս

անձնանվեր Միքայել Նալբանդյանց 72. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ} ՆՈՐԻՆ ՅԱՐԳՈՒԹԵԱՆ ՄԵԾԱՐՈՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽ

կայ են պարոն Ներսէս Յովհաննէսն եւ պարոն Դիոնիսիոս {Հայրապետեանն}, վասնորոյ հաստատեմ զի նոքա եղիցին ինձ առաջին կտա

Թիֆլիզոյ առաջին սուրհանդակաւ յանուն արգոյ պարոնի {Հայրապետեանց}: Աղաչելով զՁեզ աներկբայ լինել ՚ի մշտական յարգ

, ՄԵԾԱՊԱՏԻՒ ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ, ՊԱՐՈՆ ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ} յԵրեսփոխանէ ազգին մերոյ բնակելոյ ի Նախիջեւան

Ի, ՄԵԾԱՊԱՏԻՒ ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ ՊԱՐՈՆ ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ} Յերեսփոխանէ ազգին մերոյ բնակելոյ ի Նախիջեւան,

ԱՂԱՔԻ, ՄԵԾԱՐՈՒ ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ Պ. ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ}, Յերեսփոխանէ ազգին Հայոց ՚ի Նոր Նախիջեւան,

ՏԻՒ ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ ԵՒ ԱԶԳԱՍԻՐԻ Պ. ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ}, Յերեսփոխանէ ազգին Հայոց ՚ի Նոր-Նախիջեւան,

ԵՆԱԿՑԻ ԵՒ ԱԶՆԻԻ ԱԶԳԱՍԻՐԻ, Պ. ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ} Երեսփոխան նույն քաղաքի, ՚ի մասին հնդկական հր

ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻ Պ. ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ {ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ} Յերեսփոխանէ ազգին Հայոց բնակելոց ի Նախիջեւան

քաղաքական գլխոյ Նոր Նախիջեւան քաղաքի 'ի Կարապետէ {Հայրապետեանց} ՝ ամենախոնարհ յայտարարութիւն Զամս

Կաթողիկոսին, Այվազի գրքով հանդերձ 16 23 Կ. Մ. {Հայրապետեանցին}, այս թղթի օրինա[կը] 17 24 Կ. Մ. Հայրապետեանցի

այրապետեանցին, այս թղթի օրինա[կը] 17 24 Կ. Մ. {Հայրապետեանցին} 19 25 Սուլթանին 26 Բերբերին 21 27 Մարտին Մակա

26 Բերբերին 21 27 Մարտին Մակարիչին 28 Կ. Մ. {Հայրապետեանցին} 24 29 Սուլթանին 26 30 Մատթ[էոս] սրբա[զանին], պ

0 Մատթ[էոս] սրբա[զանին], պատճէնք խնդրեցան 28 31 {Հայրապետեանցին} Կ. Մ. Մարտ 9 32 Նազարեանցին, նամակք խնդրեցան

, Կովայլսկուն 15 34 տէր Մովսէսին 16 35 Կ. Մ. {Հայրապետեանցին}, ամենայն հանգամանօք 36 Քարաքաշին 37 Ղազարոս

ն 43 Սրբազանին, որ Մահտեսիովին տայ փողը 22 44 {Հայրապետեանցին}, դը Պետրովիչի մասին, որ օգնեն 27 45 Հայրապետեա

ապետեանցին, դը Պետրովիչի մասին, որ օգնեն 27 45 {Հայրապետեանցին} Կ. Մ. 28 46 Ուստիմովիչին 47 Նազարեանցին 29

. Մ. 28 46 Ուստիմովիչին 47 Նազարեանցին 29 48 {Հայրապետեանցին} Կ. Մ. 49 Սերոբ եղբօրս 30 50 Ղազարոս եղբօրս

ս 30 50 Ղազարոս եղբօրս 51 Լուսեղէն եղբօրս 52 {Հայրապետեանցին} Կ. Մ. Ապրիլ 6 53 Նազարեանցին 20 54 Ղազարոս ե

ցին Յունիս 1 72 Նազարեանցին, տպել նամակով 73 {Հայրապետեանցին} 2 74 Բերբերեանցին 3 75 Նազարեանցին, Յիշատակարա

զարեանցին, Յիշատակարանով 6 76 Նազարեանցին 8 77 {Հայրապետեանցին} 78 Ղազարոս եղբօրս 79 Սրբազանին, Աստրախան 10

ն 83 Խալիբեանցին [Թիֆլիսից] Օգոստոս 26 84 {Հայրապետեանցին}, ստր[ախովոյէ] 85 Ղազարոս եղբօրս 86 Հայրապետե

պետեանցին, ստր[ախովոյէ] 85 Ղազարոս եղբօրս 86 {Հայրապետեանցին}, 2 ձեռ[ագրով] 27 87 Կաթողիկոսին Սեպտեմբեր 3

2 ձեռ[ագրով] 27 87 Կաթողիկոսին Սեպտեմբեր 3 88 {Հայրապետեանցին} [Էջմիածնից] 7 89 Կաթողիկոսին, գործերով 8 90

89 Կաթողիկոսին, գործերով 8 90 Համասփիւռին 11 91 {Հայրապետեանցին}, ապա[հովագրեալ] 14 92 Նազարեանցին, ապա[հովագրեա

վագրեալ] 14 92 Նազարեանցին, ապա[հովագրեալ] 19 93 {Հայրապետեանցին}, ապա[հովագրեալ] 94 Ղազարոս եղբօրս 95 Սիմէոնեա

անցին 26 97 Վարդազարեանցին, ուսմ[ան] վրայով 98 {Հայրապետեանցին}, ապահովեալ 99 Սիմէոնեանցին, ապահովեալ Հոկտեմ

], ի մասին եկեղ[եցական] դրամոց, ապահովեալ 102 {Հայրապետեանցին} 103 Մատթ[էոս] սրբազանին ապա[հովագրեալ] [Թիֆ

ս] սրբազանին ապա[հովագրեալ] [Թիֆլիսից] 21 104 {Հայրապետեանցին}, հասարակ 21 105 Կռնկին 22 106 Վ[եհափառ] կաթողի

խոյ Ն. Նախիջ[եւանայ], կաթ[ողիկոսի] թղթ[ով] 116 {Հայրապետեանցին} 117 դարձեալ նորան [Տրապիզոնից] Նոյեմբեր 16

18 Միանսարեանցին, Տրապիզոնից [Պոլսից] 22 119 {Հայրապետեանցին} 22 120 մեր տունը 29 121 Հայրապետեանցին Դեկտեմբեր

ից] 22 119 Հայրապետեանցին 22 120 մեր տունը 29 121 {Հայրապետեանցին} Դեկտեմբեր 6 122 Հայրապետեանցին 123 Փափազեանցին

մեր տունը 29 121 Հայրապետեանցին Դեկտեմբեր 6 122 {Հայրապետեանցին} 123 Փափազեանցին 13 124 Սանասարեանցին 14 125 Բուդ

րեանցին 14 125 Բուդաղեանցին 126 Խաֆաֆեանցին 127 {Հայրապետեանցին} 128 Մատթ[էոս] սրբազանին 129 Նազարեանցին 20 130

նցին (3) 131 մեր տունը 132 Սանասարեանցին 133 {Հայրապետեանցին} 134 Նազարեանցին 135 Քուաքեռաց 136 " Մեղուին "

1861 Լոնդոն[ից] ամիս համար Յունուար 13/25 1 {Հայրապետեանցին} 2 Սահրատեանցին 3 Խաֆաֆեանցին 16/28 4 Բերբերե

զէլին /11 24 Քեաթիպեանցին 25 մեր տունը 8/20 26 {Հայրապետեանցին} 27 դարձեալ նորան 6/18 28 Խաֆաֆեանցին 29 Մատթ

դարձեալ 39 մեր տունը 40 Կովայլսկուն 22/6 41 {Հայրապետեանցին} 42 դարձեալ, պաշտօնական 43 դարձեալ, Խաֆ[աֆեա

ւն Մարտ 1/13 46 Արամին 47 Մալենցովին 2/14 48 {Հայրապետեանցին} 49 Խաֆաֆեանցին 4/16 50 Եզեանցին 9/21 51 Սուլթ

ր[եանցին], Բու[դաղեանցին] 59 Մուրադեանցին 60 {Հայրապետեանցին}, մուրհ[ակով] 61 Սերոբ եղբօրս 62 Տրապ[իզոնի]

[Ալեքսանդրիայից] Մայիս 1/13 66 Սերոբ եղբօրս 67 {Հայրապետեանցին} 68 Ստանիսլաւին 69 Սուաճեանին 70 դարձեալ նորա

իանսարեանցին 80 մեր տունը 81 Խաֆաֆեանցին 82 {Հայրապետեանցին} 83 Կովայլսկուն 84 Ստանիսլաւին 85 Ալփիարին

84 Ստանիսլաւին 85 Ալփիարին Ադէնից 13/25 86 {Հայրապետեանցին} Ցէյլոնից 22/5 87 Հայրապետեանցին Կալկաթա[յից

էնից 13/25 86 Հայրապետեանցին Ցէյլոնից 22/5 87 {Հայրապետեանցին} Կալկաթա[յից] Յունիս 12/24 88 Հայրապետեանցին,

7 Հայրապետեանցին Կալկաթա[յից] Յունիս 12/24 88 {Հայրապետեանցին}, պաշտօնական 89 դարձեալ նորան, հասարակ 90 Խա

, Նախիջեւան 108 Խաֆաֆեանցին, Պետերբուրգ 109 {Հայրապետեանցին}, Նախիջեւան Յուլիս 11/23 110 Կովայլսկուն, Բեռլ

ւան Յուլիս 11/23 110 Կովայլսկուն, Բեռլին 111 {Հայրապետեանցին}, Նախիջեւան 18/30 112 0[րիորդ] Մ. Խաֆաֆեանցին,

Պետերբուրգ 113 Խաֆաֆեանցին, Պետերբուրգ 27/8 114 {Հայրապետեանցին}, Պետերբուրգ 115 մեր տունը 116 Խաֆաֆեանցին 1

ֆեանցին 3/15 122 առ պր. Պալ Օրէնսգէտ 10/22 123 {Հայրապետեանցին} 124 Խաֆաֆեանցին 125 մեր տունը 17/29 126 Կալկ

եղեցպանին, պ. Կարապետ Հ. Վրթանէսեանց 28/9 127 {Հայրապետեանցին} 128 Խաֆաֆեանցին Սեպտեմբեր 11/23 129 Ալփիարին

արին 130 Մ. Յակոբեանցին 131 Սուաճեանին 132 {Հայրապետեանցին} 133 Խաֆաֆեանցին [Մադրասից] Հոկտեմբեր 8/21 1

. Պալ 138 եղբօրս [Ալեքսանդրիայից] 31/12 139 {Հայրապետեանցին} 140 Խաֆաֆեանցին 141 Սերոբ եղբօրս Նոյեմբեր

եանցին 2 եղբօրս ` Ղազարոսին 3 Խաֆաֆեանցին 4 {Հայրապետեանցին} 5 Սրբազան Կիւրղի[ն] Փետրուար, նոր տոմար Լոնդ

թուականով 9 20 Քեաթիպեանցին 21 Ալփիարին 10 22 {Հայրապետեանցին} 23 Յակոբեանցին 11 24 Բուդաղեանցին 12 25 Պապայ

ն, ա, բ 45 Սուաճեանցին 18 46 Նուրիճանին 47 {Հայրապետեանցին} 48 Խաֆաֆեանցին 49 Բերբերեանցին 50 եղբարցս

եղբարցս 19 51 " Մեղուին " 22 52 Խաֆաֆեանցին 53 {Հայրապետեանցին} 26 54 Տիգրանին 27 55 Տիգրանին Ապրիլ 10 56 Ս

տնելու. լսւում է միայն, որ մեր նորընտիր Վեհափառ {Հայրապետը} Ապրիլի մէջ գալու է մեր կողմերը եւ գնալու Էջմիածին

ի համար: Եւ մեզ այնպէս է թւում, որ մեր նորընտիր {Հայրապետը} չթողու այս խնդիրը առանց ուշադրութեան: Ինձ պա

Ո՞ւր է արդար ուսուցչի հոգողութիւնը, ո՞ւր է արդար {հայրապետի} Քրիստոսին նմանելը։ Արարածների արարիչը մեղաւորներ

ն Խորենացւոյ առթեալք ի մահուանէ Սահակայ Պարթեւի՝ {Հայրապետի} Հայոց, եւ ի բարձմանէ թագաւորութեանն ի տանէն Արշա

ձն արարեալ զմեզ ի պաշտպանութիւն աղօթից Վեհաստիճան {Հայրապետիդ} ՝ Մնամ Վեհափառութեան Ձեր եւ համoրեն ազգիս Հ

զպարտականութիւն: Աղաչելով զօրհնութիւն վեհափառ {հայրապետիդ} ի գլուխ իմ, մնամ միշտ, որպէս էի եւ եմ Ձերոյին

նել զազգային զխնդիրս ընդ գարշապարօք Գերաստիճանեալ {Հայրապետիդ} Հայաստանեայցս առաքելական եկեղեցւոյ: Երեսփոխան

զճակատագիր ողբալի ազգի մերոյ ՚ի խնամս Վեհաստիճան {Հայրապետիդ}: Մնամ Վեհափառութեան Ձեր ամենախոնարհ ծառայ եւ որդ

թեան կացցէ"։ Եւ զայս հպատակութիւն ցուցանեալ մեր {Հայրապետին}, հաճեցաք առնել զայն, բայց ակամայ, քանզի ակներե

կաթոլիկ Մկրտիչ ոմն Սիմոնեան տնօրենութեամբ վեհափառ {Հայրապետին}, յորմէ եւ հրամայեցաւ բոլոր հոգեւոր դասուն ընդ ձե

յին Թաղանրօգու, մնաց ընդերկար, ցգալուստ վեհափառ {Հայրապետին} ի Նախիջեւան, անգործ եւ թափուր յուսուցչական իրաւա

կացն: Շնորհս գտեալ մատուցանել զթուղթ վեհափառ {հայրապետին} ամենայն Հայոց, որպէս նա եւ զբնագիրն երեսփոխանակա

ւան ՚ի մասին հնդկական հրիտակացն, զգրելոյ վեհափառ {հայրապետին} առ զպայծառափայլ փոխարքայն Կովկասու, արդէն գրեալ

տէր փոխարքայն Կովկասում, համաձայն խնդրոյ վեհափառ {հայրապետին}, հրամայեաց դիպլոմատիկական դիւանատան իւրում, թար

՚ի մասին Հնդկական հրիտակացն, եւ զգրելոյ վեհափառ {հայրապետին} առ պայծառափայլ փոխարքայն Կովկասու, արդէն գրեալ ծ

առափայլութիւնն, ՚ի յարգանս միջնորդութեան վեհափառ {հայրապետին}, առանձին պաշտօնական գրութեամբ յառաջներորդէ ասացե

յալ հարկավոր է խնդրել նորին սրբության վեհափառ մեր {հայրապետին}. այդ կետերի մասին պետք է անպայման հոգալ, որպեսզ

կը տիրէր, այնպէս ժողովրդի մը, որ սրտերնին իրենց {Հայրապետին} ափը, միշտ արիւննին թափելու պատրաստ էին: Այսպիսի

կբավարարես իմ ցանկությունը: Ստացե՞լ է արդյոք {Հայրապետյանը} նամակս, որ գրել էի Գ. Մ. Ալաջալյանի վերաբերյալ

ավատարմագիրը, որ պետք էր Հնդկաստան ուղարկել, եւ {Հայրապետյանը} ստացա՞վ, արդյոք, այն թղթերը, որ քեզ էի տվել.

նոյեմբերի, 1857, Մոսկվա 1858 33. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻՆ} ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ Արգո հայրենակից,

Գ. ] Բերբերովը ողջունում է ձեզ: 35. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻՆ} ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ ԵՎ ԱԶԳԱՍԵՐ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ Հարազատ

ице, в доме княгини Голициной 37. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻՆ} ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ ԲԱՐԵԿԱՄ ԱՐԳՈ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, Հո

ալուտ տոնը: Քո եղբայր 1863 74. ԿԱՐԱՊԵՏ {ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻՆ} 18 генваря 1863 года С. Петербург EГО БЛАГОР

եւ ինչպես ասում է Էզովը, դեռեւս չկարդացած. պ. {Հայրապետյանցը} այնպես գիտե, որ մի օրինակ մնենի մեք քո հետ տվել

նզորն թողու, ուրեմն Նախիջեւան կստանաք Դուք, պ. {Հայրապետյանցը}, պ. Էմմա[նուել] Պոպովը եւ պ. Խլթճիյանցը: " Մա

յնը եւ հարգությունը հայտնել հետեւյալ պարոններին. {Հայրապետյանցին}, Քայալյանցին, Խլթճյանցին, Պոպովին եւ այլոց, ո

ն խոստովանություն մնա քո մոտ, կարող ես միայն պ. {Հայրապետյանցին} հայտնել, որի հոկտեմբերի 9-ին գրած նամակին այսօր

, տեսած ժամանակներս կխոսինք: Սպասում եմ պ. {Հայրապետյանցին}: Պոլիցիայի գործը դեռ շուտով հառաջ շարժվելու չ

թյունը, այս գիրիս հետ միասին գրեցի Քառբո Մակարիչ {Հայրապետյանցին}, հույս ունիմ, որ ինչ որ պետք է նե, կհոգա, եւ

ԱՆ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱԳԼՈՒԽ ՊԱՐՈՆ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ {ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆՑԻՆ} Նախիջեւան քաղաքի լիազոր երեսփոխան, Սանկտ Պետե

ն իրաւունքնիս այն է, որ Բաբկէն իր ատենին երեւելի {Հայրապետն} էր եւ տասնը հինգ միլլիոն ժողովրդի կը տիրէր, այնպ

էս կաթողիկոսը այսպէս է վկայում մեր խօսքին. " Մեծ {հայրապետն} Հայոց Բաբգէն առնէ ժողով եպիսկոպոսաց Հայոց, Վրաց

ից էին դուրս գալիս). եւ, բանական գիտութեամբ, {հայրապետների} եւ եպիսկոպոսների մէջ արուսեակ աստղի պէս պայծառացա

լով հաւատայի քեզ: - Երեք հարիւր տասն եւ ութն {հայրապետների} նզովքը գլխիս լինի, եթէ մի մարդու եւս յայտնեմ այդ

թիւնքը եւ զրպարտում էր այնպիսի մարդիկ մեր երանելի {Հայրապետներից}, որոց եւ ոչ կօշիկների խրացը արժանի էր լուծանել:

րընտիր ծայրագոյն պատրիարք Կաթողիկոսից, որ նա իւր {Հայրապետութեան} սկզբումը դեռեւս առաջը փակէ այս բանիս, որ մեծ եւ

հանճարեղի, եւ զի՞ էր սմա յողբսն որ վասն բարձման {հայրապետութեան} ի տանէ պարթեւազանց եւ կործանման թագաւորութեան Արշ

զտօնացոյց Հայոց եւ երգեալ զշարականս, թողու զաթոռ {Հայրապետութեան} յաջորդել կրտսեր եղբօր իւրոյ Ներսիսի Շնորհալւոյ,

մնա էր ասել նորան: Արշակունեաց թագաւորութիւնը եւ {Հայրապետութիւնը} Լուսաւորչի տնից վերջացել էին, երբ նա մեծամեծ յոյ

րստաբեր ընկերութեան կործանողին, նորա ողջութեան եւ {հայրասպանների} վրէժխնդրութեան վերայ ուրախացողքը եւ նորա մեծութեա

ի մէջ: Նա բանալով դուռը, հարցրեց Մանուշակից, " {հայրդ} չէ՞ եկած դեռեւս"։ - Ոչ, - պատասխանեց Մանուշա

այց ես չգիտեմ, այժմ մէք պատրաստութիւն չունէինք, {հայրդ} մտածում էր, որ ամառը լինի այդ եւ ինձ եւս այդպէս

եզ ի՞նչ փոյթ մտածել, մեք ամենայն բան կը հոգանք, {հայրդ} կը գայ, նորա հետ կը խօսենք, տեսանենք ի՞նչ կը տա

մի համառօտ, որոյ օրինակն այս է։ Առ սրբազան {Հայրդ} երկու գիրս գրեցի, առ սրբազան ժողովն իբրեւ բողոք

ալբանդով Բնութիւն ունիմ ի Նախիջեւան քաղաքի, ի {Հայրենական} տան։ 5. ՄԱՏԹԵՈՍ ՎԵՀԱՊԵՏԵԱՆԻՆ ՆՈՐԻՆ ԲԱՐՁՈՒ ՍՐ

, ուրեմն ինքեանք ընկալցին: Վեցերորդ, իմոյ {հայրենական} մնացած իմ բաժին ժառանգութեանն զոր պիտի գտանեմ, բ

տմական նշանավոր անձնավորությունների, հիմնականում {հայրենական} պատմության հերոսների, ռուսական փառքի եւ անվան նա

ւթեան վերջին մնացորդը։ Ազգի մի մասը, մնալով իւր {հայրենական} աշխարհի մէջ, մեռանում է իւր տների փլատակների եւ

այկական ուսումը, չգտանելով ոտքի ու կայքի տեղ իւր {հայրենական} հողի վերայ եւ ազգի մէջ, պիտոյ է մուրացկանի պէս օ

1856 Մոսկվա 24. ՍԻՄԵՈՆ ՍՈՒԼԹԱՆՇԱՀԻՆ ԳԵՐԱՊԱՏԻՎ {ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ} ՍԻՄԵՈՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ, ԱՐԳՈ ԲԱՐԵԿԱՄ Առաջին նամա

ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԻՆ ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ Արգո {հայրենակից}, Շնորհավորում եմ Ձեզ Քրիստոսի տեառն մերո սուր

րտով եւ հոգվով դարձյալ դիմում եմ դեպ ի Ձեզ, արգո {Հայրենակից} եւ խնդրում եմ ազգի անունով անտես չառնել իմ խնդիրը

ՓԱՆՅԱՆԻՆ Ի 20 Ապրիլի, 1860 Ս. Պ. Բուրգ ԱՐԳՈ {ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ} ՄԵԼՔՈՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ, Ինձ պ. Հովհաննես Պատկանյան

Ն 30 Ապրիլի, 1860 թ. Ս. Պ. Բուրգ ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ {ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ}, ԱՐԳՈ ԳԼՈՒԽ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆ ՔԱՂԱՔԻ ՊԱՐՈՆ ԿԱՐԱՊԵՏ Մ

Ն ՓԱՆԵԱՆԻՆ 1 Մայիսի, 1860, Ս. Պ. Բուրգ ԱՐԳՈ {ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ} Պ. ՄԵԼՔՈՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ, Այս նամակովս խնդրում եմ

1. ԿԱՐԱՊԵՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ Պաշտօնական ՄԵԾԱՊԱՏԻԻ {ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ}, ԱՐԳՈՅ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ, ՚Ի վերայ հիման յայ

30 դեկտ. 1860, 11 հունվ. 1861 Նեապոլիս ԱՐԳՈ {ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ} Պ. Հ. ՍՎԱՃՅԱՆ Մրրիկը չթողեց ինձ ուղղակի ն

ԲԳԱՐԵԱՆԻՆ 27 սեպտեմբ. 1861, Կալկաթա ՄԵԾԱՐՈՒ {ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ}, ԱՐԳՈ Պ. ՍԵԹ Խնդրում եմ Ձեզանից իմ հաշվով տ

յժմ ի մասնաւոր սահմանի լրագրութեանց: Գիտնական {հայրենակից} մեր պարոն Մեսրոպ Դաւթեան Թաղիադեանց, ոչ սակաւ քա

ՆԱՄԱԿ " ՄԵՂՈՒ "-Ի ԽՄԲԱԳՐԻՆ Արգոյ {Հայրենակից} պ. Սըվաճեան, Մեղուն մի նոր քայլ կատա

ալիայի եւ Աֆրիկայի հետ: Ամենուրեք ես ունեմ ծանոթ {հայրենակիցներ}, որոնք հաճույքով կկատարեն իմ հանձնարարություններ

նոցայ հետ մասնակցութիւն ունենալ, բայց յօգուտ իւր {հայրենակիցների} յանձն առաւ այս անախորժութիւնը: Բայց իզուր, որով

րբեմն Ֆրանսիայումը շատ մեծ յարգ եւ կշիռ ունէր իւր {հայրենակիցների} կողմից: Քեզ ի՞նչ ձանձրութիւն տամ, սա եւս զոհուե

ընտրեաց յիւր 'ի լրացեալ երեսփոխանութիւն, զյարգոյ {հայրենակիցս} մեր զկայսերական Սանկտ Պետերբուրգեան համալսարանի զ

: Յայս ամենայն հայեցուցեալ զպատուական եւ զսիրելի {հայրենակիցս} մեր ոչ վերջանամք յառաջ բերել եւ զայս զի առ ի լուս

ունեմ, որ դուք բոլոր մեր ճշմարտասեր եւ ազնվամիտ {հայրենակիցք} եւ բարեկամք ինձ օգնական եւ ձեռնտու կլինիք, եթե Մ

ԿԱՆ ԺՈՂՈՎԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉՆԵՐԻՆ Պաշտօնական ԱՐԳՈՅ {ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑՔ} ԵՒ ԱՆԽԱՐԴԱԽ ԱԶԳԱՍԷՐՔ Պ. Կարապես Մարգարեան, պ

բանականի գործ, վասընորոյ տեսանել տեսցեն պատուելի {հայրենակիցք} մեր զջանս եւ զվաստակ Մխիթարեանց, որք վարձինք գտա

Հռովմէական քաղց Հայկական արեամբ: Տեսցեն պատուելի {հայրենակիցք} մեր եւ մի յուսասցին ի մրրոյ աղխոյն, զոր պատրաստե

ն մարց. ի հարկէ բարւոք յոյժ լինէր, եթե պատուելի {հայրենակիցք} մեր ազգասիրաբար խնամ տարեալ կորըստեանս, բանային

ի գտանիմք մեք: Չեմք նոյնպէս ապացոյցս թէ պատուելի {հայրենակիցք} մեր ընկալցին զգրածս մաքուր խղճմտանօք իբրեւ բղխուա

ՅԻ ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹԵԱՆ ՅԱՌԱՋԱԲԱՆԸ Մեր պատուելի {հայրենակիցքը}, շատ անգամ լսելով ազնուամիտ հեղինակների առ ի սրտ

ւրոպական դպրոցներում կրթութիւն ստացած ուսումնական {հայրենակիցքը} Ռուսսիայում, Տաճկաստանում կամ ուր եւ իցէ։ Աչքի

մ անգլիական տէրութենական կարգադրութեանը եւ Բեկոնի {հայրենակցաց} գործական-էմպիրիկական խորհրդի ընդդէմ: Ինչպէս կուր

նչ չիք այս ամենայն, խորհուրդ սուրբ տանք պատուելի {հայրենակցաց} մերոց գոնէ ուսուցանել դստերաց իւրեանց զընթերցանու

յաստանի ", տպեալ ի Մոսկվա յամի 1850. վասն մեր, {հայրենակցացս} պարոն Էմինայ քաղցր էր տեսանել զբանասիրական քննութ

ի՞ն կարող էի դիմել այս խնդրովս, եթե ոչ Ձեզ իբրեւ {հայրենակցի} եւ ազգի օգտին ցավակցողի: Թեպետեւ այս բանը Ձեր ծա

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻ, ՄԵԾԱՊԱՏԻՒ {ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ}, ՊԱՐՈՆ ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ յԵրեսփ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻ, ՄԵԾԱՊԱՏԻՒ {ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ} ՊԱՐՈՆ ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ Յերեսփոխ

ՈՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻ, ՄԵԾԱՐՈՒ {ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ} Պ. ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ, Յերեսփոխ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻ, ՄԵԾԱՊԱՏԻՒ {ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ} ԵՒ ԱԶԳԱՍԻՐԻ Պ. ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ,

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻ, ՄԵԾԱՊԱՏԻՒ {ՀԱՅՐԵՆԱԿՑԻ} ԵՒ ԱԶՆԻԻ ԱԶԳԱՍԻՐԻ, Պ. ԿԱՐԱՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ ՀԱՅՐԱՊ

յանկեղծութեան իմոյ առ Ձեզ յարգանաց Մնամ արգոյ {հայրենակցիդ} խ. ծ. երեսփոխան Մ. Նալբանդեանց Ի 10 Հոկտ

րգութեան եւ մտերմութեան, որովք ցանկամ մնալ արգոյ {հայրենակցիդ} ` խ. ծ. Միքայել Նալբանդեանց երեսփոխան Նա

լ ի յարգանս իմ առ Ձեզ եւ առ ազգն, մնամ մեծապատիւ {հայրենակցիդ} մեծարողապէս Մ. Նալբանդեանց համար 42

մ նովին միշտ, որպէս յերեկն եւ յեռանդն՝ Արգոյ {հայրենակցիդ} Խոնարհ ծառայ Միքայել Նալբանդեանց 61, Վ

աստի, զորոց չկարեմ այժմիկ գուշակել: Մեծարու {հայրենակցիդ} կատարեալ յարգութեամբ խոնարհ ծառայ Մ. Նա

ս իմոց առ Ձեզ անկեղծ յարգանաց, մնամ միշտ մեծարու {հայրենակցիդ} Խ. ծ. Մ. Նալբանդյան 13 Յուլիսի, 18

լավագույն ձեւերը"։ Ես հարգում եմ հանգուցյալ {հայրենակցիս} գիտելիքներն ու տաղանդը, այնուամենայնիվ, գնում ե

անգամ ըսինք, թէ մեք զԲաբկէն անմեղ անձ, մանաւանդ {հայրենասէր} մարդ մը կը ճանաչենք, ա՛ն էր, որ իր ազգային ազատ

ինքը՝ ազգը, ինչպէս մեր ժամանակներում եւս, իւր {հայրենասէր} որդիների համար ո՛չ հաց ունէր եւ ո՛չ պատիւ. ամենա

ր վարւում եմ ձեր հետ), ե՞րբ կամ ո՞ւր տեսաք, որ {հայրենասէրքը} ազգի վէրքերի վերայ վէրք էին յաւելացնում։ Դուք հա

պատմութիւն, գաղափարեալ յընտիր օրինակէ, խոստանայ {հայրենասիրաց} արգոյ Մկրտիչ Էմին տալ տպագրութեամբ ի լոյս: Զմատե

հասանէին ի թիկունս ազգասիրական քաջալերք առողջամիտ {հայրենասիրաց}: Ի հարկէ ոչ հրամայելով նմա որպէս իւրեանց ծառայի

՝ կոչել յայս խրախճան, զանյայտսն, թողեալ այլում {հայրենասիրի} եւ հնասիրի՝ հանել երեւան: Եզնիկ Կողբացին, ը

ւմ եմ այժմ իմ մի քանի նկատողութիւնքը՝ " Հրաւիրակ {հայրենասիրութեան} " մակագրով, Պ. Իսահակեանցի յօդուածի վերայ, որ

հբէգի նկատողութիւնքը՝ Պ. Իսահակեանցի " Հրաւիրակ {հայրենասիրութեան} " մակագրով յօդուածի վերայ, որ տպած էր " Մեղուի "

ւթիւնքը Պ. Իսահակեանցի գրուածքի վերայ " Հրաւիրակ {Հայրենասիրութեան} ", խոստացել էի գրել եւ հասուցանել ձեզ այն տպաւոր

ուած՝ " Նկատողութիւնք Պ. Իսահակեանցի " Հրաւիրակ {հայրենասիրութեան} " մակագրով յօդուածի վերայ ", որ տպած էր " Մեղուի

է, որ մեր լեզուագէտները գործ են դնում: Այս ի՞նչ {հայրենասիրութիւն} է, որ կացին եւ մանգաղ վեր առած, լեզուները սրած

, պարոն Իսահակեանց, " եթէ մեք ազգասէր ենք, եթէ {հայրենասիրութիւնը} պարծանք ենք համարում, այսպէս առնենք կամ այնպէս ա

ոգի ազգասիրութեան որ էր բնական 'ի նոսա, եւ տուրք {հայրենեաց} եւ միանգամայն ստիպող չքաւորութիւն նոցա 'ի սկզբան

ւ վանօրէից Հայաստանի, կամ ընդ փլատակօք նուիրական {հայրենեաց} ՝ վասնորոյ արժան համարեմք զյայտնիսս մեզ գրուածովք

ենայն ոք յանցաւոր, ոչ միայն արժա՛ն է ժառանգորդիդ {հայրենի} սեպհական հօտին, այլ եւ պարտականութի՛ւն: Այո՛

աբանությամբ եւ բուսաբանությամբ, որոնց կարիքը մեր {հայրենի} գրականության մեջ այնպես խիստ զգալի է: Առայժմ նա

, որ ունէր կամ դեռեւս պիտոյ է ստանար՝ մնալով իւր {հայրենի} հողի վերայ: Այս խնդիրը լուծանելու համար հարկաւոր

րամ նահապետի սուրբ յիշատակին. Քեզ քո սիրական {հայրենի} բարբառ Ձգում է անոյշ այս խնկի բուրվառ: Յ

, մինչեւ որ Ներսէսը հարկադրուեցաւ փախչել գնալ իւր {հայրենի} գաւառը: Այն ժամանակ ազգը Յովհաննէս Մանասկերտցի վ

ը սկսի մշակել հողը, երբ մարդիկ կը դառնան իւրեանց {հայրենի}, բարեբեր երկիրները, որ այսօր գրեթէ ամայի եւ խոպ

ՐԱՄ ՆԱՀԱՊԵՏԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ> Քեզ քո սիրական {հայրենի} բարբառ Ձգում է անոյշ այս խնկի բուրվառ:

ղը: Վերակացուի երկրորդ օգնականը Այս մարդը, {հայրենի} փառքին նախանձաւոր, ուղղախօս եւ հասարակաց օգտի վե

օրագիրները եւ լրագիրները, նորանից օգուտ չունի իմ {հայրենի} գահը: Բացի սորանից, ինչ հարկաւոր է մեզ դժոխքում

ամբասանքի եւ հալածանքի, չխնայեց մինչեւ անգամ իւր {հայրենի} կրօնը, որի մէջ ծնել ու մեծացել էր։ Այս բոլոր զո

զի եւրոպէականք (ոտնկառոյց ունելով ի հող իւրեանց {հայրենի]}, արդէն զընթացսն կատարեալ, ելին անցին ի գահագլո

եղեալս յաշխարհին Հայոց՝ կապեաց յանել աշտարակի ի {հայրենի} քաղաքի իւրում ի Սմարղանդ, հրաման տուեալ մի ումեք

րաց, անթողլի է մերայոց, որք ինքնակամ հրաժարին ի {հայրենի} ժառանգութենէ " հետեւեցուցանէ յերեսս 93-94... "

էին արդեօք ժխտողք երգոցս եւ հրաժարողք ինքնակամ ի {հայրենի} ժառանգութենէ, որպէս ասէ պարոն Էմին, զի առիթ ետո

ք առ հասարակ դաստիարակեալ ընկերատեցական հոգւով եւ {հայրենի} ժառանգական նախանձու առ միմեանս չունին զ ուսումնաս

համաձայն ուղարկուեցաւ նոյն թշնամիների ձեռքով իւր {հայրենի} ամրոցը։ Իգնատիոսի վէրքերը բժշկելու համար գանչուա

Յազատութեանն յորորան, Ի սո՜ւրբ սիրոյ {հայրենիս} ՝ Ուր պա՜ր յաւէրժ եւ խրախճան, Ընդ քա

՚ի Հայաստան լոյս նշողեն գերաբուն. Իւղով օծցէ մեր {հայրենիք} այրիացեալ զիւր գլուխ, Յանգայտ իւր ծոց զորդիս գգո

պ չի՛ք մէջ տեղում: Բարեաւ մնա՛ք, իմ {հայրենիք}, իմ սիրականք, Բարեաւ մնա՛յ, իմ Աթոռիս ըն

Ցոյց տուր ինձ դու քո պարծանքդ: " Ի՞նչ {հայրենիք}, յիմար զքեզ, Հարցանում ես դու ինձանից.

Բան էք ուսել, յիմար զքեզ, Թէ {հայրենիք} պիտի սիրել. Բայց թէ ինչպէ՞ս հարկաւոր էր,

ԱԼԱՑԻ ԱՂՋԿԱՅ ԵՐԳԸ 1859 թուականից " Մեր {հայրենիք}, թշուառ, անտէր, Մեր թշնամուց ոտնակոխ,

Հանել իւր վրէժ, քէն ու ոխ: Մեր {հայրենիք} շղթաներով Այսքան տարի կապկապած, Իւր ք

Շուտ ձի հեծի՛ր քաջի պէս, Գնա՛ փրկել մեր {հայրենիք}, Պատերազմի վառ հանդէս: Ամենայն

Տեսանելով այսպէս սէր, Դէպի թշուառ մի {հայրենիք}, Որ ոտնակոխ եղած էր: Սորա կէսը

մարդ, Հայ ազգ, ասա՛, արդեօք Ո՛րտեղ է քո {հայրենիքդ}. Կամ ունի՞ս դու ուրեւիցէ, Ո՛վ են արդ

. Ողորմելի՜, դու կարծում ես, Թէ {հայրենիքդ} սիրելով Բան կը շինես. սխալւում ես, Ա

որ ազգի օգտի համար զոհել ենք մեր հանգստությունը, {հայրենիքը}, եւ այլն եւ այլն: Այժմ եթե կամենաք ինձ նամակ

ո՛ւր, ա՛զգ, դրամ տո՛ւր, ա՛զգ, կեանքդ տո՛ւր քո {հայրենիքը} պահպանելու եւ նորա պատիւը տեղը բերելու կամ առաւել

ը՝ կարծելով եւ հաւատալով, թէ մեծ գործ կատարեց, {հայրենիքը} փրկեց, հողը փրկեց եւ պատիւը պահեց: Սորանից աւել

Դէպ ազատութեան չքնաղ օրօրան, Դէպի սուրբ սիրոյ {հայրենիքը}, ուր Խնջոյք է անվերջ, պար ու խրախճան: Ես ոսկ

Քունը աչքիցս փախաւ հեռի շաբաթներով, Որ {Հայրենիքը} պաշտպանեմ ես ապահով: Թէ իմացայ, որ մի

ո՛ն, Անտուն, անտէր աղքատին"։ ՀԱՅ ՄԱՐԴՈՒ {ՀԱՅՐԵՆԻՔԸ} Հայ մարդ, Հայ ազգ, ասա՛, արդեօք

Ամենեւին չկամիք լսել: Ես սիրում եմ {հայրենիքը}, Նորան միշտ ու միշտ գովում եմ. Օտար

մի վաճառականի մօտ, միւսը վերստին նաւ նստեց, իւր {հայրենիքը} վերադառնալու: Երրորդը գրագիր մտաւ մի վաճառականի

րհակալութեամբ եմ յիշում այս տեղ. այսպէս հասայ իմ {հայրենիքը} նորա ձեռնտուութեամբ: Բոլոր գերդաստանս տեսանելով

էր նա մի աւելի երջանիկ եւ նախանձելի աշխարհ՝ իւր {հայրենիքը}, իւր արարչի գոգը, մեր բոլորի կենդանութեան աղբիւ

շութեան եւ դատարկաբանութեան փոխարէն ընթերցաք Հայի {հայրենիքը}. բայց երեւում է, որ փոքր էր ձեզ այդքանը. դուք

մի՞ գուցէ այս երիտասարդ մարդիկը, երթալով իւրեանց {հայրենիքը} եւ ծնողաց աղաչանքին ականջ դնելով, կամ գուցէ դեռե

սականությունը եւ անձնական շահի քամակից գնալը, որ {հայրենիքի} փրկությունը, ազատությունը, միությունը եւ ապագա

նդարար գործարանի վերայ, որ զինուոր էր պատրաստում {հայրենիքի} համար: Անցան այն ժամանակները, երբ կանայք համարւ

աւ, որդին, եղբայրը կամ հայրը զոհեց: Ազնուականը {հայրենիքի} հողից բաժին ունի բիւրաւոր մղոններ, իսկ հասարակ ժ

երպով: Ես եւ դու հաւասար իրաւունք ունինք, իբրեւ {հայրենիքի} հաւասար որդիք, այնպէս չէ՞: - Այո՛, ամենեւ

մ: - Չգիտե՞ս, որ չունիս: - Հըմ. դու {հայրենիքի} որդի՞ ես: - Այո: - Ե՞ս: - Նոյնպ

- Այո: - Ե՞ս: - Նոյնպէս: - {Հայրենիքի} բարիքը եւ ծանրութիւնը հաւասարաչա՞փ պատկանում են մ

հող, իսկ ես ոչինչ, քո բաժին միայնակ վայելում ես {հայրենիքի} բարին, իսկ ես քո հաւասար կրում եմ միայն ծանրութի

ն ծանրութիւնը: Բաժի՛ն տուր ինձ քո հողից, մեք մի {հայրենիքի} որդիք ենք, եղբայր ենք: Ինչպէս քեզ հարկաւոր է ապ

է ապրուստ, նոյնպէս եւ ինձ, ինչպէս դու կրում ես {հայրենիքի} բեռը, նոյնպէս կրում եմ ես: Բաժի՛ն տուր ինձ քո հ

Քսան երեք միլիոն ստրուկ, որ մինչեւ ցարդ նստած {հայրենիքի} հողի վերայ ծառայում էր եւ հարկ էր տալիս իւր պարոն

ու կնքած, Դու յանձնեցիր ինձ յիշատակ, {Հայրենիքի} նուիրուած: Թէ մեռանիմ, դու մի՛ սգար

ւ վառեցին բորբոքեցին իւրեանց հալածանք, մինչեւ որ {հայրենիքի} անձուկով այրուած, տոչորուած երիտասարդը, որ աշխա

բայց նոցայ հոգին կենդանի մնաց, իւրեանց ամայացած {հայրենիքի} փլատակների մէջ: Հայրենիքի օդը, սարերը եւ անտ

, իւրեանց ամայացած հայրենիքի փլատակների մէջ: {Հայրենիքի} օդը, սարերը եւ անտառները, խոր գիշերի լռութեան մ

, չվախենալով նորա կերպարանքներից, Բոռքը, որ իւր {հայրենիքի} անձնական օգուտը երկու ձեռքով զոհում էր ամերիկեան

ց սորվեցան ազատութիւնը եւ համեմատելով նորան իրենց {հայրենիքի} ստրկութեան հետ, յղացան այն մեծ կրակի կայծը, որի

մռայլոտ գուշակութիւնքը Անգլիոյ մասին, նոյնպէս եւ {հայրենիքի} վերականգնեալ գրութեան վրայ գաղափարական հասկացողու

ելով Հռոմի բարեբաստութեան համար, պանծալի նահատակ {Հայրենիքի}, անդրդուելի սիւն Հռոմէական եկեղեցւոյ, եւ ուրիշ

մնաց իւր տեղում, գոնէ նորա արտասուքը կը թափուին {հայրենիքի} աւերակների կամ իւր անցած կեանքի յիշատակարանների վ

երտներ Վենետիկ քաղաքը։ Իգնատիոսը երկար չմնաց {հայրենիքի} մէջ. զուր տեղը նորա ծերունի հայրը եւ մանաւանդ եղ

, որ կարող էր մաճ բռնել, նա ստիպուած էր հետեւիլ {հայրենիքի} դրօշակին: Թողնելով այս բոլորը որպէս լոկ ենթադրու

մատունեան։ Որ ազգին կեանքը տուեց {Հայրենիքին} կացաւ պաշտպան Ազգը նրան զլացաւ Կառուցան

ակ ապացուցանում է փորձը: Եթէ նոքա կամեցած լինէին {հայրենիքին} ծառայել, կարող էին իւրեանց ջերմեռանդութիւնը ուրի

րակուր կուշտ չկերայ, եթէ տեսայ, Թէ սիրական {հայրենիքիս} մի վտանգ կայ. Քունը աչքիցս փախաւ հեռի շաբա

ն եմ: Մեծայոյս էի, որ պարզերես կը վերադառնամ իմ {հայրենիքս}, բայց, աւա՜ղ, այդպէս չէր գրած իմ ճակատի վերայ

նման մէջ եւ չգիտեմ ի՞նչ առնեմ. եթէ վերադառնամ իմ {հայրենիքս} այսպէս մերկ ու աղքատ, իմ երկրացիներին ծիծաղելի կ

ւ անհետացաւ: Միւս օրը որպէս թէ կամեցայ դէպի {հայրենիքս} վերադառնալ, բայց արծաթի պակասութեան պատճառով նոր

, որ տակաւին անգէտ գտեալ զինէն եւ զիմս մականուանէ {հայրենւոյ} որ է Նալպանտեան, որպէս եւ գտանի արձանագրեալ ի րե

նիւթականութեան ծառայելու: Դուք պարտակա՛ն էք նոր {հայրեր} պատրաստել նոցանից եւ ազգութիւնը, լեզուն եւ կրօնը

ը գրո՛վ մեզ աւանդեցին, ինչպէս արդա՛ր եւ հոգեսէ՛ր {հայրեր} ՝ ամեն յիմար մարդոց օգտի մասին հոգալով։ Որոնց գր

Այո՛, մի մասնով այս եւս կարելի է ասել, որ " մեր {հայրերը} ազոխ կերան, իսկ մեր ատամները հարուեցան"։ Բայց

ւ յոյսը չար անձնախաբէութիւն է. եթէ մեր պապերը եւ {հայրերը} սերմանած լինէին, մեք այժմ կը հնձէինք, ներկայում

ն բանի վերայ նայում են այն աչքով, ինչ աչքով նոցա {հայրերը} նայում էին, կամ ամենայն բան չափում էին հին չափով

կոպիտ կերպով աչքի են ընկնում, պատվաստվել են այն {հայրերի} ձեռքով, որոնց որդիները, ուշադրություն չդարձնելո

, որոնց որդիները, ուշադրություն չդարձնելով իրենց {հայրերի} գործողությունների վրա, դարձյալ մեղադրում են հրեա

նախատինք եւ նզովք կարդան իւրեանց անհոգ եւ անփոյթ {հայրերի} եւ պապերի գողացած ոսկորների վերա: Մեր համա

, կյանքի զանազան ասպարեզներում գործող մարդկանց, {հայրերին} ու մայրերին, որոնք, որպես երիտասարդ սերնդի դաստ

քաջ կլիներ, պատվելով առավել նորա հոր երեսը. թող {հայրը} մնա պատված, իսկ որդուն պիտո է խնամ տանել, զարգա

որդուն պիտո է խնամ տանել, զարգացնել, ըստ որում {հայրը} այսօր էգուց մեռանելու է եւ նորա տեղը պիտո է որդին

եւ: Այստեղ նոր բան ոչինչ չկա, միայն սրբազան {հայրը} եկավ Մոսկվա հուլիսի 1-ին եւ 9-ին գնաց Պետերբուրգ

անդակը, արձակված է կապանքից: Աղեքսանդր Տյումա ( {հայրը} ) գտանվում է այստեղ եւ հրատարակում է մի օրագիր "

էս զուր տեղը: Մեք ամենքս մի ազգի որդիք ենք, մեր {հայրը} Հայկն է, եւ մեք բոլորս՝ մի գերդաստանի անդամ։ Ա

նչ մարդ է այդ, Ճակատագի՛ր, - որոտաց աստուածների {հայրը}. - հանդէս եկ եւ համար տուր ինձ, ո՞վ է այդ մարդը

Լսի՛ր ուրեմն, Բէգզադէի մօր յղութեան ժամանակ նորա {հայրը} ութ ամսական յղի թողնում է իւր կինը եւ գնում է օտա

ադարեցնել այդ անբնական աղօթքը, բայց վերապատուելի {Հայրը} ուրացաւ եւ աղօթքի գոյութիւնը անգամ: Նա ասաց ինձ

ն անուանէ թեթեւամիտ: Խորենացին՝ մեր պատմութեան {հայրը}, իւր ժամանակի անզուգական փիլիսոփան, ազգի համար

ափեց, խեղացաւ, ջարդուեցաւ, որդին, եղբայրը կամ {հայրը} զոհեց: Ազնուականը հայրենիքի հողից բաժին ունի բիւ

Յանկարծ այս նորեկը լուր է առնում, որ իւր ծերունի {հայրը} վախճանել է, մայրը հիւանդ է: Մի փոքր ժամանակից ե

երը նոյնպէս հարստանային, ինչպէս հաստացել էր նոցա {հայրը}, այն ժամանակ բիւրաւոր պիտի լինէին հարուստների թի

Մորթիր ինքդ... " Անխի՛ղճ. ինձ սուրբ {Հայրը} պատուիրեց, Տօն օրերում հոգի չկորուսանել "

Քրիստոսեան սեղանի տակ Ննջում է այն մեծ {Հայրը} Օշական քեզ փառք պարծանք։ Բայց ազ

րկի մէջ, արտասուալից աչքով աղօթեցինք առ երկնաւոր {Հայրը} եւ մեր կեանքի փրկութեան յոյսը դրեցինք նորա վերայ

մար սրբութեամբ ամուսնանալով, այս աշխարհի երկրորդ {հայրը} դարձաւ։ Այսպէս եւ մարգարէների մէջ մեծը՝ Մովսէ՛

գծի վրայ, ուր կանգնեցրել էր նորան մեր բազմերախտ {Հայրը}, որ մնա՛ց ինչպէս որ կար սկզբից, նո՛յն անապակ ջր

լն։ Լեւոն առաջին կայսրն թագաւորեց 457-ին։ Աղանի {հայրը} մեռաւ Լեւոնի օրով։ Աղանը Հայաստան վերադարձաւ հօր

, Հրահատ եւ Վահան Կամսարականները։ Եւ ինչպէս սոցա {հայրը} ՝ երանելի Արշաւիրը, մինչեւ իր մահը հաւատարիմ մնա

ան եւ Մերհուժան) Արծրունիներին. պատճառ, Աղանի {հայրը} Վասակ Արծրունին լինելը, որպէս նաեւ Մերհուժանի՝

ստ էր, քան թէ պ. Մարկոսը, որովհետեւ Շաքարեանցի {հայրը} թողել էր մի քանի անշարժ կալուածք, որոնց արդիւնքո

դը ծնած է 1493 թուականին Ցիւրիխ քաղաքի մօտ: Նորա {հայրը}, որպէս բժիշկ ուսուց նորան Ֆիզիկա եւ Խիրուրգիայ,

դուրս քշուեցան դպրոցից, ուր դրել էր նորանց նոցա {հայրը}, ո՛չ այն դիտաւորութեամբ, որ բան ուսանէին (պ.

: Նա, մինչ տանը ոչ ոք չկար, ինչպէս ասացինք, ոչ {հայրը} եւ ոչ մայրը, հանեց սեղանի արկղից բարակ եւ կապտագ

կը տարակոյս չունէր նորա ստանալու վերայ, պատճառ, {հայրը} պատմել էր աղքատ պառաւի անցքը, բայց Շահումեանցը չ

չէին նկատում այս բանը: Ո՞վ կար, որ նկատէր: {Հայրը} Շահումեանցի հետ նստած էին սեղանի մի ծայրը սոֆայի

յ: Բայց սիրել միայն իւր մերձաւորքը, ազգականքը, {հայրը}, մայրը, կինը, որդին եւ այլն, այդ չէ միայն քար

աղդաւոր առնել Թիւթիւնճի-օղլուի աղջիկը, իսկ պարոն {հայրը} նա՞զի նստեց, ես մի քանի օր յառաջ, եւ առանց այս

ճարել է այնքան հարստութիւն, որ յետոյ մեր պապը եւ {հայրը} ողջ փչացուցել են, ասելս այն է, թէ մեր ցեղի նման

ող է յետացնել մինչեւ մի երկու տարի, փոյթ չէ. իմ {հայրը} եւս քառասուն եօթն տարեկան ամուսնացած է, ուրեմն ե

: - Ճշմարի՛տ է քո ասածը, բայց մեր հանգուցեալ {հայրը} չգիտէր, թէ ո՛ր մատանին էր այն. պատճառ, երկու հ

խորտակուած պառաւի կերպար: IX Թէեւ Աղուանեանցի {հայրը} մեռանելու ժամանակ նզովքով պարտաւորել էր իւր որդին

որա հակառակ գալիս էին նորա աչքի առաջեւ, որպես թէ {հայրը} հրաժարւում էր պարոն Շահումեանցի առաջարկութենից,

րոն Շահումեանցի կին լինելուց: Նա մտածում էր, որ {հայրը} չհամաձայնելով պարոն Շահումեանցին, անպատճառ պիտոյ

րկը, իսկոյն վերարկուն վազեց Մանուշակը որ առնու, {հայրը} մի անթարգմանելի կերպով նայելով նորա վերայ, ասաց

նորան, որ հեռանայ իւր սենեակը եւ միայն թողու իւր {հայրը} մօր հետ: Մանուշակը հնազանդուեցաւ հօր հրամանին եւ

կ, - պատասխանեց դուստրը: - Ե՛կ այստեղ, - ասաց {հայրը} ելանելով ննջարանից: Երբ Մանուշակը ներս մտաւ հ

ստեղծողը հոգու եւ մարմնի, նախախնամողը եւ բոլորի {Հայրը}, որին մօտ եւ հպատակ մնալով՝ մարդը պիտոյ է յաւիտ

ին, եթէ սա կը վերադառնար խոզարածութենից դէպի իւր {հայրը} ։ Նա սովորեցուց Հոգի ճանաչել Աստուածը եւ նորան եր

րկար չմնաց հայրենիքի մէջ. զուր տեղը նորա ծերունի {հայրը} եւ մանաւանդ եղբայրը ծունկ չոքած նորա առաջեւը աղաչ

նտուանտ Արնօ՝ Պօր-րուալեան հռչակաւոր անապատականի {հայրը}, որ յետոյ զոհ գնաց Յիսուսեան աբեղաների չարագործո

ջոցին աւելի հասակաւոր եղած լինէր Վարդիթերը, նորա {հայրը} ` Հեթումը, անատամ ծերունի է, իսկ նորա մայրը ` պ

ոգի գալիս են Աշտարակ այգի քաղելու, երբ Վարդիթերի {հայրը} տասն այդպիսի մշակ առաջն արած տանում է իր այգին ամ

տերեւը այգուց առած գնում է տուն (եր. 71-72). {հայրը} հանդիպում է նորան ճանապարհի վրայ եւ այսպէս է խօսո

ր ժպիտը շրթունքների վերայ՝ պատասխանում է. - {Հայրի՛կ}... - Իմ շանթե՛րը, - որոտում է Արամազդը:

եզմանքը, Ծունկ չոքեց մի շիրմի մօտ: " {Հայրի՛կ}, աստղիկդ չէ փայլում, Դու յաւիտեան քնեցիր.

ր ձգած, այնպէս չէ՞, Մանուշակ: - Հրամերէ՛ք, {հայրի՛կ}, - ասաց նա, բայց կարմրեց սաստիկ, երբ մտածեց, թ

ուշակս չէ բարկանում իմ վերայ: - Ամենեւին ոչ, {հայրի՛կ}, ես... - Գիտեմ զաւա՛կս, քո հնազանդութիւնը

անուշակ: - Փոշին մաքրում եմ պատկերի վերայից, {հայրի՛կ}, - պատասխանեց դուստրը: - Ե՛կ այստեղ, - ասաց հ

ԱՅՐ ԸՆԿՆՈՂ ԱՍՏՂԵՐ (Թարգմանութիւն) " {Հայրիկ}, - ասաց դուստրը հօրը, - Կապոյտ երկնքի վերա

Աստղիկ ունի երկնքում. Ճշմարի՞տ է, ասա՛, {հայրիկ}, Իմը որտե՞ղ է փայլում"։ - Այո

չիւր Մի աստղ ունի իւր համար: " {Հայրիկ}, տե՛ս, տե՛ս, աստղը թռաւ, Հետքից պայծառ գ

ն ծանօթ, Որ չըլինէր վշտացած: " {Հայրիկ}, տե՛ս, տե՛ս, աստղ թռաւ, Հետքից պայծառ գի

ցել էր, Ինչքը վատնել անխնայ: " {Հայրիկ}, դարձեալ թռաւ մի աստղ, Վայր ընկաւ նա երկն

թռաւ մի աստղ, Վայր ընկաւ նա երկնքից. {Հայրիկ}, ովի՞ աստղն էր արդեօք, Որ զրկուեցաւ իւր տ

ծ նորա Աստղի լոյսը խաւարցուց: " {Հայրիկ}, տե՛ս, տե՛ս, մի աստղ թռաւ Եւ գիծ անգամ չ

ւ իւր սրտում: " Ապա այն ի՛նչ աստղ է, {հայրիկ}, Որ այնպէս պարզ վառւում է, Նորա մաք

օր մօտին Մարմինը խեղճ աղջկան: " {Հայրիկ}, տե՛ս, տե՛ս, աստղը թռաւ, Հետքից պայծառ

տուծո, ողջ եւ առողջ եմք ամենեքյանքս, եւ սրբազան {հայրն} ալ նմանապես: Տեղիս հավան թե կամիք հարցանել՝

այսու համառօտ գրութեամբ միամիտ անել, որ սրբազան {Հայրն} ձեր գիրն ստանալով, կրկին գրեց աղայենց եւ անդառնա

գնացել էր զակրանից, եւ միամիտ լինիք, որ սրբազան {հայրն} միշտ իր շնորհը ձեր վրայէն պակաս չանի, նույնպէս ե

զձեզ ի գագաթնակէտ ձերոց բաղձանաց, քանզի սրբազան {հայրն} յերեկի աւուր, որ էր 8 ամսոյս, ընկալաւ ի նոցին գ

տանաս. նա այս օրերս ճանապարհ կելլե։ Սրբազան {Հայրն}, Նազարյանցն եւ քահանայք ողջ եւ առողջ են եւ ողջու

եայք ՚ի Կալկաթայ, երթեալ վատնէ զամենայն զոր եթող {հայրն} իւր եւ ՚ի վճարիլն վատնէ՜ եւ զթողեալսն առ ի Սարգսէ

ծ վանքում մնալուց յետոյ գնացել է Յունաստան (նորա {հայրն} էլ եւ հօրեղբարքն էլ գնացին Վարդանանց պատերազմից ա

ոսքը եւ աբեղայքը Մովսէս Խորենացու պէս մարդուն, որ {հայրն} էր մեր մատենագրութեան եւ գլխաւոր թարգմանիչ Սուրբ

իսկ զանձն է զծանօթութիւն: Զայսու ժամանակագ երեւի {Հայրն} պատմութեան մերոյ՝ փիլիսոփոսն Մովսէս Խորենացի, զ

ստղերի ընթացքին, մեկնել երկնքի կամքը, որ Կայսրի {հայրն} էր համարւում։ Խորամանգ Շօյլը շուտով տիրապետեց եր

կ հարկաւոր բան կ՚ունենաք, գրեցեք ինձ անթագուստ: {Հայրութեան} ձեր խոնարհագոյն ծառայ Միքայէլ Նալբանդեանց յ

րեալ զիս յօժանդակութիւն աղօթից ձերոց մնամ յամի {հայրութեան} Ձեր բարեացակամ ի սրտէ խոնարհագոյն ծառայ Մի

, միայն ի սրտէ եւ յանկեղծ հոգւոյ ցանկալով ձերոյին {հայրութեան} զբարեբաստիկ կեանս, եւ առողջութիւն, մնամք ապաստա

Ղեւոնդ Ալիշանեանց (Նահապետ). նորա նուագները ( {Հայրունի} ) - Գրիգոր Վարդապետ Կապարաճի Կարապետեան - " Ընծայ

ած տաղերգութիւնքը տպել է առանձին՝ որպէս Նուագք, {Հայրունի} մակագրով: Հին լեզուով գրուածների մէջ տեսանում են

գստացած. կայծակը ջարդել էր այն մեծ գոմը, որ մեծ {հայրս} շինել էր անտառի մօտ՝ լճի առաջեւ՝ մեծ արծաթ վատն

եմ յափշտակել, ես ձրի չեմ առել, դրամով է գնել իմ {հայրս}, իմ պապս: - Ինձ ի՛նչ փոյթ: Բռնակալութիւնը

- Ամենայն բան իմանալը լաւ չէ, շուտ կը ծերանաս, {հայրս}, - պատասխանեց պառաւը, եւ նշան տուեց, որ կամենու

մի տարուց յետոյ կ՚ընծայեմ նորան այն մատանին, որ {հայրս} ընծայել էր իմ ամուսնուն փեսայութեան ժամանակ:

տանու պատմութիւնը յայտնի չէ քեզ, բայց ես գիտեմ. {հայրս} ասել էր ինձ, բայց եւ հրամայել, որ ոչ ոքի չբանամ

դեօք քո խելքը վերադ է, թէ՞ ջերմախտ ունիս, մի՞թէ {հայրս} իմանալով այդ գաղտնիքը, այն դատապարտութիւնը, որ

բարակացաւի մէջ. այս բոլորի պատճառը էր մատանին, {հայրս} տանջուելով խղճմտանքից, որ իւր ձեռքովը պատճառ էր

ես, ես այժմ հասկացայ, որ այդ մատանին ընծայել էր {հայրս} իմ ամուսնուն նորա համար, որ նա մեռանի եւ համարու

այտնի էր այն, միեւնոյն ժամանակ երաշխաւոր եմ, որ {հայրս} անգիտութենով նուիրել էր նորան քո փեսային, չկարող

րհնեա՜լ լիցիս: Եկեալ ումեք վարդիցդ ի {հայց}, Դու՝ որպէս մայր գթութեան, Տաս եւ

ում տեղւոջ ի գործ դնեն յաշխարհաբառն զտառն զ որպէս {հայցականացուցիչ}, զոր ամեն ուրեք տեսանեմք ի տետրակս պարոն Զմիւռնա

միայն դնենք։ Նոր լեզուի բաղաձայն բառով վերջացած {հայցականը} կամ որոշեալ ուղղականը իրենց վերջում ըթ ուեն, ինչ

դիսաւոր պաշտօնի՝ օր մի ի միոյն տարոջ տէր ողորմեա {հայցելով} առ ամենագթած արարչէն թողութիւն մեղաց եւ փրկութիւն

գրեմ, եւ զժամանակ օծութեան կաթողիկոսին. նոյնպէս {հայցեմ} գրել: Նորալուր համբաւ ոչ գոյ ի քաղաքիս, այլ

իսկ զծանօթութիւն: Վասն որոյ ամենախոնարհաբար {հայցեմ} յԱտենէդ առնել վաղվաղակի զյարաբերեալն տնօրինութիւն

որմելի անձին իմոյ: Վասն որոյ ամենահպատակաբար {հայցեմ}, եւ որպէս զի հրամայեալ լիցի տալ գործոյն իմոյ

ուածոց եւ այլոց նորա ժամանակցաց: Յօրինէ [վասն] ի {հայցուածոց} ուրումն Թէոդորի " զԳիրս պիտոյից " եւ զայլ բազում

, յորում ստորագրեալ է ինքն եւ քանի մի թէոդոսիացի {հայք} եւ զոր հաստատեալ է (այսինքն վկայեալ զստուգութենէ

ոպա ուղարկելու համար: Քաղաքի բնակիչքը բոլորը {Հայք} են՝ բուն հայկական ուղղափառ դաւանութեամբ, որոնց

նց անձը այդ հանդիսի մէջ: Եւ այսպէս, սիրելի՛ {Հայք}, յառա՛ջ, դէպի յառա՛ջ, եւ մի հատ աւազը կորած չէ

ար ձեր լեզուո՞վ: Այդ ի՞նչ խելացնոր բան է, մի՞թէ {Հայք} լեզու չունին: - Անպիտան է նոցա լեզուն, անկի

Այս պայմանը շատ հեշտ յանձնառական է, մանաւանդ որ {Հայք}, յարակցութիւն չունենալով ֆրանսիականի հետ, ինչպէ

ովութեան, որ կարողանար այսպիսի զոհ բերել ազգին: {Հայք} չունին ակադեմիա՝ ուսումնական ճանապարհորդք դուրս

էին տալ պատմութեան. մի՞թէ չէ կարելի մտածել, որ {Հայք} եւս ունեցած լինէին այս սովորութիւնը: Գուցէ թէ եղ

կերութեան: Իմ կարծիքը այնպէս է, որ եւ Ռուսսիայի {Հայք} յետ մնալու չէին այս բանից, ըստ որում, պատմութեա

, որ Հայոց եկեղեցին միանայ Յունաց եկեղեցու հետ: {Հայք} ՝ իւրեանց Կաթողիկոսով եւ ազգային եպիսկոպոսների ժո

, եւ արդեօք թո՞յլ է տալիս լօգիկան եզրակացնել, թէ {Հայք}, վերստին (իսկոյն) մերժելով այդ հաղորդութիւնը,

Արամայ. Տփխիսի բնակիչք որչափ են եւ մասնաւորապէս {հայք}, եկեղեցեաց թիւը, Ռուսաստանի բոլոր հայոց թիւը Ա

ուրիշներից, որոնց ժամանակ առ ժամանակ հպատակեցան {Հայք}: Նորերումս դուրս եկան ազգային երգերի անունով մի

ութեանը։ Մեղաւորը եւ շատ մեղաւորը, եթէ կը ներեն {Հայք} մեր համարձակութեանը, ինքեանք են, որ չգիտեն եւ չ

րս եւ զժամանակս եւ պահանջել, [անխորհրդաբար], զի {Հայք} 19-րորդ դարու հարմամբ կախարդական իմն գաւազանի թռո

բանականութեան նորա կենդանի բարբառովն, որով վարին {հայք} առհասարակ յընկերական կենցաղս: Չգիտեմք բնաւ, եւ

ասարակ կենցաղս, լուիցեն եւ քննեսցեն զայն, թէ որ {Հայք} եւ յորում տեղւոջ ի գործ դնեն յաշխարհաբառն զտառն զ

ինչ գրուած յօտար լեզուս... զի՞նչ էր պատճառ զի {Հայք} առ հասարակ հակադրական հոգւով հայէին ընդ գրականութ

՝ զԿիկերոնեան ամբիոն: Զայս առնելով ոչ իմանամ թէ {Հայք} իսկ եւ իսկ ընդ նորոգել գրականութեանն մերկացին զան

կան կենդանութիւն իւրեանց, ի սպառ կործանեալ: {Հայք} առ հասարակ դաստիարակեալ ընկերատեցական հոգւով եւ հ

անդուլ ճգանց, կամ թէ լաւ ասե՝ գինք արեան. իսկ {Հայք} ի հարկէ ծայրագոյն պակասամտութեամբ մտածեն, եթէ մտ

ւնի զլեզու ասեմ ք վերստին, զի ունել այնպէս որպէս {Հայք} զհինն բարբառ՝ համարի վասն հասարակութեան չունել ե

երջին եւ միակ հնար է պահելոյ զկենդանութիւն նորա: {Հայք} հարուածեալ են յետ բազում հարուածոց եւ պատժոց նաեւ

յս, թէպէտ պիտոյ էր խոստովանել զճշմարտութիւն, թէ {Հայք} եւ ի ծաղկեալ վիճակի քաղաքական կենդանութեան մինչ զ

ի հնասիրաց առ ի զօշոտել զաչս հասարակաց: Ըստ մեզ {Հայք} իբրեւ ժողովուրդ ոչ պատմականք (իմա դու ինձ զբառդ

է քաղաքական կեանքն ազգի, ուրեմն եւ պատմութիւնն: {Հայք} ի սկզբանէ անտի ծագման թագաւորութեան Արշակունեաց գ

ոյն: Բայց այս է յաւէտ զարմանալին եւ ցաւելին, զի {Հայք} ենթարկեալ ազդեցութեան չարաշուք արկածից՝ ունէին ե

այլ ի հարցանել մեր զվասն էրն՝ շարունակեաց, թ է {Հայք} Ռուսաստանի առեալ ի ձեռին զտաղաչափութիւնս եւ առ հա

րն, հասկանալի ամենայն ումեք, մի երբէք յուսասցին {հայք} հանդիպել փրկարար լուսաւորութեան, չեւ զսեպհական ա

րել այդ բոլորը: Թէ մինչեւ ո՞ր ժամանակ պարապել են {հայք} որսորդութեամբ. կամ, աւելի լաւ, ե՞րբ է մտել նոց

ից դաստիարակել ազգը: Երանի կը լինէր, որ Թիֆլիզի {Հայքը} օրինաւոր թէատրոնի մէջ ցանկանային տեսանել իւրեանց

ուսաւորչական, թէ՛ Հռովմէական եւ թէ՛ Աւետարանական {Հայքս}, մէկ սերունդէ, մէկ ընդանիքէ եւ եղբայր ենք, մեր

կերպով, հրաւիրում է Սօսին եւ ուխտի հրապարակում ( {Հանա} -վանքում) համբուրել տալով Վարդիթերին, նշան է դնո

թէ որ խռովի, չի առնի, յետոյ արի, էշը ցեխից դու {հանա} ՛, փալանը դու դզի, նօխտէն դու գուխը տուր, էլ ին

ի մտքին կլինին երեւանցի ուխտաւոր երիտասարդքը, որ {Հանա} -վանք երթալու ժամանակ, ճանապարհի վրայ, ընկան իրե

ս փայ ազգը: Իմ Գրիգորը մենծանայ, Դուշմանի աչքը {հանա}. Հայի ազգին օգնելով, Փառք ու պատուի տիրանայ:

ածները զարմանալիորեն արդարացի են: Մինչդեռ դրանից {հանած} եզրակացությունը ոչ բոլորովին հիմնավոր է: Նա նրան

անտեղի գրքեր՝ գերապատիւ Մխիթարեանց շնորհքով լոյս {հանած}, յետոյ՝ հրահանգ քրիստոնէական վարդապետութեան, յ

միջին դարերի աբեղայական ակնոցները աչքերի վերայից {հանած}, նային ամենայն բանի վերայ Հերշելի հեռադիտակով։

սրբագրել էին. մէջի եղած գլխաւոր բաները դուրս էր {հանած}, իսկ աշակերտներին պարապեցնում էին դպրոցական իմաս

թարգմանութիւնը, Գամառ-Քաթիպայի աշխատութեամբ լոյս {հանած} եւ շինած ազգային ժառանգութիւնը։ Ընթերցասիրելով ա

քահանայի բարկութեան, տղոց ճեռերի եւ ճօճանակների {հանած} աղաղակի համար, քահանայի բնաւորութեան հարազատութե

սկսայ յաճախել առ նոյն կաթոլիկն այլ տեսանելով զօր {հանապազ} զակնյայտնի հակառակութիւն նորա ընդ ուղղափառ եկեղեց

ո բոլոր գերդաստանին այդ ուսումնարանը, որ միշտ եւ {հանապազ} կրելու էր քո անունը, եւ ապագայումը շատ մայրեր աղ

վատութիւն: Մի քանի տարի կայ, որ լսում ենք {հանապազ} մեր վաճառականներից մի կարծիք, թէ հարկաւոր է աշխա

ssions". ՈՒՂԵՐՁ "Compte rendu" Որում Խորէն {հանապազ} Լարակտուր եւ քնարին Վարդենեաց ոչինչ նիազ Գողտրիկ

oltaire ՈՒՂԵՐՁ "Compte rendu" Որում Խորեն {հանապազ} Լարակտուր եւ քնարին Վարդենեաց ոչինչ նիազ Գողտր

ի իմ աչաց. Ո՞չ ինքնին իսկ Եհովայ Զօր {հանապազ} ի դրախտին: Այգուն այգուն զգնայ, Յողջ

քո մէջ ծաղկեցնում ես մի ազգասէր ուսանող, Որ {հանապազ} իւր ազգայնոց ցնծացնում է օրէցօր: Ցնծա՛յ

երախտագիտութենից դէպի Աստուած, ստիպւում եմ ասել {հանապազ}. " Փա՛ռք քեզ, Տէ՛ր Աստուած, որ, խնայելով մարդ

այերը, - բացականչում է պ. Նազարյանցը, - միշտ եւ {հանապազ} անմոռաց պահեն յուրյանց մտքի մեջ, որ ոչինչ բան ժա

ուզածներին, այլ իր խնամակալութեան աջողութեամբ, {հանապազ} եւ անփոփոխ բարին է կատարում, իր սո՛ւրբ անունը ա՛

եւ 'ի մերկութեան։ Թո՛ղ զայլ նեղութիւնսն. եւ զի {հանապազ} խուժանն 'ի վերայ իմ կուտէր, եւ հոգք ամենայն եկեղ

Թող ներէ մեզ պ. Էմինը ասել, թէ որպէս միշտ եւ {հանապազ}, նո՛յնպէս, եւ մա՛նաւանդ 1500 տարի առաջ պատահած

երջին հնար լուսաւորութեան, գոնեա՛ զայս լսեմք զօր {հանապազ} ի հնասիրաց, եւ թէ նորախօսութեամբ կործանի հոյակապ

ացի կերպով հոգալ ու տնտեսել միմեանց հետ, միշտ եւ {հանապազ} ճշմարտութեանը սպասաւորել եւ սնութեան արբանեակների

ոզութիւն 'ի մէջ Հայոց, 'ի վանս եւ յեկեղեցիս նոցա {հանապազորդելով} իբր զմի 'ի վարդապետաց նոցա. եւ յետ բազում դիպուա

անդէն առ նմին զամենայնն հողմոց հնչիւնս վարկուցեալ {հանապազորդեն} ի սովորականսն: Մինչեւ ցե՞րբ ազգ Հայոց զոհեսցի դա

ոյ ընդ բազմապատիկ ծառայութեամբ, որ ի հայթհայթանս {հանապազորդն} հայի հարկիմք ծառայել: Որպէս զիարդ եւ իցէ, օրէնս

քն ուրոյն անօթս պահապանս ազգի, այն է՝ քարոզելով {հանապազօր} զանյողդողդ հաստատութիւն ի դաւանութեան զոր ունիմք

ուտ եւ ազգասիրութիւն, որոյ անուն ընդ օդ գէթ հնչի {հանապազօր}: Առ ի զընթացս գլխաւորել բանիս ասասցուք եւ զհե

նայն իշխանական եւ ծառայական առնչութեան սկզբունք, {հանապազօրեայ} փորձերից եւ էական պիտոյքներից հետեւեցած փիլիսոփայ

ւմ ենք մէջ բերել պառաւի այն խօսքերը միայն, որ նա {Հանավանքից} տուն դառնալուց եւ Հեթումի առջեւ բոլոր անցքը ուրան

Երեւի թէ մողնեցոց վիճակից լաւ չէ եւ կարբեցոց եւ {հանավանքցոց} վիճակը, երբ նոքա այգեքաղի ժամանակ 5-6 հարիւր հոգ

վիրել զոհաբերելու համարյա 10 հազար ռուբլի արծաթ: {Հանաք} բան չէ՛ սա: Իսկ եթե ընկերությունը համաձայնի օ

լով տեսակցության կամ անհաջողության դեպքում՝ գոնե {հանգամանալից} նամակի, քո հավատարիմ եղբայր՝

նել առաջի Ձերոյին գերամբարձ սրբազնութեան զոմանս ի {հանգամանաց} գործոյն, որոյ վասն կոչեմս յաթոռն եւ զոմանս ի հան

նաց գործոյն, որոյ վասն կոչեմս յաթոռն եւ զոմանս ի {հանգամանաց} իմոց, որովք ո՛չ մարթանամ ես կատարել զհրաման վիճա

անն, յետ ամենայն մանրամասնութեամբ իրազեկ լինելոյ {հանգամանաց} գործոյն, անհրաժեշտ վարկաւ ելանել ինձ նախ եւ յառա

բացուի, եւ ես պիտի ուղարկեմ Ձեզ հետզհետէ ազգային {հանգամանաց} շատ նիւթեր... "։ Սուրբ Մեսրոպի գերեզմանի այ

. մեռեալն լատինաբանութիւն ո՛չ եւս բաւելով նորանոր {հանգամանաց} եւ որպիսութեանց ժամանակին, յար եւ նման էին հայախ

ել առ Մխիթար հաւատափոխ, պարտ էր միտ դնել բռնակալ {հանգամանաց} ժամանակին, իբրեւ ի վերայ մարդոյ միշտ ծառայողի,

ընդ մարդկութիւնս եւ դատաւոր նստիլ ի վերայ նորա, {հանգամանաց} աշխարհի, եւ ո՛չ իբրեւ ի վեր գերաշխարհիկ իմն էակի

գին մաքուր, որքան եւ որչափ կարելի էր ըստ տեղւոյն {հանգամանաց}, զհոգեղէն կերակուրս: Այո՛, խոստովանիլ խոստովան

մբ, այլ զոհիւք եւ նուիրագործութեամբք ըստ պիտոյից {հանգամանաց}: Լուսաւորութիւն լուսաւորեալ ազգաց՝ գինք են անդո

ս եւ մուսայն ոչ երբէք մերձենայ, եթէ ոչ շարժեալ ի {հանգամանաց} եւ ի զօրութենէ գործոյն: Բայց այս է յաւէտ զարմանա

րդեան համաձայն պահանջմանց ժամանակին եւ այլոց բիւր {հանգամանաց}, յորոց միջի գտանիմք մեք: Չեմք նոյնպէս ապացոյցս

երով արդարացուցինք, բայց համեմատաբար աւելի թեթեւ {հանգամանաց} մէջ։ Անցքի կատաստրօֆը, որ ամեն իրաւունքով պահան

որանից էլ լաւերը կան՝ " ըստ այլ եւ այլ ժամանակին {հանգամանաց} ", " թէ ըստ դիպաց, թէ ըստ հանգամանաց եւ թէ ըստ

ժամանակին հանգամանաց ", " թէ ըստ դիպաց, թէ ըստ {հանգամանաց} եւ թէ ըստ այլ եւ այլ իրողութեանց ", " ըստ պահանջ

թէ ըստ այլ եւ այլ իրողութեանց ", " ըստ պահանջման {հանգամանաց} վիպասանութեան"։ Ասես թէ լուսահոգի Խապառաճին Կըկ

րինակը ցոյց տուինք, բայց համեմատաբար աւելի թեթեւ {հանգամանաց} մէջ: Անցքի կատաստրոֆը, որ ամէն իրաւունքով պահան

վերայ մկրտելոյն: Եւ մկրտեալ ոք, եթէ առ չբերելոյ {հանգամանացն} չընկալցի զխորհուրդ դրոշմ ին, այնուամենայնիւ ո՛չ

նոսլավումն է: Խնդրում եմ, թող Անանիան այս մասին {հանգամանորեն} գրի Կամենշչիկովին, որպեսզի վերջինս հիմնովին վերա

թյուն: Երբ դու գնաս Մոսկվա, խնդրեմ այդ մասին {հանգամանորեն} խոսես ում հետ հարկն է եւ համոզես նրանց. ես այդ գ

աւաբեկել։ Վեհափառ Տէ՜ր, ո՛չ հայեցեալ ի տխուր {հանգամանս} ազգի մերոյ, մեք հաւատամք դեռ եւս, եթէ ազգն մեր

զմութիւն ժողովրդեան, զգրասիրութիւն նորա եւ զբիւր {հանգամանս}, յորոց զրկեալ եմք առ հասարակ, ընդունիմք եւ խոստ

զայս հետամուտ եղեալ այնմ: Ահաւասիկ այսոքիկ են {հանգամանք} գործոյն, որոյ վասն կոչիմ եւ յաթոռն, բայց որովհե

ծոյն, որոյ վասն կոչիմ եւ յաթոռն, բայց որովհետեւ {հանգամանք} անձին իմոյ ամենեւին յայտնի են Ձերոյին գերամբարձ ս

արտաւորիմ յայտնել զհետեւեալս. թէպէտ եւ սկզբնական {հանգամանք} մտանելոյ իմոյ ի հոգեւոր կոչումն, ըստ բարեհաճութե

աւել քան զորս չունիմ ասել ինչ, ըստ որում ամենայն {հանգամանք} գործոյն յայտնի երեւին ի վերտողեալ յայտարարութեանց

եր սրտումը բոլորովին անգործ, պատճառ, որ զանազան {հանգամանք} արգելք էին լինում այս ազգասիրական գործին: Այժմ տ

, սկսանել զգործն, վստահ առնելով զիս եթէ ամենայն {հանգամանք} գործոյն ո՛չ լիցին յայտնի կառավարութեանն Անգլիոյ,

շելոյ, յորում ամենայն մանրամասնութեամբ գրեալ կան {հանգամանք}, թերեւս ոչինչ անծանօթք Ձեզ, սակայն ըստ բերանացի

անձամբ անձին, կամ այլով ապահով ճանապարհաւ, եթէ {հանգամանք} արգելուցուն զիս ի կատարելոյ ըստ առաջնոյ եղանակին

ս ի կատարելոյ ըստ առաջնոյ եղանակին: Որովհետեւ {հանգամանք} պաշտամանս ոչ կախին զինէն եւ որք թերեւս ունիցին զի

ւոր է եւ հաստատ, եթէ յարակից լինին նորան այնպիսի {հանգամանք}, որ աղբիւր էին եւ նիւթական շահաստացութեան։ Այս

աղաքում, պաշտօնեաների կարգում: Մի զարմանալի {հանգամանք} հասուցել է դորան այդ պատուին: Նա այց ելանելով եւ

վնաթանեանցը, մի փոքր ուղղուելով, երբեմն զանազան {հանգամանք} ստիպում են մեզ այլապէս ընթանալ, քան թէ ցանկանում

ող է գնահատուիլ, հաշուի ու համարի տակ դնելով շատ {հանգամանք}, որ անմիջաբար առիթ էին այդ գործունէութեանը։

ալ ունէր քարն: Եւ ո՛չ միայն երեւութացաւ, այլ եւ {հանգամանք} ամենայնին որպէս յաման ինչ ի միտս նորա հաւաքեցաւ:

ի, առանց թագուցանելու, որպեսզի Դուք իմանալով իմ {հանգամանքը}, միանգամայն շարժվիք եւ ազգասիրությամբ եւ կարեկցո

եւ խավարի հետ եւ, որքան թույլ տան մեզ շրջապատած {հանգամանքը}, պիտի խորտակեմ դավաճան վիշապի գլուխը: Իմ մինչեւ

: Անգլիական եւ ֆրանսիական կառավարություններն այդ {հանգամանքը} գործադրում են իրենց օգտին: Փաշաների բռնություննե

ուք կամիք արդարացնել Խորենացու անձը՝ ասելով, որ {հանգամանքը} բռնի խլել էին նորա բերանից այդ ողբը։ Առաջինը՝ Պ

: Ես, հերքելով նորա այն երախայամիտ խօսքը, թէ " {հանգամանքը} բռնի խլել են Խորենացու բերանից նորա ողբը ", կցոր

բ... (քեզ հարկաւոր չէ իմանալ այդ բանի մանրամասն {հանգամանքը} ) վերստին ընդունեցի Սուննաթի դաւանութիւնը, անդէն

վհետեւ մի կիրք կարող է տեղի տալ միւս կիրքերի, որ {հանգամանքը} կարող են ծնուցանել: Ազգութիւնը հարկաւոր է եւ օգտ

անաւանդ որ դուք եւս սրտանց կամենում էք լսել գործի {հանգամանքը} եւ ուղղութիւնը, ապա ձեզ պատմեմ, թէեւ ոչ այնքան

արաններից ենթադրելով միայն պիտի գուշակել այն դառը {հանգամանքը}, որոնց մէջ փակուած էր Փարպեցին։ Նորա Թուղթը եւ

, երբ ընկաւ Աստարօտը, մի փոքր այլապէս էին Փարիզի {հանգամանքը}. նա ընկաւ այն շփոթութեան եւ խառնակութեան մէջ, ո

տաք, ինչ ասես մտածել է տալիս, առանց կշռելու այն {հանգամանքը}, որոնց թոյլտուութենից կախ էր այդ գեղեցիկ գաղափար

ջ ունենալով Երուսաղէմի աւանդութեան խախուտ լինելու {հանգամանքը}, երկու արքեպիսկոպոսի ու կրօնական ժողովի հետ միաս

վին խելքի հակառակ, եթէ աչքի տակ ենք առնում բոլոր {հանգամանքը}: Ի՛նչ երեխայութիւն է. " Դու այսպէս ասա կամ այնպ

խանգարի իր աչալուրջ ուշադրությունը դարձնելու այս {հանգամանքի} վրա, բայց նրանք ոչ միայն ուշադրություն չեն դարձր

ինը, ամենեւին ուշադրութիւն չդարձուցանելով ներկայ {հանգամանքի} վերայ, հարկադրում է ամուսնուն լուացուիլ. ինչ պի

եթէ... եթէ... Վերջապէս, եթէ դրուած լինէինք այլ {հանգամանքի} մէջ, քան թէ գտանւում ենք: Սորանից քանի տարի

առաջ պատահած պատմական անցքերի նաեւ մի ամենաչնչին {հանգամանքի} վրայ ոչ ո՛ք իրաւունք ունի առանց ապացուցի բերան բա

անգամանքների հետ եւ հողի հետ չհաւասարուիլ ամէն մի {հանգամանքի} առաջեւ, որպէս մի անբան անասուն կամ մի կոտոր կապե

էկտեղ հարկաւոր է առանձին ուշադրութիւն դարձնել այն {հանգամանքի} վրայ, որ յիշուած աւանդութիւնը, անգամ եթէ այդպիս

բայց ես մի ուրիշ մարդ փոխուելով իմ թշուառ կեանքի {հանգամանքից}, երբ որ կամեցայ, գոնէ զայրացմամբ դադարեցնել ընտ

գէզ եւ Կսաւիէ անուններով։ Նա, օգուտ քաղելով այս {հանգամանքից}, կրկնապատկեց ջանքը, որ իւր կողմը շրջէ որպէս Պապ

վորները, որը գրում է " Սեյադ " կեղծանունով: Այս {հանգամանքն} էլ հենց, երեւի, քեզ մոլորեցրել է, որովհետեւ ես

, գործ է դնում զանազան կամայական եւ հնարաստեղծեալ {հանգամանքներ}, նկարագրում է երբեմն գերբնական անցքեր ու տեսարան

րտ կմնա՞, չե՞ս հուսահատվիլ... Ահա եղբայր, իմ {հանգամանքները}, թողում եմ Սադայի 250 մանեթ պարտքը, որի մասին հ

մ, որ կամեցածիս պես ուղղեմ իմ ընթացքը. պաշտոնիս {հանգամանքները} չթողին ինձ եւ որ չկարծեմ թե շուտով թույլ տան: Ին

իցկու թարգմանությունից, բայց ընդհանրապես արտաքին {հանգամանքները} հօգուտ Բեստուժեւ-Ռյումինի խմբագրության չեն խոսում

, ուր կեանքի պիտոյքը, պարզութիւնը եւ այլ բնական {հանգամանքները} աւելի դիւրութիւն կարող են տալ այսպիսի ձեռնարկութե

յնպէս եւ նոցա որդիքը եւ այլն եւ այլն: - Եթէ {հանգամանքները} մեզ հնազանդուէին, եթէ մեք ամեն բան մեր կամեցածի

ողովրդին եւս մոռանալ XIX դարը, մոռանալ շրջապատող {հանգամանքները} եւ յետ գնալ, հեռանալ մինչեւ V դարը, ես իմ կողմի

ր ծառերի ամէն մի տերեւը, այս բոլոր բանաստեղծական {հանգամանքները} այնպէս վառեցին ու բորբոքեցին հոգիս, որ չկարողացա

այ իւր անձը, իւր որպիսութիւնը, իւր շրջակայքը եւ {հանգամանքները}, որ ուրախութիւնը համ տայ նորա բերանին: Խօսքը մե

վերայ դատաստան կատարելու ժամանակ անտես չառնէր այն {հանգամանքները}, որոնց մէջ գոյացել ու աճել էր դատաստանի տակ ընկա

նկատութեամբ պիտոյ է հաշուի եւ համարի տակ դնել այն {հանգամանքները}, որ ծնուցել էին այդ սկզբունքը եւ որոնց մէջ միայն

եան հիմնադրի վարքագրութեան մէջ ցոյց ենք տուել այն {հանգամանքները}, այն օդեղէն շրջապատը, որի մէջ, այն հողը, որի

. ընդհանրապէս չէ կարելի ասել, որովհետեւ աշխարհի {հանգամանքները} երբեմն շատ բաներ ստիպում են կատարել, թէեւ մի այդ

տանում կամ ուր եւ իցէ։ Աչքի առաջեւ ունենալով այս {հանգամանքները} ՝ մեք հարկադրւում ենք կրկին շնորհակալութիւն մատու

էնքները եւ նոցայ կերպարանագործութեան յարակից եղած {հանգամանքները}, այն ժամանակ իրենք էլ կը տեսնեն միջնադարեան ուղղ

ազգասիրական գործին: Այժմ տեսանելով այդ արգելառիթ {հանգամանքների} փոփոխությունը, տեսանելով մանավանդ, որ չուխոններ

ջողեցաւ նոցա իրագործել իւրեանց գաղափարը, թէ ի՛նչ {հանգամանքների} մէջ ոտք կոխեցին Հայաստան, թէ ի՛նչ ընդունելութեան

կայծ կարող է բորբոքել մի կրակ, եթէ ձեռնտու լինին {հանգամանքների} յարմարութիւնքը: Շատ գեղեցիկ կը լինէր, որ մեր ազ

ր չենք ծառայացնում մեր հոգին այս եւ այն հարկադրող {հանգամանքների}, որ, պաշտելով մեր անձին իրաւացի ազատութիւնը, չ

թիւնը հիմնւում է անցած եւ ներկայ իրողութենների եւ {հանգամանքների} վերայ: Ահա այսպէս. այնքան ձեռնհաս չեղայ յառ

խնամով պիտոյ է որոնել ազգային կեանքի հետ յարակից {հանգամանքների} մէջ: Պախարակել մի սովորութիւն, որպէս ազգային ախ

տեանը կամ մուրհակը: Միւս կողմից՝ խաղալիք է բիւր {հանգամանքների} ձեռքում: Նորա ապրանքը, ինչպէս ասացինք, չունի ա

ն անգամ, պիտի կրկնուի, անշուշտ, որովհետեւ նոյն {հանգամանքների} ազդեցութեան տակ է նա, եւ գործը հիմք չունի: Ի՛նչ

տո է մի տխուր եւ արհամարհելի խաղալիք լինի աշխարհի {հանգամանքների} ձեռքումը"։ Թույլ տվեք այժմ, ողորմած պարոն

տ Հայերին մի քանի տեղեկութիւնք ստանալ դորա կեանքի {հանգամանքների} մասին, որ համառօտիւ դնում ենք այստեղ, ինչպէս յա

քներդ պիտի բանաք ձեր ճանապարհը"։ Ահա այսպիսի {հանգամանքների} մէջ պատրաստւում է մեր հանգուցեալը մտանել Թիֆլիզի

լով այն հրեշտակային պատկերը: Ահա այսպիսի հոգեմաշ {հանգամանքների} մէջ կորուսի բոլոր հոգեկան եւ մարմնական կարողութիւ

ջ ձգտողութիւնը: Մեր պարտականութիւնն է պատերազմել {հանգամանքների} հետ եւ հողի հետ չհաւասարուիլ ամէն մի հանգամանքի ա

ը, ամենայն կարեկցութեան արժանի Մխիթարը, այսպիսի {հանգամանքների} մէջ չէր կարող այլ լուսաւորութիւն տալ Հայերին, քա

սին մի մարդու մտադրութիւն, պատահելով տեսակ տեսակ {հանգամանքների}, կարող է եւ տեսակ տեսակ ուղղութիւնք ստանալ։ Մեք

ւում է աշխատիլ պապականութեան օգտի համար։ Այս {հանգամանքների} վերայ յաւելացաւ եւ մի աւելի չարագուշակ իրողութիւն

եւ այլն, բայց Աստուծոյ ողորմութիւնը հասանելով, {հանգամանքների} դժուարութիւնը արգելք եղաւ այս զարհուրելի գործերին

ր պիտոյ էր գործ դնել։ Այդ իմ կողմից, իմ այժմեան {հանգամանքների} մէջ անկարելի էր։ Ես իմ գործը կատարեցի՝ ժամանակի

ն ինչ մի խօսքով շատ յարմար էր Պապի ցանկութեանը եւ {հանգամանքների} պահանջողութեանը, վասն որոյ հրամայեց նա Գեներալին

։ Բայց ինչպէս առաջին յօդուածի մէջ յիշուեցաւ, {հանգամանքների} դժուարութիւնքը արգելառիթ էին այս տեսութեանը. ժող

րապետ Ուլնեցու կողմից: Այդ աւանդութեան ծագման եւ {հանգամանքների} մասին խօսք կայ միայն XVIII դարի Երուսաղէմի վանակա

, թեեւ չեմ կարծում, որ բոլորովին անգետ լինիս իմ {հանգամանքներին}, ըստ որում դեռ անցյալ տարի բացել էի քեզ իմ սիրտը

կցության եւ ազգի համակրության վերա: Ինչ որ գործի {հանգամանքներին} է վերաբերվում, որպես նաեւ կրկին նպատակին, այդ մ

ինած էր դահլիճի ճակատում մի փոքրիկ, բայց նայելով {հանգամանքներին}, հնարներին եւ այլն, եւ այլն, բաւական յարմարաւո

, որովհետեւ սովորական չափով բերածը եւս ապաստան է {հանգամանքներին} եւ շատ անգամ մնում է անվաճառ՝ կա՛մ սովորութենից

եցնելով մի կէսին պատճառ եղաւ մահի, օդի եւ կեանքի {հանգամանքներին} անսովորութենից, իսկ միւս կէսին աղքատութեան եւ ստ

ւրդը պիտոյ է կարելի բան լինի, այսինքն՝ ժամանակի {հանգամանքներին} յարմար։ Բայց ցաւելով եմ խոստովանում, որ մեր հին

հում են մարդիկ, որ առանց ուշադիր լինելու տեղին, {հանգամանքներին} եւ պատշաճին, փիլիսոփայութիւն է, որ առնում են եւ

ти накачали, որ ասում է Ռուսը, շատ յարմար է այս {հանգամանքներին}, որոնց մէջ ընկայ... Ստոյգ է, որ ես, ասել եմ

ակառակ էին իմ մտածութեանը, ապրելու կերպին եւ այլ {հանգամանքներին}, այստեղ իմ յոյսը դու ես... Բայց ինչպէ՛ս անխել

կամակորուած։ Նոքա, իսկոյն յարմարուելով ժամանակի {հանգամանքներին}, փոխեցին իւրեանց ուղղութիւնը, սկսեցին աշխատել,

ր, փոփոխել հին կանոնները՝ յարմարուելով տեղին եւ {հանգամանքներին}, թոյլ տուեց Յիսուսեաններին պատարագել ամենայն եկե

առաւել երախտապարտ է քան թէ հիմնարկողին, ժամանակի {հանգամանքներին}, որոնք փրկեցին նորան առաջուայ ուխտերից, այսինքն

ւնոյն որսողական հոգին՝ միմիայն յարմարուելով տեղի {հանգամանքներին}, որի մէջ գտանւում էին։ Այս գործերից մի քանիսը մ

ն գուշակութիւնք շարադրելու համար։ Նայելով բաների {հանգամանքներին} նոքա դադարեցին Չինացիները Քրիստոնեայ շինելուց եւ

, եւ որի հետ պսակուել էր՝ յարմարուելով քաղաքական {հանգամանքներին} ։ Պապը խոստացաւ լուծանել այս ամուսնական կապը. մի

քւում իբրեւ մի րոպէական կայծ, իբրեւ պատահական եւ {հանգամանքներից} կախուած մի բան, այլ, երբ որպէս հետեւանք հասուն

այոց եկեղեցին հռովմէական խոստովանելու համա՞ր, որ {հանգամանքներից} եւ յոյսերից բռնադատուած վազել է դէպի հայոց եկեղեց

պաշտպան ձեւանալը չէր մի դիմակ՝ պահպանող աշխարհի {հանգամանքներից}, եւրոպացի թագաւորների, այո՛, եւ ազգերի երեսից

աստատուեցաւ նորանց համար, որոնք ստիպուած իւրեանց {հանգամանքներից} չէին կարողանում ընդունել Կարգի ուխտը, բայց կարո՛

եղ ուսանել Կովկասեան Կօմիտետի ծախքով։ Այսպիսի {հանգամանքներով}, 1851 թուականին Օգոստոս ամսումը, քսան տարեկան հ

նաւանդ արժանի են հարցասիրութեան իւրեանց մանրամասն {հանգամանքներով} ։ Բայց իմ յօդուածի սահմանը չի ներում երկար ու ձիգ

յան մասին տված իր երդմանը, այլեւ, հույժ ամոթալի {հանգամանքներում}, դավաճանեց եւ ժողովրդին: Հեղաշրջման նախօրյակին

միստիկական դաստիարակությամբ, որ ավելի բարեհաջող {հանգամանքներում}, քան հռոմայեցիների Արեւելքին տիրապետելուց հետո ե

ահեց Հիւսիսային Ամերիկայում: Յիրաւի՛, որ նա իւր {հանգամանքով} մի սրտաշարժ իրողութիւն է ժամանակագրութեան մէջ: Ա

իանոսեանցն, եւ առարկեալ զխնդրոյն սկսաւ մանրամասն {հանգամանօք} վերահասու լինել զօրութեան բանին: Ի ներկայ եղեալ

տութիւն յանձն առեալ անդուլ հետամուտ եղիցի ամենայն {հանգամանօք} եւ ուշադրութեամբ անցուցանել ի գիր զամենայն դեռ կա

Մովսէսին 16 35 Կ. Մ. Հայրապետեանցին, ամենայն {հանգամանօք} 36 Քարաքաշին 37 Ղազարոս եղբօրս 38 Ուստիմովի

գի վերջին պայծառ լոյսի Տապանակ, խաչ, սուրբ {հանգանակ}, Աստուածային խաղաղութիւն: Լի են միշտ

եւ գործով"։ Եւ յետ զբերանային սահմանելոյ յասել {հանգանակին}, յարէ, եթէ գործով յայտնել լինի զդաւանութիւն, խ

ազովսքին, առ հարցումն, եթէ մարթ իցէ յաւելուլ ՚ի {հանգանակն} զոր ի Հօրէ եւ յՈրդւոյ բղխի ", պատասխանէ, թե " ա

": Ուրեմն, եթէ կանոնադրութիւն " ո՛չ յաւելուլ ՚ի {հանգանակն} զբառս, որք մուծանել ունէին եւ զնոր իմաստսն որ ի

ուցանենք պ. Չամուռճեանին, որ քրիստոնէական կրօնի {հանգանակները}, տասն եւ հինգ դար գրուելուց եւ խոստովանելուց յետ

մար։ Նոյնիսկ Գարիբալդին առաջարկեց Իտալիոյ մէջ մի {հանգանակութիւն}: Այս տեսակ աղքատութիւն, որ ուրիշ աշխարհի մ

իսկ ուզում ենք վրդովել նոցայ քունը. " ննջեցէք եւ {հանգերուք} ", - ասում ենք նոցայ: Միջնադարեան անշահ ուղ

ի, այնուամենայնիվ, այդ փաստերը բոլորովին էլ չեն {հանգեցնում} անգլիացիներին մեղադրելուն, որովհետեւ նրանք ամուր

անգամայն անկեղծ եմ ասում, խորապես վշտացրեց ինձ. {Հանգի՛ստ} խեղճի ոսկորներին: Վերջին անգամ ես նրան տեսա հուն

իր. մեզ մոտ մի քանի ընտանիքի համար տեղ չկա. 2) {հանգի՛ստ} թող մորս: Ոչ մի գործ չունիս դու նրա հետ: Ինչ էլ

առաջաբանը գրողի տասն եւ հինգ դարուայ ոսկորներին. {հանգի՜ստ} յաւիտենական։ § 3. " Քննեցէ՛ք զգիրս. զի դուք

անդարտեցնել նորա ալեկոծուած բանականութիւնը: - {Հանգի՜ստ} կացիր, քուրիկ, կը լցնեմ քո ցանկութիւնը, որքան

եսը, ես նոցա ցույց կտամ յուրյանց հոր հարսանիքը. {հանգիստ} կացի՛ր, եղբայր, մեք այդպես կիրակոսներու լեզվի տ

հասարակության աչքում, - այդ կողմից ես բոլորովին {հանգիստ} եմ, - այլ որովհետեւ նրանց սրտում եռացող կրքերը տ

նակում են իրար ու նրանց ստեղծողները, hավանորեն, {հանգիստ} են վայելում դափնիների վրա: Buone notta! Լիխու

ոտն ավելի շուտ է ձեռքս հասնում։ Այդ բաների համար {հանգիստ} եղեք: Եթե մեզ վիճակված չէ շուտով տեսնվել, ապ

անօգուտ ընկած են: Իմ առողջության վերաբերմամբ {հանգիստ} եղեք. բոլորովին չեմ կարող պարծենալ նրանով, բայց

է գտնվում դավանափոխության դեմ՝ թուրքերեն լեզվով {հանգիստ} շարունակեց իր գործը: Սկզբում ես նրան մի փոքր սաս

որս, չեմ կարող, եւ խնդրում եմ քեզ՝ թողնել նրան {հանգիստ}, եթե չես ուզում ` գժտվել ինձ հետ: Վերջին նամ

ամ, այն ժամանակ մնացածը կլրացնեմ. իսկ առայժմ ես {հանգիստ} եմ, գիտենալով, որ մայրս կհոգա հորս մասին: Ե

ը տեսած եմ: Խեղճ ողորմելիքը չէին կարող հաց ուտել {հանգիստ}, ամեն մի չնչին բան վրդովում էր նոցա փոքրիկ հոգու

իւն չունիս, դուրսը բոլորովին ջրհեղեղ է, իսկ դու {հանգիստ} նստել ես տանդ: - Է՛հ, քեզ ո՞վ է ասել, որ ա

ն մեր գործերը անցեալ տարում. արդեօք այնպէ՞ս, որ {հանգիստ} խղճմտանքով եւ պայծառ ճակատով կարող էինք ձեռքերս ս

աց. - Աստուա՛ծ իմ, Աստուա՛ծ իմ, այստեղ եւս {հանգիստ} չկայ մարդերից, այստեղ եւս չեմ կարող մոռանալ ինձ

վագրից, որ, խնայելով իւր ութսունամեայ հասակին, {հանգիստ} տայ իւր անձին եւ ազատ թողու բռնաբարութենից Հայոց

որ սորանից տասն տարի առաջ հարիւր ոսկի ունենալով, {հանգիստ} կարող էր ապրիլ մի տարի, այժմ նոյն մարդը երկու հա

ց, եթէ այդ փառքը չէ բերում նորան երջանկութիւն եւ {հանգիստ} կեանք, եթէ ամեն մինը այդ եղջերուաքաղ փառքերից գն

ամանի՞ն. - Ողբա՜յ ցաւագին: Թ. ԱՅՍ Է {ՀԱՆԳԻՍՏ} ԻՄ Որպէ՞ս գգուէ բնութիւն զարեւ Յ

ացեալ մածնու հրեշտակն, " Այս է, գոչէ, իմ {հանգիստ} "։ Ժ. ՔԵՐՈՂՆ - ՔԵՐԹՈՂ Ցորեան՝ ատոք

մեր դատաւոր։ Այդ դատաւորը իւր մահճում {հանգիստ} Երբ արշալուսոյ քընով նընջում է, Ուսանո

աւ հիւր, Փոխվեցաւ շուտ սիրուն դէմքդ, չկայ {հանգիստ} քեզ եւ դիւր, Ուղեւորը ղեկը ձեռին՝ եթէ արթ

են միշտ այնպիսիքը՝ ցամաք հողի երեսին Քնել {հանգիստ} գլուխը դրած սիրուն կուuի ծունկերին: Նոցայ հ

է մեզ արեւի պատիւը: Չէ մարդ, թէ միշտ գիտէ {հանգիստ} ` բաղդը իւր մօտ հիւր ունի, Վա՜յ եթէ մին հան

ց ծերութիւն Անցուց, չտեսաւ լաւ օրեր, {Հանգիստ} ու ազատութիւն: Սպասելով այն յոյսին,

մարդը այս կեանքին, Չունի ապրուստ, տուն ու {հանգիստ}, Չունի սակաւ դիւր անձին։ Նորա կ

ատի, Մահը միայն նորա տանջուած Մարմնին {հանգիստ} կը բերի։ Բայց նա որ միշտ թաւիշ, կերպ

ամ այլ չերեւեց " - Ո՛հ, իմ դստրիկ, {հանգիստ} կացիր, Դա մեծատան մի աստղ էր, Որ իւր

ուեցաւ իւր տեղից"։ - Ո՛հ, դստրիկս, {հանգիստ} կացիր, Կեղծաւորի դա աստղ էր, Որ իւր

կերպով Խաղաղութիւն վրդովել, Խլել մեր {հանգիստ} քունը, Սրտերիս մէջ դող ձգել:

ենք կամենում լսել քեզ, Թո՛ղ մեր ճաշն ուտենք {հանգիստ}, Յետոյ խաղաղ քուն լինինք... Հեռի՛ գն

մինչեւ երեկոյ ժամը 10, որ այս տողերս գրում եմ, {հանգիստ} եմ: Այս րոպէիս նամակ ստացայ եղբօրիցս այսօրից թու

] 9-ից մինչեւ 4 ոտքի վրայ ման եկայ, որով մի փոքր {հանգիստ} էի, 4-ին քնեցի հանգիստ մինչեւ 6: Տկարութիւնս թե

յ ման եկայ, որով մի փոքր հանգիստ էի, 4-ին քնեցի {հանգիստ} մինչեւ 6: Տկարութիւնս թեթեւ էր: Երեկ[ոյեան] 9-ի

բաղանիսը եւ 111/2 ժամին, որ գրում եմ այս, գրեթէ {հանգիստ} եմ, թէեւ տկարութիւնս տակաւին շատ զգալի է: Այսօր

չորրորդ ժամին, որ գրում եմ այս, գրեթէ բոլորովին {հանգիստ} եմ, տկարութիւնս խիստ թոյլ է ազդում այս րոպէիս:

ուցի, առաւօտեան 2-ին քնեցայ մինչեւ 9, բոլորովին {հանգիստ}. 10-11 մի փոքր քոր կար, բայց 11-11/2 իսպառ չկար

նեցի] 3[-րդ] բաղնիսը: 18-ին լոյս 19 գիշերը իսպառ {հանգիստ} էի, 12-ին քնեցայ մինչեւ 9, բայց գիշերը վրաս բաց

ւեց քորը, թէեւ ոչ առաջին օրերի նման: 19 լոյս 20 {հանգիստ} էի: 20-ին ցերեկը մի-փոքր նեղութիւն տուեց: 20-ի

եւ թաբակ, նոյն օրը պատասխանեցի: 20-21 եւ 21-22 {հանգիստ} եմ, տկարութիւնս շատ թոյլ է. յոյս կայ, որ շուտո

բան եմ զգում: Ընդունեցի 5[երորդ] բաղնիսը: 23-24 {հանգիստ} էի, երեսիս ուռեցքը աւելի է: 24-ին նամակ ստացայ

ը փոխանակեցին անառակ եւ փտածին կեղեւի հետ, այլեւ {հանգիստ} չտուին բոլոր Եւրոպային: Նա մոռացել էր թէ ինչպէս

ամաշխարհական հանգստութիւնը դարձեալ կը խանգարուի, {հանգիստ} չէ տալիս Հեգելին: Շարժողութեան ոգին մտաւ նաեւ Ան

ք, հասանք Բարի Յուսոյ սարաւանդին, ուր սովորաբար {հանգիստ} են առնում Եւրոպայից դէպի Հնդկաստան ճանապարհորդ բո

դիպուածում եւս մեր հոգին հանդարտ է եւ խղճմտանքը՝ {հանգիստ} ։ Մեք գիտենք, որ ապագայքը, որ կարող էին սառն աչքով

նին եւ տեսած րոպէին ասում է, - գոնէ այժմ մի փոքր {հանգիստ} վայելեմ, ապա թէ ոչ կեանք չունիմ կնոջս ձեռքիցը.

ող ոչնչից եւ ոչնչով գոյանան․ իմ պատուելի ազգասէրը {հանգիստ} թող նստի տանը, նորան թող անհանգիստ չառնեն, միթէ

հակառակախօսութեան պատճառը չգտանելով, թողուր ինձ {հանգիստ}: Ամենայն ջանք գործ էի դնում հեռի փախչել որեւիցէ

Խոլական ցնորք, հոգի գիշատող. Թողէ՛ք ինձ {հանգիստ} մաշել իմ կեանքը Եւ խաղաղ սրտով մտնել դէպի հող

ահումեանցը, - եթէ մի ճրագ վառէիր եւ թողուիր նորան {հանգիստ}, եւ ամենեւին ոչ ոք նորան ձեռք չտար, այսուամենայ

ոյժը, հոգու վերջին կարողութիւնը, ասաց. - Ես {հանգիստ} եմ այժմ... Ասա, ի՛նչ որ ունէիր ասելի... Կը

գրքին, մինչեւ ի մահ հալածելուց յետոյ, ոսկերքը եւս {հանգիստ} չթողեցին գերեզմանի մէջ, այլ հանեցին ու գետը թափեց

գաւազանի տակ չարչարուած անբաղդ ազգերին մի ազատ եւ {հանգիստ} կեանք պարգեւելու համար եւ փոքր առ փոքր իւրեանց Կա

դրիա հասանելու համար, ուր նա կարո՛ղ էր գտանել մի {հանգիստ} ապաստանարան։ Այսպէս եւս կատարուեցաւ։ 1588 թուակ

Եթէ նորա ուղեղը եւ ջլերը այն վիճակում են, որ նա {հանգիստ} խօսում է, ուղիղ մտածում է, յիշողութիւնը չէ կորց

Եթէ նորա ուղեղը եւ ջլերը այն վիճակում են, որ նա {հանգիստ} խօսում է, ուղիղ մտածում է, յիշողութիւնը չէ կորց

ախտագիտական արտասուքով պատուելու էին քո գերեզմանի {հանգիստը}: Դու ասում ես, թէ " հոգաբարձու չէիր ուրիշի զաւա

ածընկալ դրանէ... աստուածային օրհնութիւնն եկեալ {հանգիցէ}, ծաւալեսցի ի վերայ ձեր եւ համայն ձերայնոց...

ու նէ՞- ասեն, - ջնջեսցին ապա սոքա եւ գիրք սոցա զի {հանգիցուք} ։ Զինչ ապա ժողովուրդք, - ընդէ՞ր- ասեն- եւ դուք ոչ

թիւնն չէ՞, որ զլուսոյ իւր ճառագայթ եօթնաջահ {Հանգոյն} արփւոյն տարածանէ հողագնտոյս ի յոլորտ. Մի թ

ի ըստ նորա տեառն մեծ հրահանգին, շահեալ 'ի նմանէն {հանգոյն} մեծի գանձու ամփոփելոյ հաշուէի զպարարումն զայն։ Յ

եւ կցկտուր ի նեղ եւ ի փոքրիկ հրապարակս երեւեալ, {հանգոյն} փոքրիկ նաւակաց՝ յածելով միշտ ի ծովու խորշ առանց

վք, եթէ միայն կարելի էր իրօք պարարել եւ կերակրել {հանգոյն} աղուիսուն սառուցակերի, որ զկոկորդն միայն սառուցե

միկոնեան Համազասպի համար ասում է. " բազում անգամ {հանգոյց} զիս եւ 'ի հալածման կերակրիչ իմ եղեւ " (Թուղթ, ե

մ քաշողի կողմից, մանաւանդ անդադար ուշադրութիւն, {հանգոյցնէր} շինելու թելերի մէջ, այնուամենայնիւ մենք վստահ են

զոսկերս իմ՝ Մազապուր խզեալ զկապանս, {Հանգուցանել} յաղքատին Ի մերայոց օթեւան։ Tiens! կաց

նդարտաքայլ ընթանալ ընդ ոսկեղէնս դար, թերեւս՝ եւ {հանգուցանել} եւ սփոփել զվշտացեալն սիրտ, ընկճեալ ընդ բիւր հարո

ամենայն Հայոց ՚ի տէր Մատթէոսէ, տեսանի, զի բաց ի {հանգուցեալ} Մասեհ Բաբաջանեանէ եւ ի բարեպաշտ տիկնոջն հանգուցել

ողորմութեանց: Պատճէն կտակի առաջնոյն, այն է {հանգուցեալ} Եղիայի Յակոբեան, որոյ բնագիրն վաւերացեալ է ստորա

ն կտակին: Ըստ այսմ եւ ի մասին կտակաւանդութեան {հանգուցեալ} Սարգսի Աղաւելեան՝ քաղեմք զհետագայս: Նախ՝

հնդկական հրիտակացն, ծանոյց թէ տունն եւ կրպակք {հանգուցեալ} Մասեհի Բաբաջանեան, հանդերձ արդեամբքն գումարելովք

գէտին, յորոյ ի ձեռս գտանի եւ հաստատեալն կտակագիր {հանգուցեալ} Բաբաջանեանի: Օրէնսգէտն այն որպէս եւ այլք ն

՚ի լուր եւ ի վճռադատութիւն դատաւորաց: Կտակն {հանգուցեալ} Մասեհ Բաբաջանեանի գտանիւր ՚ի ձեռս հայազգի օրէնսգ

յն տեղեկութիւնք վերաբերին առ մի տուն եւ առ կրպակս {հանգուցեալ} Բաբաջանեանի, որք, ըստ զօրութեան երկրորդ կտակի

քդ: Այլ բաց ի տանէս յայսմանէ եւ ի կրպակացս, {հանգուցեալ} բարերարն Նախիջեւանայ ի կտակի իւրում, արարելոյ յ3

րորդ Սարգսի Ծատուրեան: Ի գրութենէ եղբօր, {հանգուցեալ} կտակարար տիկնոջ, հանգուցեալ Էլիազի Մինասեան, ի

Ի գրութենէ եղբօր, հանգուցեալ կտակարար տիկնոջ, {հանգուցեալ} Էլիազի Մինասեան, ի 27-երորդէ աւուր ամսեանն Նոյեմ

ի ժամ մահուան նորա, եղեալ է 2342 ռուփի: Յիշեալ {հանգուցեալ} Էլիազն, որպէս կտակակատար եղբայր հանգուցելոյ քեռն

ել եւ խօսիլ ընդ ձեզ, ի մասին հրիտակին թողելոյ ՚ի {հանգուցեալ} բարեպաշտ տիկնոջ, ի Կատարինեայ Խօջամալեանց, յօգո

րաս: Նախ քան զխօսիլ իմ զհրիտակէն, թողելոյ ի {հանգուցեալ} Սարգսէ Ծատուրեան Աղաւելեան, չկարեմ լռել, եւ ոչ

ռուփեաց, զքառասուն ամ յառաջ քան զայս, թողելոց ի {հանգուցեալ} Աղաւելեանէ: Քանզի կէսն յ250. 000 ռուփեաց անկանէ

, զոր մեքս պահանջեմք: Յայտ իսկ է ձեզ ՚ի կտակէ {հանգուցեալ} Մասեհի Բաբաջանեան եւ ի գրութենէ իմմէ, թէ նա հանգ

ծոյն եւ զբողոք իմ, պատճառելով, եթէ առաջին կտակն {հանգուցեալ} Բաբաջանեանին իցէ օրինաոր, ըստ որում ի նմա գտանի

յ վիճակ Բաբաջանեան գործոյն. եկից այժմ առ հրիտակն {հանգուցեալ} Տիկնոջ Կատարինեայ Խօջամալ: ՚Ի գրութեանս ՚ի ս

՚ի հիմնել ՚ի Փարիզ զդպրոց: Երեւի դարձեալ, թէ {հանգուցեալ} Ներսէս կաթողիկոսն կարգեալ է ՚ի մասին գործոյս յիւր

ԿԱԹԱ Պ. ԿԱՐԱՊԵՏ Յ. ՎՐԹԱՆԷՍԵԱՆՑ Արգոյ պարոն, {հանգուցեալ} Մասեհն Բաբաջանեան կամ հասարակ կոչմամբ Աբդըլմսեհ Մ

զկէս դրամոցն գումարելոց յարդեանց տանց թողելոց ՚ի {հանգուցեալ} Մասեհէ Բաբաջանեան, այլ որովհետեւ ընդհանուր հաշու

ում եմ այն ամենայն մայրական գթասրտութիւնը՝ ի Տէր {հանգուցեալ} ԵԿԱՏԵՐԻՆԱ ԵՐԿՐՈՐԴ ԿԱՅՍՐՈՒՀՒՈՅՆ, եւ Ռուսաց Կայսրն

ունքները եւ առանձնաշնորհութիւնքը, պարգեւած ի Տէր {հանգուցեալ} Մեծ Թագաւորների, ՄԵՐ Նախնիների ձեռքով հաստատելու

րոնց մէջ գտանւում է միայն մի հատ պապական Հայ, որ {հանգուցեալ} ՆԵՐՍԷՍ Կաթողիկոսը 1845 թուականի Նոյեմբերի մէջ կար

րպէս մի պատնէշ կանգնեցնէին աղքատ Հայերի որբերի եւ {հանգուցեալ} Մուրադի շնորհի մէջ։ Նոքա պիտոյ է կամակար հրաւիրէ

եւանին փառք ու պարծանք, իսկ բարեգործ, ազգասէր, {հանգուցեալ} կտակաւանդներին անմահ յիշատակի արձան: Մէք մե

մ եւ հոգոյս չափ սիրելի զեղբայրակիցն իմ ՚ի Քրիստոս {հանգուցեալ} Գասպարի որդի զպարոն Վարդանն, զոր յուսով եւ անհոգ

ակ ունիցեն նոքա, լինին ժառանգ ինձ փոխանակի ի տէր {հանգուցեալ} հօրն իւրեանց. ուստր զաւակն երկու բաժին եւ դուստր

զաւակ եւ իցէ. այլ եթէ զաւակ ամենեւին չիցէ ի Տէր {հանգուցեալ} որ մին եղբօրս, յայնժամ բաժին չորս միւս եղբայրս գ

 ԱՂՑՄԻՔ ԳՐՈԻԱԾՔ [ազգանունը քերուած] Գործ {հանգուցեալ} Միքայէլ Նալբանդեանցի բանտարկութեան մէջ. Ընդդէմ

ալին գրգռողները դէպի այն ազգակործան գործերը: Եթէ {հանգուցեալ} պապը չլինէր, դու կարծո՛ւմ ես, թէ Հռոմի ժողովուր

ուտ բերել բացի վնասից: Երրորդ հոգատար Սորան {հանգուցեալ} պապը արժանաւորութիւն տուեց, բայց թէ ի՞նչ պատճառո

նից, եւ ինքը պ. հրատարակողը ստացել է իր օրինակը {հանգուցեալ} տէր Յովհաննէս Շահխաթունեան արժանաւոր եպիսկոպոսից

շխն Վրաց Աշուշայ, որ եւ էր իշխան Գուգարացւոց"։ {Հանգուցեալ} վերապատուելին պատմում է այս բանը իր գրքի 57-դ գլխ

ունական ճեմարանը (գիմնազիա)։ Բայց այս բանի մէջ {հանգուցեալ} Գեղամեանցի հօրեղբայրը, ինչպէս լսած ենք նորա բերա

ի հիման վերայ ընդունեց իւր խնամարկութեան տակ այժմ {հանգուցեալ} Դաւիթ Թամամշեանը։ Այստեղ մտաւ նա գաւառական ճեմար

Թամամշեանի հոգաբարձութեամբ դէպի Պետերբուրգ, այժմ {հանգուցեալ} Ագաթոն Ակիմեանցի վերայ։ Հանգուցելու խորհուրդը էր

հայ մարդկութեան, երկրորդ՝ որ, նուիրելով նորան {հանգուցեալ} Դաւիկ Թամամշեանի՝ իւր բարերերի յիշատակին, փոքր

եան մէջ, որ դրած էր մօտին, եւ որ ժառանգել էր նա {հանգուցեալ} Իգնատիոս Փափազեանի մատենադարանից, եւ նստաւ նորա

իմ փեսային: - Ճշմարի՛տ է քո ասածը, բայց մեր {հանգուցեալ} հայրը չգիտէր, թէ ո՛ր մատանին էր այն. պատճառ, ե

ին չ'ընդունուի եւ չ'հրատարակուի գահակալ եւ յաջորդ {հանգուցեալ} թագաւորին, այն ժամանակ հարկաւոր կը լինի հանել այ

ւթեանը։ Մարիա Մեդիչիսի վարմունքը դէպի Սիւլլին եւ {հանգուցեալ} թագաւորի դէպի այլ հաւատարիմքը, նորա շարունակ հրա

եցութիւն ունէին ժողովրդի վերայ, ռամիկները առեցին {հանգուցեալ} Պապի պատկերը եւ կախեցին որպէս մահապարտ։ Յիսուսեա

միածնի պարսպի հարաւային կողմում այն մեծ լիճը, որ {հանգուցեալ} Ներսէս կաթողիկոսը շինեց: Տօթահար միաբանը կէս օրի

իւնք. գուցէ ծանր հիւանդութեան եւ այլ պատճառներով {հանգուցեալը} կարողացած չէր աւարտել կամ պարզագրել, իսկ սեւ օրի

եւ պաղութիւնը, որով պաղած էին Հայերը առհասարակ։ {Հանգուցեալը} քանի մի տարի ուսանելով յիշեալ Աբովեանի մօտ հայերէ

ռաջադէմ աշակերտների հետ միասին, որոնց մէջ կար եւ {հանգուցեալը}, Երեւանից մի իջեւան տեղ յառաջ գնաց կաթողիկոսին։

ում է Աբովեանը Էջմիածին։ Բայց, ինչպէս պատմում է {հանգուցեալը}, Աբովեանը մինչեւ Փարաքար գեղը, որ գտանւում է Եր

դուրս գալիս աշակերտքը, որոնց մէջ գտանւում էր մեր {հանգուցեալը} ։ Այս անմեղ մանուկների սիրտ կտրատող հարցմունքի պա

Ահա այսպիսի հանգամանքների մէջ պատրաստւում է մեր {հանգուցեալը} մտանել Թիֆլիզի արքունական ճեմարանը (գիմնազիա)։

անին Օգոստոս ամսումը, քսան տարեկան հասակում մտաւ {հանգուցեալը} Մոսկուայի Կայսերական համալսարանը, որպէս ուսանող

ն՝ միտ դնելով այն բանագիտութեանը, որ ցոյց տուեց {հանգուցեալը} ընդունելութեան հարցափորձի մէջ։ Տկար կազմուած

նից, որին անսովոր են առհասարակ Հարաւի բնակիչքը, {հանգուցեալը} սաստիկ տկարացաւ իւր ուսումնական ասպարէզի առաջին ը

ւսուցչապէս Անքէ վարդապետը։ Բայց սա, շատ սիրելով {հանգուցեալը}, բարեմտաբեր խորհուրդ տուեց նորան մի քանի ժամանակ

ժամանակ մի հրաժարուելով իւր մտադրութենից՝ կամէր {հանգուցեալը} ասպարէզ մտանել ներկայ 1858 թուականի մէջ։ Աւարտած

ճանը։ Բայց այլապէս էր Նախախնամութեան կամքը։ {Հանգուցեալը}, պարապելով անդադար եւ ել ու մուտ անելով Պ. Կրէյ

խնամարկութեամբ կարելի էր դարման տանել ցաւին։ {Հանգուցեալը} Յունուարի սկզբումը տեղափոխուեցաւ դէպի յիշեալ հիւա

ազնիւ հոգով, մարդասէր Հայկազնը տեղեկանալով, որ {հանգուցեալը}, բացի յուր վարքից ու գիտութենից, ոչինչ նիւթական

ացուցանելով իւրեանց սէրը եւ ջերմեռանդութիւնը դէպի {հանգուցեալը} ։ Այսպէս աւարտուեցաւ մեր սիրելի ընկերի, եղբօր

աչքերս ձգենք միայն այն ժամանակամիջոցի վերայ, երբ {հանգուցեալը} ապրում էր մի նիւթական շրաջապատի մէջ, այն ժամանակ

ափաւորել մեր սուգը, որովհետեւ հաւատում էինք, թէ {հանգուցեալը}, մերկանալով իւր վերայից այս ծանր եւ ախտաւոր զգես

խնդրենք Աստուծուց՝ մեր երկնաւոր հօրից, միաւորել {հանգուցեալը} այն լուսի հետ, դէպի որը նայում էինք մեք ամենեքին

համեմատ մեծ էր, քան թէ մերը, թէեւ սիրած լինէինք {հանգուցեալը} իբրեւ մեր անձը. սփոփել եւ մխիթարել սիրտը այն մօր

վերայի գտանուած հանդերձեղէնը կամ մահիճը, որի մէջ {հանգուցեալը} փչել էր իւր հոգին, նոյնպէս պատկանում է մեզ. նոր

իւ տեսանելու, բայց ի՛նչ հաշիւ, ի՛նչ քննութիւն: {Հանգուցեալը} լաւ գիտէր իւր բանը: Հաշիւը սկսանելուց յառաջ, պա

ոյ"։ Ահա այս կերպով տասն եւ հինգ տարի վարեց {հանգուցեալը} երեսփոխանութեան պաշտօնը: Բայց երբ սորանից հինգ տ

ն ժամանակ Յիսուսեանք անընդհատ կարգով մօտենում էին {հանգուցեալի} մահճին եւ բարձր ձայնով աղօթելով համբուրում էին նո

այնուիկ, ՚ի թիւս այլոց անձանց եւ տեղեաց, թողու {հանգուցեալն} յօգուտ տպարանին Նախիջեւանայ զհինգ հազար ռուփիս:

յիշատակեալ տանց: Արդիւնք ի տանցս յայսոցիկ, {հանգուցեալն} բաժանէ ի վեշտասան մասունս, յորոց զկէսն, այսինքն

րհաւ, ընդ Ովկիան: Ի կտակին յայնմիկ, թողու {հանգուցեալն} տպարանին Նախիջեւանայ 5000 ռուփի եւ ասէ, թէ ինքն

ւն զառնէս զայսմանէ եւ ոչ զնորին կտակակատարէ: Եւ {հանգուցեալն} ոչ յիշէ, թէ կտակակատար իւր ո՛ւր բնակի, ՚ի Բատավ

ցեալ Մասեհի Բաբաջանեան եւ ի գրութենէ իմմէ, թէ նա {հանգուցեալն} թողեալ է զերկուս այլ եւս փոքրիկ տունս բաց ի տանէն

անգուցեալ Մասեհ Բաբաջանեանէ եւ ի բարեպաշտ տիկնոջն {հանգուցելոյ} ՚ի Կատարինեայ Խոջամալեանց, երկոքին ազգայինք, որ

իշեալ հանգուցեալ Էլիազն, որպէս կտակակատար եղբայր {հանգուցելոյ} քեռն, այր բարեպաշտ եւ երկեղած, ըստ վկայութեան բ

յ, ի մասին հրիտակին, թողելոյ ի բարեպաշտ տիկնոջն {հանգուցելոյ}, ՚ի Կատարինեայ Խօջամալեանց, յօգուտ բարեկարգութե

յարկ եւ բազմասենեակ, արդեամբ աղայ Մկրտչի ` արդէն {հանգուցելոյ}, եւ ջանասիրութեամբ աղայ Խաչատուրի Ղռմաճեանց (որ

երեւեսցին խնդրանք հրիտակին: Եւ այսպէս, որդի {հանգուցելոյն} ՝ պ. Յովհանջանն, յետ մահուան հօրն իւրոյ, տնտե

բաժինն սրբոյ էջմիածնայ տպարանումն մնասցէ, ի Տէր {հանգուցելոյն} անուան՝ ըստ կերպի իմոյ կողմանէ վերն երրորդ հատոր

ակատարոյն իմոյ մահ պատահիցի յայնժամ փոխանակ ի Տէր {հանգուցելոյն}, կտակակատարք իմ լինիցին Մադրասայ որբոց սնդուկին

բոց սնդուկին կառավարիչք պարոնայքն, հանդերձ ի Տէր {հանգուցելոյն} կտակակատարն զո ոք եւ իցէ եւ կատարեն ըստ համեմատ վ

ենք մեզ հրատարակել այս աշխատութիւնը տպագրութեամբ՝ {հանգուցելու} խորհրդին եւ ցանկութեանը համեմատ։ Հայոց գ

դնում ենք այստեղ, ինչպէս յայտնի են դոքա նոյնիսկ {հանգուցելու} բերանից լսուելով։ Քաղաքով Երեւանցի էր նա, որ

ւթիւն է ցոյց տալիս։ Տիկին Գեղամեանցը, այսինքն՝ {հանգուցելու} մայրը, չունէր այնքան արծաթ, որ հոգար իւր որդու

տեսանում էր ուսման հանդիսում մեծ յառաջադիմութիւն {հանգուցելու} մէջ. նորա ժրաջան աշխատութիւնը շատ բան էր խոստանո

։ Մի կողմից արծաթի պակասութիւնը, միւս կողմից {հանգուցելու} հօրեղբօր ընդդիմութիւնը արգելք էին լինում պատանի Գ

րբուրգ, այժմ հանգուցեալ Ագաթոն Ակիմեանցի վերայ։ {Հանգուցելու} խորհուրդը էր, նմանող լինելով իւր դաստիարակին, Դ

հայ ուսանողքը Մոսկուայի Կայսերական համալսարանի եւ {հանգուցելու} մերձաւոր եւ հեռաւոր ծանօթքը եւ բարեկամքը հաւաքուա

համալսարանի հիւանդանոցի մատուռի մէջ, ուր դրած էր {հանգուցելու} մարմինը։ Եկեղեցու ուխտը, հոգեհանգիստ կատարելով

ր հանդիսաւորութեամբ հետեւում էր սգազգեաց խումբը։ {Հանգուցելու} մերձաւոր բարեկամքը եւ ուսանողքը ձեռքի վերայ հասու

տութիւնը նոյնպէս կարդաց մի դամբանական ճառ՝ տալով {հանգուցելու} մարմնին իւր հրաժարական ողջոյնը։ Մինչ այս պաշտ

, եկեղեցու մէջ ներկայ էին, բացի ուսանողներից եւ {հանգուցելու} մերձաւոր եւ հեռաւոր մերազնեայ բարեկամներից, նաեւ

). մի երկու ժամից յետոյ պիտոյ է հողին տայինք մեր {հանգուցելու} հողը։ Գերեզմանի վերայ ասացին դամբանական ճառեր

. Յարութիւն Յովհաննիսեան Մարկոսեանին, որ ինչպէս {հանգուցելու} կենդանութեան եւ հիւանդութեան միջոցին, նոյնպէս եւ

ճաշ էինք վայելում, ամենայն ոք մեզանից խօսում էր {հանգուցելու} մասին. յիշում էինք զանազան դիպուածներ նորա կեանք

ջեանի օթեւանում, ուր անդադար խօսում էինք դարձեալ {հանգուցելու} վերայ։ Այստեղ ըստ պաշտօնի ընկեր հանգուցելուն

տրտմութիւնը, տանք մեր վերջին հրաժարական ողջոյնը {հանգուցելու} մարմնին. չափաւորենք սուգը, մեր բարեկամի մեզանից

րբը, այն մխիթարիչը սգաւորների, մեղմել եւ ամոքել {հանգուցելու} ծերունի եւ այրի մօր սրտի կսկիծը, որ անհամեմատ մե

օտ իբր իննսուն հոգի, կիրակամուտ էինք կատարում մի {հանգուցելու}: Այդտեղ սկսուեցաւ մի խօսակցութիւն հասարակաց եւ մ

պետ Անքէ Վարդապետը եւ այլ Ռուս բարեկամք եւ ընկերք {հանգուցելուն}, որ եկած էին մասնակից լինելու այս տխուր հանդիսին

լ հանգուցելու վերայ։ Այստեղ ըստ պաշտօնի ընկեր {հանգուցելուն} Պ. Սեվաստինսկին, Պ. Մարկոսեանը, եւ Պ. Օրանսկ

սիրող գտաւ զաւակաց ազգի, սիրող լուսաւորութեան եւ {հանգուցիչ} տառապեալ որբոց ընդ հարկաւ տաճարին գիտութեան: Մի՞

" Կռունկում " մատնանշված հոդվածները, իսկ առայժմ {հանգուցյալ} Ախվերդյանի կարծիքի մասին, թե " Տարոնի գավառում ա

ել են լեզվի լավագույն ձեւերը"։ Ես հարգում եմ {հանգուցյալ} հայրենակցիս գիտելիքներն ու տաղանդը, այնուամենայն

արելի է իմանալ, թե ինչ տեսակ բույսերի վրա է գտել {հանգուցյալը} [այդ միջատները], իսկ եթե այդ մարդիկ չկան, կարել

ը թրթռում էր նորա գրկի մէջ, նորա թուլացած գլուխը {հանգչած} էր Շահումեանցի ուսի վրայ, իսկ եղանակի թացութիւնը

բ էլ որ լինի, ես իրեն իսկ՝ Ղազարին չպիտի թողում {հանգչել} այդ տեղում, թո՛ղ թէ նորա մարդոցը"։ Եւ լսողքը,

ղեկանալ։ Իսկ երբ պատերազմները վերջանան, եւ ես, {հանգչելու} եւ աղօթքի պարապելու համար, գնացի Սիւնեաց աշխարհը

է իբր հոս. Բեդուին մոռցաւ իւր չուելը, որ {հանգչէ} վրանում, Հարց գործերը աստղ հաշուելով ` անդա

միլիոն ազգիդ գլխին հին լեզուի տրամաբանութիւնը կը {հանգչի}, ինչպէս " վերնատան հրեղէն լեզունե՞րը"։ Մեղաւոր

ինակը - Բո՜քլ, անմահ անգլիացին: {Հանգչի՛ր}, հսկայ, Դամասկոսի Հողում, պայծառ երկնի տ

ծատան եւ Ղազարոսին, յորում Քրիստոս ասէր զՂազարու {հանգչիլ} ՚ի գոգ Աբրահամու, ապաքէն այդ առակ էր, սովորական

նուն կը հանդիպի Մի օրինակ, անխըտիր Ե՛ւ {հանգչողին} պալատներում, Ե՛ւ գործողին միշտ երկիր.

ին սիրո ողջույն, որդին ողջ է եւ առողջ, միայն չի {հանգչում} այստեղ, ինչքան լինի, փոքր է, օտարությունը նրա

բանին, թե բռնակալության արվեստի դժոխային մեքենան {հանգչում} է անձնասեր եւ եսասեր ազնվականների ուսերի վերա: Ա

ե՞զ ինչ. չե՞ն " արք սեւադէմ"։ " Աստ {հանգչում} է բնութեան մարդը, Մարդը եւ ճշմարտութեան ".

ր անկողնի մէջ: Գիշերը կոխում է, ապարանքի մէջ {հանգչում} են ճրագները, պալատականներից ամէն մարդ գնում է իւ

յնտեղ եւս ապրում էր մուրացկանութենով եւ գիշերները {հանգչում} էր սուրբ Մարկոսի հրապարակումը։ Նորա ծանօթութիւնը

լորովին ծերացած լինելով, այսօր, վաղը յոյս ունին {հանգստանալ} բնութեան գոգումը: Գետի ափը, մինչեւ նոր ժամանակն

շփոթների նեղութիւնից, կամեցայ աղօթքի պարապել եւ {հանգստանալ} ։ Այս պատճառով գնացի Սիւնեաց աշխարհը եւ երկու տար

ի հետ, յաղթւում են սոքա, եւ Պապը, եւ Հայաստանը {հանգստանալով}, յետ են դառնում Յունաց զօրքը: Պապը, նմանելով ի

հավիտենության գիրկն է սուզվել: Դե, ժամ է ինձ {հանգստանալու}, ավելին գրելու տեղ էլ չկա, եւ, պիտի խոստովանեմ

արդիկ վերաս պահապան կարգելով, ինքեանք եւս գնացին {հանգստանալու}: Լեզուագիտութիւնը շատ լաւ բան է. ապա ի՛նչ կ

ով երեկոյ է, Հռովմումը կը սկսեն առաւօտեան ժամը. {հանգստանալու} ժամանակ է. գնա եւ դու հանգստացիր: Մնացածը ուրիշ

ելով Խանի սենեակը վրացի Մարիան, գնում է կանանոցը {հանգստանալու}: Կէս գիշերին մեր ցեղապետը խոհարարի հետ զրահաւ

, փոքր մնաց, որ գլխիս ուղեղը հոտի, թող մի փոքր {հանգստանանք}, ուրախանանք: - Բայց լսի՛ր, իմ ասած մտածելի

նոցա գործադրութիւնը որոշեալ ցաւերի մէջ։ Լինդմանը {հանգստանում} է այժմ Տրապիզոնտում իւր երկար եւ ձանձրալի ճանապար

մ զդին ներքոյ յիշեալ Աննային, յայնժամ թաղեսցեն ի {հանգստարանին} ինգլիզաց, եւ զյիշեալ Աննայն թաղեսցեն ի գաւթի եկե

ղաքակրթության պատմությունն " է: Ճիշտ է, մի փոքր {հանգստացա}, բայց այնուամենայնիվ, վախենում եմ, որ Բոքլն ամ

ես, այս դղրդիւնից զարթելով, գտայ ինձ մահճիս մէջ {հանգստացած}. կայծակը ջարդել էր այն մեծ գոմը, որ մեծ հայրս շ

ամանակ դրած կը լինինք հողի տակին յաւիտենական քնով {հանգստացած} ։ Քաղցր պարտականութիւն կը համարենք մեզ հր

որովհետեւ նրանց սրտում եռացող կրքերը տակավին չեն {հանգստացել} եւ ստիպում են նրանց ծիծաղի եւ ընդհանուր անպատվութ

ուտ... Մի քանի րոպէից յետոյ, երբ փոքր ինչ {հանգստացել} էր պ. Յովնաթանեանցը, պատուիրեց գործակատարին, շ

ելորդ ջերմութեան մէջ, եւ պատճառել է այդ ցնորքը: {Հանգստացի՛ր}, դա մի վնասակար բան չէ: Պ. Բէգզադէն, սաստ

, արժանի՛ զաւակ արժանի հօր. գնա՛, որդեակ, գնա՛ {հանգստացիր} այն չարչարանքների փոխանակ, որ չարչարուեցար դժոխք

ւօտեան ժամը. հանգստանալու ժամանակ է. գնա եւ դու {հանգստացիր}: Մնացածը ուրիշ անգամ:

խտությունը նույնպես վերջ ունի: Ես քեզ խնդրում եմ {հանգստացնել} մեր ծնողներին: Ես, փառք՝ աստծո, ողջ եւ առո

էր հնախօսութեան: Այդ կողմից հեշտութեամբ կարելի է {հանգստացնել} նորան, որ ոչինչ յարակցութիւն չկայ իւր աշխատութեա

ստութենով, ապա խոստովանի՛ր ինձ, որ ես կարողանամ {հանգստացնել} իմ խիղճը այն բանի մէջ, թէ ես, աւերելով մի մարդո

նաւորութեան տակ, եւ որպէս ամենասիրելի զաւակներ, {հանգստացնելով} ձեզ նորա ներքոյ, այնպիսի չափով երջանկացնել ձեր կ

րշ տալիս ուժատ, Իմ կապանքները կտրած հազիւհազ ` {Հանգստացնելու} մերայնոց աղքատ Հիւրընկալ, համեստ օթեւանում պարզ

ագիրը եւ թէ՛ մեր թարգմանութեան կարդացողների միտքը {հանգստացնելու} համար, շտապում ենք յայտնել, թէ այն Սուրբ Կաթուղ

ց հանդիպում էր իւր նոր գնացող զաւակներին, նորանց {հանգստացնելու} համար այն օթեւանում, որ վաղուց ահա պատրաստել էր

, ընկան իրենց բարեկամ Գարեգնի ձեռքը, որ մի փոքր {հանգստացնելու} համար տարաւ իր տունը (եր. 107-109): Նա, խաղո

գարուել էիր ախոռից ներս վազելով, այնպէս, որ քեզ {հանգստացնելուց} յետոյ, ստիպուեցայ գնալ եւ հարցասիրել քո խելագարո

otas morphi 1/2 gran, որպեսզի նյարդերիս գրգռումը {հանգստացնեմ} եւ դրանով զինաթափ անեմ ինձ մշտապես տհաճություն պա

ն հոգնածներ եւ ո՛վ որ ծանր բեռներ ունի, եւ ես կը {հանգստացնեմ} ձեզ ". եւ Պաւղոսը աշխարհի անյայտ դէպքերից անկանգ

երը ասողի բարեխօսութեամբ. պատճառ, շատ անգամ ինձ {հանգստացուց} եւ իմ հալածուելու ժամանակ իմ կերակրիչը եղաւ։

ութը լոյսից, մտանք Շամիլի աթոռանիստ քաղաքը: Ինձ {հանգստացուցին} Լեզգիները մի գոմի մէջ. փոխանակ մազեղէն պարանին՝

յնքան անիմաստ է, որ ամոթ է հիմա խոսել: Օրինակ, {հանգստացուցիչ} այն պատասխանը, որ իբր " ատոմների զանազան դասավոր

ղջ ընտանիքի բախտը, իսկ դա երկրորդական խնդիր չէ: {Հանգստացրու} նույնպես մեր ծնողներին: Ներքին զգացմունքս ասում

նդավաճան զգացմունքների համար եւ, ըստ կարելույն, {հանգստացրու} նրանց իմ նկատմամբ։ Հենց որ դու որեւէ լուր ստա

երին: Ի սեր աստծո, մի անգամ էլ խնդրում եմ, {հանգստացրու} մեր ծնողներին: Ափսոս որ չի կարելի գրել հայերեն,

անք ոչինչ նուազ փողոտեն զգառինս մակաղեալս ի վայրի {հանգստեան} Հայկական բուն եկեղեցւոյ, եթէ միայն լուրջ հովիւք

ական ոսկերս մարտ եդեալ աբեղենին մերոյ, կապտեալ ի {հանգստեանն} խշտեաց՝ ՚ի գետ կամաց. զնոյն իսկ զողբ անդուլ հեծ

սատանայ է, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն մի կերպ {հանգստութեամբ}: - Բայց, - կտրեց նորա խօսքը Շահումեանցը, - մի

ական ընդարձակ պարտէզ աշակերտների եւ կառավարիչների {հանգստութեան} համար պարապ ժամերում: Բացի ասացեալ տնից, նորա մ

, Փորերս փոյթ չէ թող շարժ գան։ {Հանգստութեան} միջոցին, Մարսողութեան լաւ ժամին Դու դա

դժուար չէր այն ազգը, որ երախտապարտ էր նորանց իւր {հանգստութեան} համար, ընտելացնել այն մտքի հետ, թէ չ'կայ աշխարհ

կորստական հետեւանքը, այսինքն՝ ամենայն կարգի եւ {հանգստութեան} կործանումը ոչ միայն այս թագաւորութեան մէջ, այլ ե

ր ուսանում էին նոցա դպրոցներում, իբրեւ հասարակաց {հանգստութեան} վրդովիչք եւ իբրեւ թշնամի թագաւորի եւ Տէրութեանը,

վ ամենայն անհամաձայնութիւնը, թէ վերջապէս կը սկսի {հանգստութենով} վարել իւր թագաւորութիւնը։ Մի ամսից յետոյ յայտնագ

ատաղահաս զօրութիւնքը, իսկ այստեղ՝ մի զարհուրելի {հանգստութիւն} ։ Յիսուսականութեան հոգին չորացո՜ւց այս կուսական ե

հեծեծում Հեռու կանգնած մեկուսի: Թ. ԱՅՍ Է ԻՄ {ՀԱՆԳՍՏՈՒԹԻՒՆԸ} Արփին ինչպէ՜ս է փողփողում Անձրեւներից, բուքից

թիւնը: Եւ արդարեւ երկիւղը, թէ համաշխարհական {հանգստութիւնը} դարձեալ կը խանգարուի, հանգիստ չէ տալիս Հեգելին:

Հայկական դպրութեանը եւ լուսաւորութեանը զոհեց իւր {հանգստութիւնը}, իւր անձը մատնեց հազարաւոր նեղութիւնների, բամբա

քը գաւազանով։ Բայց շատ չ'քաշեց Յիսուսեանների {հանգստութիւնը} ։ 1615 թուականին Կայսրը, հաւանելով մի Մանդարինի

ս երկաթը մագնիսին. - Ա՜յս է, գոչում է անուժ, {Հանգստութիւնն} իմ անուշ"։ Ժ. ՔԵՐՈՂԸ - ՔԵՐԹՈՂԸ Ցորենի ոսկի

ջության մասին մերոնք գիտեն, դա անհրաժեշտ է նրանց {հանգստության} համար: Խնդրիր Անանիային, որ քո նամակում որոշ

դների դեմքի վերա գծագրված էր ուրախություն եւ խղճի {հանգստություն}. նոցա ճակատը փայլում էր արժանավոր պարծանքով:

միանգամայն այլ պայմաններ, - այդ թվում նաեւ հոգու {հանգստություն}, - որոնք առայժմ չկան իմ տրամադրության տակ: Ուրե

լը " մեր ազգին, ուրեմն ինչպես մեք զոհում ենք մեր {հանգստությունը} եւ կյանքը՝ տիվ եւ գիշեր մաշվելով այդ բանի վերա,

րծքը եւ ճակատը, որ ազգի օգտի համար զոհել ենք մեր {հանգստությունը}, հայրենիքը, եւ այլն եւ այլն: Այժմ եթե կամեն

իմնադրի նպատակն է եղել զրկվածների ազատությունը եւ {հանգստությունը} եւ ոչ թե մարդկության ճնշումն ու տառապանքը: Ահա ի

ման, Աւերակ տաճարիդ մէջ՝ Մեսրոբի վայր {հանգտեան}, Որ ազգին գիր պարգեւեց՝ Կեանք տ

եմբերի 2-ին: 28-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 27-ից, {հանդ[երձ]} 1 ֆ[ունտ] թաբակ[ով], կազմ[ած] Բոկլ եւ շերամադար

տիմովիչին 13 59 Նազարեանցին 14 60 Նազարեանցին, {հանդ[երձ]} 5 արծաթօք 19 61 Նազարեանցին 22 62 Սրբազանին 3

է չճարենք եւս, գո՛նէ մեր խիղճը մաքուր է եւ հոգին {հանդարտ}, գո՛նէ չկայ մի մարդ, որ ասէ, թէ այս ինչ մարդ ի

հւում է նորից. Ադամն ոչինչ չգիտէ, Նա դեռ քնած է {հանդարտ}, Զի այդ ամենն հազիւ թէ Տեւում է մի ակնթարթ: Կեն

ամ նա իւր կեանքում Ձգեց խարիսխ ու կանգնեցաւ {հանդարտ} նաւահանգստում: Ծովեզերքից կնատ մարդիկ տեսն

դի ժառանգ, Ասաց վերջին շնչով, սակայն հոգին {հանդարտ}: Այն գայիսոն, գահն ու թագը, որ ստա

ղբօրս: 24-ին լաւ եմ, գիշերը լաւ անցուցի, լերդս {հանդարտ} է: Այսօր նամակ ստացայ եղբօրիցս 22-ից գրուած: 2

ն ծառի բունը եւ այն ` բոլորովին բնական, խաղաղ եւ {հանդարտ} աճելութեամբ, որին հազիւ թէ տրամադրութիւն ունի ու

յմանից. այդպիսի վատաբաղդ դիպուածում եւս մեր հոգին {հանդարտ} է եւ խղճմտանքը՝ հանգիստ։ Մեք գիտենք, որ ապագայքը,

ուխը, ըստ որում, երբեմն ամիսներով, ամենայն ինչ {հանդարտ} է եւ ոչինչ չկայ. մարդ է մարդու պէս: Երեկեան երե

ազատութիւնը ներգործում է միայն ազատ ժամանակը մինչ {հանդարտ} էր հոգին. իսկ թէ սա մի փոքր վրդովուած էր, իսկոյ

նամակի սառն հոգով գրուածի համար: - Ափսոս, որ {հանդարտ} չէ հոգիդ, - խօսեց Շահումեանցը, - ես մի քանի բան ո

, թէեւ պատրաստած լինէիր ինձ մի խորտակիչ հարուած, {հանդարտ} հոգով կը լռեմ քո խօսքը ` թէեւ լինէր այն իմ մահու

րողացայ ցած իջանել պարտէզը: Մանուշակը մի փոքր {հանդարտած} էր երեւում: - Դու գիտե՞ս, Մանուշակ, - ասաց Շ

ելեալ ճառիս, առ որով պաշտի համառօտութիւն բանից՝ {հանդարտաքայլ} ընթանալ ընդ ոսկեղէնս դար, թերեւս՝ եւ հանգուցանե

րգադրութիւն էր արել նորա մասին: Երբ տղան մի փոքր {հանդարտել} էր, Բէգզադէն տալիս է ուրիշներին հետեւեալ պատուէր

սն: - Երբ որ ամենայն բան խօսել էի եւ մի փոքր {հանդարտել} էի, թափելով սրտիս ուրախութեան աւելորդը, լսում ե

այդպիսի օրիորդ իւրեանց քաղաքում: Երբ մի փոքր {հանդարտել} էր պ. Շաքարեանցը, պ. Մարկոսը խնդրեց մի բաժակ ա

կար ժամանակ մրրկից ալէկոծուելով, չէ կարող իսկոյն {հանդարտել}, թէեւ դադարել էր մրրիկը: Մրրկից յետոյ եւս դեռ բ

ցի կեանքի վերայ: Երկու բարեկամքը եւս մի փոքր {հանդարտելով} նստած աթոռների վերայ, Շաքարեանցը լցրեց արաղը բաժ

աստված տա, որ ճշմարիտ լինի եւ դուք եւ ամեն մարդ {հանդարտեր}: Չգիտեմ Մատվեյ Խրիստոֆորիչը այդտեղ է թե ոչ.

տութիւնքը: Այս խօսքերի վերայ Պ. Խ. մի փոքր {հանդարտեց} եւ, բոլորովին այլ ընթացք տալով խօսքին, շարունակ

մէջ արեան"։ Այս խիստ ընթացքը յանկարծ {հանդարտեց}, Ջերմաջերմ արտօսր երեսին փայլեց։ Իբրե

գիշերի մէջ, մինչ ամենայն մարդ քնեց ու չորս կողմը {հանդարտեց}, առայ թղթերիս միջից Յուլիա Պաստրանայի պատկերը,

ին այնքան շատ հոգի: Մրրիկը անցաւ, ծովը {հանդարտեց}. Շատ հեռի չէինք մեք ծովեզերքից... Ջր

... Այս լացախառն նզովքից յետոյ, կարծես թէ, {հանդարտեց} Վարդ-խաթունի սիրտը, բայց երեսը ծածկեցաւ կանաչ-դե

զգերին։ Նորա անսանձ երեւակայութիւնը փոքր առ փոքր {հանդարտեց}, երեւեցաւ նորա մէջ մտածողութիւն եւ անապատականը դ

եանցը շտապեց կտրել քրոջ խօսքը, եւ որքան կարելի է {հանդարտեցնել} նորա ալեկոծուած բանականութիւնը: - Հանգի՜ստ կա

նա յօժարեցաւ այս բանին դարձեալ այն պատճառով, որ {հանդարտեցնէ} ծնողաց սիրտը, որ մաքուր մնայ նոցայ խղճմտանքը այն

էր նորա ամենօրեայ աղօթքը, որ յետոյ մի փոքր լալով {հանդարտեցնում} էր հոգին, եւ այնպէս տխուր զգացմունքներով գնում է

եզ ահարկու կէս գիշերուայ լռութեան եւ խաւարի մէջ: {Հանդարտի՛ր}, հոգիս, այժմ ես քո մօտումն եմ. ուրեմն պատճառ չ

յր շինած լինէին։ Այս խօսքերից յետոյ, որ բաւական {հանդարտութեամբ} յառաջ է տարել, իսկոյն վայր է ձգում երեսի դիմակը

, այսինքն՝ ո՛չ թէ իրողապէս ուշացնում էր, այլ, {հանդարտութեամբ} կատարելով իւր գործը, ամենայն ապահովութեամբ աշխատ

ռքին փորում էր... Նորա խոշոր դէմքի գծագրութեան {հանդարտութենից} երեւում էր, որ շատ սառնութեամբ կատարում էր այդ գ

ռության օրգանի ցնցումների ջղաձգման բնույթը գնալով {հանդարտվում} է: Այժմ միայն ընդունում եմ Aq. laurocerasi cum

պիտո էր մի հոգաբարձություն իմ մյուս աշխատությունը {հանդես} հանելու համար, որի մասին վաղուց խնդրած էի Ձեր օգ

ազգը ամենեւին պատմական ազգ չէ, այնուամենայնիվ նա {հանդես} է բերել պատմության մեջ մի քանի անհատներ, որոնք ի

ածանքների եւ տառապանքների, իբրեւ ալֆա եւ օմեգա, {հանդես} են եկել այդ անհատները: Դրանցից մի քանիսը գործում

սի նեղութեան ասպարէզներ, որ փորձել մեր հաւատը եւ {հանդես} հանէ մեր հոգու արիութիւնը: Միթէ՞ կարող էինք մոռա

գադրության մասին, եթե ժամանակ կունենաս, արի այս {հանդեսը} տեսնելու: Օրը դեռեւս հայտնի չէ, իմացվածովը կգրե

, այս պատճառով խնդրում եմ, որ ինչպես Նազարյանցի {հանդեսը} տպվեցավ ստորագրությամբ նվիրաբերեաց, նույնպես Դու

ռաջեւ բացվում է այժմ աշխատության եւ գործակցության {հանդեսը}: Ես հույս ունիմ, որ մեր բարեկամք ամենեքյան ա

այլին ", թո՛ղ այնտեղ տեսանեն նոքա խայտառակության {հանդեսը}, ես նոցա ցույց կտամ յուրյանց հոր հարսանիքը. հան

դոքա երեւել մարդկեղեն աշխարհի մեջ։ Նազարյանցի {հանդեսի} Բ հատորը ավարտված է, շուտով կտպվի " Պավլոս եւ Վի

աւելի ճիւղերի վերայ կապում են հիւանդի հին կամ նոր {հանդերի} եօթն տեսակ կտորներից մանր-մանր դրօշակներ, եւ այս

յուսիսափայլ " ծրագիրը, որի գինը ճանապարհի ծախքով {հանդերձ} է ինն մանեթ եւ կես: է Որքան տոմսակ կարողանաք ցրե

ընկնի. ապրիլի 15-ին կստանաք չորրորդը՝ կտակներով {հանդերձ}: Գայանե Նիկոլաեւնային սիրով ողջույն, Պետրոս

ել եմ, նա կկատարե. պատկերներն յուրյանց մակագրով {հանդերձ} պատրաստ թողեցի, փողը 106 մանեթ ուղարկիր Սահակին

ն, մինչեւ հետեւյալ նամակս: Ողջ եղիր աստուծով {հանդերձ}, եւ սմ ենակալ տերը թող լինի քեղ պահապան: Անձ

եջ, եւ որ կտրիճ տղամարդը որ հանձն կառնու ընկերով {հանդերձ}, այդքան գումարով գնալ եւ գալ, նա այդ յուր ընթաց

պիսուն կատարյալ հաջողություն եւ ողջամբ վերադարձ, {հանդերձ} քաղաքի շահով: Շատ եւ շատ ուրախ կլինեինք, եթե

Միքայել Նալբանդեանց փոփոխեալ առաքեցաւ, {հանդերձ} հասցէիւ ՚ի 13/25 Յունվարի, 1861 ի Լոնդ

է տունն եւ կրպակք հանգուցեալ Մասեհի Բաբաջանեան, {հանդերձ} արդեամբքն գումարելովք ընդ այսքան ամս, գտանին ի

իւնս իմ: Իսկ զկնի ստանալոյ զգումարն, զտունն {հանդերձ} օրինաւոր հաշուագրովք եւ տեղեկութեամբք զվաճառմանէ

եանց երկուց վաճառեալ տանց եւ զմեծ տունն բոլորովին {հանդերձ} այսքանամեայ գոյացեալ 175, 000 ռուփեաց գումարաւն ա

ոց, պատկանեալ սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնի, որ շահուք {հանդերձ} հասեալ է ցվերջ 1860 ամի մինչեւ 2784 ցերեկու հազար

մասը, որ կազմում են տետրակի ձախակողմյան բաժինը, {հանդերձ} սույն հաշվի մեջ երեւեցած արծաթի գումարով, կուղար

Քեզ ընդարձակ նամակ գրելու իմ բուռն ցանկությամբ {հանդերձ}, մեծադիր թղթի ուղղակի սովի պատճառով, պետք է բավ

ից պարսաւապետ չէ, եւ այդ պաշտօնը՝ իւր պարծանքով {հանդերձ}, մնացած է Հայոց միակողմանի ուսումնականներին, որ

Սինոպի ծովապետին, որ, իսկոյն մի նաւ ուղարկելով {հանդերձ} բանագէտ մարդերով, տեղեկութիւն ստացաւ, թէ, արդա

գրել այդ Հրովարտակի բուն պատճէնը՝ թարգմանութեամբ {հանդերձ}, եւ հաւատացած եմ, որ մեր ազգը Նախիջեւանու մէջ,

ի Պապը: Թէոդոսը թագ է կապում Պապին եւ իւր զօրքով {հանդերձ} ուղարկում է Հայաստան։ Պատերազմ է լինում պարսիկնե

ագիրը կարող են՝ իւրեանց խնդիրը պատկանեալ արծաթով {հանդերձ} հասուցանել կամ Պ. Նազարեանցին, կամ Պ. Նալբանդե

ія)՝ նորա գործած քառասուն հրաշքների պատմութեամբ {հանդերձ}, որոնց իւրաքանչիւրքը իւր ժամանակին ընկած են օրագ

ը եւ պատարագել, ուր Ներսէսը՝ իւր եպիսկոպոսներով {հանդերձ}, ստիպուեցաւ հաղորդուիլ: Սակայն պիտոյ է ասել

եւ լսել չկամեցան: - Հրատարակեցիր մեզ ազատ, {հանդերձ} մեր հողով, եւ ահա վերջացած է ամեն բան: Մեք չկամ

Եթէ վաղօրօք խելք գործ չդրուի, ստրուկը իւր հողով {հանդերձ} կատարելապէս ազատ չքարոզուի եւ այս կերպով այն կնճի

սիս եկեղեցւոյն գաւիթն է, յայսկոյս որմոյն ի հարաւ {հանդերձ} որմովն իմ տանս բաժինն է, որպէս տանս Բէլսէլն, այ

, որպէս ի վայր հինգ հարիւր ռուպլին ծախս թաղմանս, {հանդերձ} պաշտմամբ քահանայից, յոր տեղ որ մահն իմ հանդիպեսց

ձ հետ տարայ որ Աստուծով անվնաս Կալկաթայ հասանելէս {հանդերձ} յիշեալ եափանու ոսկէ դրամի վաճառովն զոր ինչ որ գտա

նգ ծառայ որոց անուանքն Բասդայ եւ իւր քոյր Լէնչի, {հանդերձ} կնքով պիաթօյ Օրէսթոս եւս Լամաթ. սոցա գինն Եալջիս

նաւ ամենայն տվել եւ թողլով վասն ապրելեաց մին տուն {հանդերձ} երկու աղածին եւ ընդ նմին իւր ունեցած բոլոր զգեստ

մինչեւ ի ժամ ստանալոյ զդրամն, յայնժամ նոյն դրամն {հանդերձ} վաշխովն, որքան որ բովանդակվի, երիս բաժին լինիցի

ին Մադրասայ որբոց սնդուկին կառավարիչք պարոնայքն, {հանդերձ} ի Տէր հանգուցելոյն կտակակատարն զո ոք եւ իցէ եւ կա

թեամբ, ըստ ամենայն սաստկութեանցն օրինաց, այլովք {հանդերձ}: Այսու գործողութեամբ պատուելի Այվազն ծաղր եղեւ հ

ին տեսութիւն եղբօրս եւ այլոց: 3-ին նամակ ստացայ {հանդերձ} 1 ֆ[ունտ] թաբ[ակով] եւ թղթով եւ պատասխանեցի 4-ին

քր լաւ էի: 7-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս այսօրից, {հանդերձ} մրգօք: Գրում են, թէ մերոնք ողջով առողջ են. փառ

18-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս այսօրուայ թուականով, {հանդերձ} տետրակներով եւ խաղողով: 19-ին պատասխանեցի, որ

բերին բառարանները: 20-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս {հանդերձ} թաբակով եւ մունշտուկներով, նոյն օրը պատասխանեցի

րծի եւ դպրոցի մասին: 4-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս {հանդերձ} քեռորդուոց նամակներով, նոյն օրը պատասխանեցի եղբօ

2-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի {հանդերձ} հեռագրով ի Նախիջեւան: 14-ին նամակ ստացայ 11-ից

համար Փետրուար 11 22 Կաթողիկոսին, Այվազի գրքով {հանդերձ} 16 23 Կ. Մ. Հայրապետեանցին, այս թղթի օրինա[կը

նցին, Աստուածաշունչ խնդրեցայ 5 66 Նազարեանցին, {հանդերձ} ձեռա[գրով] 13 67 Նազարեանցին 68 Բերբերեանցին

մանակակից հայերի խոսակցությանը մոտենալու ձգտումով {հանդերձ}, ենթադրում է գործել ինքնուրույն, շրջահայացորեն

: Մարդը տուն չունի, մարդը հաց չունի, մարդը {հանդերձ} չունի, բնութիւնը իր առնելիքները կը պահանջէ, խոհ

, որի անունը Սուրբ Կաթուղիկէ եկեղեցի էր, վանքովը {հանդերձ} )։ Ղազարն էլ, մարզպանի հրամանը ընդունելով, կա

պատիւ փակեսցուք. թագաւորն եւ ամենայն ժողովուրդքն {հանդերձ} երթալ հասանէր 'ի ցուցեալ տեղի հրեղէն սեանն ոսկիակ

եւ պատմագիր անուանելով, շարունակում է. " Սոքօք {հանդերձ} (այսինքն՝ աշակերտներով, որ մենք չենք յիշում այ

ղջիկ լոյս ու արեւ հանել, տօնի, զատկի աղքատներին {հանդերձ} բաժանել: Անտարակոյս այս բոլորը կ'առնենք մեք քո հ

կոյեան ժամանակ: Երբ այս բոլորը պատրաստ էր, մաղը {հանդերձ} իւր միջի բաներովը, դնում են ամբողջ գիշեր հիւանդի

չ հանելով, մտանում է տուն եւ քնում է: Առաւօտուն {հանդերձ} հագնելու ժամանակ, տեսանում է, որ գոգնոցի վերայ

զկրօնն եւ թէ զվանս, գոլով ամենեւին աղքատ իւրովքն {հանդերձ} պէտս ունէր նպաստից, եւ առ այս ոչ ոք այնպէս կարող

ի բաց կալ 'ի փօլիթիքայէն, զոր յինքն կրէր իւրովքն {հանդերձ}, որպէս եւ մինչ ցյետին ժամանակս նովին մտօք հեռի կ

իւր երկրորդ եղեւ Հ. Մկրտիչ Աւգերեան ջատագով նմա {հանդերձ} ընկերօք իւրով։ Եւ ահա առաւել քան զամենեսին գիրք

յապետներից կողոպտեց եկեղեցական գանձը, իւր աւարով {հանդերձ} դուրս փախաւ Հռովմից, եւ յետոյ վերադարձաւ շուտով

Տաճկաստանից դէպի Մօրէա՝ իւր մանուկ ընկերութեամբ {հանդերձ}, Կոստանդնուպօլսի Աւետիք պատրիարքի հալածանքի երես

, եւ 'ի ստապատիր ամբաստանչաց կեղտ անուն ընկալեալ {հանդերձ} իմ աւասիկ մաշիլ 'ի գերեզման. դատ արասցէ ինձ տէր

ն քսան եւ երկու: Ինքնին սուրբն Մեսրոպ աշակերտօքն {հանդերձ} գնացեալ առ Դանիէլ չգտանէ ինչ առ նմա աւելի քան զոր

: Եւ յարուցեալ յաղօթիցն՝ եստեղծ զնշանագիրս մեր՝ {հանդերձ} Հռոփանոսիւ կերպաձեւեալ զգիրն Մեսրոպայ առ ձեռն պատ

Կտակարանի, եւ գլխաւորեալ զգործն՝ բէրէ նշանագրօք {հանդերձ} ի Հայաստան առ սուրբն Սահակ եւ առ Վռամշապուհ արքայ

տս՝ թողու առ նմա զթոռունս իւր եւ ինքնին Վարդանաւ {հանդերձ} անցանէ յԱյրարատեանն աշխարհ, ի դուռն առաքելով Պար

որա: Յետ զամս եօթն յԱլեքսանդրիա վարժելոյ ընկերօք {հանդերձ} յամենայն իմաստս, որ ինչ ժամանակի բանականութեանն

ւնակեալ զգրած Զենոբայ, զորմէ յիշեալ եմք կանխաւ, {հանդերձ} հաւելուածովն որ ի վերջոյ՝ զմատենագրութենէ Հայոց

ական յիշեալ հեղինակացն եւ զկարկատանս պարոն Էմինայ {հանդերձ} սխալականօք, զորմէ ինքնին, որպէս գիտեմք, վկայես

, յօգուտ հնասիրաց եւ ի ծանօթութիւն հայերէնագիտաց {հանդերձ} յառաջաբանութեամբք զհեղինակացն եւ զհեղինակութեանցն

երբեմն զինուորի, երբեմն քահանայի, երբեմն աղքատի {հանդերձ} հագնելով։ Մտանում էր խաղարկութեան տներ եւ պանդոկ

արդէօք յունական պերճ եւ ողո՛րկ առասպե՞լքն իցէն, {հանդերձ} պատճառաւ, որք զճշմարտութիւն իրաց այլաբանաբար յին

ես ոչինչ բան չեմ հասկանում․ եւ քո ընթացքը, ախոռի {հանդերձանքը}, այժմեան խօսակցութիւնդ, իմ համար, եգիպտական առ

հոգւոյ ու ըստ մարմնոյ՝ հա՛ն զմեզ առ այն, որում {հանդերձեալ} ես զմեզ մատուցանել, ասելով. " Ահա՛ ես եւ մանկու

որ կրեն ի վերայ բանին իմոյ, տէր հատուցանէ նոցա ի {հանդերձելումն}: Ի յաւարտմանէ գրեցեալ կտակոյս պատուէրն իմ ա

սիցէ՝ մի թողցի նմա, մի յայսմ աշխարհի, եւ մի 'ի {հանդերձելումն} " (Մատթ., գլ. ԹԲ, համ. 31-32)։ " Ամէն ասե

մի բան. մնաց որ մեռեալի շապիկը, վերայի գտանուած {հանդերձեղէնը} կամ մահիճը, որի մէջ հանգուցեալը փչել էր իւր հոգի

յորոյ ի վերջին շուրթն մղեալ ի հողմոյ տգիտութեան՝ {հանդերձէր} սուզել գահավէժ ի վիճ ` կորստեան համատարածն ովկիան

ի դռնում դողդողալով Կանգնած է մի աղքատ կին. Նորա {հանդերձը} պատառ պատառ, Չունի շապիկ իւր հագին. Անհամարձակ

փչել էր իւր հոգին, նոյնպէս պատկանում է մեզ. նոր {հանդերձը} իբրեւ կողոպուտ կպատկանի ծխատէր քահանային, այս պ

հնում են Նախիջեւանի ծեր ծնողքը, հագնում է իսկոյն {հանդերձը}, առնում է իւր հետ մետաքս երեխայի պորտը կապելու հ

յլ Յիսուսեաններից, որոնք յօժարեցան փոխել իւրեանց {հանդերձը} եւ կեանքի եղանակը որոշել, միւսքը, որ մանաւանդ հ

ոյն մօրուքը ածիլեց, մազերը եւ եղունգները կտրեց, {հանդերձը} փոքր ինչ կարգի բերեց եւ սկսեց փողոցներում եւ հրապ

, մի օր ձմեռուայ սաստիկ ցրտի ժամանակ հանեց բոլոր {հանդերձը} եւ այնպէս մօրից մերկ, մինչեւ պարանոցը մտաւ գետի

ը իսկոյն պարտական էին մերկանալ իւրեանց Յիսուսական {հանդերձը} եւ երեք օրից յետոյ կեանքի եղանակ որոշել, այսինքն

արծեմ թէ բնաւ չեն ախորժում, եթէ ցեխոտուի իւրեանց {հանդերձը} կամ ապականուի իւրեանց տունը, որի մէջ բնակւում են

ւիլ, իրենք իսկ կը թողուն իրենց գեղեցիկ համարուած {հանդերձը} եւ կը ստիպին փաթաթուիլ արջի մորթու մէջ, եթէ ընկն

այս ճշմարտութիւնը, թէ Հայոց մեծատունը կերակրի, {հանդերձի}, գինու, փառաւոր ապրելու, սնոտի եւ անցաւոր փառք

: Մեր ընտանիքների մէջ լսուած խօսքերը են կերակրի, {հանդերձի}, զբօսանքի եւ այլ զուարճութենների խօսքեր, եւ շատ

ին ինձ տարեկան տէր Ներսէհը եւ Հրահատը (կերակրի, {հանդերձի} եւ ձիու համար), յայտնի՛ է։ Նոյնպէս եւ Տիրոջդ ե

ից, որ ձգում են մաղի մէջ: Սորանից յետոյ հիւանդի {հանդերձի} կոտորի մէջ լցնում է միրգերը եւ դրօշակները եւ քսու

րջանկութիւն էին համարում համբուրել այս Սուրբ Հարց {հանդերձի} քղանցը։ Հասարակաց կեանքը, քաղաքական կառավար

ան համախոհի մը երիտասարդութեան ատենին երկու տեսակ {հանդերձից} նկարագրութիւնը ընելէն ետեւ, մէկովը ֆօպլասին, մի

շարում են մաղի մէջ, որի տակումը փռած էր հիւանդի {հանդերձից} մի պաստառ. թեթեւի պատրաստութիւնը լինում է երեկոյ

յտառակութեանս, գտայ կապոցի մէջ հին եւ պատառոտուն {հանդերձներ} ՝ հարիւր, հազար կարկատաններով։ Բացի նոցանից, ո

րը գնում են վաճառականներից մարգարիտը եւ պատուական {հանդերձները}, որ ամեն երեւելի մարդոց մէջ երեւելի եւ պայծառ եր

ծ հայերի, այլակերպ եւ վերջին աստիճանի պատառոտուն {հանդերձները}, մի գրաստի վրայ այր եւ կին իրենց մի քանի երեխանե

ում են ամենայն ջերմնախտ ունեցող մարդ եւ, իւրեանց {հանդերձների} կտորից մի բան կապելով մօտակայ ծառերի ճիւղերին, հ

մտան Սուրբ Գէորգի եկեղեցու բակը. նոցա փոշոտուած {հանդերձներից}, երկայնացած մօրուքներից եւ զրահաւորուած իրանների

, ) երբ համարում էին մարդիկ, թէ միմիայն քուրմի {հանդերձով} կարելի է մօտենալ գիտութիւնների աշտանակին։ Անցան

: Մտանք Հնդկաստան առանց արծաթի եւ ճանապարհի {հանդերձով}. երկար թափառեցանք այնտեղ սորա եւ նորա դրանը մեր

իւր գլխարկը եւ սուրը սեղանի վերայ, եւ ուխտաւորի {հանդերձով} ճանապարհ ընկաւ ոտքով դէպի Բարսելոն, որպէս զի այն

կրակում, եւ սարսափել են իրենք իրենց տեսնելով " ի {հանդերձս} լուսաւորս"։ " Կայծակի Ժամանակ, յունուարի

, բայց հարկաւոր է, որ նոր եւ մաքուր լինին տղայի {հանդերձքը}, սկսած շապիկից մինչեւ վերարկուն. ծածկիր տղայի գ

ի հարիւր մանէթի մուրհակ առնում նորանից այն արծաթի {հանդէպ}, որ ցոյց էի տալիս իմ իմաստուն հաշւումս, թէ նա ս

ողը եւ Ազովեան ամրոցի սահմանումը, որ ձեր շէնքերի {հանդէպ} կային ձկնորսութեան տեղեր, ամենողորմ գթութեամբ պա

ուցանելի չէ, պարտքի գումարը վատնուած չէ, պարտքի {հանդէպ}, եւ շատ տեղ, կրկին անգամ աւելի արժողութեամբ, կ

որական պատրաստութիւնք: Իսկ Թիւրքիան իւր պարտքերի {հանդէպ} ոչինչ ունի ցոյց տալու: Երեք ու կէս նաւ՝ բացի ծո

ից ազատուելու համար: Բայց այդ տեղերում եւս նորան {հանդէպ} է դուրս գալիս էապէս նոյն աղքատութիւնը, գուցէ ` մ

տղահուռ, Քերովբէքով շուրջպատուած, Կանգնում գահի {հանդէպ}, ուր Փառաբանւո՜ւմ էր Աստուած: Անդ վեցթեւեան երկ

ՐՏԱՔՍ Ի բուրաստան ծաղկոցիս իջեալ, Ինձ {հանդէպ} գայ տիկին զուարթերես, Բայց թխաթոյր զանձամբ

յնաջինջ ջուրց ողող աստուածառաք պատուհաս Զնոյ {հանդէպ} իմ աչաց պերճ ընտանեօք վերամբարձ. Մինչ լաստակերտն

տամբն խիստ ՚ի շղթայս ահագին, Կաշկանդեցաւ իմ {հանդէպ} արեամբ անմեղ Անդրանիկին։ Տի՝ եւ սրբոց երախան ՚ի

ուրիշներին, ինչպէս առիւծ, Նոքա եղան նորա {հանդէպ} ապերախտ ինձ: Գայիսոնը, գահն ու սուրը

լ մեզ մեր ուխտեալ ճանապարհից: Այսօր, վերստին {հանդէպ} է ելանում մեզ խաւար տգիտութիւնը, իւր սոփեստական

ով։ " Վարժապետ, ի՛նչ լուր, ի՛նչ համբաւ ", - {հանդէպ} են դուրս գալիս աշակերտքը, որոնց մէջ գտանւում էր

ուլը կարողանում է հասկանալ, թէ ինչ էր ասում նորա {հանդէպ} կանգնած մարդը: Այն օրէնքը, բնական եւ բժշկական գ

սը, կամ Կեսարը կամ Ալեքսանդրը, բաց ճշմարտութեան {հանդէպ} աչքդ եւ կը տեսանես, որ ողջից մեծ է Իգնատիոսը"։

ձեռքով ստորագրած է այսպէս. " ԵԿԱՏԵՐԻՆԱ " {Հանդէպը} նշանադրեց Վիցէ-Կանցլեր Կոմս Իւան Օստերման:

այ ստորագրած է) " Ասմմոդէյ " (ամրացուցել է {հանդէպը} նշանագրելով) " Արտաւազդ " Երբ այս պաշտօնակա

ում էր սոցա պարիսպ քաշել ճշմարտութեան ջրի ընթացքի {հանդէպը}, ապա թէ ո՛չ, ամենեւին հակառակելու տեղիք չկար այ

Մանդինեանց Ստեփանոս քահանան, այնպէս տղամարդի պէս {հանդէս} է եկել եւ խայտառակում է Նազարեանցին եւ Նալբանդեան

ետ առանձնութեան միջոցին, միւս սենեկումը բաղանիքի {հանդէս} է կատարուել, եւ, արդարեւ, քաղաքավարի մարդը երե

Առանց որեւիցէ փոքրոգի կասկածաւորութեան, պիտոյ է {հանդէս} հանել ազգի առաջեւ նորա խաւար կողմերը՝ ապացուցանե

սրտից, ինչպէս կամիք: " Ահաւասիկ Պարոններ " {հանդէս} էք գալիս, պարոն Իսահակեանց, " եթէ մեք ազգասէր ե

այդ, Ճակատագի՛ր, - որոտաց աստուածների հայրը. - {հանդէս} եկ եւ համար տուր ինձ, ո՞վ է այդ մարդը, եւ ի՞նչ

մասնով վաճառականք են։ Արհեստասիրութիւնը շատ փոքր {հանդէս} ունի այդ քաղաքի մէջ. պատճառ, եթէ կար եւս մի որե

ների համար: 2) Վարդապետարան կրօնի: 3) {Հանդէս} նոր հայախօսութեան, երկու մեծ հատոր: 4) Թափ

համազգիների սիրտը վիրաւորելու, այլ, մանաւանդ, {հանդէս} տալով այդ խնդրին, ցանկացել եմ զգալի կացուցանել մ

արութեան մէջ, իհարկէ, կարող չէր եւ թէատրոնի մէջ {հանդէս} գալ իբրեւ գործ ու պաշտօն կատարող անձն: Անարդարու

նել, ազգը լուսաւորել: Վանքերի սաղմոսերգութիւնքը {հանդէս} չունին ազգային լուսաւորութեան մէջ: Արգոյ հեղ

եղինակը իւր մտքի ծնունդը աւելի պատշաճաւոր զգեստով {հանդէս} հանէ երբեմն մեր ընթերցասէրներիս առաջեւ: " Ըն

հոգեւոր վիճակից մարդերի վերայ՝ հարկ համարում ենք {հանդէս} հանել Յիշատակարանիս մէջ արգոյ Շահնազարեանց Կարապե

քան թէ նոյն բանը, բայց աւելի անշուք կերպարանքով {հանդէս} հանել որպէս մի նորութիւն. գոնէ աւելի հաճութեամբ

նդամների վերայ. առողջ բանականութիւնը պահանջում է {հանդէս} հանել դորանց եւ խայտառակել եւ դատապարտել, որպէսզ

ն ունէր ապրանք ուղարկել մի մեծ քաղաք, երբ վաճառի {հանդէս} էր լինում այնտեղ: Մի այլ վաճառական պարոն, որ նո

դութեամբ խօսել, ուր մաքուր խղճմտանքով կ՚աշխատենք {հանդէս} հանել մեր պատճառները եւ կերպարանագործել մեր հայեա

միայն իւր երեւակայական զօրութեամբ, որ ինչքան եւս {հանդէս} ունենայ բանաստեղծութեան մէջ, պատմական գործերում

մանաւանդ՝ քննութեան արժանի առաջին բանը համարելով {հանդէս} հանել տպագրութեան սխալները: Ամենայն յաջողութ

հետ պիտի փոխուի դրամը. այստեղ կամքը կամ հաճոյքը {հանդէս} չունի: Երբ որ երկրագործութիւնը, դրամի հետ փոխու

ործունէութիւնը. այդ բերքերի մշակութիւնը մի լա՜յն {հանդէս}, մի բնակա՜ն ասպարէզ այն ժրաջան եւ գործունեայ մար

յնտեղ, որ առանց երկրորդական եւ պաշտօնական անունի {հանդէս} գայ, միայն մարդու բնական անունով. մինչեւ այժմ մ

, այլ, երբ որպէս հետեւանք հասուն գիտակցութեան, {հանդէս} է գալիս այրական հաստատամտութեամբ, պահանջում է ու

լինելով բաների կարգը, ի հարկէ ոչ ոք չէ ցանկանում {հանդէս} գալ թատրոնաբեմի վերայ, քանի որ այնտեղ ոտք կոխողը

՚ի տես Ներկայացան օծելոյն, ես յայն գտայ ՚ի {հանդէս}. Պառաւածինն մարգարէ Յորդանանու ՚ի վտակ Մինչ

Վերացական խօսքերով Մի՛ գար միւս անգամ {հանդէս}: Մեք առօրեայ բաների Ծառայում են

Գնա՛ փրկել մեր հայրենիք, Պատերազմի վառ {հանդէս}: Ամենայն տեղ մահը մի է, Մարդ մի

անի թշնամի: - Ասաց. վազեց դէպի {հանդէս} Աւստրիացոց յանդիման, Իւր արիւնով գնել

. Չամուռճեանին քաշքաշելով մեր ասածը, ինկվիզիցիօն {հանդէս} հանել: Թող ընթերցող հասարակութիւնը վերստին կա

ախորժ զգացողութիւնը, մինչ հայ մարդիկ, դարձեալ, {հանդէս} են գալիս եկեղեցականների մտացածին իրաւունքը ջատագո

ն, մանաւանդ եթէ նեղսիրտ ազգական հասկացողութիւնքը {հանդէս} չունենան այդպիսիների մէջ, մանաւանդ եթէ աշխատութե

րուցանելու հնութեան աւերակների վերայ։ Այո՛, մեծ {հանդէս} կայ բանիմաց Հայերի առաջեւ, եթէ դոքա, հասկանալով

այլ մարդիկ չ'կային, շատ դրական եւ վճռական կերպով {հանդէս} է դուրս եկել Հայերի մէջ։ Այս բանը ինձ պատճառ տու

ԿՐԻՏԻԿԱ {ՀԱՆԴԷՍ} ՆՈՐ ՀԱՅԱԽՕՍՈՒԹԵԱՆ, ԳՈՐԾ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ ՆԱԶԱՐ

երցող ազգը։ Մեր խօսքը գերապատիւ Նազարեանցի " {Հանդէս} Նոր հայախօսութեան " անունով աշխատութեան առաջին հա

ութեան, քաւ լիցի նորան, պախարակելու համար միայն {հանդէս} հանել մի հեղինակի պակասութիւնք։ Այդ կը լինէր մի

՝ շատ օգտակար ճիւղ։ Քանի՜ քանի ճշմարտութիւնք {հանդէս} է բերում կրիտիկայն, ո՜րքան անտես արած իրողութիւն

բ զանց էր արել։ Եւ արդեօք այդպիսի իրողութիւնների {հանդէս} գալը կրիտիկայի ձեռքով ազդեցութիւն ունէ՞ր, կամ թէ

ւ խօսողներից"։ Միայն թէ օր մի յառաջ, եթէ կան, {հանդէս} ելանէին այդ աւելի գեղեցիկ հայախօսքը, մեր ամեններ

ապատիւ հեղինակը իւր բազմապարունակ գրքի մէջ այդքան {հանդէս} է բացել ժողովրդական լեզուին։ Իսկ թէ երբեմն ո՛չ հ

վրայ: Այստեղ դարձեալ ասում է, թէ ներգործող անձը {հանդէս} չէ գալիս որպէս լոկ գործիք, այլ ինքնակայապէս կամ

ով: Սա իւր յափշտակած արծաթի քաջագործութիւնը {հանդէս} հանելով, պսակուեցաւ սպարապետից: Այն պատերազմում

Գրքում եղած բաների վրայ. բացատրութեանց մէջ մենք {հանդէս} հանեցինք այդ բոլորը՝ շատ անգամ արտագրելով Ս. Գր

չ լայ իր գլուխը։ Մեզ թւում է, թէ այն մարդը, որ {հանդէս} է գալիս այսօր պատմութեան այս կամ այն մթութիւնը բա

Պարսից Դուռը, անհնար է, թէ նորա պէս ժրագլուխ կինը {հանդէս} չունենար այն անցքերի մէջ, որ կապուած նախարարների

ի էր, թէ այնքան բազմակողմանի գիտութեամբ կարող էր {հանդէս} դուրս գալ այդ տաժանելի քննութեան պարտիքը հատուցան

ան կարգերը, գերապատիւ Ստեփանոս Եսայեան Նազարեանց {հանդէս} դուրս եկաւ բազմութեան միջից եւ ասաց մի դամբանական

ը միայն, երբ հարկաւոր էր նորան պաշտօնական կերպով {հանդէս} դուրս գալու. եւ այսպէս, հագնելով վերարկուն դուր

եւ համբուրեց տէր սատանայի պոչի ծայրը: - Թո՛ղ {հանդէս} գայ ապստամբութեան եւ խռովութեան արհի նախագահը, -

մայիր դժոխքի առաստաղից կախած մեծ կոչնակը զարկել, {հանդէս} պատրաստիր ընդունելու համար այդ ծայրագոյն Բրամինը

նքը սատանան չհարցանէ, չէ կարելի բան խօսել: {Հանդէս} դուրս եկաւ Բէհեղզեբուղը յայտարարութիւնը ձեռքին,

նորա ինչ լինելը, նորա կազմուածքը քեզ պէտք չէ եւ {հանդէս} չունի մեր խօսակցութեան մէջ. ի հարկէ, եթէ դու աս

, յաջող ժամանակ համարելով իւր նանրահաւատութիւնքը {հանդէս} բերելու, համաձայնեցաւ Մանուշակի կարծիքին եւ ասաց

որ տեսել են մեզիմեն աղէկների հարսանիք կամ մի այլ {հանդէս} կատարելը: Շատ անգամ նոքա իւրեանց նուագարանների ա

, եկեղեցական իշխանութեան չարաչար գործադրութեամբը {հանդէս} էր հանում Աւետարանի ճշմարտութիւնը ընդդէմ կոյր հաւ

ւմ, եւ կտրած բաժանած իւր ազգից, ոչինչ քաղաքական {հանդէս} չէր կարող ունենալ պատմութեան մէջ. ուրեմն մնում է

րի պատմութեան մէջ, որ այս րոպէիս ժամանակ չունինք {հանդէս} բերել։ Մեք, այսչափ խօսելով, կամէինք ցոյց տ

վ եկեղեցական պատմութիւնը Հայոց ազգի մէջ հերոսաբար {հանդէս} հանելոցին, հերիքանում ենք՝ պատմելով մի կարճ բան

ակագրութենների մէջ։ Դեռեւս շատ բաներ ունէինք {հանդէս} բերելու, բայց ժամանակի սղութիւնը հարկադրում է մե

ար բոլոր պապականների։ Բացի սորանից, հարկաւոր էր {հանդէս} բերել մի այլ իրողութիւն, որ իսկոյն մերկացնելու է

եան մասնաւոր նկարագրութեանը, որ գործնական կերպով {հանդէս} է գալիս զանազան իրողութենների մէջ։ Յառաջենք այժմ

գուցէ ներելի աբեղայից. ըսո որում պատմագրութեանն {հանդէս} չէ դոցա, այլ արանց աշխարհականաց եւ քաղաքականաց,

տից եւ ապացուցութեանց, թերեւս աղաչէաք զհնասէրս ի {հանդէս} հանել զայնս առ ի պարզել զայս խնդիր ազգային մատենա

ն հին մատենագրութեանն, որովք հային ի գիտութեանցն {հանդէս}, գիտութեանցն ասեմ, որով լուսափայլին միտք, կենդ

ովսիսէ Խորենացւոյ: Մովսես Կաղանկատացի ելանէ ի {հանդէս} ի կատարած եօթներորդ դարուց իւրով Աղուանից պատմութ

զնշխարս աւանդութեանց, զգործոց նախնի Հայկազանց ի {հանդէս} դնել առաջի նոր հայոյն, որպէս պահանջէին կարգք եւ

ց եւ յաստուածաբանական գիտութիւնս դպրոցական ոճոյ ի {հանդէս} գայ իւրով կրօնագիտութեամբ եւ ճարտասանութեամբ, զո

ի տպագրեալ քանի մի գրեանս վերաբերեալս ի կրօնականն {հանդէս}, որոյ գիտութիւն Հայ լեզուի գուցէ մեծ եւ անփանաքե

էջ (status in statu)։ Շուտով ահա սորանից յետոյ {հանդէս} բացուեցաւ Յիսուսեանների առաջ ցոյց տալու իւրեանց ջ

արաչար կործանումն։ Այստեղ իւր ամենայն ճոխութենով {հանդէս} դուրս եկաւ Յիսուսեանների դպրոցական Աստուածաբանութ

, նոյնպէս նորանից էր կախւում, որ Յիսուսեանք մեծ {հանդէս} եւ նշանակութիւն ստացան պատմութեան մէջ։ Այս կազմա

ումը, խաչը թագուցանել հեթանոսների առաջեւ հոգեւոր {հանդէս} կատարելու ժամանակ։ Ո՛չ ոք այն սուրբ քարոզիչներից

. եթէ ունին նոքա իրաւունք, փաստ եւ պատճառ, թո՛ղ {հանդէս} բերեն, թո՛ղ մարդավայել կերպով հերքեն հակառակորդի

ձր ձայնով աղօթելով համբուրում էին նորան։ Այսպիսի {հանդէս} չէր տեսնուած ամենեւին Պալատի մէջ։ Մեծ թագաւոր Լո

ութենով, Գերապատիւ Ստեփաննոս Նազարեանց վարդապետի " {Հանդէս} նոր հայախօսութեան" անունով գրքի մէջ։ Տե՛ս երկրորդ

ք այստեղ տեսանում ենք մի փրկարար սկզբունք, այն է {հանդէս} տալ ազգի կարծիքին, ուրեմն հրապարակ կանչել խելքեր

մի քանի բան նկատելուց յետոյ կը քննենք։ Նոյնպէս, {հանդէս} հանելով այստեղ այն թերութիւնքը, որ տեսնում ենք պ

որ թերեւս կարող էր տպագրութեան սխալ լինել։ Մենք {հանդէս} ենք հանում, սորանից չէ պիտոյ եզրակացնել, թէ բծա

տշաճաւոր է, քան թէ ոյ-ը, որ նոր լեզուի մէջ բնաւ {հանդէս} չունի։ Երկրորդ, ոյ-ը ու-ից ո՛չ միայն աւելի հասկ

րոյական որպիսութեանց մասին բնաւ իր բերնից խօսելով {հանդէս} չի գալիս. ներգործողքը իրենց խօսքերով կամ գործերո

Վարդիթերի " մէջ կեանքը հասարակաց է. աւելի խմբերը {հանդէս} ունին, քան թէ նորանց կազմող անհատքը: Պաշտօն ուն

ի մասին: Գործի բովանդակութեան մէջ չկայ տեղ, ուր {հանդէս} ունենար այս դաւաճանութիւնը եւ կապուած լինէր վիպաս

Մնում է տակաւին Սօսի մօր, այդ բանում, պիտակաբար {հանդէս} գալը: Եւ զարմանալի է, որ Վարդիթերի մայրը Արշաւր

Սօսի մեծ եղբայրը ` Պարէտը, հազիւ մի երկու անգամ {հանդէս} է գալիս, նորա կինը բնաւ չի երեւում, իսկ փոքր եղ

ք մանաւանդ ցաւում ենք սորա մասին, որ այսպէս փոքր {հանդէս} ունի սա. պատճառ, հեղինակը նորանով ցոյց է տալիս

տեղեր, ուր ֆատալիզմը (ճակատագրականութիւն) ազատ {հանդէս} է ստանում: Սօսին եւ Վարդիթերին, որ չպիտի հասնէի

հեղինակ առաւել եւս իրաւունք չունի այսպիսի խօսքերի {հանդէս} տալով դարաւոր եւ խաւար ժամանակներից սերմանուած եւ

մեր կարծիքով զգուշութեան պէտք ունին. եւ հեղինակը {հանդէս} հանելով մի նմանօրինակ բան, պարտական է այնպիսի ըն

ունինք, որ արգոյ Պռոշեանցը ուրիշ անգամ աւելի շատ {հանդէս} հանէ այդպիսի տեղեկութիւնը եւ աւելի կատարելութեամբ

պարզաբանութեան եւ ծանօթաբանութեան: Լոկ, խօսքով {հանդէս} եկած չհամարուելու համար, մենք հրաւիրում ենք մեր

յետոյ կատարած քննողութեամբ, այլեւ աւելուածի մէջ {հանդէս} է հանել մի քանի հարցասիրութեան արժանի թղթակցութիւ

ցին զանց է արել մէջ բերել եւ մի քանի բանի էլ զուր {հանդէս} տուել: Ահա այս տեսակ բաներ ամէն գիտութեանց

կայ, բաղդատական գեղեցկութիւնք կամ կատարելութիւնք {հանդէս} հանելու, ինչ իրաւունք որ ուներ 4. 000 տարի առաջ

այ եւ ո՛րը ցոյց տայ: Մենք կ՚աշխատենք մի քանի բան {հանդէս} հանել, խորհուրդ տալով ամեն հայի, որ առնու այդ գ

նը: Ինչպէս առաջ էլ ասացինք, ափսո՛ս, որ շատ քիչ {հանդէս} ունի " [Սօս եւ] Վարդիթերի " մէջ այն ուղղութիւնը,

, եւ անհասկանալի նոր ժողովրդին հին լեզուն կը գար {հանդէս}, ինչու որ կամենում էին մինչեւ յետին շունչը պատեր

ս գիտէին, որ գիտենք. բայց որովհետեւ մինչեւ այժմ {հանդէս} չէին բերած, այժմ պիտոյ էր հանդէսով ցոյց տալ, որ

անունը մի անուսումն ազգի մէջ, ինչպէս հայոցն է, {հանդէս} հանելու համար խռկել են իւրեանց ուղեղի մէջ քանի մի

րին։ Առաջին անգամ պատշաճ համարեցանք փոքրիշատէ {հանդէս} հանել հայոց մանուկների առաջեւ Յունաստանի հին կրօն

անդէսը կամ ասպարէզը ո՞րն էր արդեօք իւր հին լեզուն {հանդէս} հանելու. ոտանաւո՞ր գրելն, եթէ քանի մի հատուկոտո

թիւնն է այս գործի մէջ այնպիսի փաստեր եւ օրինակներ {հանդէս} հանել, որ աւելի իրական աշխարհին պատկանելով, շօշ

, եւ այժմեան բաների կարգը չէր թոյլ տալու, որ այդ {հանդէսը} բացուէր եկեղեցու մէջ, բայց եկեղեցուց դուրս։ Ի՞ն

ր գրելով՝ չկամիմ պղծել իմ գրիչը եւ այդ անպարծանք {հանդէսը} թողում եմ սուտ ազգասէրների, Օբսկուրանտների, Եզո

չէ եղած, այսինքն՝ մարդկային ազատ գործականութեան {հանդէսը}: Երկար ու ձիգ քննութեան արժանի խնդիր է այս, բայ

բերանից։ Պօլիցմէյստերը պատուանից տեսանում է այս {հանդէսը}: Տղան գնում է գանգատ: Պօլիցմէյստերը կանչում է Բ

որում, ինչպէս քանի անգամ ասած ենք, նեղ է նոցայ {հանդէսը} այդ բանում, եւ այժմեան լուսաւորեալ ազգերից ո՛չ մ

ոցա կարդացողը եւ հասկացողը, եւ ո՞ւր է այդ գրքերի {հանդէսը} ։ Այո՛, եթէ ունեցել էինք պատշաճաւոր ուսումնարանն

անի յայտարարութիւնը Արեւմուտքի մասին Փարիզ անուն {հանդէսը}, Մուրադեանցի Օրագիրների ներկայ վիճակը, նոցա ին

ն տակ։ Այսպիսի դիպուածներում է ահա կրիտիկայի {հանդէսը}, այստեղ երեւում է նա իւր մեծ վայելչութեան մէջ։

արդապետարանը Կրօնի " եւ այժմեան Նոր Հայախօսութեան {հանդէսը} ։ Այո՛, ցանկանում ենք առաւել ժողովրդացած տեսանել

ոգաբարձութեան ազատ կամքից առաջացած չափով, այնտեղ {հանդէսը} պատկանում է ֆրիդրիկոսներին եւ մարդկային ընկերութի

ՍԱՏԱՆԱՅԻ ՊԱՇՏՕՆԱԿԱՆ ՄԵԾ {ՀԱՆԴԷՍԸ} Հողագնդի կենտրոնումը կայ մի մեծ բնակարան, որ

սատանան միեւնոյն կարգով կատարում է իւր պաշտօնական {հանդէսը}, ինչպէս կատարում են այդ աշխարհի երեսին: Մե

աքել էր այնքան արծաթ: Սատանան աւարտելով այս {հանդէսը}, ձեռք ձգեց չորս կողմը եւ ահա դժոխքի բոլոր փառքը

եց նա, - ես չկարծեմ, որ այսօր շուտ աւարտուի նորա {հանդէսը}, պատճառ, շատ պատրաստութիւնք տեսաւ ախոռը մտանելո

տալագէտք եւ այլն։ Իսկ առհասարակ այլ գիտութենների {հանդէսը} շատ սահմանափակ լինելով այդ դպրոցում՝ ոչինչ ուշադ

Մխիթարեան քաջագօտի աբեղաների խնամատարութեանը այդ {հանդէսը}, ուրեմն եւ պարծանքի պսակը, որ միշտ ծաղկելու է,

) Այս առարկայի առաւել մանրամասն քննութիւնների {հանդէսը} է աստուածաբանական գիտութենների մէջ. իսկ մեք առ այ

որ լինելով։ Բայց երբ բերեցին նորան ժողովքի մէջ, {հանդէսը}, այսինքն՝ ժողոված վարդապետները, ձեռքերում գաւա

րութիւնը, մի խօսքով՝ նորա բոլոր արժանաւորութեան {հանդէսը} կարելի էր քննել նորա կրօնից. պատճառ, որ որքան լ

ւ հաստատել սիրտը։ Բաց 'ի սորանից, հայոց մանուկի {հանդէսը} կամ ասպարէզը ո՞րն էր արդեօք իւր հին լեզուն հանդէս

մի հատուկոտոր տղայական ճառեր, եւ որո՞նք էին այդ {հանդէսը} բոլորողը։ Նա, որ հանդիսում երեւում էր իւր հին լ

ք մեր ազգը գերապատիւ Նազարեանցի նոր հայախօսութեան {հանդէսի} հետ, որի առաջին հատորը, ինչպէս վերեւումը ասացին

ուայի համալսարանում 1852, յունուար 12, տարեգլխի {հանդէսի} պատճառով. Гран[овский], I, եր. 27): " Օ

եց սատանայից մի արձակ կամ ոտանաւոր ճառ կարդալ այն {հանդէսի} մէջ, ուր պիտոյ է երեւէր առաջին անգամ ծայրագոյն Բ

ր երկու հարիւր մարդ՝ այր եւ կին, ներկայ էին այդ {հանդէսին}, որոնցից ոմանք եկած էին մեքենաբար, լոկ հետաքրքր

անի գիտելիքը, որ պատկանում էին արդէն ուսումնական {հանդէսին}, այսինքն՝ աշխարհի կազմածի, երկրի բերքերի, շնչ

մի անկիւնում կատարում էր իւր երգեցողութեան վերջին {հանդէսներից} մինը. պատճառ, ձմեռը շուտով փակելու էր ահա նորա

ընդարձակ գործերի մէջ: Որովհետեւ այնպիսի փառաւոր {հանդէսներում}, ողջախոհութիւն, չափաւորութիւն եւ մեծահոգութիւն

Այս գահի վերայ նստում է սատանան, երբ պաշտօնական {հանդէսով} կամենում է տեսնել իւր ստորադրեալքը, կամ լսել իւր

ժոխքի այս նոր եկաւոր հիւրը, որին այսպիսի փառաւոր {հանդէսով} սպասում էին: - Վէզի՛ր, - բացագանչեց սատանան

ց, եւ պատարագից յետոյ բոլոր ընկերքը երդում կերան {հանդէսով}, որ հրաժարուին աշխարհի ամենայն բարութեններից, ե

ովողների ուխտը կատարւում էր հրապարակով, բայց ո՛չ {հանդէսով} ։ Նոցա խոստմունքը այս էին՝ ողջախոհութիւն, աղքատ

կոյս աղջիկը ստանում էր իւր կատարեալ հասակը, մեծ {հանդէսով} երաժշտական նուագներով, ման էին ածում նորա տան չո

որանից։ Հենրիկոս IVի թաղումը կատարուեցաւ մեծ {հանդէսով} ։ Բոլոր թագաւորական աստիճանաւորքը՝ հոգեւորականք

մի սուրբ նշխար պահում էին իւրեանց մօտ։ Նորան մեծ {հանդէսով} թաղեցին հասարակաց ծախսով։ Ժողովուրդը ամենայն օր

տեւ մինչեւ այժմ հանդէս չէին բերած, այժմ պիտոյ էր {հանդէսով} ցոյց տալ, որ հաստատուէին իւրեանց կարծիքի մէջ, թ

ու վերայ են օրագիրք, լրագիրք կամ այլ բանասիրական {հանդէսք}: Թիւրքիայի Հայ օրագիրքը եւ լրագիրքը համարեա թէ ա

ատուցի հոգեւոր կառավարութեան Նախիջեւանայ, յաղագս {հանդիման} կացուցանելոյ զայն ուր հարկն է վասն պատկանաւորն հա

թե Ֆրանսիան պակաս մածուցիկ թաթեր ունի: Անգլիային {հանդիմանելով} հնամոլության համար, Ֆոշեն այդ դեպքում, նրան չպե

ոլության համար, Ֆոշեն այդ դեպքում, նրան չպետք է {հանդիմաներ} նվաճման համար. բայց ինչպես կարդարացնի Ֆոշեն " քա

կցությունը ես դասում եմ ամեն սխալից բարձր եւ ամեն {հանդիմանությունից} դուրս: Քաղաքացիական լեզուն մենք առաջինը ընդհանու

գերադասում եմ ճշմարտությունը։ Ֆոշեն, խախուտ այլ {հանդիմանությունների} թվում, խոսելով Անգլիայի նվաճումների մասին, նրան

մութեան մէջ ժամանակ, որ ճշմարտութեան պաշտօնեայքը {հանդիպած} չլինէին բազմադիմի տհաճութենների եւ անախորժութեննե

գալով, Վասպուրականի տեղ դժոխք ուղարկեց՝ նոյն իսկ {հանդիպած} տեղում նորա պատանը ձեւելով։ Ցաւելի է, որ մի քա

ում ենք մի երկու խօսք ասել: Մեզ մինչեւ այժմ {հանդիպած} չէ խօսք կամ զրոյց մեր կլասիկական դպրութեան մէջ.

լուկ գրողներ, առանց սկզբունքի, առանց ուղղութեան {հանդիպածը} գրում են, էլ աջ ու ձախ նայել չկայ։ Լեզուի մասին

ար տալ ինձ: Մի պարկեշտ ժպիտ խաղաց իմ անծանօթ {հանդիպակացի} շրթունքի վերայ: - Ես մի խեղճ մարդ եմ, - ասա

աձայն երգեցողութիւն. " Յո՛ր քահանայն եւ Ղեւտացին {հանդիպեալ} զանց արարին, աւա՜ղ ո՛հ... "։ Այդ տիրացու

ելութիւն եւ առ Հայս, եղեալս ի բաժնի Յունաց. այլ {հանդիպեալ} ատելութեան եւ ո՛չ ընդունելութեան ի վերակացուաց աշ

ա չի գնացածին համար, զերե տիժար պան է հեմ կսկիծի {հանդիպել}, հեմ ճամբա քալել, եւ մանավանդ կլսիմ որ Խառքովա

- Մեծ մայր, զարհուրելի չէ՞ր Քեզ, ամուսնուդ {հանդիպել}: - " Նորա խելքը թռել էր Սիրով վառուած իմ վերայ

: Աշխարհի երեսին ճշմարտութեան պաշտօնեայն միշտ {հանդիպել} է եւ հանդիպում է զանազան անախորժ եւ վշտացուցիչ բա

պի յառաջ: Յառա՜ջ... Այնտեղ միայն կարող ենք {հանդիպել} մեր ազգի կենսանորոգ եւ որոտընդոստ յարութեան...

ճառականութիւն չէ՞, մի՛թէ այդտեղ չէ՞ կարելի վնասի {հանդիպել}, եւ այլ հարիւրաւոր հարցական միթէներ լսւում են այ

ւարճացաւ քո հոգին. Էգուց կարող է նոյն շողը {հանդիպել} քո դիակին, Երբ պատանած սուրբ կտաւօք քեզ թաղ

Մեծ մայր, զարհուրելի չէ՞ր Քեզ, ամուսնուդ {հանդիպել}: - " Նորա խելքը թռել էր Սի

ծ ենք եւ այսուհետեւ հայի պարտականութիւնն է անխնայ {հանդիպել} հոգեւորներին, որովհետեւ յետախաղացութեան եւ ռէակց

հիւանդի ցաւերի պատճառը. թէ ի՞նչ կերպով կամ ու՞ր {հանդիպել} է հիւանդը այդ ցաւին: Աւարտելով այս զննողութիւնը

եսեալ մեր զհամառօտութեամբ՝ ակնկալաք մխիթարութեան {հանդիպել} հոգւոյ. եւ յիրաւի՝ ո՛չ իսկ վրիպէաք ի յուսոյ, ե

հասկանալի ամենայն ումեք, մի երբէք յուսասցին հայք {հանդիպել} փրկարար լուսաւորութեան, չեւ զսեպհական ամբարձեալ

ռ հասարակ քաղաքական մի ծէս էր, Որ այր մարդը {հանդիպելիս} ՝ կնոջ ձեռը կը պաչէր. Չկար թէեւ խենէշութեան

րբոնյան, որ դղյակից թատրոն էր եկել եւ ղահվետնում {հանդիպելով} անպատվության՝ կամեցել էր արյունով լվանալ յուր ան

չեւ այժմ գրածների վերայ, ինչպէս դու ասում ես, " {հանդիպելով} մի այդպիսի հզօր եւ գիտնական հակառակորդի"։ Ձեր ա

ան մէջ։ Մի քանի տարի վերայովը անցանելուց յետոյ, {հանդիպելով} նորան, արդեօք տեսանելու չէի՞նք, որ նա եւս դարձե

տական ձգտողութիւնքը (յայտնի է թէ միջին թիւը), - {հանդիպելով} կէս մի կորցնում է իր նախաշաւիղը, կէս մի այլ ընթա

մարդիկը ինչի՞, այսպիսի եւ սորանից է՛լ աւելիներին {հանդիպելով} այս աշխարհում, շատ խիստ վշտերով վախճանեցան։

ւնճի-օղլուցը, աչքը մին ձգեց Մանուշակի վերայ, որ {հանդիպելով} նորա հայեացքին իմաց տայ, թէ ամբողջ ստացած էր նոր

ախեցաւ։ Սորա հակառակ, նա այն մարդերից էր, որ, {հանդիպելով} մի ընդդիմութեան, սովոր են միան լարել իւրեանց հոգ

ան մէջ հարիւրին իննսուն հաւանականութիւն կայ վնասի {հանդիպելու}, իսկ բնականի մէջ՝ նոյնքան հաւանականութիւն նորան

ութիւնը սահմանելու համար։ Հետեւեալ գլուխների մէջ {հանդիպելու} ենք նոցա բարոյականութեան մասնաւոր նկարագրութեանը

է. եթէ այդ օրէնքը մեզ յայտնի է, մեզ անծանօթ բառ {հանդիպելու} էլ լինի, շատ անգամ առանց բառարանի օգնութեան հասկ

, հանդերձ պաշտմամբ քահանայից, յոր տեղ որ մահն իմ {հանդիպեսցէ}, հինգ հարիւր ռուպլին բաժին հոգոյս մնալով Մադրասա

ցուրտին այդ կսկիծով պիտի երթար ու զարարի ալ պիտի {հանդիպեր}, զերե 1 ամիսեն շուտ աժըննալու է խայրախը եւ հոռչի

եւ դատավարությունից: Այդ խաբեբաներից մեկն ինձ {հանդիպեց} շոգենավի վրա՝ Զմյուռնիայի եւ Կոստանդնուպոլսի միջ

րին։ Բաղդը յաջողեց եւ Մաւրը ոչինչ տեղում նորան չ' {հանդիպեց} ։ Իգնատիոսը հասաւ շուտով Մանրէզ քաղաքը, որ հռչակ

եւ ուսումնական մարդիկ։ Բաղդը յաջողեց նորան. նա {հանդիպեց} Պետրոս Ֆաբերին (Le feve), որ շատ աշխատաւոր եւ

մակներս։ Բացի սորանից, պիտի ասել, որ նորերումս {հանդիպեցայ} Պ. Բէգզադէին, որ նոր էր եկել մի այլ քաղաքից, բ

եռնհաս չեղայ յառաջ վարել Յիշատակարանս, մինչեւ որ {հանդիպեցայ} նորա մեղադրութեանը: Զարմանալին այս է, որ Բէ

րբառ, գոռացել էին բիւրաւոր կեցցէներ, երկու մարդ {հանդիպեցան} միմեանց մի անկիւնում: - Ողջոյն: - Ողջ

այդ ճանապարհը, բայց ի վերջոյ, երբ երես առ երես {հանդիպեցան} եւ զարկուեցան անանցանելի պատին, որ խաչաձեւ կտրու

կառը խառնել, լաւ պաքսիմատ որոնելով. նորա բաղդից {հանդիպեցան} նորա ձեռքին Իգնատիոս Փափազեանի Եկեղեցական պատմութ

իւնը՝ քննելով յառաջուց նորա շարժառիթքը։ Մեք {հանդիպեցանք} Մխիթարին Հայաստանումը, մինչ շուարուած գնում էր ն

յնպէս փակուեցան մի քանի գործարանք, գործաւորներին {հանդիպեցաւ} գրեթէ նոյն ճակատագիրը, ինչ որ Լոնդոնում. ամենայ

տմարդի պարոնի մօտ: Թերեւս, եթէ վաճառականին {հանդիպեցաւ} այս կատաստրօֆը երիտասարդութեան ժամանակ, դնենք,

իստ ` բաղդը իւր մօտ հիւր ունի, Վա՜յ եթէ մին {հանդիպեցաւ} նա կատաղի մրրկի, Գնաց շիջաւ այնուհետեւ ` ն

պրութեան ասպարէզը իջանելուց յետոյ, քանի մի անգամ {հանդիպեցաւ} մեզ, երես առ երես պատահել անամօթ վատութեան: Եւ

պաշտօնաւոր երիտասարդներից մինը, օրինաւոր կերպով {հանդիպեցաւ} սորան: Այնուհետեւ նա գործարանի սեամի վերայ ոտք չ

րեւանից մի իջեւան տեղ յառաջ գնաց կաթողիկոսին։ Սա {հանդիպեցաւ} Աբովեանին եւ խօսելով նորա ուսումնական գործունէութ

նստաւ նորա դրօշակի ծայրումը եւ այնպէս յաջող, որ {հանդիպեցաւ} ամենեւին առանցքի կենդրոնին, ուստի եւ ամրացաւ, հ

այս բանի համար հարկաւոր է երկար միջոց. տիրացուն {հանդիպեցաւ} կոմսին, երբ նորա միտքը հասել էր խռովութեան մինչե

, աւա՜ղ, դոքա բոլորը նման են այն թզենուն, որին {հանդիպեցաւ} միանգամ Քրիստոսը Երիքովից Երուսաղէմ գնալու ժամանա

դերլանդիայի մէջ։ Միմիայն Ֆրանսիայի մէջ Կարգը {հանդիպեցաւ} սաստիկ արգելառիթների եւ շատ խելացի հակառակորդների

նը ձեղնահարկում (աստված վկա՝ չգիտեմ ում), ուր {հանդիպեցինք} մեզ բոլորովին անծանոթ մի մարդու, որը հենց մի գլո

լինէր սրտիս կսկիծը եւ խաղաղ հոգով, ուրախադէմ կը {հանդիպէի} հրեշտակին, որ գալու էր ինձ՝ իմ Արարչի ատեանը տա

մար պատրաստ էր հալածանքը, նոքա եւ այնտեղ պիտոյ է {հանդիպէին} նեղութենների եւ սարսափելի չարչարանքների։ Կլեմենտ

, ձին կ'երթայ այնպիսի ճանապարհով, որ անպատճառ կը {հանդիպէր} Մաւրին։ Բաղդը յաջողեց եւ Մաւրը ոչինչ տեղում նորա

Փարիզ, ուր պիտոյ է ընկնէր նոր փորձանքների մէջ եւ {հանդիպէր} զանազան արգելառիթների։ Փարիզ հասանելու ժաման

ծիծաղելի բան էր, որ եթէ մի եւրոպացի բանագէտ մարդ {հանդիպէր} այն գրուածին, որ այս մոլորական կարծիքն հերքում է

փոքր երկար պահեմ Եումը մեր մօտ, այնպէս որ դո՛ւք {հանդիպէք} նորան այստեղ: - Լսելու համար այդ երգը, ինչ

ուք ունկն մատուցանել այնմ, քանզի ոչ բազում անգամ {հանդիպի} վեհագոյն կացուցելոյն ճշմարտութիւն անվերարկու:

մքի վերայ, եւ անհնա՛ր է, որ նա կա՛մ աղքատութեան {հանդիպի}, կա՛մ իսպառ կարօտ մնայ"։ Մեք վկայում ենք

անտարակոյս, եթէ ոչ այսօր, վաղը կամ միւս օր պիտի {հանդիպի} երես առ երես: Ի՛նչ հնար կարող է գործ դնել հ

ւ անբնական Փիլիսոփայութիւն չէ, որ ազգը նեղութեան {հանդիպի} հասկնալու համար: Աշխարհիս երեսին մարդ չկայ, որ

յնտեղ ոտք կոխողը գրեթէ հասարակաց անարգութեան պիտի {հանդիպի}: Եւ միթէ պակա՞ս քաջութիւն հարկաւոր է, հասարակաց

Մահուն չեն լինիլ արգել։ Նա ամենուն կը {հանդիպի} Մի օրինակ, անխըտիր Ե՛ւ հանգչողին պալատ

մեր շրջաբերականը, եթէ զանցառութեան դժբախտութեան {հանդիպի}, մեք, իւր ժամանակին, աոանձին ծրարի մէջ կ՚ուղար

բարեկամներից լինի. եւ եթէ մի մարդ առաջին անգամը {հանդիպի}, երկրորդումը անկարելի էր նորա հիւրանոցի շեմքի վե

պի արեւմուտք, այն ժամանակ հին պարսպի մնացորդը կը {հանդիպի} քեզ դէ՛մ յանդիման՝ Քասաղի առուի վրայ։ Թէ ո՞րքան

առանց ամենայն տարակուսութեան: Թեթեւ թափողը, եթէ {հանդիպի} մի այնպիսի մարդու, որ փոքր ի շատէ բան հասկանալով

նելու չէ իւր տունը, իւր ծնողքը, նորա աչքին պիտի {հանդիպին} երկու գերեզման եւ մի ամայի բնակարան, եթէ եւ այն

ժողովրդի բնակակից, գուցէ մի փոքր ներողութեան եւս {հանդիպինք}, յայտնի բան է, շատ չնչին ներողութեան, եթէ աչքի

են այդ րոպէների բնաւորութեան մի բոլորովին հակառակ {հանդիպմամբ}: Սա մի անախորժ զգացողութիւն է, որ մարդը ձգում է

դիպումն այդ բառերի հետ նույնպես նման լինի Սանչոյի {հանդիպմանը} Դուլսինեայի հետ Տոբոզոյում, ապա վաղօրոք կարելի է

իկ էր՝ մասնակից լինելով ազատական կրօնին։ Արդեօք {հանդիպո՞ւմ} է նոցա մէջ այն բարոյական մեծութիւնք, որին կարող

լն փիլիսոփայութիւնքն եմ սորվել, եւ պահանջել, որ {հանդիպողը} ծունր դնէ իր առջեւ, պարզ ցոյց է տալիս, որ այդ փ

յ, եւ նոցա հայեացքի մէջ կար մի թունաւոր բան, որ {հանդիպողի} երեսին էր զարկում սորա չքաւորութիւնը, իսկ իւրեան

ւս պատրաստել էր մի այդպիսի ծակ մարգարէութիւն։ Սա {հանդիպողին} ցոյց էր տալիս այդ անհամ, տգէտ, անհեթեթ, թոյլ ե

աւորութեանը, որովհետեւ առանց այսպիսի խտրութեան, {հանդիպողին} հրաւիրել, իմ կարծիքով, յիմարութիւն է: Նախ, այ

ապարհորդությունը Սանչոյի հետ միասին) ում էլ, որ {հանդիպում} էր, ուղարկում էր Տոբոզո, իր Դուլսինեայի մոտ, ի

կէս վերստ հեռաւորութեամբ, կամ աւելի եւս պակաս, {հանդիպում} ես մի փոքրիկ աղբիւրի, որ ժողովրդից անուանւում է

երեսին ճշմարտութեան պաշտօնեայն միշտ հանդիպել է եւ {հանդիպում} է զանազան անախորժ եւ վշտացուցիչ բաների, բայց ման

եւ կոմսի միւս որդին: Երկու հակառակորդքը մի անգամ {հանդիպում} են միմեանց Լէոնորայի ներկայութեամբ։ Կոմսի որդին

ՐՍ ՉԵ՜Մ ՀԱՆԻ... Իմ պարտէզի ծաղկանոցը իջնելով ` {Հանդիպում} է ինձ զուարթերես մի տիկին. Տեսքով սակայն տխուր

ւմ, Մինչեւ ի մահ եւ մահից յետ պայծառ դիմօք {հանդիպում}. Ա՜խ, փարելի դու իմ ընկեր, իմ սիրական ան

Աղերսելով գթութիւն։ Այսպէս մահը {հանդիպում} է Աղքատ, պանդուխտ, խեղճ մարդիկ, Ինչպ

րովին եւ սոքա այնպիսի ճանապարհներ են, որ ոչ բնաւ {հանդիպում} են միմեանց: Մեր նուիրական պարտականութիւնն է,

թէ ի՞նչի համար Դուքս Վելլինգտօնի յայտարարութիւնքը {հանդիպում} են Հեգելի յարգութեան: Վելլինգտօնը իբրեւ զօրապետ

կեանքի մէջ: Քաջ իմացիր, որ տարաբախտ մարդը, երբ {հանդիպում} է իւր նման տարաբախտի եւ լսում է նորա բերանից մի ք

Ս. Գրքում, նոյնպէս եւ նախնեաց աշխատութեանց մէջ {հանդիպում} է երբեմն այս ձեւը, բայց զգուշալի է եւ ո՛չ բնաւ հ

իշտ, ուր մի հիւրընկալ ծերունի տանուտէր գիրկը բաց {հանդիպում} էր իւր նոր գնացող զաւակներին, նորանց հանգստացնել

այլեւ յաղթելու այն բոլոր դժուարութեններին, որոնց {հանդիպում} էր նա: Ալբերտոսը մի անգամ ճաշի խնդրեց իւր մօտ մի

եւ ֆանատիկոս պապականութիւնը։ Այդ գործերի մէջ մեք {հանդիպում} ենք նոցա որպէս իտալական ճիզուիթների, բայց ոչ աւե

la պարի անուն է): Ծոյլը զբօսնում էր, սիրահարքը {հանդիպում} էին միմեանց, պար գալիս իրար հետ, տեսութիւն էին

ը այգուց առած գնում է տուն (եր. 71-72). հայրը {հանդիպում} է նորան ճանապարհի վրայ եւ այսպէս է խօսում, " Էդ

մանալի գրքի գրողները կամ էլ գրաշարները. բայց եթե {հանդիպումն} այդ բառերի հետ նույնպես նման լինի Սանչոյի հանդիպմ

: Այս բոլոր առանձնաշնորհութիւնքը տալով՝ ՄԵՔ {հանդիսաբար} եւ ժառանգաբար բոլոր հասարակութեանը մշտնջենաւոր ժա

1862, հրատ. Մխիթարեանց։ Մեզ մնում է այստեղ {հանդիսաբար} յայտնել մեր անկեղծ շնորհակալութիւնը այն պարոնների

, որպէս եւ շատ էջեր լցնելու. մենք, հրապարակով, {հանդիսաբար} եւ կացրդաբար յայտնում ենք արգոյ հեղինակին մեր սրտ

ւթիւնը մի ժամանակաւոր բան չէ, այսօր մեք ենք դորա {հանդիսադիրքը}, էգուց մեր աշակերտքը, ճշմարտութեան դրօշակի տակ

ծ զօրութիւնը, որ մի ակնթարթում ցոլացնում է բոլոր {հանդիսականների} սրտի մէջ, ուրախութիւն, տրտմութիւն, զարմանք, զ

մի ուրախացուցիչ էլեկտրականութիւն անցանում է բոլոր {հանդիսականների} մէջ, եւ սկսում են նոքա մինը միւսի ականջին շշնջել

նել որեւէ անկարգութեան, կամ վայրապար վաստակեցնել {հանդիսականքը}, ինչպէս պատահեցաւ " Երկու մոռացկոտների " ժամանակ

շիկների խրացը արժանի չէր լուծանել, հայհոյել նաեւ {հանդիսականքը} եւ անդուռն բերանով եւ վասակեան ճամարտակութեամբ զր

տեց վէզիրը իւր յայտարարութիւնը, սատանան եւ բոլոր {հանդիսականքը} ծափ զարկեցին, զմայլելով այսպիսի դէպի դժոխքը ջերմ

նդունի նոյնպէս զմեդալիոն շքոյ ի նոյն տէրութենէ եւ {հանդիսակից} լինի տօնին յեկեղեցւոջ մերում, ուր խնկօք եւ մոմեղ

պարզել մի ուրիշին, մինչեւ զոհ համարել խօսակից եւ {հանդիսակից} լինել մի ուրիշին...: Այո՛, մի կողմից տ

ելով. " սիրական եղբարք, դուք, եթէ անձամբ անձին {հանդիսակից} էք գտանուել այդ թշուառութեններին, եթէ նեղութեան

ան կորստեան, եւ զկնի այսր ամենայնի սառն ականատես {հանդիսանալ} աղէտիցս յորս սակաւիկ մի եւ հեղձնումք իսպառ:

ա վրա, քանի որ այն ոչ մի դեպքում արգելք չի կարող {հանդիսանալ} հասարակության իրավացի գործին: Ես հաստատ համոզ

վիրավորանքներից... Քեզ համար առիթ չի կարող {հանդիսանալ} մեր հորը խնամելդ: Նրան քեզանից պակաս չեն խնամում

յս հասարակութեանը, եւ հարկադրեցին նորան նշանաւոր {հանդիսանալ} ընդհանուր պատմութեան մէջ։ Քանի մի խօսք ասենք

ն իւրեանց կոչումը եւ այնպէս մի կողմից բարի օրինակ {հանդիսանալով} իւրեանց յաջորդներին, միւս կողմից իւրեանց անձը իբ

թէ ի [նկարագրի մերումս լուսաւորութեանս] նշանաւոր {հանդիսանայ} դարն իննուտասներորդ, բերելով յինքեան զնմանութիւն

, որպէսզի ազգութիւնը, աւելի մաքուր շրջանակի մէջ {հանդիսանայ} ընդհանուր մարդկութեան առաջեւ: Եթէ մի մարդ վախենո

արի զանձինս ունին առ անձնապահութեան եւ եթ ախոյեան {հանդիսանան} երկնային ճշմարտութեանս, թէեւ չէր արժան ցաւել վշ

ակը տանող ամենակարճ ուղիղ ճանապարհից շեղվում են, {հանդիսանում} են հե՛նց այն խութերը, որոնցից խուսափում է ժողովո

նակների եւ ժամանակների բառացի թարգմանությունն էին {հանդիսանում}, կարծես 19-րդ դարի հայը ստորագրությամբ պարտավորվ

ց մասին հետ: Ռուսական ազգը, որի աչքի առջեւ {հանդիսանում} է այս դրամատիկական թատրերգը, կուսակից է ստրուկնե

լքով խաբում էին կառավարութիւնը եւ ժողովրդի առաջեւ {հանդիսանում} էին մի երեւելի գործակատար մատենագրութեան մէջ:

րին գիտութեան եւ լուսաւորութեան մայր եւ դայակ էիր {հանդիսանում}. ո՞հ, այժմ աշակերտ եւս չես կոչւում: Ուրեմն ` ա

սակի կարճութեամբ չէր երեւում նոցա մէջ, որովհետեւ {հանդիսապետը} հրամայել էր նորան ծունկ չոքել տէր սատանայի գահի

սին ախտացեալ զախտ, զի մի առաջի որոց գալոցն էին՝ {հանդիսասցին} գործք առաքինեաց եւ զի մի երեւեսցին ընտրեալքն: Սո

րթեւները՝ բուն Լուսաւորչի ցեղից, որոնց յիշատակը {հանդիսավեհութեամբ} տօնում է մեր եկեղեցին, որոնցից սուրբ Սահակին ճան

կան երդումը չէր լինում հրապարակով, թէ եւ մի կերպ {հանդիսավեհութեամբ} ։ Հիմնուելով այս բանի վերայ՝ Ֆրանսիացի Գեներալ Պ

նական խաղարկութիւնները, որ կատարւում էին այնպիսի {հանդիսավեհութեամբ}, ինչպէս Աստուածային պաշտօնը։ Առ հասարակ ներկայա

: Ինչո՞ւ համար ազգը, լուռ ու մունջ նստած, սառն {հանդիսատես} է այդ անիրաւութեանը եւ այն ծայրացեալ անիրաւութեան

ւցանում էր աշխարհին, թէ ինքը չէ կարող սառն աչքով {հանդիսատես} լինել այդպիսի ոճիրների. ոչ երբեք մի ամբողջ ազգ,

յերկոսին դիպուածսն եւս ծիծաղելի եւ խայտառակութեան {հանդիսարան}: 14) Երես 92. Հարց. - " Դրոշմը ի՞նչ է "

թուղիկէ եկեղեցին, որպէս նախամեծար Մայր եկեղեցի, {հանդիսարան} է լինում երեւելի դէպքերի։ Հայոց կաթողիկոսքը, մա

Ի՜նչ ուրիշ եկեղեցի առաւել յարմարութեամբ կարո՛ղ էր {հանդիսարան} լինել այն փառաւորութեանց, որով փառաւորուած քաջար

տերազմների, յարձակողութեանց կամ պաշտպանողութեանց {հանդիսարան} եղած լինելով, չէ կարելի ենթադրել, մանաւանդ հին

անական հռչակաւոր մուզէոնը, Լոնդոնի համաշխարհական {հանդիսարանը}, բայց այդ դիպուածներում գնալու խորհուրդս եղած է

քից։ Դիւբուա ստացաւ Կարդինալութիւնը։ Յիսուսեանք {հանդիսացան} յաղթական։ Շուտով սորանից յետոյ Լուդովիկոս XV

: Յիրաւի, սա իւր քաջագործութեամբ մի նոր Աքիլլես {հանդիսացաւ} այս տրոյիացիների ընդդէմ: Եթէ դու տեսանէիր, թէ ի

ողջակէզ դժոխոց, Այլ եւ բազմաց առաջնորդ {Հանդիսացաւ} յայս հուր, բոց: Ցնծա՛, դժոխք, յաւիտեան,

ը: Պ. Շաքարեանցը, որպէս տանուտէր, նախագահ {հանդիսացաւ} խորհրդածու ընկերութեան եւ բոլորովին բացասաբար վճռ

սուն ամօք յառաջ 'ի լոյս ընծայեցաւ եւ 'ի Հռովմ եւս {հանդիսացաւ}, եւ զի պատահեաց նմա զի այժմ ընթերցմամբ տգիտաց մո

Այսպէս դատափետեալն ի յանցանս կործանութեան լեզուի {հանդիսացաւ} գլուխ անկեան հոյակապ իտալախօսութեան: Եթէ հնասէրք

նէին զսուրբն Մեսրոպ Մխիթարայ Սեբաստացւոյ, որ քար {հանդիսացաւ} գայթակղութեան, ձգեալ զկնի զբազմութիւն դիւրագայթ

էպի մեր թշնամին - Քրիստոսը. բայց Դուք առաւել քաջ {հանդիսացաք} այս վսեմակա՜ն ասպարիզի մէջ, վկայ բռնելով Ձեզ նոյ

եւ զվաստակ Մխիթարեանց, որք վարձինք գտանեն զարդիս {հանդիսացեալ} ազգի մերում, որոց չէ փոյթ գալուստ գայլոյն, նա զ

կեղեցի, ոչ տարակուսեցաւ դիմել առ իւրն եւ ախոյեան {հանդիսացեալ} ընդդէմ լատինահայոց՝ այսմ անկաշառ վկայք են գրուած

նդուլ կրօնամոլութեամբ, եւ ջատագով գիտակցութեանցդ {հանդիսացեալ} արհամարհէ զայլ ամենայն ուսումնականութիւն, արտաքի

րորդ. իւր չափազանց կեղծաւորութեամբ նա պաշտպան էր {հանդիսացել} այն գործավարին, որի մասին վերեւում ասացի, թէ ի

նում են այնուհետեւ յոյս եւ հաւատը իւրեանց վերայ, {հանդիսացնում} են մի ողորմելի պատկեր մտաւորական մեռելութեան, մի

նեայ։ Յիսուսեանք, որ կամենում էին իւրեանց Կարգը {հանդիսացուցանել} Եւրոպայի առաջեւը, դեսպանութիւն ուղարկեցին Հռովմ

րհրդաբար, եւ ո՛չ հասկանալի ամենայն ում եք, որով {հանդիսացուցանէին} զնուիրական պաշտամունս իբրու աստուածային բարբառով

եթէ այսմ չիցէր, սապէս զպատմութիւն մարդկութեան ոչ {հանդիսացուցանէր} զխայտաճամուկ ծիր ի սկզբանէ անտի իւրոյ գոյութեան կ

բարձրապատուութենէ ձերմէ զայն, առ որ մշտապատրաստ {հանդիսացուցեալ} էք զձեզ (այս է ի ձեռնտուութիւն ազգայնոց), չուն

րօրինակ ծեքաբանութեամբք դատապարտ ըստ ամենայնի զիս {հանդիսացուցեալ} յանդիման նորին վեհափառութեան, յետ որոց յատենի հո

բաժակը եւ այս պատճառով եւս յաղթեցին, եւ յաղթական {հանդիսացուցին} հեթանոսների մէջ Քրիստոնէական հաւատը։ Ի՞նչ կարօտո

եւում է ահա, որ Նոր տարում եւս, ինչպէս միւս այլ {հանդիսաւոր} օրերում, իրաւունք ունի ուրախանալու այն մարդը, ո

է սորա հակառակ, մեր սրտի եւ հոգու դատաւորը, այս {հանդիսաւոր} րոպէումս, մի քանի դատապարտող խօսքեր ունէր մեզ աս

անց մանկանց ծախել եւ յայնցանէ մասն ինչ անել ծախոյ {հանդիսաւոր} պաշտօնի՝ օր մի ի միոյն տարոջ տէր ողորմեա հայցելո

ր ճարել, իւր սեպհական արծաթովը հոգաց ոչ թէ միայն {հանդիսաւոր} թաղման հարկաւոր պիտոյքը, այլեւ փառաւոր ճաշ պատրա

մտանէր ծայրագոյն Բրամինը: Բուն տէր սատանայի {հանդիսաւոր} յառաջ գնալը կատարուեցաւ հետեւեալ կարգով: Ող

ի։ Այս Քրիստոնեայքը խաչ չէին ընդունում) եւ եթէ {հանդիսաւոր} օրերում հարկաւորում էր անպատճառ խաչի գործածութիւն

, ե՛ւ Յիսուսեանների վերայ, ե՛ւ Պապի վերայ։ Երբ {հանդիսաւոր} օրերում նա իւր մերձաւոր մարդերով, որ բաժանորդ էի

աւ. այսպիսի յիմարաբանութիւնները տեսնելով բանիմաց {հանդիսաւորները} ծաղրածու ժպիտով հեռացան այդ յիմարանոցից: Մ

ոն Մատատինիոն անունով, մօրուքը շփացնելով կանգնեց {հանդիսաւորների} առաջը. ապա կանչեց բիրտ ձայնով. " Որսկան, դուրս

ձայնով. " Որսկան, դուրս արի՛ շուտ եւ պատմիր այս {հանդիսաւորներին} քո որսածները ". իսկոյն դուրս եկաւ մի հաստափոր ար

ւ կարմիր վզանոց էր ստացել իւրեան տիրոջից. այդտեղ {հանդիսաւորներից}, ոմանք Արարատեան աւերակների բորենի ասացին եւ ոմա

ցաւ դէպի մեր եկեղեցին. որի քամակից լուռ եւ տխուր {հանդիսաւորութեամբ} հետեւում էր սգազգեաց խումբը։ Հանգուցելու մերձաւո

ւ ամենեւին առանցքի կենդրոնին, ուստի եւ ամրացաւ, {հանդիսաւորութեամբ} հանեց թղթակրից իւր գրածը, բռնեց թուղթը գլխիվայր

ւր այդօրինակ դատակնիքը, թէեւ՝ առանց այն զզուելի {հանդիսաւորութեան} ։ Յետոյ պապերից մինը վարձու է առնում իւր անմեղանչ

ուսանողքը աւելի կրթեն եւ վարժեն իւրեանց անձը այդ {հանդիսի} մէջ: Եւ այսպէս, սիրելի՛ Հայք, յառա՛ջ, դէպ

տութեան ապացոյցքը գրաւորական կերպով բերած դրած չէ {հանդիսի} մէջ, որ հասարակութիւնը կարող լինէր բան հասկանալ

կան շարժողութիւն եւ դէպի լոյսը ձգտողութիւն, մինչ {հանդիսի} մէջ երեւում են մարդիկ, որ պարզ աչքով տեսանելով ե

մաբան եւ աստուածաբան, տնօրինող եւ յօրինող Երեւակ {հանդիսի}, պ. Յովհաննէս Տէր Կարապետեան Տէրոյենց Չամուռճեա

Ամենահպատակ Տէր Ձեր, անզուգական Երեւակ {հանդիսի} 85 Համարի ` երես 7, ծանօթութեան մէջ, ցոյց տուած

ոց: Յովհան Երզնկացի Պլուզ, որ մանաւանդ յայտնի է {հանդիսի} հայկական դպրութեան մեկնութեամբ քերականութեան, եւ

ար, որ այդ պարոնը կամեցել էր ներկայ գտանուիլ այդ {հանդիսին}... Այնտեղ էր եւ ձեր բարեկամ Պ. Բէգզադէն, որ քի

ուցելուն, որ եկած էին մասնակից լինելու այս տխուր {հանդիսին} ։ Սգասիրտ խումբը յառաջ շարժուեցաւ դէպի Վագայնկ

ատանան նորա քամակից: Միւս դեւերը, որ ներկայ էին {հանդիսին}, երկիւղից սկսեցին առաստաղին կպչոտել եւ ծակերը մտ

ւ արժանի անկապուտ փառաց, որ մի անգամ երեւեսցին ի {հանդիսիս} անձինք՝ թէ այժմ եւ թէ առ յապայն մատուցանել հեղին

... գնա՛: Վէզիրը գլուխ տուեց եւ դուրս գնաց {հանդիսից}, որ հրովարտակ պատրաստել տայ։ Սատանան դարձա

ից վերադառնալուն այնպէս ընդունեց, որպիսի փառաւոր {հանդիսով} չէր ընդունել Պոմպէոս մեծին, երբ նա վերադառնում է

ակ: - Ինչո՞ւ: - Այն պատճառով, որ մենք {հանդիսով} հակառակուեցանք Փարիզումը այդ խօսքին եւ դատապարտեց

կային, նոցա բոլորի ներկայութեամբը հրապարակով ու {հանդիսով} ուխտեց ճիշտ պահել աղքատութեան, ողջախոհութեան ուխ

կան կեանքը դաւաճանել։ Այս գիրը 1610 թուականին մեծ {հանդիսով} այրուեցաւ Փարիզի մէջ։ Այս Կօլլեգիումը Կ

րդարութեամբ եւ խղճմտանքով գործակատար լինել եւ այդ {հանդիսում}. ինչ որ Աստուած ստեղծել է, ամենայն ինչ բարի է,

անակ խոստովանելու իւր արտասուելի դրութիւնը ուսման {հանդիսում}, հրաշք էր գործել դարձեալ " Մեղուի " 37 համարում

": Մինչ թատրոնում յայտնւում էր, Մինչ խաղում էր {հանդիսում}, Դղրդում էր թէատրոնը, Նա դափնիք շատ էր հնձում.

գտանել սորա համար։ Աբովեանցը տեսանում էր ուսման {հանդիսում} մեծ յառաջադիմութիւն հանգուցելու մէջ. նորա ժրաջան

ամենեքեան ունինք։ Այսպիսի տխուր եւ խորհրդաւոր {հանդիսում}, եթէ աչքերս ձգենք միայն այն ժամանակամիջոցի վերայ

հետեւանք այդ ազգերի կերպարանագործութեան քաղաքական {հանդիսում}: Պատմութիւնը քննում է այդ անցքերի բնական եւ լոգի

լոկ մատենագրական գործունէութիւնը Հայկական լեզուի {հանդիսում}, առանց գնահատելու այս գործունէութեան արժանաւորու

ակութիւն չէ յառաջացել նոցանից որեւիցէ ուսումնական {հանդիսում} ։ Առհասարակ այն խնդիրը, որ պիտի լուծանէր Մխի

ւծանէր Մխիթարեանց միաբանութիւնը մեր հին դպրութեան {հանդիսում}, էր հին լեզուի լոկ պահպանութիւնը եւ մշակութիւնը

, եւ շատ բնական կերպով յառաջացան լեզուագիտութեան {հանդիսում} ։ Դոցա մէջ երեւեցան քաջ Յունագէտք, Անգլիագէտք,

եղուն մի նոր քայլ կատարեց ազգային յառաջադիմութեան {հանդիսում}, - հրապարակով յայտնեց իւր վճիռը մի Պօղոսի մասին,

եր, եւ որո՞նք էին այդ հանդէսը բոլորողը։ Նա, որ {հանդիսում} երեւում էր իւր հին լեզուովը, արդեօք կարո՞ղ էր իւ

ին եւ յոյս ունի, յառաջ գնալով այդ աշխարհակալական {հանդիսումը}, ծաղկեցնել իւր օփէումի վաճառականութիւնը, որ մեզ

խան կըլներ. աստուած տուել ա, ամէն բանները լաւ, {հանդները} շատ, իրանք անբան " (եր. 157): Ճշմարիտն

նակը վկայում է թէ մողնեցոց ամէն բանները լաւ են եւ {հանդները} շատ: Թէեւ արգոյ հեղինակը ցոյց է տալիս մեզ նոցայ

ից] Պիտեր [Պետերբուրգ]: Եղբայր սիրելիս, այդպիսի {հանդուգն} ճանապարհորդությունը ում ասես, որ խելքից չհանի.

անով զբաղվելու, այժմ ես պատրաստ եմ նման, թեկուզ {հանդուգն}, աշխատանքի, սակայն ոչինչ, ես կսկսեմ, թող ուրի

ում. երկրորդ, բոլոր մարդիկ, որոնք ապրում են ու {հանդուրժելի} են քաղաքային հասարակության կողմից - ազնիվ են: Հա

ն " հետեւող Ֆրանսիային, երբ նա, ազատությունն իր {հանդուրժելու} դարաշրջանում, լեգեոն լեգեոնի հետեւից էր ուղարկու

բնականաբար կհանգի հետեւյալ հարցին. իսկ ինչպե՞ս է {հանդուրժում} թուրքական կառավարությունը, երբ Անզլիայի եւ Ֆրանս

պանի՛ր, առաջինը չմրսես, երկրորդը՝ ծխելը թարաքը {հանե}, մինչեւ զատիկ անարատ կլինես: Եղբայր, ինչ ո

5-ից վաղօրոք խնդիր գրել առ գավառապետն, որ հրաման {հանե} կամ ինքը տա մայիսի 1-ից մինչեւ օգոստ. 15 երթալ Ս

իւրով առ սրբազնակատար Եփրեմ կաթողիկոսն գրէ, թէ, {հանեալ} ի Կորտեն ՚ի թիւս այլոց թղթոց եւ զպատճէն հաշուոց,

ընդերկար պատճառաբանութեանց եւ թանգարանաց ի վերջոյ {հանեալ} զընդհանրական մատեանն եցոյց ինձ թէ յօրէ անցանելոյ

ի։ Այս բաները ես հավիտյանս հավիտենից բերանես չէր {հանեի}, բայց հարկադրեցիք նե, ասացի, խնդրեմ, եթե ձեզի

պիոն դպրաց եւ այլոց հոգեւորականաց, խնդրեաց ի բաց {հանել} զիս ի թուոյ աշակերտաց, հակառակորդի եդեալ ի վերայ

ից այն, որոնք կարող էին հավանություն չգտնել, ես {հանել} եմ բոլորովին: Հայոց լեզվի ուսուցիչ Միքայե

բարձէք սիրով յանուն ազգի, յազգէն դարձեալ աղաչիք {հանել} ի նաւահանգիստ անդորր, ճարտարութեամբ նաւապետեալ ա

այդ ցարդ ոչինչ գիտեմ: Ուստի ամ ըստ ամէ, ՚ի բաց {հանել} ՚ի տարեկան եկամտից զհարկն տէրութեան եւ զվարկ Ադմի

ել դրա վրա, ոչ միայն չեն համարձակվել ձայն ծպտուն {հանել} նրա ժամանակ, այլեւ բացի դրանից, իրենց երկդիմի վ

չի հասնում, թե թարգմանիչներն ինչպես են հրապարակ {հանել} առանց ծանոթագրությունների, in modo crudo: Այդ վ

պատկերս մամայիս համար, եւ մամայիս պատկերը Ռոստով {հանել} տաս եւ ինձի խրկիս անպատճառ: Ես իմ երթալու տեղես

որեւիցէ փոքրոգի կասկածաւորութեան, պիտոյ է հանդէս {հանել} ազգի առաջեւ նորա խաւար կողմերը՝ ապացուցանելու հա

դէպի գլխապարտութեան սիւնը (էշաֆօդ), շատ անգամ {հանել} է նորան փայտակուտի վերայ: Իհարկէ, կարդացած կը լ

ունի մօտենալ բնութեան եւ, փորելով նորա արգանտը, {հանել} եւ ստանալ նորա անսպառելի գանձատնից ոսկին եւ արծաթ

աստանի մէջ մի Հայոց եպիսկոպոս գերեզմանից փորել ու {հանել} է մի Հայ քրիստոնէի ննջեցեալ մարմին եւ ձգել է շուն

թէ տպագրութեամբ հրատարակել, այլեւ բերանից անգամ {հանել}: Ահա հեղինակի բուն խօսքերը (տե՛ս երես 438). "

վիճակից մարդերի վերայ՝ հարկ համարում ենք հանդէս {հանել} Յիշատակարանիս մէջ արգոյ Շահնազարեանց Կարապետ վարդ

նոյն բանը, բայց աւելի անշուք կերպարանքով հանդէս {հանել} որպէս մի նորութիւն. գոնէ աւելի հաճութեամբ կը կար

ի վերայ. առողջ բանականութիւնը պահանջում է հանդէս {հանել} դորանց եւ խայտառակել եւ դատապարտել, որպէսզի օրէ

էին՝ մտածելով, թէ այսպիսի ազնուութեամբ կարող էր {հանել} իւր վրէժը եւ խայտառակել Բէգզադէի ստախօսութիւնը եւ

էս գոյն ձեր մարմնի, որ ոչինչ բան չէր կարող քերել {հանել} ձեր վերայից: Ամենայն ուսումն եւ գիտութիւն՝

ւ ցանկութեամբ, ինչպէս երբեմն Մովսէս ցանկանում էր {հանել} Աստուծոյ ժողովուրդը աւետեաց երկիրը: Հա՛յ կան

բ խօսել, ուր մաքուր խղճմտանքով կ՚աշխատենք հանդէս {հանել} մեր պատճառները եւ կերպարանագործել մեր հայեացքը,

դ՝ քննութեան արժանի առաջին բանը համարելով հանդէս {հանել} տպագրութեան սխալները: Ամենայն յաջողութիւն ցա

ն կարողութեան նշմարանք: Ի՛նչ աղբիւրներից կարող է {հանել} հասարակ ժողովուրդը իւր, չասենք հարստութիւնը, այ

ն, Թէ սիրելեաւ փարիցիս, Յողջակէզ անդ {հանել} սիրոյն... Մի՛ մոռանար, յիշեա՜ զիս:

հոգեւորականութիւն, յԵւրոպ անգամ չկարաց ՚ի գլուխ {հանել} զայն: Նա՛ զի ուղղութիւն եւ հայեացք փիլիսոփայութե

Ի՞նչ հարկաւոր միշտ ամեն օր՝ նոր նոր բաներ մտքէդ {հանել}, Կամ առաջվան ընկերներուդ՝ ախմախ, յիմար,

Ընդ հակառակն փողը ճիպումս՝ հազարաւոր ձագ է {հանել} ։ Դու ե՞րբ տեսար խելօք գիտուն՝ որ հորերուս

ելով պարծանքից: Ուրեմն, ի՛նչ լուր էք {հանել} սուտ տեղը, Թէ մի փոքր նեղացնում էր ձանձրոյ

ց ոտնակոխ, Իւր որդիքը արդ գանչում է, {Հանել} իւր վրէժ, քէն ու ոխ: Մեր հայրենիք շ

ռճեանին քաշքաշելով մեր ասածը, ինկվիզիցիօն հանդէս {հանել}: Թող ընթերցող հասարակութիւնը վերստին կարդայ Պ

այ, իսկ հայը եւ այսօր չէ կարող կատարելապէս դուրս {հանել} իւր ճակատը սեւ վերարկուի տակից, ուր դարերով ահա

, քաւ լիցի նորան, պախարակելու համար միայն հանդէս {հանել} մի հեղինակի պակասութիւնք։ Այդ կը լինէր մի չար,

թիւնը տարածուելով առաւել եւ առաւել կարող է ճամփից {հանել} ոչ միայն տէրութիւնը, այլեւ համակարգութիւնը ` իդէ

ատակների պատկերը, որ հազիւ էի կարողացել փոքր-ինչ {հանել} իմ մտքից: Ես ազգով հայ եմ, անուամբ Նահատակ. հռ

են։ Ա՛յսպէս էլ, նախանձի պատճառով, իմ մասին {հանել} էին շատ բամբասանքներ՝ ասելով, " թէ Ղազարն ասո՛ւ

դպիսի բան խորհել, թող թէ եւ մի ուրիշի մօտ բերնից {հանել}. ո՞ր անմիտը, ո՞ր տգէտը, ո՞ր Հրէան, ո՞ր այլաղա

լուսաւորութեանը վաստակելու վրայ դրեց։ Ոսկորները {հանել} էին տալիս եւ գետը թափել, այն հրեշտակին նման մարդ

Մեզ թւում է, թէ պ. Էմինը հիմք չունի Նորքի խօսքը {հանել}, երբ բանը Նոր քաղաքի վրայ է, եւ երբ Նոր քաղաքի

ին նորա վրայ բանսարկութիւնք անել Վահանին եւ աչքից {հանել} ։ Ոչ օտար ասելով, մեզ թվում է, թէ ուզում է յիշե

ցուց, նաեւ Ձուիկի անունը։ Իսկ թէ ինչ աղբիւրից է {հանել} Չամչեանը՝ թէ Ձուիկը Վռամ անունով մի մեծ իշխանի դ

չդադարեց այն լուսաւորութեան աստիճանի վերայ, ուր {հանել} էր նորան ճեմարանը, այլ ցանկանալով աւելի եւս յառա

ների մէջ, որ այդ աչքդ երեւելի Պետրոս անապատականը {հանել} է իւր մաշիկով, առաջին խաչակիր զօրքերի պատերազմի

քր յառաջ պարծենում էիր, թէ միմիայն Գերմանիայումը {հանել} ես հինգ կամ վեց տեղում: - Անյաջող անցան, Ձե

չեւ այն աստիճան լրբացաք, որ ինձ եւս կամիք խելքից {հանել}.... Ո՛չ, այդպէս չէ: Ես քեզ հրամայում եմ իմ

կել էր իւր անձը, այնուամենայնիւ հարկաւոր համարեց {հանել} շապիկի տակից մի փայտի կտոր, որ արծաթեայ շղթայով

ւ եւս, մտանելով այդ քաղաքը, պարտական ես մի աչքդ {հանել}, որ հաւասարուիս ուրիշներին: Բայց կոմս էմմանուէլ

Նա ասաց, թէ իմ առարկան միջին դարերում ահա խելքից {հանել} էր Եւրոպայում մի քանի թեթեւահաւատ մարդիկ, եւ թէ

ան, ջրհոր փորել, տանը մնացած աղջիկ լոյս ու արեւ {հանել}, տօնի, զատկի աղքատներին հանդերձ բաժանել: Անտար

Հարկաւոր է մեր ճարելու հարստութենից մասն եւ բաժին {հանել} Վարագայ սուրբ նշանին, Վանկոյ սուրբ նշանին, Աղթա

չէի կարող երբեք երեւակայել, որ Դուք ընդունակ էիք {հանել} բերանից ` երբեւիցէ, մի անարդար վկայութիւն ձեր մա

ապացուցութեանց, թերեւս աղաչէաք զհնասէրս ի հանդէս {հանել} զայնս առ ի պարզել զայս խնդիր ազգային մատենագրութե

անյայտսն, թողեալ այլում հայրենասիրի եւ հնասիրի՝ {հանել} երեւան: Եզնիկ Կողբացին, ընկեր Յովսէփը, ընդ

իսկ գիտէք տեղեկացեալք... Զոսկերսն ի գերեզմանէն {հանել} տային եւ գետ արկանել, զհրեշտականման այրն զտէր նո

ւմ ի Սմարղանդ, հրաման տուեալ մի ումեք համարձակիլ {հանել} անտի զգրեանն, որպէս աւանդեն մեզ յիշատակագիրք ժամ

ի, չկարէր զնոյն տպագրեալ յաղքատ քսակէ իւրմ է ձօն {հանել} ազգին. երկրորդ, զի եւ միտք ժողովրդեանն պարտին ո

անչուած բժիշկները ասացին, թէ հարկաւոր է անպատճառ {հանել} ոտքի փշրուած ոսկերքը. եւ մինչ կատարում էին այս ս

նձրանալով թափառական քարոզչից, կամենում էին ցամաք {հանել} նորան առաջին անմարդաբնակ կղզու վերայ։ Հակառակ քա

ի վաճառականի, որ յօժարեցաւ գիշերով եւ շատ ծածուկ {հանել} նորան Կանտօն քաղաքը։ Բայց Կսաւիէն չ'յաջողեցաւ հա

նգուցեալ թագաւորին, այն ժամանակ հարկաւոր կը լինի {հանել} այս սուրը պատեանից։ Ես գիտեմ, ձեզանից մի քանիսը

ան կ՚ազատուէ՞ր Յիսուսեանների ձեռքից։ Նոքա հրաման {հանել} տուեցին Հռովմի մէջ, որով արգելք դրուեցաւ այս գրք

օնական վարչութեան մի քանի անձինք, որոնք անուն են {հանել} միայն շնորհիւ իրենց հարստութեան: Այս մարդիկ

լու։ Նոյնպէս ի գործ դնել, 'ի մէջ բերել, ի լոյս {հանել}, որպէս թէ եթէ գործ դնել, մէջ բերել եւ լոյս հանե

անել, որպէս թէ եթէ գործ դնել, մէջ բերել եւ լոյս {հանել} ասէ, կամ աւելի անարգ է լինում, կամ անհասկանալի

իսկ Սիքստոսի գործը անխորհուրդ եւ յիմարական, վրէժ {հանել} անշունչ արձանից, երբ նա քրիստոնեաների կոտորվելու

եթէ ոչ ուրիշի գրածը դատել եւ պակասութիւնքը երեւան {հանել}, մինչդեռ մենք ինքներս մինչեւ մեր վիզը թաղված ենք

ց, ինչ խորհուրդ ունի դուռը կողպել եւ բանալիքն էլ {հանել}: Սօսին իրենց տանը փակելով ի՛նչ օգուտ կարող էին ք

տարած քննողութեամբ, այլեւ աւելուածի մէջ հանդէս է {հանել} մի քանի հարցասիրութեան արժանի թղթակցութիւնք: Ցիմ

ով այդ գիտութեանց վրայ, չէ կարելի եզրակացութիւնք {հանել} բիբլիական ասացուածներից, այլ, նկատողութիւններից

՛րը ցոյց տայ: Մենք կ՚աշխատենք մի քանի բան հանդէս {հանել}, խորհուրդ տալով ամեն հայի, որ առնու այդ գիրքը ե

ն եւ ապահովութեան: " Աղաչեցէ՛ք զտէր հնձոցդ {հանել} զմշակս ի հունձս իւր"։ Եթէ մեր սրբասնունդ

դիրը) բնիկ է դարձել, հնար կա՞յ այդ բոլորը քերել {հանել} հինգ միլիոն ժողովրդի վրայից եւ նորա տեղ բուն հայկ

Առաջին անգամ պատշաճ համարեցանք փոքրիշատէ հանդէս {հանել} հայոց մանուկների առաջեւ Յունաստանի հին կրօնագիտու

ն ասում ենք, թէ շատ հեշտ է գերեզմանից մեռեալները {հանել} կենդանացնել, քան այդ ժանգոտած լեզուով նոր ժողովո

դէն իրենց պաշտօնը կատարելուց յետոյ անհնար է քերել {հանել} ազգի վրայից։ Ուրիշ խօսքերով ասելով՝ ինչ պատմակա

այս գործի մէջ այնպիսի փաստեր եւ օրինակներ հանդէս {հանել}, որ աւելի իրական աշխարհին պատկանելով, շօշափելի

զուի վրայ, կարելի՞ է այս բոլորը ուրանալ եւ քերել {հանել} ։ Ոչ ոք ուրախ չէ, ոչ մէկին սիրտը չէ փառաւորւում

անքի պահպանութեան հոգսը. " Խոտի քօքերը ձնի տակից {հանելիս} ու ծամելիս " տեսնում են նորան Ապարանցիք։ Մի շաբա

որհակալութիւն անելիս, ու խոտերի քօքերը ձնի տակից {հանելիս} ու ծամելիս"։ Բայց այս մասին այսքանը առ այժմ հեր

անքի պահպանութեան հոգսը, " խոտի քօքերը ձնի տակից {հանելիս} ու ծամելիս " տեսնում են նորան ապարանցիք: Մի շաբա

զվերոյիշեալ վկայագիրս, ուր հարկն է ի մասին ի բաց {հանելոյ} զիս ի թուոյ ցեխավոյից Նախիջեւանայ, առնել զպատկան

ն ծածկեալ է դեռ եւս փշովք եւ մամռովք՝ ոչինչ ունի {հանելոյ} ի հրապարակ: Զգիտութիւն միոյ լեզուի եւ այն՝ լոկ

ն եւ Հնդկաստան ոտք կոխած օրերիցս երկու ամիս դուրս {հանելով}, մնացած յուրաքանչյուր ամիսների համար, որքան եւս

իղծ ձեռքով մօտենում են նորա խնկելի ոսկրներին եւ, {հանելով} գերեզմանից, թափում են ջրի մէջ: Այստեղ աւելորդ չ

ում, բայց, դէպի Ռուսսիայի ներքին քաղաքներ դուրս {հանելով}, կարող էիք տակառներով վաճառել. թոյլ տրուած է ամ

նելով եւ այն քսան հազարին հինգ հինգ հազար եւս շահ {հանելով}, ուստի արժա՛ն է, որ մնացած ապրանքը յետ առնուս ն

վերն յիշեալ վաղֆարարութիւնս ստեցից կամ փոխարկեցից {հանելով} ի յիշեալ Լուսաւորչի եկեղեցւոյն կամ ըստ բոլորովին

նեմ, այլ միայն զայս յիշեալ տունն եւ իւր եկամուտն {հանելով} անտի ի բաց յիշխանութենէ կտակակատարացն եւ ի ժառանգ

եայ վազում, որոտում.. Ինչպէս կռւում ծուխ {հանելով} պատրոյգը վառւում, Պատերազմում փորձ ու արի,

Սա իւր յափշտակած արծաթի քաջագործութիւնը հանդէս {հանելով}, պսակուեցաւ սպարապետից: Այն պատերազմումը այս եղ

պատների մէջ է ժողովում, իսկ հիւանդներին պանդոկից {հանելով} դուրս է ձգում, մե՛ծ ամփութութեամբ։ Քրիստոս Փրկի

գովելու համար ձեռները շարժելով եւ կցկտուր ձայներ {հանելով}, թռչկոտում են։ Բայց դոքա՛, գլուխները ծածկա՛ծ

աց դէպի դուռը, որ անզգուշաբար զարկելով եւ աղաղակ {հանելով}, դարձուց պարոնի ուշադրութիւնը դէպի այն կողմը:

վարձ, տեսանո՞ւմ ես այս նամակը, - շարունակեց նա, {հանելով} գոգնոցի գրպանից, - եղբայրս բերել է սորան Մոսկուայ

պատուական մարդ կամի՞ս, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն ` {հանելով} վերարկուն եւ տալով Մանուշակին, - ահա պարոն Շահում

սած է լինում խօսել... Խեղճ դայեկը երեսը խաչ {հանելով}, մտանում է տուն եւ քնում է: Առաւօտուն հանդերձ հ

ոմանք էին բուն իսկ վարդապետք Հայոց, իբր նուիրակ {հանելով} աստ եւ անդ որպէս եւ զկնի նորա, եւ թղթովք օրհնութ

բան նկատելուց յետոյ կը քննենք։ Նոյնպէս, հանդէս {հանելով} այստեղ այն թերութիւնքը, որ տեսնում ենք պ. Պռօշե

յս. կը համաձայնէինք, եթէ հեղինակը այդ վիճակները {հանելով} առաջուց չտեսնէր Սօսի եւ Վարդիթերի գլխին պատրաստու

ծիքով զգուշութեան պէտք ունին. եւ հեղինակը հանդէս {հանելով} մի նմանօրինակ բան, պարտական է այնպիսի ընթացք տալ

արակի տնտեսական վիճակը եւ հասկացողութիւնքը երեւան {հանելով}, այնպիսի փափուկ եւ անզգալի կերպով մեղադրում է այ

ցական պատմութիւնը Հայոց ազգի մէջ հերոսաբար հանդէս {հանելոցին}, հերիքանում ենք՝ պատմելով մի կարճ բան Գրիգոր եօ

մի հոգաբարձություն իմ մյուս աշխատությունը հանդես {հանելու} համար, որի մասին վաղուց խնդրած էի Ձեր օգնություն

մ նորա մէջ այնպիսի բաներ, որ արժանի չէին բերանից {հանելու}, թող թէ պղծելով Գուտտենբերգի գիւտը հասարակութեան

Մեր ոխերիմ թշնամիքը գտան միջոց նորան եւս իմ գրկից {հանելու}: Ա՜խ, իմ փլատակուած օրերի տխուր յիշատակներ, դո

նորա խարդախութիւնները եւ չարիմացութիւնները երեւան {հանելու} համար, ես աւելորդ չեմ համարում այստեղ յառաջ բերե

րծաթ առաւ, պապից նորա համար մի օրհնութեան կոնդակ {հանելու}: Ի հարկէ, պապը այնպիսի անարգութիւն յանձն չէր առ

հետեւ սորա բոլոր չարագործութիւնները լիովին երեւան {հանելու} համար, տարեւոր ժամանակ հարկաւոր է: Քարտուղար

չճանաչէ, ոչ միայն այսչափ, այլեւ աչքի լոյսը եւս {հանելու} էր: Այստեղ պ. Մարկոսը երեւակայում էր իւրեան միջ

էր գեղեցիկ ոսկեթել փունջը ամէն մի ասեղ կոխելու եւ {հանելու} ժամանակ: Շագանակագոյն մազերը ճակատի վերայից բաժա

աղեկների մէջ, սայլումը դեռեւս նստած, առանց ձայն {հանելու}, կամաց թափում է գոգնոցից սխտորի փեճեկները...

տկացեալ պաշտօն չունէին Կարգի մէջ, այլ առանց ձայն {հանելու} պիտոյ է հնազանդուէին Կարգի կամքին եւ կատարէին այն

երայ, որ կանգնած էր թագաւորի մօտ՝ առանց գլխարկը {հանելու} ։ Զինուորքը յափշտակեցին այս մարդը եւ գտան նորա գր

ութեան բռնաբարուած իրաւունքը, իր վրէժը հեղինակից {հանելու} համար, ձգել է նորան մի տրամաբանական հակասութեան

աղդատական գեղեցկութիւնք կամ կատարելութիւնք հանդէս {հանելու}, ինչ իրաւունք որ ուներ 4. 000 տարի առաջ ապրած հա

մի անուսումն ազգի մէջ, ինչպէս հայոցն է, հանդէս {հանելու} համար խռկել են իւրեանց ուղեղի մէջ քանի մի հին լեզ

կամ ասպարէզը ո՞րն էր արդեօք իւր հին լեզուն հանդէս {հանելու}. ոտանաւո՞ր գրելն, եթէ քանի մի հատուկոտոր տղայակ

երջին տեղին ունին ամսական առեղծուածք Մխիթարեանց, {հանելուկ} վերտառութեամբ պատուասիրեալ, թող զանախորժ կազմուա

կցութիւնդ, իմ համար, եգիպտական առեղծուածներից ( {հանելուկներից} ) անցան: - Պարո՛ն Մարկոս, հոգի՛ս, դու գիտե

մ, Կամ նզովքի շանթերով Շան սատակնե՞րը {հանեմ} "։ - Տէ՛ր իմ, խնայէ՛, հոգեւոր, Մի՛

լք միաբան. " Ո՞ պատմեսցէ Զորոց սիրոյն {հանեն} ձօն "... - Մի՛ մեղիցէ Նոցա՝ անսէրն

օգտի կամ մուրանալոյ յօտարէն զչնչին փառս ՚ի վաճառ {հանեն} զմեզ, դաւեն եւ մատնեն զմեզ, ոսոխանան եւ նզովեն

մն եւ ոչ Կրօնական Ժողովի համար, այդ գաղափարը թող {հանեն} միանգամ իւրեանց մտքից, այլ հոգեւորը եւ Կրօնական

ուրիշների աչքին մօտենալով՝ նայում են, որ շիւղը {հանեն} ։ Եւ այսպիսի խաբեբայութեամբ աշխատում են իրենց անձ

լով, - այսչափ ամք են, զի Աբբայեանք գիրս նորանորս {հանեն} եւ զազգն լուսաւորեն, դուք զի՞ գործէք, դատարկք ե

որ գիտեն, թէ դու ինձանից լաւ ես. քեզնից խէր կը {հանեն}, համա ինձնից, ութ տարի չարչարուին, չոր ոսկորից

լսի մէջ կամ այլ գաւառական քաղաքներում, եթէ դուրս {հանենք} արհեստաւորքը եւ հայաստանցի բեռնակիրքը, մնացածը ա

ակ (այժմէն յայտնում ենք հրապարակով), որ մէք կը {հանենք} մի շրջաբերական, բայց բոլորովին հակառակ բովանդակո

էլ գնում են առաջին հոլովման տակ, եթէ միայն դուրս {հանենք} մի քանի բառ, որ երբեմն գործ են դրվում հին ձեւով

մի տարեկանութեան մէջ: Սորանից եթէ երկու տարին էլ {հանենք}, այն ժամանակ կը տեսնենք, որ Վարդիթերը ութը լման

ք գիտենք, որ մեր ազգը ինչպէս նաեւ ամէն ազգ, եթէ {հանենք} նոցայ միջից լուսաւորեալ բաժինը, հաւատում է կախար

Յէ՜ բանդագուշ ի սէր ոսկւոյ, որ զհոգիդ {հանես} ձօն, Զաշխոյժ հոգի պարմանեկին քոյդ թակարդես

տուանունը, այլեւ բոլոր ազգը եւ քո հօր ոսկերքը կը {հանես} գերեզմանից եւ կը վաճառես: Եթէ մեր ազգի մէջ կ

իմ եթէ ոչ ներկայացուցեալ զգործն յատեան դատաստանի {հանեց} առ նա զբացարձակ հրաման Սուպրիմ Կորտի առ ՚ի տալ ին

ը: Ջուրը թափւում էր զգեստներից աղբիւրի նման։ Նա {հանեց} բոլորովին ջուր կտրած գլխարկը եւ ամենայն քաղաքավար

յն եւս չտուած՝ դրեց նա թաց գլխարկը աթոռի վերայ, {հանեց} վերարկուն, որից ամենայն առատութեամբ թափւում էր ջ

Անանուն Փեփէ Մարիձայի մը զաւակ ելաւ, տետրակ մը {հանեց}, որով անուն եւ ածականազարդ չարիք չթողուց, ազգին

րծքիս ցաւը եւ հազը, ինչպէս վերը ասուած է, հոգիս {հանեց}: 1 մարտի տեսութիւն եղբ[օրս], Մագ[դաղինէի], Գո

ով, եզուիտների ձեռքում գործիք դառնալով, ճղակտոր {հանեց} ազգը, անդարձ կորուց նորան, հետեւաբար եւ ամենայն

այի մէջ, ուր աւելի հնար կար լուսաւորութեան: Ո՞վ {հանեց} այն ազգակործան կռիւները, Մեղո՞ւն, Միւնատի՞ն, Ն

ւ այն պատկառելի ծերունու հետ. նորա ոսկերքը փորեց {հանեց} գերեզմանից ու գետը թափեց: Ղազար Փարպեցուն ոտք

ց, հաւասարութեան ոգին ունքը շինեմ ասելով աչքն էլ {հանեց} - երկու տունից էլ մի մի մարդ առաւ սպանեց եւ մի նո

կեր իւր տարած նեղութիւններին: Նա խոր հոգոց {հանեց} եւ ասաց: Ես արեւմտքից եմ գալիս, արեւելք եմ գնու

ծ մէջից կտրեց բանի թելը եւ բացականչելով, բերանից {հանեց} այս խօսքերը, որ նոյնութեամբ դնում եմ այստեղ:

ատեսիլ դժոխքի թագաւորի նախաճաշիկի համար: Սատանան {հանեց} դագաղից մի մեծ, ահագին շիպի կտոր, պատճառ, նա չ

պալատական արհի բժշկի պատուանունով: Սատանան {հանեց} տակառից չորս հատոր բաւական լաւ կազմով գրքեր, որ

ստաբանութեան զօրութիւնը, սատանան հետաքրքրութեամբ {հանեց} բերանից խածած կտորը, որի վերայ դեռ երեւում էին գ

նքը անչափ հետաքրքրութեամբ նայում էին նորա վերայ, {հանեց} տակառից Տեցելի ձեռքով Գերմանիայում վաճառուած Լեւո

տեղ չտեսանելով աթոռ, որի վերայ կարելի էր նստել, {հանեց} իւր գլխից թղթեայ գդակը, դրեց յատակի վերայ եւ թռա

կենդրոնին, ուստի եւ ամրացաւ, հանդիսաւորութեամբ {հանեց} թղթակրից իւր գրածը, բռնեց թուղթը գլխիվայր, փռնդ

նքի: Այստեղ պ. Մարկոսը երեք անգամ երեսը խաչ {հանեց}, որպէս թէ հրաժարուելով դեւերից եւ վահանափակելով

նները: - Կարդա՛ տեսանեմ: Պ. Շաքարեանցը {հանեց} սեղանի վերայի թղթերի տակից, որ խառնիխուռն ընկած

անալ... Այս խօսքերը խօսելով, Մանթուխեանցը {հանեց} կեղտոտ եւ հնոտի սերտուկի ծոցից մի սեւագոյն դեղին

սով, որ ունէի ձեռքումս: Այս ասելով մի թուղթ {հանեց} ծոցից եւ տուեց կոմս էմմանուէլին: Կոմսը վեր ա

անախորժութեան անլուծանելի մակարդ: Ո՛վ ճանապարհից {հանեց} իմ դուստրը, եթէ ոչ նա. ո՛վ սովորեցուց նորան..

ր մոռանալով չմատուցի մինչեւ այժմ: - Այս ասելով, {հանեց} գործակատարը մի փոքրիկ ծրար եւ տուեց պ. Յովնաթանե

ոք չկար, ինչպէս ասացինք, ոչ հայրը եւ ոչ մայրը, {հանեց} սեղանի արկղից բարակ եւ կապտագոյն թուղթ, առեց գրի

կերպով եւ համարեայ թէ իւր սովորական անհոգութենովը {հանեց} գլխարկը, իսկոյն վերարկուն վազեց Մանուշակը որ առն

րոն Շահումեանցից, իբրեւ գրաւական: Այս ասելով {հանեց} մատանին եւ տուեց կնոջը: Կինը, թէեւ զարմացաւ

է հիմնադիրը այն միաբանութեան, որ մշակագործեց ու {հանեց} Հայոց լեզուն դարերի փոշիների տակից։ Այստեղ կեանք

քուր սիրուցը, մի օր ձմեռուայ սաստիկ ցրտի ժամանակ {հանեց} բոլոր հանդերձը եւ այնպէս մօրից մերկ, մինչեւ պարա

ղթուեցան թշնամու շատութենից։ Կայսրը մեծ հալածանք {հանեց} առ հասարակ Քրիստոնեաների վերայ. ամենայն օտարական

մի Մանդարինի առաջարկութեանը, սարսափելի հալածանք {հանեց} նոցա վերայ, որի պատճառները չ'բացայայտելու համար

ի ընթացել էր, գնաց Մակաօ քաղաքը։ Այնտեղ փորեց, {հանեց} գերեզմանից խեղճ ողորմելի Տուրնօնի մարմինը եւ բերե

կարդում էր ուշադրութենով այս նամակները, աբեղայն {հանեց} իւր թեւի միջից երկայն դանակը, որ պատրաստած էր,

սուսեանների կամքին։ Այս մարդը սարսափելի հալածանք {հանեց} Յանսէնեանների վերայ, արգելեց վերջին թոշակը, եթէ

րաշէն մեծ բալախանայ տունն իւր ամենայն սահմանօքն, {հանեցի} իմ ստատիցն եւ ի նոյն կտակիցն եւ ամենայն յօժարութե

յայտնի է, որ ես քանի ժամանակ յառաջ, Փարիզումը, {հանեցի} գեղեցիկ խռովութիւն: Ժողովուրդը երեք օր շարունակ

ր ամենայն րոպէ մահացուցիչ էր, ես միլիոնաւոր մարդ {հանեցի} խաղաղ եւ օգտակար գործերից եւ ձգեցի նոցա այս բաբել

պատկերը, որ ձեռքով եւ բաւական կոպիտ նկարած էր. {հանեցի} եւ ձգեցի նորան յատակի վերայ... - Ի՞նչ բան

րեանց փաստի ոչնչութիւնը, Եւրոպական հաւասարակշիռը {հանեցին} մէջտեղ: Եւ այսօր ամեն կառավարութիւն իւր կշռով կշ

եսնելով՝ չար նախանձով լցուած մարդիկը սուտ խօսքեր {հանեցին} նորա վանքի եւ նորա ուսումի մասին, որ նորա բարձր

վանքում, եւ ինձ մե՛րկ եւ խայտառակութեա՛մբ դուրս {հանեցին} իմ բոլո՛ր ունեցած չունեցածի միջից, ինչ որ տղայու

, ոսկերքը եւս հանգիստ չթողեցին գերեզմանի մէջ, այլ {հանեցին} ու գետը թափեցին։ Չեմ ասում, որ ոտաբոբիկ վանքից քշ

երի չարագործութեանը. պատճառ, Յիսուսեանք չարաչար {հանեցին} որդուց հօրը դէպի Յիսուսեանները ատելութեան վրէժը։

եղած բաների վրայ. բացատրութեանց մէջ մենք հանդէս {հանեցինք} այդ բոլորը՝ շատ անգամ արտագրելով Ս. Գրքի այն տե

ւթիւնը, որ մենք հարազատութեամբ, որպէս քաղուած, {հանեցինք} բնագրից (եր. 218-222), իրենք էլ կը տեսնեն մեր

ը կամ նորանց լցնելու հնարները: - Եւ այստե՞ղ {հանեցիր} տնտեսական խնդիրը... Եւ չկամելով բռնաբարութե

է իմանալ, ինչպէ՛ս վերջացաւ այն խռովութիւնը, որ {հանեցիր} հիւսիսումը, գետի եզերքներում աւազուտ երկրի վերայ

որ մեր ցեղի թշնամիներից, որ սպանել էին իմ թոռը, {հանեցիր} մեր վրէժը: Եկ գրկախառնիր ինձ, տէր սատանայի պոչը

իր իմ վրայից երկու երեք հազար տարեկան փոշին եւ էլ {հանեցիր} կեանքի աշխարհը, ուրեմն պատշաճապէս ներգործել տուր

ելի եւ աներեւոյթ ծաղրալի խնդիրներով ազգը ճղակոտոր {հանեցիք} ու ընտանեաց մէջ հուր, սուր, բաժանում եւ ատելութ

Հազի Խճտխանի քոքն մէկ անգամն ծեծէ, ջուրն {հանէ}, մէկ գիշեր աստխին թիր լուսանայ նէ, լատով քամէ,

Բաբաջանեանին արարեալ, յորում զտունն զայն ՚ի բաց {հանէ} յիշխանութենէ կտակակատարացն եւ ասէ, թէ յորչափ մնա

ից նորա որդին, որ տանի, այրէ կրակում եւ դորանով {հանէ} մօր վրէժը: Բայց այդ միջոցին Ազուչենայի գրկում լի

իւր մտքի ծնունդը աւելի պատշաճաւոր զգեստով հանդէս {հանէ} երբեմն մեր ընթերցասէրներիս առաջեւ: " Ընծայի

ւթեան ասպարէզներ, որ փորձել մեր հաւատը եւ հանդես {հանէ} մեր հոգու արիութիւնը: Միթէ՞ կարող էինք մոռանալ,

ից, որ ասում է, թէ. " Ով որ պատուականը անարգից {հանէ} իմ բերանը կը լինի"։) Պատճառ, ճշմարիտ, արդար

§ 4. Բնագրում այսպէս է այդ վկայութիւնը. " որ {հանէ} զպատուականն յանարգէ, բերան իմ եղիցի ". (եր. 3

ծրունին այսպէս է գործածում այս վկայութիւնը. " որ {հանէ} զպատուականն յանարժանէն իբրեւ զբերան իմ եղիցի " (

սէին թէ բէեղզեբուղ գոյ 'ի դմա, եւ իշխանաւ դիւացն {հանէ} դա զդեւս " (Աւետ. Մարկ. գլ. Գ. հ. 22)։ "

22)։ " Իսկ փարիսեցիքն ասէին, թէ իշխանաւ դիւաց {հանէ} դա զդեւս " (Աւ. Մատթ., գլ. Թ, համ. 34)։

" (Աւ. Մատթ., գլ. Թ, համ. 34)։ " Ոչ իւիք {հանէ} դա զդեւս, եթէ ոչ Բէեղզեբուղա՛ւ իշխանաւն դիւաց "

ԺԲ., համ. 24)։ " Բէեղզեբուղաւ իշխանաւն դիւաց {հանէ} դա զդեւս " (Աւ. Ղուկ., գլ. ԺԱ., համ. 15)

ասխանեց գործակատարը եւ ձեռքը տարաւ դէպի ծոցը, որ {հանէ} եւ ցոյց տայ: - Ներողութի՛ւն, - ասաց նա, -

գեալ Հայաստանի յանիշխանութենէ, յութերորդ դարու՝ {հանէ} ի հրապարակ գէթ զերկուս հոյակապ անձինս, թարգմանիչ

, որ արգոյ Պռոշեանցը ուրիշ անգամ աւելի շատ հանդէս {հանէ} այդպիսի տեղեկութիւնը եւ աւելի կատարելութեամբ առաջ

նքը, նոցայ բարոյական եւ այլն եւ այլն վիճակը լոյս {հանէ} ու ազգի առջեւ դնէ: Այս խօսքերը եւ այս գաղափարը ա

դ խաւարի "... " Սուտն ի հօրէն սատանայէ է "... " {Հանէ՜ք} զդա ի խաւարն արտաքին"։ Թէ ու՛ր է հասած այժ

սեղանակապուտ ձեռօք ընդ ոսկերս սրբոյն մարտ եդեալ՝ {հանէին} ի գերեզմանէն եւ ի գետ ամային, զորոց յիշէ երանելի

ժամանակագրութեան վերաբերեալ յիշատակներ եւ լոյս կը {հանէր} նորանց տպագրութեամբ: 4. Կը փորէր եւ կը քրքր

յց տուած բարեկամութիւնը, խնամքը եւ սէրը չպէ՞տք է {հանէր} դորայ մտքից այն դաւաճանութեան մթերքը. ի՛նչ եմ աս

կը խնդրենք, որ անոր նման քանի մը հատ գրքեր դուրս {հանէք}, որպէսզի ձեր ծիծաղելի դրութիւնը բոլոր ազգն աղէկ

եղ ` կոյսին Գրանցում - լուսի՜ն: Է. ԴՈՒՐՍ ՉԵ՜Մ {ՀԱՆԻ}... Իմ պարտէզի ծաղկանոցը իջնելով ` Հանդիպում է

հանն։ Բայց քանզի ուրուական իմն էր այն, ոչ երբէք {հանի} 'ի վեր եւ սակայն պատրաստեալ էի ուղղագրել եւ կատար

ռուիլ եւ Սուրբ Հոգու գանձերից հին ու նոր դուրս չի {հանիլ}, մանաւանդ, եթէ այդ մարդը քարոզելու ելնէ խոնարհո

եւ յԱրշարունեաց... մնաց 'ի տեղւոջն գրով. եւ զիս {հանին} մերկ եւ թշնամանօք յամենայն արարելոց իմոց, զոր 'ի

եկեղեցի։ Եւ մինչդեռ ես յայս խորհուրդս էի, գողք {հանին} 'ի վեր եւ սկսան անձրեւել նետս ոչ յիմ վերայ, այլ

գրէ զկուսին Անուն ի լուսի՜ն: Է. Ո՛Չ {ՀԱՆԻՑ} ԱՐՏԱՔՍ Ի բուրաստան ծաղկոցիս իջեալ, Ին

ւթյունը տեսնում ենք հին երգերի մեջ, նորանից հետո {հանկարծ} գալիս է մեր առաջ նորա ծերացած հասակը. Աստվածաշնչ

իաժամանակ, նա չէր կարող չտեսնել եւ չզգալ վտանգ՝ {հանձին} Կարլոս I-ի: Այդ ասելով, ես հեռու եմ Կրոմվելին ա

ս ներքեւում դնում եմ հասցես, որ եթե աշխատություն {Հանձն} առնուք օրհնել ինձ մի նամակով, իմանաք, թե ո՛ւր ե

ց այդքան ստորագրություն գալոց տարու համար աշխատել {հանձն} առած ենք: Տարեկան ծախքը օրագրի հազիվ հազ կարողա

ան չենք էշի նահատակ լինել: Մեք՝ երկու մարդ, {հանձն} ենք առնում այս ահագին աշխատությունը եւ ծանրությու

յս ունիմ, որ մեր բարեկամք ամենեքյան աշխատություն {հանձն} կառնուն այս մասին հոգալ. սառն մնալով բան չէ առաջ

լ 800 մանեթով. եթե դուք այնքան բարի եք եղել, որ {հանձն} եք առել զոհել 600, տարակույս չունիմ, որ կզոհեք

յն պատկերները եւ շատ խնդրում եմ, որ աշխատություն {հանձն} առնուք հրատարակել այդ պատկերները մի մանեթից մինչե

0 մանեթը Նախիջեւանի մեջ, եւ որ կտրիճ տղամարդը որ {հանձն} կառնու ընկերով հանդերձ, այդքան գումարով գնալ եւ

Մենք հատուկ խնդրում ենք Ձեզանից, որ աշխատություն {հանձն} առնուք ցույց տալ այն պարոնին աշխարհագրական տախտակ

իկ, որ առաջարկված պայմաններով (3000) կարող էին {հանձն} առնուլ, գնալ եւ գործ կատարել, ամենայն մաքրությա

, միաբան ցանկությամբ խնդրե մեզանից, ազգի անունով {հանձն} առնուլ այս ծանր պաշտոնը, այն ժամանակ չենք հրաժար

որ դա եբրայականից է թարգմանված: Աշխատություն {հանձն} առեք, աղաչում եմ, տալ մի օրինակ երկաթի ճանապարհ

) կարող է գրել իր փեսային, Իվան Մինաեւիչին, որ {հանձն} առնի այդ աշխատանքը, եւ ես համոզված եմ, որ նա ին

ան բոլոր գործողություններից, այնուամենայնիվ, ես {հանձն} չեմ առնում Կարլոսի փաստաբանը լինել, որն այնպես ա

ամառորեն լռում ես այդ մասին, ուստի ես ոչ մի կերպ {հանձն} չեմ առնում բացատրել: Այդ նշանակո՞ւմ է, արդյոք,

նչ խոսք որ, ավելի հաճելի կլիներ, եթե մեկ ուրիշը {հանձն} առներ ձեռնարկելու մի այդպիսի աշխատանք՝ արդեն իր

որ գիտություններն անհրաժեշտ են, իսկ հայերեն ինքս {հանձն} կառնեմ նրան սովորեցնել։ Ասացեք Անանիային, որ

հայտնեցին, որ իմ բոլոր թղթերն ուղարկված են եղել {Հանձնաժողովին} եւ ըստ տեղեկանքի պարզվեց, որ Հանձնաժողովն էլ իր

եղել Հանձնաժողովին եւ ըստ տեղեկանքի պարզվեց, որ {Հանձնաժողովն} էլ իր հերթին 1863 թվի հունվարի 15-ին N 516 գրությ

ինավոր վճռադատությամբ: § 10. Երբ որ բերած եւ {հանձնած} էինք կայքերի հաստատված վկայագիրքը, Նախիջեւանի ան

տ է նույն ճեմարանի մեջ: Գիտելով, որ տերությունը {հանձնառու} չի լինի հայ ցենզորի համար ջոկ ռոճիկ նշանակել, հո

սրտի բխվածք: Եթե դու չլինեիր մեծահոգութենով {հանձնառու} դորա տպագրությանը, այդ աշխատությունը պիտի մնար ո

պվեցավ ստորագրությամբ նվիրաբերեաց, նույնպես Դուք {հանձնառու} լինիք ի սեր ազգի եւ իմ, բանալ մի ստորագրություն

կամ նորանից արած ծախքի հաշիվը քաղաքին ցույց տալու {հանձնառու} ենք, մաքուր խղճմտանքով եւ ամենայն արդարությամբ:

հասկացողության չափը: Ուրեմն, մեր տպելի օրագիրը {հանձնառու} լինելով ծառայել ժողովրդի օգտին, նորա ժամանակի հա

անական է, որ մոտ ապագայում բոլորովին կկորչի: Քո {հանձնարարած} օծանելիքը ես չբանեցրի, թեեւ ի նկատի եմ ունեցել ա

ավերագիր, եթե հասարակությունը օրինական կարգով չի {հանձնարարել} նրան կատարելու այդ: Արդ, հարց է ծագում, 40

ատ եւ շատ ուրախ կլինեինք, եթե ազատ մնանք մեք այդ {հանձնարարութենից}, որի վերա գուցե թե պատահի զոհել եւ մեր կյանքը,

ակատար եմ գտնված։ Խնդրեմ ներեցեք, որ այսպիսի {հանձնարարությամբ} Ձեզ ձանձրացնում եմ եւ եթե Ձեր ազգասեր հոգու որպիս

. բայց թե ցարդ չկարողացա ինքս անձամբ կատարել ձեր {հանձնարարությունը}, իհարկե իբրեւ բանական այր, կհասկանաք, որ ես ազ

ենը ինչ վերաբերում է սորգոյին եւ թող կատարե բոլոր {հանձնարարությունները}. հանուն բարեկամության, խնդրում եմ անուշադրությա

ծանոթ հայրենակիցներ, որոնք հաճույքով կկատարեն իմ {հանձնարարությունները}, եթե ես կամենամ խնդրել նրանցից մի որեւէ բան:

, միամիտ կաց, որ անտարակույս կկատարվին այդ բոլոր {հանձնարարությունքդ}, որպես իմ ներկայությամբ. տեր Գեորգի շլյափը ողբա

ձ ներել, որ մինչեւ այժմ չէի կարողացել քո մի քանի {հանձնարարությունքը} կատարել, պատճառը անթիվ զբաղմունքներս էր, որ գիտ

Խնդրում եմ քո մեծահոգի ներողամտությունը, որ քո {հանձնարարությունքը} փոքր ինչ ուշ եմ կատարում, հավատա աստված, որ մոխ

, գնում եմ այլ ուղղությամբ: Տարոնի բարբառը նա {հանձնարարում} է բացարձակորեն, իսկ մենք ընդունում ենք միայն հար

ը: Երբ ես Ռուսաստան եկա, նա Եգիպտոսում էր: Ինձ {հանձնարարված} էր Մելքոն Գասպարիչի միջոցով նրան հանձնել 250 ռուբ

կեցած է Դյուլյուի մոտ, բերող չլինելով. Սահակին {հանձնել} եմ, առաջին եկողի հետ կուղարկե: Կտակը յուր հա

ԼՔՈՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ, Ինձ պ. Հովհաննես Պատկանյանցը {հանձնել} էր 100 հատ պատկերը մեր վեհափառ կաթողիկոսի, որ ու

ել Նալբանդյանից Իմ խնդրանով իշխանությունը {հանձնել} է իմ եղբայր Ղազարոսին Հնդկական այն գործին վերաբեր

տրած մարդկանց ձեռքով եւ նա ոչ մի դեպքում չի կարող {հանձնել} այդ գումարը որեւէ կողմնակի մարդկանց. հակառակ դեպ

պալառու Կարպովին հանձնելու համար. վերջինս պետք է {հանձնել} մեր հարազատներին, որոնք հաճախ են լինում Մոսկվայո

Ինձ հանձնարարված էր Մելքոն Գասպարիչի միջոցով նրան {հանձնել} 250 ռուբլի արծաթով, եւ ես ճշտությամբ կատարեցի այ

մ Մոսկվայից դեպի Վարշավ... իմ հոգաբարձությունը {հանձնելով} իմ բարեկամներին եւ նախախնամությանը: Լազարյան

§ 8. Քաղաքը, ընդունելով այս պայմանները եւ գործը {հանձնելով} մեզ, կհարկադրվի առանց արծաթ չթողուլ մեզ օտարությ

մբ, թողել եմ իմ սեփական կառքը կապալառու Կարպովին {հանձնելու} համար. վերջինս պետք է հանձնել մեր հարազատներին,

վինուսը, այլեւ Շլոսսերը ես արդեն ուղարկել եմ քեզ {հանձնելու} համար, բայց նրանք, երեւի, դեռ մի որեւէ տեղ ընկ

ռհասարակ ասում են. " ասոր մեկ խայիրլըսըն կա " եւ {հանձնեցի} աստծուն, որ ողջությամբ պահե եւ մեզ եւ ձեզ, որ գ

. երբ նա շնորհ կը բերէ մեր մօտ, նորան անշուշտ, {հանձնիր} այդ պաշտօնը. նորանից արժանաւորը չկայ. նա աշխարհ

կա սեպտեմբ. 15-[ը] ցրված ավարտած լինիք բոլոր Ձեզ {հանձնված} տոմսակները, այն ժամանակ տոմսակների մնացորդ մասը

մյուս եկեղեցական գումարնե՞րը, որոնք 1848-56 թթ. {հանձնված} էին շահով Օդեսայի հասարակական խնամատարության դրամ

րջանալը, որովհետեւ թղթերն էլ դրամ են, չեն կարող {հանձնվել} հասարակությանը առանց իմ՝ հասարակությանը լիակատար

է պատահում, որ այդպիսի մարդիկ, որոնք օժտված են {հանճարեղ} մտքով, Պոմպեյի կամ Հերկուլանումի ավերակների տակի

զարդարած հոգեւոր սեղան, քանի՛ քանի իմաստունների {հանճարեղ}, զօրաւոր, քաջասիրտ ասացուածք եւ խօսք, համեմաւո

պէս թէ գողերի եւ աւազակների ձեռքում էր եկեղեցին: {Հանճարեղ} երեսփոխանը պատասխանում էր. " Չէ՛, տեարք հարք,

. լուիցէ, [որ ունի ականջս լսելոյ, թէ՝ զինչ ասէ {հանճարեղ} [գերմանացին] Շլեյդըն. գիտութիւնն պարտի սեպհական

րել զգործն, այլ եւ ի սմանէ ինչ ո՛չ օգտեալ ինքնին {հանճարեղ} մտացն առաջնորդութեամբ ստեղծանէ, զորմէ բան պատմի

ւցանել զթերութիւն թարգմանութեան սուրբ գրոց: Սորա {հանճարեղ} բանականութեան է գործ՝ խնամով աւանդել յետնոցս զպա

եցաւ վերստին ի կայծէ, զոր ելոյց Մխիթար Սեբաստացի {հանճարեղ} մտացն ծննդականութեամբ: Յաշակերտաց առնս մեծի ե

երաբերում էր Ֆրանսիայի քաղաքական գործերի կարգին։ {Հանճարեղ} Րիշիլիէն զարմանալի ճարտարութենով աշխատում էր հասա

ը. այս բոլոր երեւելի դիպուածների մէջ նշանաւոր էր {հանճարեղ} Րիշիլիէն։ Ես ցոյց կը տամ միայն նոցա այն ներգործո

ամկականների հաշիւումը. զարմանալի մարդ. ինչպիսի՞ {հանճարեղ} գլուխս ունէր, եւ հաստ խելապատակ, ի՞նչ ասեմ, հա

խելապատակ, ի՞նչ ասեմ, համարեայ թէ լի էր օդային {հանճարեղ} պարառութեամբ, ինչպէ՞ս գեղեցիկ մեկնում էր այն սաղ

դան գեղեցկութեան վրայ կամ զարմանալով քանդակագործի {հանճարեղ} ճարտարապետութեան վրայ՝ բնութեան հարկը չէ վճարւու

չ խիլայէր մեծաւ յարգութեամբ զարժանաւորութիւն առնս {հանճարեղի}, եւ զի՞ էր սմա յողբսն որ վասն բարձման հայրապետու

րհակալ հասարակությունը մինչեւ այժմ չկարողացավ նրա {հանճարը} լիովին գնահատել: Ցանկանալով ամեն գնով որեւէ պարբ

նդատաստան պահանջողութիւնքը: Յարգել եւ պատուել {հանճարը} եւ բանականութիւնը ուսած լինելով վաղուց, անունից

լթեռի, այո՛, պարտական իսկ ենք մեծարել եւ յարգել {հանճարը} եւ բանականութիւնը, այն աստուածային քուրաները, ո

, այս կամ այն պատճառով եւ ոչ թէ ժողովրդի ոգու կամ {հանճարի} ստեղծած։ Մեր առաջին հոլովումը է քաղաք, քաղաքի,

Դուք թագաւորէք ի վերայ բովանդակ գիւտից մարդկային {հանճարոյ}: Գրականութիւնն ողջոյն ի ժամուս ոգեւորեալ գտանի ա

ճանաչել զլուսափայլ ճշմարտութիւնն, դեռ եւս բազում {հանճարոյ} եւ իմացականութեան պէտս ունին առ ի ճանաչել միայն զ

նի անհատներ, որոնք իրենց խարակտերով, եռանդով եւ {հանճարով} շատ ավելի բարձր են կանգնած անտիկ աշխարհի բովանդակ

յ միայն XVIII դարի Երուսաղէմի վանականներից մէկի, {Հաննայի}, տարեգրութեան մէջ: Այդ տարեգրութիւնը հրատարակու

րել են աւանդութեանը մի նզովք, որ չի եղել նոյնիսկ {Հաննայի} բուն ձեռագրում: Բացայայտ մի կեղծիք էր այս, որ չ

չ կարէ, ըստ որում առ դուրս գայ ժամանակին անվեհեր {Հաննիբալ}: Հետեւանք այդօրինակ բռնաբարական ընթացից մերոցն ը

վճռում էր նա անբախտ Քարկեդոնի թշուառ վիճակը. եւ {Հաննիբալից} աւելի փառաւոր յաղթութիւն, որ կանգնեց այն մշտնջեն

վերայ, մինչեւ անգամ մեռած Յանսէնեանների մարմինքը {հանուեցան} գերեզմաններից եւ ձգուեցան խորխորատների մէջ։ Այս

խափել ենք մի խաւար գետնափորի մէջ, իսկ երբ երեւան {հանուին} վերոգրեալ տեղեկութիւնքը, այն ժամանակ կարելի է աւ

ամար, քանի որ վերջինիս պարտքերի դիմաց վաճառքի են {հանում} նրա տպարանական պարագաները: Իսկ ի՞նչ եղավ ծխախոտի

նում եմ, վկա է աստված. ջերմը ամենայն օր հոգիս է {հանում}, քրտինքը, հազը եւ թուքը թիվ չունի, ավելցուր սո

այդ տղայի ցեղը տանով տեղով գող են: Այս ասելով՝ {հանում} է ծոցից մի նամակ տղայի մօր բերանից իւր որդու վերա

նգամ գնալ այնտեղ այդքան արծաթի քամակից: Տղան {հանում} է եւ տալիս է իւր բոլոր ունեցածը: Գործակատարը ստա

ւմ է նոցա վէրքերը եւ, բռնելով ցանկացողի ձեռքից, {հանում} է ցեխից եւ ապականութենից դէպի վեր, դէպի մի երջան

զինչ խոտեր դաշտի, Պիսակ ուլանները բռնում, {հանում} են փոշի: Պատերազմական վաշտերը կարգով գալիս

... Բնութիւնից, անցած կեանքից {Հանում} է ճիշտ օրէնքներ Եւ փրկում է դիպուածներից

իւնք զիջողութեանց քամակից որպէս մի աքցանով քաշում {հանում} էր թագի իրաւասութիւնից, երբ ի վերջոյ անճար մնալո

չպէս. " Դեւերի իշխան Բէեղզեբուղի ձեռքո՛վ դեւեր է {հանում} դա՛"։ Երբեմն, գինեմո՛լ եւ ուտող խմող էին անու

րտասուքի, ողբալու եւ շատ սուգի արժանի չե՞ն, երբ {հանում} են անպիտան համբաւներ եւ նախանձի պատճառով խօսում ե

տարակի մէջ։ Բայց եթէ այս շղթայի մէկ կամ երկու ողը {հանում} ես, այն ժամանակ տարբերութիւնը աւելի որոշ է լինում

նուշակը փակելով այն դուռը, որ հիւրընդունարանն էր {հանում}, բացեց միւսը, որ խոհարանն էր գնում, կայծակի ար

, երբ սկսում էին այսպիսի խօսակցութիւնք, նա վրէժը {հանում} էր նորանով, որ չէր լսում, այլ քանի մի անգամ բեր

ճը պնակով ջրի մէջ: Իսկոյն երբ աւարտուած էր այս, {հանում} է ջրից սառած արճիճը, եւ նորա զանազան կերպարանք ս

, միտքը կապուած էր Շահումեանցի հետ. նա մտքից չէր {հանում} այն խորհրդական տեսաւորութիւնը կէս գիշերուայ լռութ

կան իշխանութեան չարաչար գործադրութեամբը հանդէս էր {հանում} Աւետարանի ճշմարտութիւնը ընդդէմ կոյր հաւատի եւ անպ

Քրիստոնէութիւն տարածելու համար շատ անգամ դուրս էր {հանում} նորան չափից ու սահմանից, շատ անգամ գործել էր տալ

ինը եւ տաք իւղ էին լցնում բացուած վէրքերի վերայ, {հանում} էին եղունգները եւ այլն եւ այլն։ Ոչինչ բան չ'կարո

քականապէս կասկածելի անձնաւորութիւններին, ուղղակի {հանում} է նրանց ընտրելի եպիսկոպոսների ցուցակից: Պատրիարք

կարող էր տպագրութեան սխալ լինել։ Մենք հանդէս ենք {հանում}, սորանից չէ պիտոյ եզրակացնել, թէ բծախնդրութիւն

եղինակը, որ ինքը բան չէ ասում մեզ, այլ մարդիկ է {հանում} մեր առջեւ, ներգործել տալով նոցայ, - նա ցոյց է տա

կացած Սօսենց խաղ ասելու վրայ, անիծախառն խօսքեր է {հանում} բերնից եւ նախատում է Վարդիթերին, այն խեղճ կնանիք

հասկանալի էր ժողովրդին, այն ձայները, ինչ որ նա {հանում} էր, արդեօք լսողների ուղեղին կը հասնէր իբրեւ նշան

եւ կեղծաւորուելու պարզապէս եւ որոշակի հրապարակ է {հանում} իր իմացական կարողութեան արդիւնքը։ Եւ ամեն այդպիս

րգոյին եւ թող կատարե բոլոր հանձնարարությունները. {հանուն} բարեկամության, խնդրում եմ անուշադրության չմատնի

անք ամուր պահպանեցին եւ չդավաճանեցին իրերի կարգին {հանուն} պ. Ֆոշեի " քաղաքական փիլիսոփայության առաջադիմութ

րասիրել է Դոն-Քիշոտը խեղճ եւ հավատարիմ Սանչոյին՝ {հանուն} Դուլսինեայի ազատագրման կախարդանքից: Հայտնիր ի

ելացնել նաեւ, որ այդ ամբողջ պրոպագանդը մղվում էր {հանուն} կրոնի, իսկ Դուռն իրավունք չունի քրիստոնյաների կր

րանից հետո էլ ինչո՞վ ես կարող եմ շահագրգռել նրանց {հանուն} գիտության, երբ նրանք հաղորդակից չեն այդ գիտությա

արքեպիսկոպոսին եւ խնդրեր վերոհիշյալ գործի մասին՝ {հանուն} արդարության, խստապահանջ արդարության: Համենայն դ

Առ ի՞նչ այս դրախտ փափկութեան, Առ ի՞նչ {հանուրց} կացուցայ Էից ի բնաւս տէր, իշխան: Եւ զ

ամբ ստացա քո փետրվարի 12-ին գրած նամակդ հռչակավոր {հանրագիտական} բառարանի 5-րդ հատորի հետ միասին: Սկսեմ իմ սիրելի

մեռած - որեւէ կերպ ափ կհասնենք: Ինձ ուղարկած {հանրագիտական} բառարանի նմուշը ցածր է ամենայն միջակությունից. ա

ովորական փծուն Sprach: Հավանորեն, մեզ մոտ բոլոր {հանրագիտական} ձեռնարկումները դրոշմված են ճակատագրի անեծքով, որ

ձեռքը, որի մեջ ես արդեն արտահայտել եմ իմ կարծիքը {հանրագիտական} բառարանի եւ Լիխուտինի գրքի մասին: Ի դեպ, այդ գր

Սիրելի եղբայր, Քո այսօրվա թվով գրած տոմսակդ {հանրագիտական} բառարանի պատառիկի հետ միասին ստացա: Նախօրոք շնոր

կում: Ա՜հ, խնդրեմ հաղորդել Անանիային, որ ես {հանրագիտական} բառարանը որոշ տեսակետից համեմատում եմ Դոն Քիշոտի

, ուղարկում էր Տոբոզո, իր Դուլսինեայի մոտ, իսկ {հանրագիտական} բառարանը բոլոր ընթերցողներին ուղարկում է, ըստ մե

ունեմ: Նամակիս հետ վերադարձնում եմ Գերվինուսը եւ {հանրագիտական} բառարանը: Մակոլեյը վերջացնելու վրա եմ. այնուհետ

համարում ենք, երբ մի հեղինակ, փոխանակ ժողովրդի {հանրական} ձեւին հետեւելով, կենդանացնելու, գրելու, կանգնե

օսքով, կրաւորականը վեվով գործ դնելը համօրէն ազգի {հանրական} կանոն է եւ ոչ մի տեղ չենք լսում նորան առանց վեվի

եղեցիկը, թէ երկրորդը, այլ այն, թէ ո՞րը սոցանից {հանրական} է Արարատեան լեզուին եւ թէ կարդացողը ո՞րը պիտի ընդ

է այդ գաւառական բառը, որ գործ ածվելով կը դառնայ {հանրական} ։ Գրութեան շնորհքն է, որ այսօր Ռուսիացի եւ Տաճկա

նը, սա ոչ միայն չէ կարող ծաղկել եւ ուժ առնելով՝ {հանրական} խորհուրդ ունենալ ազգի համար, այլ կա՛մ մի գաւառի

ւ անպտուղ կը մնայ. երկու դիպուածումն էլ լեզուն, {հանրականութեան} խորհուրդը կորցնելով, ազգին համար կը լինի չեղածի

րք, զայս մի ինչ, զի շնորհեսջիք ինձ զարձակուրդ ի {հանրահռչակ} Ճեմարանէ Ձերմէ, յորում կարգեցեալ էի ի Ձէնչ դարձե

ախանշել է կրկնակի աշխատանք: Տարածել ժողովրդի մեջ {հանրամատչելի} տեղեկություններ եւ մշակել հայկական կենդանի խոսքը

ագիտության գծով, հնարավորին չափ մանրամասնորեն ու {հանրամատչելի}. հետագայում այս բաժնում կտրվեն կյանքի համար անհր

թին չի արդարանում ո՛չ թե միայն բժշկության, այլեւ {հանրամարդկային} գիտությունների մնացած բոլոր ճյուղերի մեջ: Ես շատ

երեքշաբթի կարելի է գտնել ընկերների. մոտ: Չէ՞ որ {հանրային} գրադարանից գրքեր տուն չի տրվում, հետեւապես այնտե

չէ կարող տանել կամ տեսնել երբեւիցէ կամ ուրեւիցէ " {հանրապետական} տարր " սահմանադրութեան մէջ, սորանից վախենամ է գե

որովհետեւ այդ կոնստիտացիօնը հասարակապետական եւ ոչ {հանրապետական} լինելով, ինչպէս Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներում,

(օգնել էր, содействовавшная) ամենեւին գարշելի {հանրապետականութեան} " (15 օգոստ. ): Ստորասական արտոնութիւնքը, ժամ

րեւէ արհեստավոր. այսպես վարվելը ե՛ւ ամոթ է, ե՛ւ {հանցանք}: Ցավում եմ, որ նա գլխի չի ընկել Նախիջեւան ու

թերությունքը: Այս թերությունքը մեր թարգմանիչների {հանցանքը} չէ, այլ հունական բնագրին, ըստ որում այդ բնագիրը

ուսանող " ex officio"։ Ես նրան շատ եմ խղճում. {հանցանքի} ծանրությունը կընկնի Իսահակի վրա. նա շեղեց նրան ճ

ցեն յիշեալ Սուզային. եւ փարխաթի առեալ ի Սուզային {հանցեն} զնա ի տանէն, իսկ Աննայն մնասցէ ՚ի տանն մի եւ նոյ

երեք հարիւր ռուփի սքէն յիմ տների քրէիցն տացեն եւ {հանցեն} զնա ի տանէն, տունն քրէհով տացեն, տան քրէհն եւ տ

յի մարգարէութեան նախադրութեան խօսքերին ԺԵ. " եթէ {հանցեն} զպատուականն յանարժանէ իբրեւ զբերան իմ լիցիս"։

ղիցի ". (եր. 35) Ս. Գրքում այսպէս. " Եւ եթէ {հանցես} զպատուականն յանարգէ, իբրեւ զբերան իմ եղիցես"։

րել ո՛չ թշնամեացս վրէժ, այլ զդատաստան արդար մինչ {հանցէ} զիրաւունս 'ի լոյս, 'ի հաւասարել զկշիռ ճշմարտութե

նախագծված տեսության՝ կարծես մարդկային բնությունը {հանք} է, որ ամեն ինչ կազմվում է դրսից՝ ըստ զանազան ֆի

ն կերպով, որ աւելի ճիշդ խօսելով, պիտոյ էր ոսկու {հանք} անուանել, անտես է արած բոլորովին այդ քաղաքի մէջ

րի: Թողունք պղինձը, այսչափ ոսկու եւ արծաթի {հանք}, որ ամենայն տարի անդադար ոսկի եւ արծաթ են թափում

բանից, որ կեանք ունէր, որ ապրում էր ոչ որպէս մի {հանք} կամ մի եգիպտական մումիա, այլ որպէս գործարանաւոր

քեր, բայց նոքա տարրական չեն, զոր օրինակ, երկու {հանք}, որ բաղկացած էին առանձին առանձին երկու կամ երեք

անը եւ մի փոքրիկ հաւաքոյթ ֆիզիկական գործիքների եւ {հանքաբանական} եւ կենդանաբանական օրինակների: Այնտեղ են դարձեալ

ն նաւթի հանքեր։ Եթէ փոքրիշատէ ծանօթ լինէին նորան {Հանքաբանութիւնը} եւ Քիմիան, այն ժամանակ, գուցէ առանց փորձի, անա

ապես պարապել աստղաբաշխությամբ, երկրաբանությամբ, {հանքաբանությամբ} եւ քիմիայով: Հիշյալ այս բոլոր գիտություններն անհ

հի կազմածի, երկրի բերքերի, շնչական, տնկական եւ {հանքական} դասակարգերի մասին։ Այլեւ յիշեալ գրքի մէջ գտանում

եիս այնպես է, ինչպես թողել էիր Մոսկվայում, բայց {հանքային} ջրերը, հույս ունիմ, որ առողջություն տան ինձ:

զօրքի հետ միասին որպէս քաջ երկրաչափ: Գերմանիայի {հանքային} ջրերի բժշկական եւ բնագիտական ժողովը արքունի ծախքո

թիւնքը Եւրոպայում, ամսօրեայ ժամանակով դեգերուիլը {հանքային} ջրերում, տկարութեան կատաղաբար զայրանալը եւ սորան

Պարոն Ֆէօդօր Իվանովիչ Ինոզեմցովին, որ կրթէ նորան {հանքային} ջրերով բժշկուելու մէջ, որովհետեւ իշխանութիւնը մտ

ասացեալ տեղը, ուր դիմում են անհամար հիւանդներ՝ {հանքային} ջրերով բժշկուելու համար զանազան ցաւերից։ Պ. Ինո

լ Ձեզանից, վեց ամիս ժամանակով օտար աշխարհ գնալ, {հանքային} ջրերով իմ վէրքերը բժշկելու... - Արձակուրդ

ւմ է, թէ հրաբուղխների մօտակայ տեղերում կան նաւթի {հանքեր} ։ Եթէ փոքրիշատէ ծանօթ լինէին նորան Հանքաբանութիւն

քը երկու են, շատ սակաւ երեք, թէեւ կան բաղադրեալ {հանքեր}, բայց նոքա տարրական չեն, զոր օրինակ, երկու հան

ուի տակ դնելով իւրեանց հողի մէջ եղած բոլոր ածուխի {հանքերը}, նոցանից դուրս եկած ածուխը եւ Անգլիոյ տարեկան ած

եւ մշակութեան: Մեք ցոյց ենք տալիս մի երկիր, որի {հանքերը} մեծապէս կարօտ են մշակութեան եւ, որոնք, մինչեւ ա

որ յաջողել էր նորան կատարել: Երկրորդի առարկան են {հանքերը}, որ ցոյց են տալիս հեղինակի հասուն գիտութիւնը քար

նով ամենայն բան կարելի է: Կրակի օգնութեամբ, {հանքերը} հողային վիճակից հեշտութեամբ կարող են յեղափոխուիլ

ազգութեան տունկը որպէս մի գործարանաւոր էակ, այլ {հանքերի} նման, առանց ներքին զօրութեան, առանց գործարաններ

երայ այդպիսի զգալի փոփոխութեան պատկեր: Առհասարակ {հանքերի} բաղկացուցիչ տարերքը երկու են, շատ սակաւ երեք, թ

իւն չկայ արարածների մէջ, նա միօրինակ դարմանում է {հանքը}, բուսականը եւ կենդանին: - Ընդունում եմ, - կր

են խեղճ եւ պարզամիտ ժողովրդի վրայ այնպէս, ինչպէս {հաշիշը} կազմուածքի վրայ, ուստի պարտական ենք ամենայն խնամ

րհի ծախք առաջարկում է քաղաքը, ոչ հիմք ունի եւ ոչ {հաշիվ}: Ես " Հյուսիսափայլի " մեջ գրել էի 3000 մանեթ կամ

մների ամենափոքր օգնության: Մեզանից ոչ ոք իրեն {հաշիվ} չի տվել, թե նոր լեզվում բայը քանի եղանակ եւ քանի

չեւ այժմ էմպիրիկ է, շատ բաների նկատմամբ չի կարող {հաշիվ} տալ: Բազմաթիվ " ինչո՞ւ " եւ " ինչի՞ հիման վրա "

վո՞ւմ է արդյոք հասարակության պահանջը: Նախ որ, ի {հաշիվ} իր պարտքի նա դեռ 1856 թվին վճարել է մեր Մագիստրատ

ախքերից, նշանակված արծաթի կամ նորանից արած ծախքի {հաշիվը} քաղաքին ցույց տալու հանձնառու ենք, մաքուր խղճմտա

ր է աշխատողին, որ արդարեւ չէ արհամարհում այդպիսի {հաշիվները}: Հույս ունեմ, որ կկատարեք իմ այս խնդիրը: Մե

սում է միայն, որ ստորագրող պարոնները համաձայն են {հաշիվներն} առանց դատարանի վերջացնելուն, այսինքն, ուրիշ խոս

ք կամ վիճակ հրիտակացն, յայնժամ աղաչել աղաչեմ, ի {հաշիւ} իմ, թղթակցիլ ընդ որոց արժան իցէ, ՚ի Մադրաս եւ զ

թոյն պահանջեաց նախ, մատաղ անել ինքեան զմանրամասն {հաշիւ} ելից եւ մտից տան եւ կրպակաց պ. Բաբաջանեանի, սկս

ես չկարեմ այլեւս մնալ աստէն, վասնորոյ առ ժամս ՚ի {հաշիւ} կիսոյ բաժնին ստացայ ՚ի պ. Հագէ զվաթսուն հազար (

ենայնիւ իմ մշտնջենական կանոնը այն է, որ նորա հետ {հաշիւ} տեսանելու միջոցին, ոչ թէ միայն ես պարտական չմնամ

անը, որովհետեւ ամառները եւ, մանաւանդ, աշունքին {հաշիւ} ու համար չունին այդ քաղաքը մտած սայլերը ցորենով,

ք. երբեմն սիրում ենք մի մարդ՝ առանց կարողանալու {հաշիւ} ու համար տալ մեզ, թէ ինչո՞ւ համար սիրում էինք:

ւն, որի որպիսութեան եւ պատճառի մասին չէինք կարող {հաշիւ} ու համար տալ մեզ, որ եւ ֆոսֆորի նման, մի րոպէ,

ւ սարերը... Ի՛նչ ծածկեմ պատճառը, մի փոքր արծաթի {հաշիւ} ունէի մի նայիբի հետ, որ ամենայն կամակորութեամբ յ

մենայն կամակորութեամբ իմ հետ օրինաւոր եւ հիմնաւոր {հաշիւ} տեսանելուց փախչելով, պատճառ է եղել այս իմ վատաբա

էջ այն, որ այդպէս ներգործեց իմ վերայ, չեմ կարող {հաշիւ} ու համար տալ ինձ: Մի պարկեշտ ժպիտ խաղաց իմ ա

ատաւոր գործակատար երիտասարդը: Սա սկսում է իսկոյն {հաշիւ} տալ: Օրինակի համար ասենք, թէ երիտասարդի ձեռքը յ

երայ: Նա տանում է աղքատութեան ծանր լուծը՝ առանց {հաշիւ} տալու ինքը ինքեան, թէ ի՛նչ բանի համար են այն զրկ

ուց: Մարդը ստուգապէս մեքենայ է այն ժամանակ, երբ {հաշիւ} չկայ, այսինքն՝ գիտակցութիւն չկայ: Յոյսը ուրիշ

- Այո՛, դստրիկ, այդ աստղերը Ունին {հաշիւ} ու համար, Եւ մեզանից իւրաքանչիւր Մի ա

չպէս առանց կարմրելու կարող էինք մեր բանականութեան {հաշիւ} ու համար տալ մեր ասածների համար: Բայց եւ այսպէս

վրայ, հազիւ թէ կարող էին իրենք իրենց կամ ուրիշին {հաշիւ} ու համար տալ, թէ ինչ հիմքի վրայ գործ են դնում այ

ովհետեւ դա մեր բոլորի ծնողն էր. դու ուրուագիծ եւ {հաշիւ} կազմիր միայն առաստաղի վերանորոգութեան համար:

ց. կորան, չքացան, եւ մինչեւ այժմ դեռ չեն կարող {հաշիւ} ու համար տալ ինքեանց, թէ ինչ պատճառով ջարդւում է

ւ: Տարին մի անգամ մի քանի քահանայք գալիս էին {հաշիւ} տեսանելու, բայց ի՛նչ հաշիւ, ի՛նչ քննութիւն: Հա

նի քահանայք գալիս էին հաշիւ տեսանելու, բայց ի՛նչ {հաշիւ}, ի՛նչ քննութիւն: Հանգուցեալը լաւ գիտէր իւր բանը

մի ամբողջ տարի ո՛վ էր եկեղեցու մօտ եկողը, ո՛վ էր {հաշիւ} հարցնողը: Տարեգլխին, նոյն քահանայքը, նոյն խորո

իրոջը տալով, իրաւո՛ւնք ունի պահանջելու, որ տէրը {հաշիւ} տար նորան, թէ որքա՛ն արդիւնք էր ստացել նորա բուր

սառնութեամբ: - Դուք վաճառական չէք եւ ոչինչ {հաշիւ} չգիտէք. վաթսուն հազար մանէթ... - Իսկ ձեր

ք զղջալ եւ քաւութիւն որոնել, այլապէս ուրիշ տեսակ {հաշիւ} կ'ունենաք իմ հետ եւ կը զղջաք ձեր յամառութեան վերա

րալը քանքարաւոր մարդիկ ընդունում էր Կարգի անդամ՝ {հաշիւ} չ'դնելով նոցա մեղքերը, որչափ եւ մեծ լինէին սոքա

ւր օրերի դառն ճաշակը, եւ մի քանի րոպէ եղբայրաբար {հաշիւ} ու համար կը տեսնեն միմեանց հետ. եթէ կը հասկանան

։ Եթէ գիտենային, եթէ գրելու ժամանակ իրենք իրենց {հաշիւ} տային, թէ ի՞նչ բանի վրայ են, այն ժամանակ բայակա

, բանը այս է, որ այդ չորս կամ հինգ մանէթով բոլոր {հաշիւդ} կը վերջանայ մեռանողին հետ: Ահա այսպիսի մարդիկ,

նքը գնայ այդ քաղաքը, կա՛մ մի այլ մարդու յանձնէ, {հաշիւը} եւ ապրանքը ստանայ իւրեանից եւ գործը աւարտել:

էթ: Այս կերպով եւս վերջացնում է Բէգզադէն իւր {հաշիւը}. մնացորդ ապրանքը յետ է ընդունում ցած գնով, չէ տ

կատարում են օտարի լեզուով: Մեք վերջացրել ենք մեր {հաշիւը} նոցա հետ։ Թողնում ենք, որ նոքա լողան իւրեանց քր

սիկ Թիւրքիայի եւ թէ՛ արտաքին եւ թէ՛ ներքին պարտքի {հաշիւը}.... 32, 849, 220 լիբրէ ստերլինգ կամ 828, 810

մեր կամեցածի պէս կարողանայինք շինել, եթէ տեսական {հաշիւը} միշտ ուղիղ գար կեանքի գործնական կողմերի հետ, այն

արդու բանաստեղծական գոյնը, եւ ճիշդ մաթեմատիկական {հաշիւը}, տանելով մարդկային ընկերութիւնը դէպի համերաշխութ

ուայ թուականով, որով ուղարկեց " հասարակաց շահի " {հաշիւը}, պակսիմատ, այլեւ տեղեկութիւն տուեց Սերոբի որդու

տաղի վերանորոգութեան համար: - Ուրուագիծը եւ {հաշիւը} վաղուց ահա պատրաստ է. տեսէ՛ք ահա, հարկաւոր է կա

ի՛նչ քննութիւն: Հանգուցեալը լաւ գիտէր իւր բանը: {Հաշիւը} սկսանելուց յառաջ, պատրաստում էր, ահա այն ծառերի

ստանան այն մեծ եւ երկար, ամբողջ տարու մանրամասն {հաշիւը} քննելու համար: Խելացի էր շատ մեր երեսփոխանը, նա

հաց էր ուտում առանց մոռանալու ճիշդ մաթեմատիկական {հաշիւը}, թէ այն օրուայ ճաշի համար ծախսուած արծաթից. որք

այո՛ լինէր քան թէ ո՛չ. պատճառ, ամենայն մարդ իւր {հաշիւը} ունի. ինձ այսպէս յարմար է, պսակուիլ եւ յետոյ ու

լ եւ յետոյ ուխտ գնալ: - Ի՞նչ ասել է. ի հարկէ {հաշիւը} մեծ բան է, եւ այդ հաշիւն է, սիրելի՛ որդի, որ մ

ուրս գալը դուրս գալ է, գոնէ ծանօթութեանց հետ մեր {հաշիւը} վերջացնենք ու այնպէս դառնանք դէպի վիպասանութեան բ

նները տեղերովն ու վկայութիւններովը ու մսխած ստկին {հաշիւն} ու պատմութիւնը ընենք: Վեցերորդ՝ արտօնութիւն

- Ի՞նչ ասել է. ի հարկէ հաշիւը մեծ բան է, եւ այդ {հաշիւն} է, սիրելի՛ որդի, որ մեզ կառում է եւ կապում է,

ւմ է դէպի իւր պաշտօնեայքը), - ամենայն օր ահագին {հաշիւներ} ցոյց ես տալիս իմ ապարանքի նորոգութեան համար, բայ

աջի պսակներին Սուրբ Կարապետ պիտի երթայ: - Լաւ {հաշիւներ} են. այսպէս պիտի առնէ, այնպէս պիտի առնէ, բայց հ

հրամանը, որ սաստիկ պատուիրում է ուշի ուշով քննել {հաշիւները}, որպէս թէ գողերի եւ աւազակների ձեռքում էր եկեղեց

ր քրոջ ձեռքին, քոյրը գիտէր նորա բոլոր առեւտրական {հաշիւները} անգամ եւ շատ էր պատահում, որ կին միջնորդի ձեռքով

ւ դրանը ծերացար, այժմ պիտի խարդախութի՛ւն գործէիր {հաշիւների} մէջ. միթէ՛ մեք չենք հաւատում քեզ: Մեր գալը մի օ

ործ էին կատարում՝ յարմարուելով իւրեանց քաղաքական {հաշիւների} հետ, եւ այս էր պատճառը, որ ամենայն նորանց գոյաց

անցի ծնողների նման, յարմարուելով իւրեանց զանազան {հաշիւներին}, խոստացել էին տալ Մանուշակը այս մարդուն, որ մի

նում էր. " Չէ՛, տեարք հարք, ես խնդրում եմ, որ {հաշիւներիս} վերայ աչք դարձուցանէք, եկեղեցու մի կոպեկը եւս կր

չլինէիր, ես եւս պիտոյ է մնայի միւս ռամկականների {հաշիւումը}. զարմանալի մարդ. ինչպիսի՞ հանճարեղ գլուխս ունէր

եւ ոչ առաքեսցէ Ադմինիստրատորն զճիշտ եւ զմանրամասն {հաշիւսն} առ օրէնսգէտն: Եկամուտն, ի տանէն եւ ի կրպակա

Յովնաթանեանցի, եւ նորա ձեռքում էին բոլոր գործերի {հաշիւքը}: Շտապելով ներս մտաւ գործակատարը: - Ի՛նչ

զկնի ստանալոյ զգումարն, զտունն հանդերձ օրինաւոր {հաշուագրովք} եւ տեղեկութեամբք զվաճառմանէ երկուց տանցն ի վերոյ

ունը յանցանք չունի: Եւրոպայի մի ոտնաչափ հողը եւս {հաշուած} է, իսկ Ասիոյ մէջ կարծեմ գտնուին տեղեր, ուր տասն

ն վարել: Նորա ամէն մի քայլը, ամէն մի շարժուածքը {հաշուած} ու համարած էին, որպէսզի, մի փոքր ծառայութիւն բա

նքը. չենք կարող թոյլ տալ, որ Չամչեանը քսան միլիոն {հաշուած} լինէր Հայոց ազգը, որ շատ շատ չորս միլիոն է։

ագ եկեղեցի, որի երեք պատը գողացաւ. հաւատացնելով {հաշուապահանջ} իշխաններին, թէ այս պատերի համար պատրաստուած աղիւ

լակոտ, դադարի՛ր ինձ խաբելուց. ես քո հիւսիսային {հաշուապահանջ} իշխանների ընկերը չեմ, ես կատակ չեմ սիրում. կը հ

Այս կռւումը նորա կողմից շատ քաջութիւն ցոյց տուեց {հաշուապահը}, որ տակաւին գտանւում էր գործարանի մէջ: Սա կարող

էին այդ խաւարի գերութենից"։ Այս հաւաստի: {Հաշուատեսութեան} խնդիրները լսելով հեղինակից, մի անտանելի ա՛խ քարշ

ետ, որ ամենայն կամակորութեամբ յետացնում էր որպէս {հաշուատեսութիւնը}, նոյնպէս եւ պարտքը վճարելը: Ի՛նչ պիտոյ է առնել

արաղից եւ բանը բերում էր հասցնում էր այնտեղ, որ {հաշուատեսքը} տաղ չէին թողնում, մեղեդի, շարական չէին թողնում

` նայելով եւրոպական վաճառական ընկերութեններին եւ {հաշուատներին}, որ գտանւում են Նախիջեւանից կէս ժամ հեռաւորութեա

ակուսի, ոչ թէ միայն պակաս լինելու չէին եւրոպական {հաշուատներից}, այլ մի փոքր աւելի եւս, որովհետեւ եւրոպական ընկ

երաշխութիւնը, որ դաւանում ենք աղբիւր, անկեղծ եւ {հաշուատու} բարոյականութեան եւ որի առջեւ միայն խոնարհեցնում ե

եան առջեւ: Անձնաճանաչութիւն, գիտակցութիւն, {հաշուատու} քննութիւն մարդկային թէ՛ անցած եւ թէ՛ ներկայ կեանք

Եւրոպա, եթէ մեր սիրելի ազգակիցքը Նախիջեւանի մէջ {հաշուատուն} կամ գործակալ մարդ պահէին գո՛նէ միմիայն Ֆրանսիայի

երեւելի մայրաքաղաքներում օգտատէր շինուածք գնել, {հաշուատուն} կազմել այդ շինուածքի կառավարութեան համար, այնպէս

աբան ուժով սկսէին գործ կատարել, այն ժամանակ նոցա {հաշուատունքը} Նախիջեւանի եւ Մարսէյլի մէջ, առանց ամենայն տարակո

գիրքը, հեղինակքը կամ թարգմանիչքը նոյնպէս գիտակից {հաշուատուութեամբ} աշխատէին նոր լեզուի վրայ եւ ոչ լոկ բնական ազդեցու

ւցեալ Մասեհէ Բաբաջանեան, այլ որովհետեւ ընդհանուր {հաշուարարութեամբ} հրիտակին տւելոց է զաւուրս ինչ եւ ես չկարեմ այլեւ

] Գ[րիգորեւիչի] եւ Ա. Սուլթ[անշահի] հետ. գրքերի {հաշուացուցակը} տուի: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 30-ին: Այս

եւ հաստիչ աջ, ո՜վ երկնային կառավար, Ո՞վ է {հաշուել}, քանի՞ արդեօք քո առաջից անցաւ դար, Մենք `

ծ մտքով, երազով չարին, Սկսաւ կնճռոտ Կազբէգ {հաշուել} չկարաց թշնամին, Իւր սարի բնակիչներին տխրու

ցեալ ռուփիս, ցերեքտասան անայս եւ ցինն պղինձ, որ {հաշուելով} ըստ ռուսական դրամոց, ըստ արդի գնոցն, առնէ մերձ

նէթ: Ներկայ ցոյց է տալիս 10. 000 մանէթի ապրանք՝ {հաշուելով} այն գնով, ինչ գնով Բէգզադէն յանձնել էր երիտասարդ

շ: Տարակոյս չկայ, Թիւրքիոյ ոսկին հարիւր ղուրուշ {հաշուելով}: Մինչեւ 1861, արտաքին եւ ներքին (Պօլսի մէջ պար

ւելը, որ հանգչէ վրանում, Հարց գործերը աստղ {հաշուելով} ` անդադար երգում. Այստեղ ինչ որ աչք կը տես

լայնութեան տակ եղած ուրիշ սարերի ձիւնական գօտին: {Հաշուելով} ծովի մակերեւոյթից, Արարատի ձիւնական գօտու բարձրո

չ միայն չխաբին ՚ի դիմակս, այլ եւ զխորհուրդ աղեաց {հաշուեն} մինչ չեւ էր խօսողին բացեալ զբերան: 13) Այվ

վերադառնալու: Երրորդը գրագիր մտաւ մի վաճառականի {հաշուետնում}: Միւսերն եւս իւրեանց յարմար մի գործ ճարեցին: Այ

էր այդ, եւ ազգը չէր համարձակւում անգամ մտածելու {հաշուետուութեան} մասին: Վերջապէս ազգի աղէտալի վիճակը գրաւեց

եղ, որ այս տարիներումս երեւելու էր. նոքա իսկոյն {հաշուեցին}, թէ քանի՞ ժամանակում կատարում է նա իւր ընթացքը ա

դ տեսակ թերութիւններից, ուստի մեր նկատողութիւնքը {հաշուէ} ՛ ուղղված են ընդհանուրի թերութիւններին, քան թէ մա

ում Գարեգնի մատանու շատ թոյլ եւ անխելք խաղի մէջ, {հաշուէ} թէ նոյն պաշտօնն է վարում, ինչ որ Սօսի մայրը Տիրա

, շահեալ 'ի նմանէն հանգոյն մեծի գանձու ամփոփելոյ {հաշուէի} զպարարումն զայն։ Յորոյ վերոյ տեսեալ պարեգօտաւորա

... Ախտաբորբոք երիտասարդք Իւրեանց անձը երջանիկ Կը {հաշուէին}, թէ լինէին Նորա ձեռքում խաղալիկ... Այժմ փողոցու

թիւնը, եւ այս բոլորը անխորհուրդ, առանց հիմնական {հաշուի}, եւ չկամելուց, արմատական կերպով դարման տանել իւ

սիային: Անգլիոյ երկրագէտքը եւ տնտեսականքը, {հաշուի} տակ դնելով իւրեանց հողի մէջ եղած բոլոր ածուխի հան

եթէ մարդը եւ նորա կեանքը դրուի ճիշտ մաթեմատիկական {հաշուի} տակ, մարդը կը դառնայ մի մեքենայ, եւ նորա կեանքը

ղխելու հետեւանք: Քանի որ յոյսը չէ հիմնւում ստոյգ {հաշուի} վերայ, յոյս չէ, այլ անձնախաբէութիւն: Առանց սեր

տէր մարդ, չէ՛, իմ պարոն, համաձայնիր, որ առանց {հաշուի} է քո յոյսը, թէ քո որդիքը նոյնպէս պիտի տիրանան այ

եւ ճիզվիթական հնարիւք սպրդեցաւ նա ՚ի մեզ, եւ ՚ի {հաշուի} իւրում չսխալեաց. ազգն, բազում անգամ նենգեալ ՚ի

եր. 40)։ Ինչպէս երեւում է, պ. Էմինը բնա՛ւ {հաշուի} մէջ չէ դնում այդ Թուղթը օրինակող գրագիրների սխալա

ղինակի բազմահայեաց գիտութեան վերայ, յայտնի բան է {հաշուի} տակ ձգելով նորա դարու անկրթութիւնը եւ տգիտութիւնը

. այս միջոցին երեսփոխանը ասում էր. " Այժմ սկսենք {հաշուի} բանը, որովհետեւ մի երկու ժամից երեկոյեան զանգակը

նութենից, դեռեւս ամենայն շրջանկատութեամբ պիտոյ է {հաշուի} եւ համարի տակ դնել այն հանգամանքները, որ ծնուցել

իթը, առաւել արդարացի կերպով կարող է գնահատուիլ, {հաշուի} ու համարի տակ դնելով շատ հանգամանք, որ անմիջաբար

Կ. Պոլսի հայոց նախկին Սարգիս պատրիարքը սկզբում, {հաշուի} առնելով ազգի ընդհանուր ցանկութիւնը եւ աչքի առաջ ո

երեւոյթ բնութեան, ենթակայ են այս օրէնքին եւ այս {հաշուին}: Կարող են ասել, որ եթէ մարդը եւ նորա կեանք

չպէս ասում է Ռուսը, այդ կորած ու գտանուած արծաթի {հաշուից} պիտի բաժանորդ դրուէի " Մասեաց աղաւնուն ", " Մեղո

կցութիւն չկայ: Յոյսը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ ստոյգ {հաշուից} բղխելու հետեւանք: Քանի որ յոյսը չէ հիմնւում ստոյ

Մարասկէնով, որ ստացել էի օտար աշխարհից: Այս {հաշուիցս} տեսանում ես ահա, որ ես քեզ նման ականջի վերայ քնա

տարեկան վարձ տալով նորան եւ խանութի բոլոր ապրանքը {հաշուով} յանձնելով: Երիտասարդը, ինչպէս վերեւում գրածների

արծաթը եւ մնացած ապրանքը ցոյց տալ Բէգզադէին նոյն {հաշուով}, ինչ հաշուով ստացել էր: Մի քանի տարի ծառայո

ցած ապրանքը ցոյց տալ Բէգզադէին նոյն հաշուով, ինչ {հաշուով} ստացել էր: Մի քանի տարի ծառայում է այս երիտա

արին երեք արծաթ վճարել, որ ներկայումս Տաճկաստանի {հաշուով} ասել է 54 ղուռուշ. մի՛թէ սակաւ են այն մարդիկը,

դուիս, այսինքն՝ քո աւելորդը կը չափաւորուի, որի {հաշուով} իմ պակասորդը կը լցուի, սակայն մի մոռնար, որ քո

810, 344 ֆրանկ կամ, աւելի պարզ, իւրեան իսկ առատ {հաշուով} 4, 106, 152, 500 ղուրուշ: Տարակոյս չկայ, Թիւրքի

րից աւելի ապրի մի քանի օր, եւ այն՝ սպանուածների {հաշուով}: Այս ապագայի ստուերական եւ թոյլ օրինակը Պօլսի մէ

արստանալ, եթէ ոչ նոյն ընկերութեան միւս անդամների {հաշուով}: Եւ այդ հարստութիւն չէ, այլ պատահական հակումն հ

րութիւնը չունի հարստութիւն եւ շահուողը ընդհանուրի {հաշուով} շահուեցաւ. քանզի, նոր արծաթ չմտաւ ընդհանրութեան

նութեան օրէնքները կատարւում են ճիշդ մաթեմատիկական {հաշուով}, եւ մարդը, որպէս անդամ բնութեան, եւ մարդկային

ծ այսքան աշխատանքից, ընկած էր սոֆայի վերայ: Մեր {հաշուով} առաւօտը լուսանալու վերայ էր: - Մռայլագոյն տէ

եթէ կարելի է, շնորհեցէք ինձ տասն արծաթ: - Ի՛նչ {հաշուով} տասն արծաթ. ինչի՛դ է հարկաւոր այդքան մեծ գումար

է այդ հետեւեալ ձայնաւորով սկսած բառի առաջին վանկի {հաշուով}, այնպէս, որ մէկ ամբողջ վանկ պակասում է, որով խ

երջաւորութիւնը նախադաս դնենք, այն ժամանակ ենը իր {հաշուով} է հնչում ձեռքերի նուն, ինչպէս ձեռ-քեր-ն են-ներ-կ

այ գիւղօրայս նորա ի մասին գործոյն զեկեղեցական {հաշուոց} եւ դրամոց ՚ի Միքայէլէ Նալբանդեանց Խոնարհադեմ յ

տար քահանայապետութեան ի մասին գործոյն զեկեղեցական {հաշուոց}, տարականօն եղանակաւ խանգարելոյ խարդախութեամբ Այվ

յայտարարութեանց իմոց եւ այլոց ՚ի մասին եկեղեցական {հաշուոց}, թողու զայն ՚ի վճռադատութեան ըստ ամենայնի անյուշ

, հանեալ ի Կորտեն ՚ի թիւս այլոց թղթոց եւ զպատճէն {հաշուոց}, տարեկան ելից եւ մտից շինուածոցն ի վերոյ յիշելոց

ոգեւոր կառավարութիւնս վերահասու եղեալ ստուգութէան {հաշուոց}, ելից եւ մտից եկեղեցւոյն, եգիտ զայնս ի պատշաճեա

են արել իմ դրությունը, որ համարյա թե ամեն րոպես {հաշված} է: Ես գիտեմ քո իմ վերա ունեցած սերդ եւ բարեկա

հեռագրով դատաստան սկսանել, նույն օրին եվրոպական {հաշվատան} ձեռքով Լոնդոնի վերա փոխանակագիր կքաշե քաղաքը մեր

կարողացանք տեղեկություն հավաքել այստեղ անգլիական {հաշվատներից} (контора) կամ այդ հաշվատներում ծառայող պատվելի

այստեղ անգլիական հաշվատներից (контора) կամ այդ {հաշվատներում} ծառայող պատվելի անձինքներից, որք քանի քանի անգամ

այսինքն 400-ական) փոխանակագրով, որ մի հավատարիմ {հաշվատնի} ձեռքով պիտի քաշվեր Լոնդոնի մի երեւելի սեղանավորի

ալկաթա, այսպես են այդ հավաստի լուրերը, որ առանց {հաշվելու} Կալկաթայում բնակության ծախքը, միմիայն ճանապարհակ

արել է քաղաքը առանց վերահսկողության, առանց որեւէ {հաշվետվության}. հասարակության վրա յուրաքանչյուր տարի հարկ է դրվ

հասարակությանը առանց իմ՝ հասարակությանը լիակատար {հաշվետվություն} ներկայացնելն այն բանի մասին, որի համար ես պարտավ

ն. ես հո չէի կարող երեք օրվա ընթացքում պատրաստել {հաշվետվություն}, Դուք նույնպես չէիք կարող ժողով գումարել այդ խնդ

ւմ լրիվ, ամենամանրամասն, մինչեւ վերջին կոպեկը, {հաշվետվություն} ներկայացնել մեր հասարակությանը իմ գործողություննե

ում են տետրակի ձախակողմյան բաժինը, հանդերձ սույն {հաշվի} մեջ երեւեցած արծաթի գումարով, կուղարկեք ինձ, իմ

եթե գիրքը թարգմանվում է ռուսերեն, նշանակում է, {հաշվի} է առնվում մեծամասնության անգլերեն չիմանալը, ապա

: Այնուհետեւ կառքը պետք է ներկել: Ծախսերը թող իմ {հաշվին} գրի, ես շնորհակալությամբ կվճարեմ՝ առաջին հնարավ

է. նրանք ավելանում են կամ նվազում են մեկը մյուսի {հաշվին} ։ Վերջապես, ավելորդ է խոսել պատվական ծիրանագույն

ապես հորս փողն է եղած, ուրեմն ես ընդունում եմ իմ {հաշվիս} վրա։ Իհարկե գրածիս օրինակը քեզ կուտան, եւ դու կ

հակառակ դեպքում հասարակությունը պարտավորվում է իր {հաշվից} լրացնել վատնած գումարը: Ես լիովին վստահ եմ,

գրագրությունք կլինին էլեկտրական հեռագրով, գործի {հաշվով}, որովհետեւ Կալկաթայից Նախիջեւան նամակ հասուցանել

ՅՐԵՆԱԿԻՑ, ԱՐԳՈ Պ. ՍԵԹ Խնդրում եմ Ձեզանից իմ {հաշվով} տալ ծերունի եւ աղքատ Ռեթեոսին (Ավետ) 50 ռուփի ՚

տա): Ես առանց այն էլ ձանձրանում եմ եւ օրերն եմ {հաշվում}, թե երբ կենդանի մարդ կտեսնեմ եւ գոնե մի վայրկյան

նքդ, որ կարելի է ասել երկու եւ կէս մարդ էք, եթէ {հաշտ} չէք միմեանց հետ, դուք, որ պիտի օրինակ լինէիք ձե

իւցազնական անձնազոհութիւնը, ո՛ր խղճմտանքն է, որ {հաշտ} կարող է մնալ Հարաւային Ամերիկայի ` մինչեւ այժմ բռ

ատացել են նորա ոսկերքի մէջ, շատ անգամ, չէ կարող {հաշտ} աչքով նայել ազատ հրապարակախօսութեան երեսին: Նա հ

ում է՛իր սուրբ Պաւղոսի ձեռքով։ Նորա՛ն իմացուր քո {հաշտ} լինելը քո ծառաների հետ։ Մեր մեղքի պատճառով ամուլ

կների իմացական բարօրութեան վերայ։ Վրաստանի եւ {Հաշտարխանի} թեմակալ Կարապետ եւ Սերովբէ արքեպիսկոպոսների հետ յ

միրու, Նովգօրօդի, Արքայուհի Ղազանու, Արքայուհի {Հաշտարխանու}, Արքայուհի Սիբիրիայի, Թագուհի Պսկովեան եւ Մեծ Ի

, Վլադիմիրու, Նովգօրօդի, Արքայ Ղազանու, Արքայ {Հաշտարխանու}, Արքայ Սիբիրիայի, Արքայ Խերսօնիսա-Տաւրիկայ, Թա

ով էլ չեն կարող արդարանալ։ Օրինակ՝ հին լեզուում {հաշտեմ} բայը նոր լեզուի մէջ եղել է հաշտվում եմ. էլ հաշտո

որության, նոր լեզվի երկու կարեւորագույն ճյուղերը {հաշտեցնել}, միանգամայն հրաժարվելով ժողովրդի այժմ կենդանի լե

ջ: Միայն մի այդպիսի ուսումնարանն է, որ կարող էր {հաշտեցնել} երկու հակառակող բաժինները՝ ճշմարտութիւն քարոզելո

նակւում է: Ես չկարողացայ այս երկու տեսակ խօսքերը {հաշտեցնել} միմեանց հետ։ Մնաց, որ վերստին (Յիշատակարանիս մ

րագոյն իշխանութիւն, որ կարողանար բռնել նորանց եւ {հաշտեցնել}: Միմիայն կառավարութենական իշխանութեամբ կարող են

, որ մօտ լինելով Տրիդենտին, իւր ներգործութենովը {հաշտեցնէ} երկու թշնամացած կողմերը։ Կանիզի Յիսուսեանը, որ

րդը, միջնորդ լինելով երկու հակառակ կողմերի մէջ, {հաշտեցուց} նորանց։ Եթէ Վենետիկեան հասարակապետութիւնը չէ

ատանան. - յետոյ ի՞նչ եղաւ: - Չորրորդ օրը ես {հաշտեցուցի} նորանց այն պայմանով, որ նոցա թագաւորը պիտոյ է լի

գուշակում ենք, թէ այդ բանը ընդունւում է որպէս մի {հաշտեցուցիչ} արարողութիւն եւ թէ երեխայք միայն (որպէս անմեղութ

ն արմատը ունի իր մէջ՝ գործել, դառնալ, թողուլ, {հաշտիլ}, որոնք իրենց ծայրի տառերը, միմիայն դէմք ցոյց տո

ի այն բաժնի մէջ, որոնց առաւել սիրելի էր խաւարը: {Հաշտուելով} մեք՝ պիտի վերջանար այդ քարոզութիւնը, պիտի խաւար

րդ, ինչպէս առաջ էլ ասացինք (§ 20), Մեծ Վահանը {հաշտուեցաւ} Պարսից տէրութեան հետ 484 թուականին։ Մինչեւ այս ի

եկեղեցական պաշտօնի մէջ չէր։ գ) 484-ին Վահանը {հաշտուեցաւ}, եւ Փարպեցին գնաց Սիւնեաց աշխարհը։ Երկու տարի ա

, որ հակառակուէին իւր խօսքին։ Նա արտաքին կերպով {հաշտուեցաւ} Րիշիէի հետ, եւ հրաւիրեց նորան ճաշ ուտելու իւր մօ

պէս քարոզած չլինէիք անբարոյականութիւն, դուք պիտի {հաշտուէիք} նախ եւ յառաջ, որ ազգը եւս բաժին բաժին չլինէր:

թէ յօժարին ընդ հիմնաւոր հաշտութիւն, այն է, եթէ {հաշտութեան} հիմունք լիցին իրաւունք եւ արդարութիւն եւ ոչ կամապ

յս հաւասարութիւնը, անհնարին է խօսք եւս մէջ բերել {հաշտութեան} եւ ապրեցնելու մասին: Բոլորովին ուրիշ բան է, երբ

այոց ազգի եւ թէ՛ նորա եկեղեցու իրաւունքները։ Այս {հաշտութեան} մանրամասն նկարագրութիւնը կարելի է տեսնել Փարպեցու

յաւելեալ են ի ստորագրին, թէ յօժարին ընդ հիմնաւոր {հաշտութիւն}, այն է, եթէ հաշտութեան հիմունք լիցին իրաւունք ե

ան թշնամութիւն, իսկ երկրորդից մշտնջենական սէր եւ {հաշտութիւն}, առաջինից եսականութիւն եւ վայրենութիւն, իսկ երկ

նքը։ § 20. Վահանի նուաճումը, այսինքն՝ նորա {հաշտութիւնը} Պարսից տէրութեան հետ, եղաւ 484 թուին, երբ Պերոզ

ինքը վկայում է, կեցել է Կամսարականների մօտ, եւ {հաշտութիւնից} յետոյ գնացել է Սիւնեաց աշխարհը, ուր մնացել է միա

զգը եւս բաժին բաժին չլինէր: - Լոյսը չէ կարող {հաշտուիլ} խաւարի հետ, ճշմարտութիւնը՝ ստութեան հետ։ Այդ վ

յից, մեր կարողութենից վե՛ր է այս սովորութեան հետ {հաշտուիլ}: Երբ վաճառականը, մի շփոթեալ եւ աղմկեալ տեղ

աշտեմ բայը նոր լեզուի մէջ եղել է հաշտվում եմ. էլ {հաշտուում} եմ գրելու ժամանակ, այդ ուն ինչ իրաւունքով եւ որտ

բերական հրատարակության խմբագիր լինել, ի վերջո նա {հաշտվեց} այն մտքի հետ, որպեսզի դառնա Մոսկ[վայի] ոստիկ[անա

՝ հին լեզուում հաշտեմ բայը նոր լեզուի մէջ եղել է {հաշտվում} եմ. էլ հաշտուում եմ գրելու ժամանակ, այդ ուն ինչ

ը մինչեւ ի մահ հալածելուց յետոյ եւ մահից զկնի չեն {հաշտւում} այն պատկառելի ծերունու հետ, սեղանապիղծ ձեռքով մօ

ց ետքը, մի անհասկանալի կամապաշտութեամբ, վերստին {հաշտւում} է այն բանի հետ եւ սկսում է վերստին կախարդել մեր ա

ն ետեւ... Մխիթարեանց շփոթ ատենին վճարած տուգանաց {հաշւոյն} հետը անուրանալի պատմութիւնն ընենք: Հինգերորդ

ուած ապրանքը յետ չէ ընդունում մի մանէթի տեղ, այլ {հաշւում} է 75 կոպէկով՝ պատճառելով, թէ հնացած էին: Երիտա

րաւէ տեսողների համարումը: Եւ նա սխալուած չէր իւր {հաշւում}: Հայոց ազգի մէջ դժուարին չէ ստանալ մեծարողական պ

իւր բուն նպատակին։ Մխիթարը սաստիկ սխալուեցաւ իւր {հաշւում} ։ Մինչդեռ առաջին անգամ ոտք էր հաստատում նա այն հո

Ահա թէ մինչեւ ո՛ր աստիճան սխալուել էր Մխիթարը իւր {հաշւում} ։ Բայց մեր համար զարմանք չէ. դորա փոխանակ մի շատ

Վեց տարին մի անգամ գալիս էր Գեներալ Պրօկուրօրը, {հաշւում} էր եկամուտքը եւ գոյացած դրամը մուրհակներով ուղարկ

իս, հասարակաց ազգութեան անունով։ Կրօ՞ն, քանիսը {հաշւում} եմ, լուսաւորչական, հռովմէական, բողոքական, յու

քան գումար - աւելի շատ, քան թէ ինքը իւր իմաստուն {հաշւումը} ցոյց էր տալիս իւրեան պարտական, բայց որովհետեւ ար

նումը բնակող հայ սրտերի մէջ. այսպէս ես եւս սոցայ {հաշւումը} չէի կարողանում, գոնեայ մի անգամ գրիչ ձեռք առնուլ

գրում, բանաստե՞ղծ է։ " Սաւուղն է՞լ մարգարէների {հաշւումն} է ", - ասում է Գիրքը: Քա՜ւ եւ մի լիցի. ասում

այն արծաթի հանդէպ, որ ցոյց էի տալիս իմ իմաստուն {հաշւումս}, թէ նա ստացել էր աւելորդ, քան թէ պատկանում էր ն

ս դրանց ասաուսայ գլխին, - ասում է նա, - թող էնքան {հաչան}, հոգիները դուրս գայ. քա՛, խիզա՛ն, էս ի՛նչ կրա

ր գան, թո՛ղ կորչեն: Գիտեմ, վրադ շատ {հաչեցին} Տգիտութեան շուները. Քեզ շատ անգամ քա

լ է ուրիշի անվան: Ի՞նչ կվերցնի հասարակությունը: {Հապա} 64. 000 ռուբլի՞ն, Հապա մյուս եկեղեցական գումարնե

կվերցնի հասարակությունը: Հապա 64. 000 ռուբլի՞ն, {Հապա} մյուս եկեղեցական գումարնե՞րը, որոնք 1848-56 թթ.

սերովբէն Գործոյն զոր գայր կատարել. " {Հապա} ՛, փութա՛ հմտօրէն Ի նաւալիւղն լինել,

անէ քեզ Գիր. Թէ չիցէ քո լուեալ ցարդ՝ {Հապա}, կա՛լ եւ ընթերցի՛ր: Այլ զի ի սէր գէթ վերի

բացի հոգեկան առնչութենից ոչինչ ունիք հասարակաց, {հապա} ՛ չափեցէք իմ ուրախութիւնը, ուրախութիւնը, ասում ե

ունս ի չորից կողմանաց սեւաթոյր ամպք, զօրէն զօրաց {հապճեպ} ժողովելոց. եւ սկսանի տեղալ յորդահոս անձրեւ"։

ում է, թե ես պրոցեսից ազատվելու չեմ, բայց վերջը {հաջող} է եւ Նախիջեւանի մեջ մի հոյակապ դպրոց տեսանելու հո

եմ Գրանովսկին), ի նկատի ունենալով Եվրոպան, շատ {հաջող} համեմատել է Հնդկաստանը ծննդկանի հետ, որը աշխարհ

ելի անհաջողությանը իր ձեռնարկած գործում. դու շատ {հաջող} համեմատում ես ճակատագրի հալածանքը թափառական հրեայ

ծքում: Ես հաջողությամբ կդառնամ, եթե ծովը եւս {հաջողե}: Մնաս բարյավ, քաղցր տեսություն: Միշտ քո

ս բաների էգուցվա նամակիցս կիմանաք: Ես, աստծո {հաջողելով}, մարտի 24-ին երեկոյան 6 1/2 ժամին դուրս կերթամ Մ

իմացած կլինիս նոր ծրագրի մասին հետեւածներս, եթե {հաջողի}, հույս ունիմ, որ Նախիջեւանու մեջ այդ բանի տարած

լ նրանից: Ինչպես տեսնում եմ, եթե միայն երբեւիցե {հաջողի} ինձ գլուխ բերել որոշած ծրագիրը, այս ամբողջ աշխատ

ւ ամառը անպատճառ այդտեղ կլինեմ, ողջ եղեք ամենայն {հաջողությամբ}: Հարազատ եղբայր քո Մ. Նալբանդյանց 46.

կ օգտակար լինին այս գրվածքը: Ողջ եղիք ամենայն {հաջողությամբ}, մեծարողապես Ձեր Մ. Նալբանդյանց 49.

թերությունքը, որ պիտի լինին քո գրվածքում: Ես {հաջողությամբ} կդառնամ, եթե ծովը եւս հաջողե: Մնաս բարյավ,

ինչեւ հինգշաբթի: Քո Միշել Հ. Գ. Անանիան {հաջողությամբ} կարող է խնդրել ամենաբարի Մարիա Նիկոլաեւնային, որ

Հարությունը եւ խնդրում եմ աստուծուց ողջություն եւ {հաջողություն} Ձեր եւ Ձեր ամբողջ գերդաստանի համար: Այս շնորհ

ւ սրտով առողջություն, երկար կյանք եւ ամ են տեսակ {հաջողություն} ։ Աստված մեր հետ է։ Ձեզ միշտ հարգող եւ ոգվով

աքրությամբ հոգու ցանկանում ենք այնպիսուն կատարյալ {հաջողություն} եւ ողջամբ վերադարձ, հանդերձ քաղաքի շահով: Շա

ունը չհավանի սորան, ուրեմն ցանկանում ենք ամենայն {հաջողություն} մի այլ մարդ ընտրելու: Այս նամակս իրավունք ու

ն ստանալու համար. ի բոլոր սրտե ցանկանում եմ նրան {հաջողություն} ո՛չ միայն քննությունների, այլեւ գիտության ասպարե

րժությունների համար եւ ցանկանում եմ նրան լիակատար {հաջողություն}: Շնորհակալ եմ բոլոր նրանց, ովքեր ողջունում են ի

այում՝ քառասնական թվականներին: Այժմ նրանք ոչ մի {հաջողություն} չունեն: Ավելին, շատերը ետ են դառել մեր եկեղեցու

սկ ամենից ավելի՝ քաղաքական եւ գրական օրաթերթ մեծ {հաջողություն} կունենար՝ չնայած մինչ այժմ գոյություն ունեցած բո

ժմ զբաղված է համալսարան մտնելու քննություններով, {հաջողություն} եմ նրան ցանկանում եւ առողջություն: Քո Միշել

ր, որին համակրում եմ եւ ի սրտե ցանկանում ամենայն {հաջողություն}: Երբ դու գնաս Մոսկվա, խնդրեմ այդ մասին հանգա

եպիսկոպոսի մոտ, հաղորդիր նրան իմ բարեւը, ի սրտե {հաջողություն} եմ ցանկանում նրան իր գործերում: Հաղորդի՛ր իմ

ով քեզ ու քո ընտանիքին առ ի սրտե ամեն բարի, ամեն {հաջողություն}, առողջություն եւ երջանիկ կյանք: Ինձանից շատ

մբողջ հոգով ցանկանում ենք հարգելի պրոֆեսորին լրիվ {հաջողություն}, հավաստիացած լինելով խոստումը կատարելու նրա ազնվ

նա՝ տեսնելով իր անխոնջ ջանքերի այդպիսի հսկայական {հաջողությունը}: Ինձ թվում է, որ նա գիշեր ու ցերեկ կենդանաբանակ

ովալսկուն եւ շնորհավորես նրա դիսերտացիայի վերահաս {հաջողությունը} ու, եթե կարելի է, վերցնես մի օրինակ նրանից եւ ո

ալիսմանը, որով պայմանավորված են այդ դավանանքների {հաջողությունները} Թուրքիայում՝ քառասնական թվականներին: Այժմ նրանք

ող առանց համակրական ուշադրության լսել մարդկության {հաջողությունների} մասին, ինչ ժողովրդի մեջ էլ ուզում է նրանք արտահա

Ես քեզ խնդրել էի Շլոսսերը կամ Մակոլեյը, եթե քեզ {հաջողվի} ճարել, ապա, խնդրում եմ, մի քանի հատոր միասին բ

ն: Ես այն ուշադրությամբ կկարդամ, եւ եթե ինձ {հաջողվի}, երբեւէ նրա մասին ձեզ հետ մանրամասն կխոսեմ:

ելուն, բայց հազիվ թե, եթե նույնիսկ թույլատրեն, {հաջողվի} առաջին օրը. գուցե երկուշաբթի: Բացի այդ, քեզ որ

մասին ես այժմ չեմ գրում, որովհետեւ, թերեւս քեզ {հաջողվի} երաշխավորությամբ դուրս բերել ինձ բանտից. այն ժամ

" Երիցս քարկոծ եղէց"։ Իսկ եթե նրան այդ գործը {հաջողվի}, ապա նա ինձ մեծագույն ծառայություն մատուցած կլին

Գրիգոր, Վաղուց ուզում էի քեզ գրել, բայց չէր {հաջողվում}: Շնորհակալություն եմ հայտնում քեզ, որ դու այդքա

չեմ փորձել, որովհետեւ Բենգալիայում չմնացի մինչեւ {հաջորդ} հունձը, որպեսզի կարողանայի համեմատել արդյունքը ն

կազմակերպության բոլոր առավելությունները, թերեւս [ {հաջորդ} ) սերունդը ֆրանսիական պատմության էջերում չկարդար

գում, որովհետեւ ես դրանց կարող եմ գտնել 5-րդ կամ {հաջորդ} դարերի ամեն մի կլասիկ երկում, բայց եթե նրա (Տար

երունդը կհասկանա, այդ աքցանով էլ չի կարելի պոկել {հաջորդ} սերնդից: Առաջարկված արխիվները գործին բոլորով

եղ էլ նրանք դժբախտաբար կանգ են առել: 20-րդ եւ {հաջորդ} դարերի մանուկը հավանորեն պիտի ժպտա Բերցելիուսի,

ուրերի համար շատ շնորհակալ եմ: Հուսով եմ, որ քո {հաջորդ} նամակում կկարդամ Կարպ Մակարովիչի եւ Դանիել Թորոսո

նհրաժեշտ եմ համարում միաժամանակ հայտնել, որ դրան {հաջորդելու} է հիշյալ վեպի թարգմանությունը հայոց լեզվով: Հ

, նա հավատացած է, որ եթե ոչ ներկա սերունդը, ապա {հաջորդը} իրեն ըստ արժանվույն կգնահատի. " Спи пострел, ба

ը դարձյալ գործարանավոր մարմինների նման տեսնվում է {հաջորդի} մեջ եւ ո՛չ թե յուրյան իսկ ծերության հասակի հավիտե

ւթյունը մի անհատի մեջ՝ հարկադրում է նորան թողուլ {հաջորդի} սերմը, այսպես ներգործում է եւ լեզվի վերան. իհար

նույնպես, որ մարմինները անմահ են մնում յուրյանց {հաջորդների} մեջ, որ թողնում էին կա՛մ յուրյանց մարմնի մի կտոր

Որդի, Ժամագիրք, Սաղմոս, Աղօթամատոյց, Ողբք եւ {հառաչանք} Էջմիածնի " եւ ուրիշք, թէպէտ եւ Տելեմաքի անդրանիկ

սաւ հեռուանց, տեսաւ սիրտը բազմութեան, Խոր {հառաչանք} քաշեց սրտից, յոյսը եղաւ ողջ ունայն. Տեսաւ

սքերի վերայ Մանուշակի կուրծքիցը դուրս թռաւ մի խոր {հառաչանք}, որ ծնողքը չնկատեցին, խորացած լինելով իւրեանց ա

րձնէ նորա զգայութիւնը: Վերջապէս Մանուշակը մի խոր {հառաչանք} արձակելով բացեց աչքերը, եւ տեսանելով իւր մօտ Շահ

ծական բղխուածք կարող էին լինել որպէս եւ են ողբք, {հառաչանք}, կոծ եւ սուգ, սկսեալ ի ժամանակաց իմ աստանոյն Խո

իւնք արտասուեցուցիչք եւ վհատեցուցիչք, զի ողբք եւ {հառաչանք}, լաց եւ արտասուք ոչ երբէք կարեն առաջնորդել յանվե

լսւում են օդի մէջ հարստահարուած մարդերի ողբերը եւ {հառաչանքը}, նոյն միջոցին եւ օդը հնչեցնում է հարստահարող բռն

ոցայ կողկողանքը դէպի երկինք էր բարձրանում, նոցայ {հառաչանքն} անգամ գործարանի պատերը դղրդում էին, բայց շատ անզ

թ հեւում էր, մերթ ուռչում. Թռչո՜ւմ էին հեշտանքի {Հառաչանքները}... ինչպէս գետ ` Կրծքից քրտինքն էր հոսում... " Ա

ահում են մի քանիսին հռոմայեցուոց աւագ մարդերից եւ {հառաչանքով} նոցանից օգնութիւն են խնդրում, ասելով. Ազատեցէ՛ք

ւագի մօտ, մի քանի պարեգոտաւորների առջեւ, տրտում {հառաչանքով} ասաց, թէ. " Իրաւացի չեղաւ Ղազարի՝ մեր աշխարհից

որուած յոյսերով Ի՞նչ ես օրդ դատարկ անցնում ` {հառաչելով} ու լալով. Աշխարհքումս թշուառութիւն, ուրախ

մրուրը, եւ մեզ ստիպեցին միմեանցից բաժանուիլ: Նա {հառաչելով} էր ասում ինձ, վկայ է աստուած, որ ես մինչեւ մահս

նդդէմ հարուածոց Եւ ղեկավար կաց նաւակիս ումդ {հառաչեմ} ի խորոց: Յայնժամ հասից ես անվտանգ յափն անք

եան վերայ մտածողներին: Դու պէտք է մինչեւ այն օրը {հառաչես}, մինչեւ քո անօրէնութեանէ վրեժը հատուցանես:

թեամբ կը լսէք: Այս խօսքերից յետոյ նա սրտի խորքից {հառաչեց} եւ ասաց, որ ժողովուրդը հարստահարուել է, ես նորա

ԱՆ ՏԽՐՈՒԹԻՒՆՔ Ընդ վարսագեղ ծառով նստեալ {հառաչէր}, Այն ինչ տակաւ տիւն զգիշեր հալածէր, Ե

ԽՐՈԻԹԻՒՆԸ ՏԵՂԻ Է ՏԱԼԻՍ Զով ծառի տակ կոյսն է նստած {հառաչում}, Մինչ ցերեկը մութ գիշերն է հալածում. Թռչուննե

ջունում են այգաբացը հոգեթով: " Եւ ինչո՞ւ ես դու {հառաչում} տխրադէմ, - Ասում եմ ես կոյսին ` կանգնած նրա դէմ

ղջ աշխարհի խայտառակ: Լաց ես լինում, {հառաչում}, Գանգատդ անգամ յիմար է, Թէ աշխարհն ի

ել չգիտէ, - ասում են, - եւ զուր տեղը կանչում է եւ {հառաչում} "։ Իսկ Յունաց ժողովուրդը եւ երեխայքն անգամ, իրե

կերպով ոգեւորուած մարդը դառնում է մի մեքենայ, որ {հառաչում} է, հեկեկում է, գանգատական բաներ է խօսում եւ այլ

ինք, որ մեզ ուրիշները պատվեին, պետք է որ նախ եւ {հառաջ} մենք մեր անձը պարտվենք. եթե այս չենք կատարում մե

ցեք եւ դորանով այս ազգապարծանք գործին պատճառ եղեք {հառաջ} գնալուն: Հերի՛ք է, սրբենք մեր վերայից այն ամ

տպարանը եւ օրագիրը պարտական է յուր գոյությամբը եւ {հառաջ} գնալովը իմ քաղաքացոց եւ գլխավորապես Ձեզ: Այդ բան

նեք մեզ, մենք ոչինչ ենք եւ ոչինչ գործ չենք կարող {հառաջ} տանել ազգի լուսավորության եւ դաստիարակության համա

. Հայրապետյանցին: Պոլիցիայի գործը դեռ շուտով {հառաջ} շարժվելու չէ, ըստ որում Ստռոգոնովը, ինչպես գրել

հյուսիսային լայնության 15 աստիճան գիծերով, պիտի {հառաջ} խաղանք դեպի արեւելք մինչեւ 105 աստիճան երկայնությ

այս բանին, եւ այս էր պատճառը, որ ասում էի, թե {հառաջ} հարկավոր է մարդ ուղարկել այն պայմանով, որ նա քնն

ել եմ, առաջին եկողի հետ կուղարկե: Կտակը յուր {հառաջաբանով} եւ վերջաբանով վաղուց ուղարկված է ցենզորին, այժմ

ւսավորյալ ազգերի լավ շնորհներին, ընկերակից լինել {հառաջադեմ} ժամանակին, հաղթել ասիական բնության պղտոր եւ անմխ

ուրդը: Այս ուրախական բացականչությունքը, թեպետեւ {հառաջանում} են տարբեր սկզբունքներ րից, վերաբերությամբ դեպ ի

տածել ու խնամել նոր բողբոջները, որ գինի սերմիցը {հառաջացած} ՝ խոստանում էին մեզ պահել նորա անմահությունը, ու

ունիք կաթողիկոսից, թե մի գուցե եպիսկոպոսի նամակը {հառաջացած} լինելով քան զձերը, պղտորած լինի կաթողիկոսի կամ Ս

ինաց տէրութեան, զզրկանս իմ ի Բարսեղ քահանայէ զոր {հառաջացուցեալ} է նա ինքն՝ առանց տալոյ ինձ զտեղի բարձրացուցանել

մեցած է պաշտպանել հին դրությունը, տեսանելով, որ {հառաջընթացքը} պիտի ոտք կոխեն մինչեւ Վատիկանի դուռը: Բայց Գառիբ

եեւ Ռոստովի բանսարկուն իր գիշատիչ աչքերն ագահորեն {հառել} է նրա վրա: 4) Ինչի՞ է հավասար Նախիջեւանի շրջանա

րովհետեւ մարտի 24-ին դուրս եկա Մոսկվայից եւ այսօր {հասա} Վարսովիա: Իմ տկարության պատճառով հարկավոր համարվ

վերջին ուժերս եւ ոգիներս գործ դնելով, դիմացանք: {Հասա} այստեղ, հազիվ մի բնակարան գտա եւ 4 օր պառկած էի

րը յառաջ քան զգալուստ Մեսիային արքայութեան փառացը {հասա՞ն} "։ Պատասխանի " ո՛չ, այլ գոգ Աբրահամու ըսուած տե

նչ կ՚ըլլայ եղեր: - Բայց արդեօք այդ գրուածովը {հասա՞ւ} գրողը իւր նպատակին, կարողացա՞ւ բժշկել մի քանի սր

նորդութենովը կամ այլ ոսկեփորիկների միջնորդութենով {հասած} են մեզ. որպես " Երկնէր երկին եւ երկիր ", " Հատո

այժմուս զրկված ենք, եւ այս քչիցը, որ մեր ձեռքը {հասած} է, եզրակացնում ենք, որ պիտո է անհամար շատ ունեն

եսին լեզուներ, որոնք հազիվ թե մանկության հասակին {հասած} ՝ արդեն ծերացել են. այս բանը տեսանում ենք աչքով

եմ Ձեզանից, երրորդը, որ ասում եք, իմ ձեռքը չէ {հասած}: Այն ոտանավորն կուղարկեմ դիմացի շաբաթ, խնդրեմ ն

ն անարգ մարդիկ ենք, որ մինչեւ այնքան տեղը լինինք {հասած}, որ չկամենանք գոնե ճանաչել լույսը եւ խավարը, սա

վենք, թեեւ դա մեր մեղքը չէ, բայց այժմ այնտեղն է {հասած} մեր բանը, որ միշտ մենք փոքր ի շատե բան հասկացողք

մ է Մոսկվայից Պետերբուրգ. տրովադյան ձին էլ արդեն {հասած} կլիներ: Շատ ուրախ եմ, որ նա քննություն է տալիս

անուէլ. Ապրիլի 14, 1858. Րեդուտկալէ: Իմ ձեռքը {հասած} " Հիւսիսափայլ " անունով օրագրի մի քանի համարներից

անթե՛րը, - որոտում է Արամազդը: - Քո շանթերը {հասած} են իւրեանց նպատակին, - ասում է Աթենասը: - Ի

կարելի է, որ մեր արտասուքից մի քանի կաթիլ բաժին {հասած} լինի եւ Պ. Իսահակեանցի գլխին: Ինչ որ վերաբե

արձի քամակից, հրաւիրում է իւր մօտ եւ, յայտնելով {հասած} թշուառութիւնը, աղաչում է նորան մի հնար գտանել,

սել ձեզ, ըստ որում, ձեր ժողովրդի անօրէնութիւնքը {հասած} են մինչեւ երկինք: Դուք պարծենում էք կամ մեծ յոյս

ը. նոցա սիրտը զարկում էր ազգութեան համար։ Ազգին {հասած} հարուածներին քաջութեամբ մասնակից եղան նոքա, իւրե

ռքով, այն բոլոր գործերը, որոնց անունը միայն մեզ {հասած} լինելով գիտենք: 3. Կը հաւաքէր զանազան տեղեր

ութիւն մէջ է բերում Խորենացու հոգաբարձութեամբ մեզ {հասած} ազգային երգի կրօնը՝ Վահագնի մասին, եւ Հայոց լեզ

տերի եւ ամրոցների մէջ: Այս տողերը գրելու միջոցին {հասած} պաշտօնական լուրը իմաց տուեց, թէ Տուերի յառաջընթա

րտաքին եւ ներքին (Պօլսի մէջ պարտքերով) այստեղ է {հասած}: Այժմ կամենում է բարւոքել իւր դրամական վիճակը.

որեւիցէ արուեստի, չ'պիտի ուղղակի գործէ այն, ուր {հասած} էր արուեստի ներկայ վիճակը, այլ, ինչ որ դարերով

յառաջադիմութեան ձգտողութիւնը այն կէտի վերայ, ուր {հասած} էր. մինչդեռ դերասանը եւ դերասանուհին, մինչեւ իւ

ր ստացել բաղդից մի հարուած, Որ գոհ իւր օրից {հասած} գիշերին, Աղօթք է առնում վերեւ առ Աստուած.

երեւում դորա մի դրական ապացոյցը։ Բանը այստեղ {հասած} լինելով՝ հարկաւոր էր հեղինակներին մի հնար գտանել

Հայերի համար եւս կենդանի լինի աշխարհի երեսին։ Ես {հասած} եմ իմ նպատակիս։ 1857 թ.

կ, որովհետեւ մի չար բաղդով այս րոպէիս այնտեղ ենք {հասած}, որ չենք կարող, առանց մեր խղճմտանքը արատաւորելո

րճանալ, եւ գերապատիւ հեղինակը, շատ յաջողութեամբ {հասած} լինելով իւր նպատակին, կարո՛ղ է մխիթարուիլ, որ ի

եսնում, որ անգլիական սահմանադրութիւնը տակաւին չէ {հասած} իր վերջին կատարելութեան, բայց խնդիրը այստեղ է,

նայ անշարժ, բայց եւ այն ժամանակ տակաւին չէ կարող {հասած} լինել նորան, որովհետեւ գաղափարի եւ նորա մարմնանա

մենը, եւ չլինի՛ թէ, անպատրա՛ստ գտնուելով, ձե՛զ {հասած} վշտերից վախենաք։ Եթէ ի՛նձ սիրեցին, ապա եւ ձե՛զ

թիւ նետերով խոցոտեց ինձ. վէրքերիցս մահի դուռն եմ {հասած}, քո պարտքն է այսուհետեւ դեղ դնել եւ բժշկել, իսկ

կոպիտ քնքշութիւնքը: Դորա փոխանակ, Մանթուխեանցը {հասած} լինելով վերջապէս իւր այսքան տարիներով յղացած ցանկ

նելու չէինք Նախախնամութեան այցելութիւնը այս ազգին {հասած}, բայց արդեօք պիտի տեսանէի՞ն մեր որդիքը կամ թոռնե

ի ծառայ էր, որ չորս ամիս ոչինչ վարձ չստանալով եւ {հասած} լինելով վերջին տառապանքի եւ նեղութեան, եկել էր խ

ատուական եւ ազնիւ երիտասարդի անունով, եւ ահա՛ ես {հասած} եմ իմ փափագին: Մնում է ինձ խնդրել քեզանից միմ

Մանուշակի ուրախութեանը սահման չկար, որովհետեւ {հասած} էր իւր նպատակին: XI 18... օգոստոսը վերջանում

Հեթանոսք, Հրէայք, Մօհամմեդականք, որոնց ականջին {հասած} չէր դեռեւս Քրիստոսի կենարար եւ փրկաւէտ քարոզութեա

նը, փրկուելով Յիսուսեանների հալածանքից եւ Եւրոպա {հասած}, իմաց տուեց Պապին Չինաստանի մէջ Յիսուսեանների ձե

ի քաղաքական Կարգը, որ մահացնում էր կատարելութեան {հասած} ազգերը, ըստ ամենայնի յարմար էր այս երեխայ ազգին

նը դէպի Յիսուսեան աբեղայքը, որ ոչինչ ժամանակ չէր {հասած} այս աստիճանի սաստկութեան, ինչպէս այս դիպուածումը

այ գործի մէջ, ցոյց էր տալիս, թէ ինչ աստիճանի էր {հասած} ազգի ատելութիւնը դէպի Յիսուսեան աբեղայքը։ Լա-Կատ

, այս կամ այն քահանայի բերանացի պատմութիւնից մեզ {հասած}, է բոլորը, ինչ որ գիտենք այդ մասին: Էջմիածնի պ

" Հանէ՜ք զդա ի խաւարն արտաքին"։ Թէ ու՛ր է {հասած} այժմ բնական գիտութիւնը եւ ի՜նչ անհասկանալի քրմակա

ղեկութիւն տալ միայն " Լուսաւորչու քամուն"։ Մենք {հասած} ենք մեր նպատակին: Առաջ ենք գնում: Առհ

շանաբան դնում: Եւ երբ ամէնքն էլ իրենց ցանկութեան {հասած} էին, մորմից խայթուած աղջիկը առողջանում էր. արեւ

ազանել անբարոյականութիւնը: Հեթումը, այնքան {հասած} որդոց տէր, այնքան այգիների տէր, ծերացած եւ մի ո

նում են, թէ մեք նորանց արհամարհենք։ Ահա սորանով {հասած} թող ճանաչեն իւրեանց այդ ցանկութեանը, եւ թէ աղբիւ

ԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, Երկու նամակդ՝ մինը Նախիջեւան {հասածովդ}, իսկ երկրորդը մարտի երեքից, ստացա անկորուստ եւ

ստացա, շնորհակալ եմ, բայց նա խոստացավ Նախիջեւան {հասածովը} մի գիր գրել, մինչեւ այժմ չտեսա: Ես եւ Ավտուշն ո

թեան կամքն էր, որ Հայոց գրատպութիւնը եւս աճէր ու {հասակ} առնուր Իտալիայի երկնքի տակ։ Եւ Հայերը, անհոգ նս

աւորութիւնքը այնպէս, որ աստիճան-աստիճան աճէին ու {հասակ} առնուին կարդացողի առջեւ, դորա փոխանակ հասարակաց

ր լրտեսութիւն առնել եւ ոչ թէ գործարանին ծառայել: {Հասակաւ} բաւականին փոքր էր, անախորժ կերպարանքի տէր, եւ ս

եւ մե՛զ ուսում էին տալիս. թէպէտեւ տարիքով աւելի {հասակաւո՛ր} էինք ձեզանից, այլ սննդակի՛ց էինք ձեզ եւ խաղակի՛ց

. ո՛չ թէ իբրեւ տան տէր, այլ իբրեւ ինձանից առաւել {հասակաւոր}, մէք հրաման ունինք Աստծուց ծերը պատուելու: Թ

ներից, որ կարող էր կերպարանագործել նորա միտքը եւ {հասակաւոր} մարդ շինել երեխայից։ Այն ձեւը, որ գործ էին դնու

ելով, դարձեալ հարկաւոր էր, որ այն միջոցին աւելի {հասակաւոր} եղած լինէր Վարդիթերը, նորա հայրը ` Հեթումը, անա

ս պարտ էին կրթել այնուհետեւ զմանկունս 'ի դեռափթիթ {հասակէ} անտի լցուցանելով զմիտս նոցա այնու պաշարմամբ, եւ

ը, ես անպարտ եմ, կփաթթեմ, կղրկեմ։ Մինչեւ այս {հասակը} այդտեղ էլ դորան պիտի կարդալու տայիք. նա այժմ վաճ

առածներով եւ տաղաչափություններով: կարծես թե այս {հասակը} համեմատելով կենդանական թագավորության հասակի ընթաց

որանից հետո հանկարծ գալիս է մեր առաջ նորա ծերացած {հասակը}. Աստվածաշնչի թարգմանություն, պատմաբանական եւ,

երի գրչի տակ ճախարկուելով, կ'ըստանայ իւր այրական {հասակը}. մանաւանդ որ այժմ դեռ շատ բաներ կան, որոնց մասի

ում էր ինքնակայապէս: իսկ այն ընկերութիւնքը, որի {հասակը} չափւում է հոգաբարձութեան ազատ կամքից առաջացած չափ

ումը... Շահումեանցը երկարահասակ, չոր-չոր, {հասակը} կարելի է, որ լինէր մօտ երեսուն տարեկանի: Ինքը խ

տեղեկութիւնների վերայ, որովհետեւ ինքը մինչեւ այս {հասակը} այսպիսի բան լսած չէր: - Խաբեբայական եւ յիմար

ն էր. կարճահասակ, հաստամարմին եւ յիսուն տարեկան {հասակը} արդէն դրել էր նորա նեղ ճակատի եւ դուրս ընկած թուխ

Շահումեանցը: - Ինձ, - ասաց, - պատմել էին նորա {հասակը}, աչքերը... Հագուստը: - Ո՞վ էր պատմել, - հ

ով ներկէ նորա աչքերը: - Մէք միշտ պարտական ենք {հասակը} պատուել, եւ այս բնական օրէնք է, պատճառ, ծերը ե

։ Ինչ ժամանակ կոյս աղջիկը ստանում էր իւր կատարեալ {հասակը}, մեծ հանդէսով երաժշտական նուագներով, ման էին ած

ան աղջիկ, ուստի, որպէս թէ անբնական չէ Վարդիթերի {հասակը}: Պսակե՞լ: Ինչի՛ չէ, կարելի է, մենք լսած ենք մ

աստուածների հնազանդուիլ, որովհետեւ նորա իմացական {հասակը} բարձր էր այժմ, քան թէ Նաբուգոդոնոսորի վաթսուն կա

ավարութեանդ զի ես երբէք յ[ը]նթացս իմոց քսան ամեայ {հասակի} կենաց չեմ ունեցեալ ընդ Բարսեղ քահանային զգրութիւն

26 Հոկտեմբերի 1829 ամի, գտանէի ի 16 ամեայ իմում {հասակի}, յորժամ օրէնքն տէրութեան տակաւին ո՛չ դատապարտէր

նիմ ցայս վայր ժամանակի, այսինքն ի 24 ամեայ իմում {հասակի} ՝ բուռն հարեալ զայլոց եղանակէ կենաց՝ վասնորոյ գտ

ե այս հասակը համեմատելով կենդանական թագավորության {հասակի} ընթացքին, տղայություն կամ մանկությունն է այն հսկ

ում է հաջորդի մեջ եւ ո՛չ թե յուրյան իսկ ծերության {հասակի} հավիտենական շարունակության մեջ, որ կարող է եգիպտ

, ուրեմն ջանք ու խնամ ունենալ նոր լեզվի տղայական {հասակի} վերա: Վերանորոգյալ հայախոսության այս հասակի վերա

ական հասակի վերա: Վերանորոգյալ հայախոսության այս {հասակի} վերաբերած քանի մի հիշատակարանք ունելով ես իմ մոտ

ը մի երեւելի բաներ չեն, այլ նոր լեզվի տղայության {հասակի} հիշատակարանք կարող են համարվել: Ո՛ղջ եղիք:

ւէր, ստանում էր նա որեւիցէ ճանապարհով այդ մարդու {հասակի} (բարձրութեան) չափը, այդ չափով մոմ էր շինում եւ

առի տօնին երեւում են այր եւ կին մարդերի, զանազան {հասակի} բազմութիւն, իւրեանց խայտաբղէտ զգեստներով, ասիակ

է եղել, որ ուշադրութիւն դարձուցած չէք փեսայացուի {հասակի}, բարոյականութեան, խելքի եւ բանականութեան վերայ

վերայ յարձակուելով, սպանում են՝ առանց խնայելու {հասակի} եւ սեռի, Ռուսիոյ գերմանաթաթար կառավարութիւնը, ի

: Նա մի նոր տեսակ դպրոց է, ուր ուսանում են ամեն {հասակի} մարդիկ: Նա ուսուցանում է գեղեցիկ հայախօսութիւն,

ր անձը ամենեցուն սիրելի ընծայել: Սա դեռեւս ծաղիկ {հասակի} մէջ է, սորա վերայ այժմ դատողութիւն առնողները շատ

տեսած կլինիք), երեւակայեցէք ասում եմ մի դեւիկ, {հասակի} բարձրութիւնը հինգ ոտնաչափ եւ երկու մետր, աքաղաղի

ուրիշ դեւերի. սա կրթուած եւ ուսումնական դեւ է. {հասակի} բարձրութիւնը հինգ ոտնաչափ, բաւական հաստ, երկայն

մութիւն նորա չորս կողմում. ծայրագոյն Բրամինը իւր {հասակի} կարճութեամբ չէր երեւում նոցա մէջ, որովհետեւ հանդ

րկու բան գիտեն, աղեկատ մանել եւ ուրիշի աղջիկների {հասակի} ճիշտ մետրիքական մատեան վարել: Ինչպէ՛ս եւ իցէ մի

Ափսո՛ս քեզ, Հայր Միքայէլ, զի 'ի ծերութեանդ {հասակի} պաշարեցար յորոց պաշարեցարն. պաշարեցայ այո՛, բայ

սանելոյ զնա. ամենայն Հայորդի չեւ յարբունս հասեալ {հասակի} պարտաւորի զկենցաղականս հայթայթել, զի ժամանակն պա

գործերի լուրը տարածուեցաւ ժողովրդոց մէջ. ամենայն {հասակի} մարդիկ՝ ծերից բռնած մինչեւ մանուկը, խուռն բազմո

ոլների մէջ սիրու գործի զուգակշիռը պահելու համար: {Հասակի} այս անաջող առքը խիստ անախորժ տպաւորութիւն է անու

րայ: Մենք հերիք համարում ենք որքան խօսեցանք {հասակի} մասին, որովհետեւ ձանձրալի կարող էր լինել ընթերցո

աստիճանները չի անցկենա, երբեք չի կարող կատարյալ {հասակին} հասանել, որ է երիտասարդություն: Եղած են աշխ

խարհի երեսին լեզուներ, որոնք հազիվ թե մանկության {հասակին} հասած՝ արդեն ծերացել են. այս բանը տեսանում ենք

արգոյ ժողովագրից, որ, խնայելով իւր ութսունամեայ {հասակին}, հանգիստ տայ իւր անձին եւ ազատ թողու բռնաբարութե

, որ այսօրուայ մանուկը, երբ իւր կարգով հասնի քո {հասակին} եւ քո պէս աչքը հետ դարձնէ դէպի իւր անցած ճանապարհ

, - ասում ենք, - զարմանալի ներհակութիւն ունին այն {հասակին}, որ նա ունի: Գիտե՛նք, որ կան աշխարհներ, ուր տ

արապող այսպիսի երկնաւոր արուեստի, դեռ երեխայական {հասակից} սկիզբն անելով բանական գիտութեան պարապելու, Յունա

Պ. Շաքարեանցը, իւր բոլոր կեանքը 18 տարեկան {հասակից} բռնած մինչեւ այսօր (այժմ կը լինի նա 36 տարօք) ա

գ եւ զուարթ, ինչպէս դուրս էր եկել այնտեղից, այլ {հասակն} առած, ոյժաթափ եւ թօշնած: Վերադառնում է իւր տուն

ը, տղայությունը, մանկությունը, եւ այլ հետեւյալ {հասակները} անհրաժարելի դաշինք են լեզվի գոյությանը եւ էության

վել երկար ժամանակ նորա ծերացած վիճակը, իսկ մյուս {հասակները} հողմերի թեւերի վերա թռուցած կանցնեն: Չէ կարելի ա

նեցել պատանեկություն կամ երիտասարդություն այլ այդ {հասակները} այնպես սուղ է եղած, այնպես կարճատեւ, որ չի երեւ

նապանը ինձ ձայն է տալիս, Կանգնած դռան մօտ հսկայ {հասակով}. Եւ ես մթան մէջ կորցըրած ուղիս ` Անցնում եմ սխ

Մօրուքն սպիտակ, փառահեղ, գունեղ, Կարճիկ {հասակով}, սրբութեամբ վառուած։ Անեղ, սուրբ սի

լ էր նստած մարդերի սրտին. Մի մարդ սեւագլուխ {հասակով} միջակ Չոքած էր անձայն ծերի առաջին։

ած են քո օրհնեալ մօրից եւ նո՛յն իսկ Տիրոջիցդ։ Եւ {հասակով} թերակատար կամ պակասաւոր մարդիկ չեն, այլ թէ խելքո

եւերի բազմութեան միջից դուրս պրծաւ մի ոգի, միջակ {հասակով}, բաւական լիքը, որ հագած էր մի հին ֆրակ երկայն,

գիս, Աստուած օրդ երկայն առնէ... - Նա երկար {հասակով} երիտասարդ է, փայլուն աչքերով եւ լաւ հագնուած:

արութիւնը մանուկ մարդերի մէջ, սոցա պատանեկութեան {հասակում}, մինչեւ կերպարանագործւում էին կուրծքի եւ սեռական

նը աւելի մխիթարական կը լինի նորան իւր երեկոյացեալ {հասակում}, քան թէ նոր տպած գործի պէս աշխատութենների հրատար

այս, ի՞նչպէս երթայ նոր ի նորոյ ծառայ դառնայ այդ {հասակում}: Բայց այստեղ ընտրութիւն չկայ եւ հրաժեշտ չէ կարել

վ, 1851 թուականին Օգոստոս ամսումը, քսան տարեկան {հասակում} մտաւ հանգուցեալը Մոսկուայի Կայսերական համալսարանը

էք ինքներդ. ձեր դուստրը գտանւում է պատանեկութեան {հասակում}. նա սովորած լինելով քնքշութեան, արուեստական կեր

թիւնը, այլ կերպարանքը միայն: - Զարմանք. այդ {հասակում} եւ այդքան անձնասէր, - բացականչեց Շահումեանցը, - դ

բոլոր ուղղութիւնը։ Մխիթարը տասն եւ չորս տարեկան {հասակում} ձեռնադրուեցաւ սարկաւագ եւ ապա ճանապարհորդեց դէպի

աւոր վանքերը, եկաւ եւ Էջմիածին։ Նա քսան տարեկան {հասակում} ձեռնադրուեցաւ քահանայ եւ մի փոքր յետոյ Կարին քաղա

նում իւր անմեղանչականութիւնը տասն եւ ութն տարեկան {հասակում}, միւսը՝ տասներկուսից յառաջ։ Տեսանում ենք մի պա

ն, բայց ո՛չ հարուստ։ Իգնատիոսը իւր տասն տարեկան {հասակում} գտնւում էր Ֆերդինանդի եւ Իզաբելլայի պալատում իբրե

ոսի Յիսուսեան Կարգի։ Իգնատիոսը պատանեկութեան {հասակում} շատ գեղեցիկ էր եւ անչափ կնամոլ։ Բայց այս միակերպ

տղայ է, ո՛ւր մնայ ութը կամ ինը տարեկանը: Եւ այդ {հասակում} ո՛չ կազմուածքի բնական աճելութիւնը, ո՛չ իմացականի

մակարգութիւնը պաշտպանելով, իր եօթանասուն տարեկան {հասակում} հալածուեցաւ տմարդի ինկվիզիցիոնից եւ չարչարուեցաւ

ի կին մարդու մօտ տուել էին ինձ կարդալու 9 տարեկան {հասակումս}, հազիւ թէ քերականը աւարտել էի, հէգ սաղմոսը սկսե

Ո՛հ զաւակներս, գիտէի Գեղեցկութեան իմ գինը, Մինչ {հասակս} չէր անցել Տասն եւ հինգի միւս կողմը, Չէի քնում գի

րս, գիտէի Գեղեցկութեան իմ գինը, Մինչ {հասակս} չէր անցել Տասն եւ հինգի միւս կողմը, Չ

ր Կիկլոպները պատրաստել էին մի ամբողջ ամսի համար, {հասայ} այն չարագործ Բրամինապետին, մինչ նա մի հարուստ եւ

ից, արձակեցին ձեռքիս շղթաները, երկու օրից յետոյ {հասայ} Րեդուտկալէ բոլորովին հիւանդ: Մօտ իբր քսան օր ընկ

րից եւ ո՛չ առաջին, Թուրը ձեռիս, կտրիճի պէս {հասայ} շուտով, Փառք ու պարծանք պարգեւեցի ես իմ ազ

նունը շնորհակալութեամբ եմ յիշում այս տեղ. այսպէս {հասայ} իմ հայրենիքը նորա ձեռնտուութեամբ: Բոլոր գերդաստա

" Աշխատողականաց, Բարեխօսականաց, Գաւազանասիրաց " {հասայ} իմ աշխատասիրութեամբ եւ գաւազանի բարեխօսութեամբ իմ

ները Sorghum Saccharatum-ի նմուշների հետ նույնպես {հասան} իմ ձեռքը, եւ որ ամենից շատ ինձ ուրախացրեց՝ Ֆոշե

ան այս վտանգաւոր իշխանութենից, ոմանք զէնքի ուժով {հասան} այս բարձր աստիճանին, ուրիշները՝ արծաթով, երկու

ւսեանների ժրութիւնը եւ հնարագիտութիւնը։ Թէպէտ եւ {հասան} նորանց ընդհանուր արհամարհութիւնք եւ հալածանք, այ

նէզը եւ Սալմերօնը, որ իբրեւ Պապական Աստուածաբանք {հասան} Տրիդենտեան ժողովը մայիսի մէջ 1546 թուականին։

Փարիզի իմաստուն Արքեպիսկոպոսի բերանով։ Վերջապէս {հասան} իւրեանց նպատակին՝ զանազան ազգերի Եպիսկոպոսները,

երի համար, եթէ 1584 թուականումը, երբ Յիսուսեանք {հասան} արդէն վերին աստիճանի կարողութեան, չ'տպուէին այդ

հեթանոսները Քրիստոնեայ շինելով։ Շուտով օգնութիւն {հասան} նորան նոյնպէս եւ այլ Յիսուսեանք, որոնց մէջ երեւե

իւնները Արեւելեան պատերազմից յետոյ ծայրայեղութեան {հասան}: Սրա գլխաւոր սկզբնապատճառը եղան ազգային-կրօնական

անակ իմ ի չարաչար զրկանս ողորմելի անձին իմոյ՝ եւ {հասանել} ի յետին ծայր ապաբաղդութեան: Ընդ այսմ համարձակիմ

ները չի անցկենա, երբեք չի կարող կատարյալ հասակին {հասանել}, որ է երիտասարդություն: Եղած են աշխարհի երե

արելուց, պիտի չափե նույնպես վնասը, որ կարո՛ղ էր {հասանել} անխելութենով եւ երկչոտութենով կնիկմարդու նման գոր

լով իւր գործը, ամենայն ապահովութեամբ աշխատում էր {հասանել} նպատակին: Նախիջեւանցիք սովոր են բժիշկ մարդերից պ

, որ անարգանք էին մարդկութեան, որ ցանկանում էին {հասանել} հերոստրատեան պարծանքի եւ յիշատակի, որ մտածում էի

ցա: Եթէ ժամանակաւոր առաքումն Հոգւոյն յՈրդւոյ կամ {հասանել} Հոգւոյն ընդ ձեռն Քրիստոսի՝ համարեսցի բղխել կամ յ

ճիւղի։ Այժմեան դրութեան մէջ Հայոց ազգը կարո՛ղ է {հասանել} բարձր կամ վերին կրթութեան մասնաւոր առարկայն մէջ մ

պատճառ հեռացնել նորան, որ կարողանայ իւր նպատակին {հասանել}: Տեսաւ կարդինալը, որ բանը ծանր ընթաց է, ինքն ե

տեսաւ, որ սորանով եւս չէ կարողանում իւր նպատակին {հասանել}, հրամայում է նորա անունը երբեք չյիշել, ասելով `

ս է բանը, որ չեմ հաւատում, թէ կարող էի երբեւիցէ {հասանել} այն աջողակութեանը, որ տանելի կերպով երգէի:

ւէլը կարող էր երբեւիցէ մտածել, թէ դուք կարող էիք {հասանել} այն պարոնի պաշտօնին: Գուցէ դուք ձեր ծանծաղամտութ

բան են համեմատութեամբ առաջին նպատակին, որին կամի {հասանել} ։ Նորա մտացածին եւ կարծիքական տիեզերական հոգեւոր

զոր իւրաքանչիւր եք ի մէնջ կարէ տեսանել եւ ի վերայ {հասանել} ճշմարտութեան ասացելոցս, իսկ դատողութիւն այրական

ը փակում էին։ Ահա՛ այս կերպով ժողովը չ'կարողացաւ {հասանել} իւր գլխաւոր նպատակին, որ էր Պապական Աթոռի եւ Տէր

ղկանում էր ժողովողներից։ Այս աստիճանին կարելի էր {հասանել} եւ չ'լինելով գովանի աշակերտ։ Նոյնպէս կարելի էր ո

իսոփայութենով յոյս ունէին, նաեւ աշխատում էին իսկ {հասանել} մի նոր լաւ ապագայի։ Ի՞նչպէս ուրեմն դադարեցուցանե

ալացոց վաճառականները ընծայում էին նորան եւ շտապեց {հասանել} Սայքամ կղզին, որ Չինաստանի եզերքումն էր։ Այստեղ

ել նորան Կանտօն քաղաքը։ Բայց Կսաւիէն չ'յաջողեցաւ {հասանել} իւր սրտի ցանկացածին. նա հիւանդացաւ յանկարծ հարին

։ Սոքա խորամանկութենով կամենում էին այս նպատակին {հասանել} եւ որպէս զի հեշտութեամբ դարձնեն Հնդկացիքը իւրեանց

արեղ Րիշիլիէն զարմանալի ճարտարութենով աշխատում էր {հասանել} իւր նպատակին, այսինքն՝ ջնջել կալուածական իշխանո

ւքամում ինձ հետ տարայ որ Աստուծով անվնաս Կալկաթայ {հասանելէս} հանդերձ յիշեալ եափանու ոսկէ դրամի վաճառովն զոր ին

յ բարոյական խնդիր, բայց մարդը մինչեւ այդ աստիճան {հասանելը}, կարօտ է նիւթի: Նիւթական խնդիրը միշտ կայ: Առաջ

նութեամբ սեփհականուած: Այդ զէնքը, մինչեւ մեզ {հասանելը} փշրուող է, ուստի եւ կարող միմիայն մեր հեգնական ժ

թողլոյ իմոյ զՀնդկաստան եւ ընդ աւուրս ընդ այսոսիկ {հասանելոյ} ՚ի Լոնդոն եւ ահա նամականիք արժանաւորք լրացեալ հաւ

ՐԳԱՐՅԱՆ, Ձեր ապահովյալ նամակը ամսույս 19-ից, {հասանելով} ինձ 27-ին, հայտնի արեց Ձեր խորհուրդները եւ որոշմ

ւրս կգանք Նախիջեւանից եւ կերթանք դեպի Հնդկաստան. {հասանելով} այնտեղ, կսկսենք քրքրել եւ վերահասություն գործել

ան որպէս մի օտար աշխարհից եկած ձայն: Այդ ձայնը, {հասանելով} նորա ականջին, վշտացնում է նորան, նա ասում է. "

ի հակառակը պնդել, մինչեւ այն աստիճան մոլորութեան {հասանելով}, որ եթէ " Հիւսիսափայլի " մէջ գրուի, թէ Աստուած

ստատ յուսով, որ այս տարի մեր ապրանքը ամէնից շուտ {հասանելով} Հնդկաստան, պէտք է որ մեք եւս ամէնից շատ օգուտ քա

մենայն օգնութենից, ման եկաւ շատ քաղաքներ, յետոյ {հասանելով} վերջին աղքատութեան, 1541 թուականի սեպտեմբերին վա

Vի, եւ այլն եւ այլն, բայց Աստուծոյ ողորմութիւնը {հասանելով}, հանգամանքների դժուարութիւնը արգելք եղաւ այս զար

mae tibi propiturus ero"։ Իգնատիոսը, Հռովմ {հասանելով}, շատ ջերմութեամբ սկսեց իւր գործը։ Նա կարողացաւ

յ, այնպիսի չափով երջանկացնել ձեր կեանքը, ինչքան {հասանելու} էին մահկանացուների ցանկութիւնը, եւ ՄԵՐ անընդհատ

քների հետ վերառնուլ տղան եւ հնար տալ Մ... քաղաքը {հասանելու}: Իսկ թէ սայլորդքը համարձակուէին կարեկցել ողորմել

դրացու կամ հարստահարողի փոյթը այն չէր, որ Հայերը {հասանելու} չէին փրկութեան՝ պատկանելով մի ինքնուրոյն, ազատ

եանքի բուն խորհուրդը եւ նպատակը: Եւ այս նպատակին {հասանելու} համար չէ պիտոյ ընկրկինք ոչ բանտի եւ ոչ աքսորի առա

թիւնը, ապա երեւելու էր նորա յաւերժահարսը եւ ինքը {հասանելու} իւր փափագելի նպատակին: Պ. Մարկոսի կարեկցութիւնը

ն, ասելով, թէ սարսափելի տարաբաղդութիւն անպատճառ {հասանելու} էր նոցա, գաղտնիքը բանալու համար: Ութերորդ դ

Այդ միջոցին ասաց ինձ, թէ փոքր է մնացել նպատակին {հասանելու} համար, որովհետեւ արդէն եօթանասուն հինգ փորձ կատա

ին մի հասարակ Յիսուսեան աբեղայի ձեռքով, նպատակին {հասանելու} համար։ Մնացել էր պապին սեպհական թողութիւն տալ այ

անգամ Մխիթարի օրերումը։ Այո՛, տպագրութիւնը եւս {հասանելու} չէր այն կատարելութեան աստիճանին, ինչ աստիճանի հա

նորա նպատակը, իսկ նորա նպատակը՝ նիւթ։ Նպատակին {հասանելու} համար ամենայն բան ներելի է, մարդասպանը եւս Դաւիթ

ւնքը։ Վերջապէս տեսանելով, որ իւր սուրբ նպատակին {հասանելու} համար հարկաւոր է առողջութիւն, իսկոյն մօրուքը ածի

մէջ եւ հանդիպէր զանազան արգելառիթների։ Փարիզ {հասանելու} ժամանակ նա համարեա՛ թէ այնքան բան գիտէր, որքան Բ

ը կարո՞ղ էր արդեօք իւր նպատակից հրաժարուիլ, որին {հասանելու} համար արդէն այնքան գործ էր կատարած։ Նա հրաժարուե

նգամ դորա մասին, եւ կարողութիւն եւս չունէր նորան {հասանելու} ։ Միմիայն կրօնական մոլութիւն էր նորա խորհուրդը եւ

կան մոլութիւն էր նորա խորհուրդը եւ նպատակը, որին {հասանելու} համար ոչինչ բան չէր խնայում։ Անդադար ապաշխարութի

սեան Կարգի կանոնով թոյլ էր տուած, սուրբ նպատակին {հասանելու} համար (նպատակը կը սրբէ հնարը??.. )։ Այս աներկ

տացաւ տալ զինուորական պահնորդներ անվտանգ Ֆլանդրիա {հասանելու} համար, ուր նա կարո՛ղ էր գտանել մի հանգիստ ապաստա

54, 76 Ձեր գրած երկու նամակը, առաջինն՝ տեղ {հասանելուց} հետո գրածդ, երկրորդը՝ այդ մեղադրության նամակդ,

ուր էր Բէգզադէն: Եօթներորդ՝ Բէգզադէն Մ... {հասանելուց} յետոյ՝ մի քանի օրից յայտնւում է հաճոյակատար գործ

մ։ Ֆաբեր եւ Կսաւիէ, Պապական աշխարհի մայրաքաղաքը {հասանելուց} յետոյ, ողջից յառաջ գնացին Օրտիցի մօտ եւ կարողացա

է։ Հայր Մաճիօ, որ Մարիա Մեդիչիսի հետ էր, Փարիզ {հասանելուց} յետոյ եւ իւր սրամիտ խօսքերի համար թագաւորին հաճոյ

եան եւ ուր ղեկավար է ոգի անախտ եւ մաքուր, երկինք {հասանեն} ի թիկունս: Զղեակ ազգի մերոյ Հոգին հաւատաց ի

ը պիտի կրկնապատկուի, այն, որ գաւառները եւս պիտի {հասանեն} Պօլսի օրը, այն, որ մի գեղեցիկ առաւօտ թէ՛ Պօլսի

տասաներորդ դարու: [Ի սոցա գրաւոր վաստակաց զարդիս {հասանեն} ի ձեռս մեր Աստուածաշունչ մատեանն եւ քանի մի պատմա

նդ եւ Կորիւն, ինքնակամ իջանեն ի Բիւզանդիոն, ուր {հասանեն} զկնի եւ Յովհան եւ Արձան, կանխագոյն առաքեալք ի Սա

ոխեցին իւրեանց ուղղութիւնը, սկսեցին աշխատել, որ {հասանեն} հոգեւոր բարձր պաշտօնների, որպէս զի կարողանան մի

ւմ էին մասն մասն ազատ մտքերը, որպէս զի սրբութեան {հասանեն} ։ Այս գրքի մէջ պարունակւում են հետեւեալ կանոնները

գերեզման, դէպի որը հարիւր մղոնից պիտոյ է թռչին, {հասանեն} ագռաւները եւ անգղները՝ նորա մարմնի հոտը առած, գ

ղլուն: - Եթէ այդ ընդունում ես, մեք շուտով կը {հասանենք} մեր նպատակին, - ասաց Շահումեանցը, յաւելացնելով ա

ներկբա մնալով, որ առանց տոմսակի եւս օրագիրը պիտի {հասաներ} մի այդպիսի պարոնի: Ավելորդ ենք համարում ասել

, որ ամեն ջանք պիտի գործ դնեն, որ դուք ամենեքին {հասանեք} ձեր նպատակին, եւ թշվառացյալ Ջուղան ազատվի բարբար

տ քաղեալ ծանօթութեանց իմոց, յազգայնոց եւ յօտարաց {հասանէ} մինչ 5000-6000 լիբրէ ստերլինգ, այսինքն 50. 000

անէն եւ ի կրպակաց, ըստ ասելոյ ազգայնոց, յամիսն {հասանէ} մինչ ցերկու հարիւր քսան եւ հինգ ռուփիս (225),

յիշելոց, տեսանէ զի ամսականն արդիւնք, ի նոցանէ, {հասանէ} ց215 ռուփիս: Ընդ այնմ գրութեան, քահանայս այս ա

. Աբգարեանց եւ այլոց ի մերազնէից, գումարն դրամոց {հասանէ} այժմ մինչ ց21, 000 ռուփիս: Գումարդ այդ տոմսակ է

Ադմինիստրացիօնին գումար բովանդակ գոյացեալ դրամոց {հասանէ} ց175. 000 ռուփիս, այն է 17, 500 ֆունդ ստերլինգ:

չի (լուացարարի) եւ առանց այլոց մանրամասնութեանց {հասանէ} մինչեւ 70 ֆունտ ստերլինգ, իսկ ի միասին ընդ յիշեա

ալ, ցայս վայր պահէ առ ինքն զթուղթն, այլ ի վաղիւ {հասանէ} վերջին օրն, աւելի քան զոր չկարէ պահել եւ ՚ի դար

, որպէսզի ազգը չմեռանի եւ մանաւանդ ազատուի, երբ {հասանէ} Թիւրքիայի դրամական կեանքի վճռական վախճանը:

ա պիտոյ է եւ նորա գործերը եւս գործէինք: Մարդը կը {հասանէ} եւ կը ճանաչէ այս սիրու խորհուրդը այն ժամանակ, եր

դպիսի օտարաշունչ ազգային դպրութեան. զի որչափ ինչ {հասանէ} տեսողութիւն աչաց, տեսանեմք, զի աբեղայք էին որ հ

է Կոստանդնուպօլիս յամի 18[52]։ Տասներորդն դար {հասանէ}, բարձեալ բերելով ի գիրկս՝ զԳրիգոր, է այր՝ յաւ

գուցէ մի բան ընկնի ձեռքս։ Եւ ճշմարիտն ասեմ, եթէ {հասանէի} նպատակիս, такъ и быть, была ни была, ինչպէս աս

եանը եւ գուշակելով այն չարիքը, որ պէտք է իւրեանց {հասանէին} նորա ներգործութեամբ, հեռացան այն ազգասէր անձի հե

մեծի շաբաթու զատկին, յանկարծակի յանզգաստից եկեալ {հասանէին} 'ի վերայ նոցա իշխանն Անձեւացեաց Սեւուկ անուն եւ ի

սցի զայս գործ իւրումն աշխատասիրութեան, եթէ միայն {հասանէին} ի թիկունս ազգասիրական քաջալերք առողջամիտ հայրենաս

ետես, որ յոյս ունի, թէ հրեշտակները օգնութիւն կը {հասանէին} նորան երկնքից, սուրբ գործը կատարելու համար, կամ

բան չէ, եւ դորանով դեռ ազգը չլուսաւորեցինք, եթէ {հասանէինք} եւս այդ նպատակին, բայց դա այն առաջին աստիճանն է

մի ուխտեալ խորհուրդ, առաջեւումը մի նպատակ, որին {հասանէր}. դա մի առօրեայ բան է, եւ ճակատագիրը նոյն վիճակո

Շնչոյն դիւրէր տուր եւ առ՝ Եւ սերովբէն {հասանէր}: Եւ առ Ադամ մատուցեալ Նստի յահեկէ կու

ծամարմին ընկած էր V եւ XIX դարերի մէջ, ճեղքէր եւ {հասանէր} ժողովրդին։ Տեղիք չունինք ամենեւին մեր ժողովր

ք. թագաւորն եւ ամենայն ժողովուրդքն հանդերձ երթալ {հասանէր} 'ի ցուցեալ տեղի հրեղէն սեանն ոսկիակալ խարսխին " (

եղէն սեանն ոսկիակալ խարսխին " (եր. 344)։ " {Հասանէր} յառաջին դաստակերտսն իւր յըռոտստակն այրարատեան գաւ

երով: Մինչեւ այս նամակիս Ձեր ստանալը, կարծեմ որ {հասանի} Ձեզ եւ " Հյուսիսափայլի " 11 №. այնտեղ կտեսնեք իմ

տրաստվին. մարդը ասում է, որ 106 մանեթ դահա պիտի {հասանի} նորան. տակի գրերը հոգացի, միամիտ եղիր: 25 մ

մշտական ըստ ներքոյգրեալ հասցէիս. անտի անկորուստ {հասանի} առ իս ուր եւ իցեմ ես եւ հետեւաբար հրաման եւ յանձն

չմամբ, ամենեցուն միասին եւ ամեն մինի առանձին թող {հասանի} ՄԵՐ ԿԱՅՍԵՐԱԿԱՆ ողորմած ողջոյն: Ձեր բարեխորհ

լու պատմութեան մէջ, ապա ուրեմն, Յիշատակարանս կը {հասանի} իւր նպատակին, եւ ես կատարած կը լինիմ իմ խորհրդաւ

ապա ուրեմն, այդպիսի վատաբաղդ դիպուածում վնասը կը {հասանի} իմ պարոնին: - Բան չկայ, գոնէ կը խելօքանայ ե

ն արհամարհանքը ամենայն րոպէ հասանում է եւ պիտոյ է {հասանի} եւ դէպի նոցա անհիմն բամբասանքը եւ երեխայական դատա

նդոնցի, ուրեմն մեզ անհնար է եւ 350 ֆնտով Կալկաթա {հասանիլ}, այնտեղ մնալ մի երկու ամիս եւ հետո դարձյալ նույն

կից եկեղեցւոյն հայոց, այլ ՚ի տեղեկութեանց, որք {հասանին} ինձ բերանացի յօրինսգիտաց եւ ի փաստաբանաց քաղի, թ

ոնդոն եւ ահա նամականիք արժանաւորք լրացեալ հաւատոց {հասանին} առ իս եւ ծանուցանեն, եթէ ազգն մեր ՚ի Հնդկաստան ո

, այնպէս բաժանելով կամենու բաժինն, ըստ ժամանակին {հասանիցէ} ըստ իւրաքանչիւր տեղով: Տասներորդ, որպէս ի

կին: Բայց այն խնկելի մարդերի բարի խորհուրդը {հասանու՞մ} է իւրեանց վախճանին. արդեօք Նախիջեւանը հոգաբարձու

նդոնից մինչեւ Կալկաթա եւ Կայկաթայից մինչեւ Լոնդոն {հասանում} է 350 ֆունտ ստերլինգի: Իսկ մեք հեռի ենք Հնդկաստա

լ ճանապարհորդության երկայնությունը մինչեւ Կալկաթա {հասանում} է 18, 000 վերստից մինչեւ 20 000 վերստ, ուրեմն գն

ը: Տեսե՛ք, թե մինչեւ ո՛ր աստիճան կատաղության {հասանում} է եսականությունը եւ անձնական շահի քամակից գնալը,

մարելի այս բառը " ելդըրըմ"։ Մոմը վառուելով մինչ {հասանում} էր այս խօսքին, որ կայծակ է նշանակում, իսկոյն եր

չների թիւը, բացի հինգ հայաբնակ շրջակայ գեղերից, {հասանում} է մինչեւ 12. 000: Կեանքը այդ քաղաքի մէջ միօրինակ

ի մարդու, ամենեւին դէպի չարը գործ դրուելով, չեն {հասանում} իւրեանց բուն նպատակին: Ներկայ տարու Ապրիլի 14 թո

վ, չհանդիպելով ջրի կամ մի աւելի սառն շրջակայքի, {հասանում} են դէպի վեր շոգու յատկութեամբ, եւ հերիք է մի լու

ինչու միայն որպէս մի մասնաւոր առանձնաշնորհութիւն {հասանում} է այդ բոլորը պապական Հայերին: Ինչո՞ւ համար ազգը

ագրերի եւ լրագրերի խելացնոր կարծիքներ եւ գաղափարք {հասանում} են մեր ականջին, բայց դոքա կոտրած զանգակի ձայնից

օրիորդի վերայ, զարմանում են: Բայց այդ զարմանքը {հասանում} է մինչեւ ի սարսափ, երբ մի անգամ մի պատուաւոր մար

ել: Տղան ընկնում է հիւանդանոց, աղքատութիւնը {հասանում} է մինչեւ ի կատաղութիւն: Մի քանի օրից յետոյ գալիս

ն հսկում է միայն իւր ազգի շահի համար, երբ մարդիկ {հասանում} են մինչեւ այնտեղ, որ ոչ միայն մարդը չեն ճանաչում

պէս է մինչեւ այսօր ստանալի գոյքի վիճակը, որքանի՛ {հասանում} է բոլորի գումարը, ո՛ւր եւ որի՛ ձեռքում գտնւում ե

եղից ձայն, աղաղակ չէ լսւում. Միայն հեռուից {հասանում} է ականջիս Ջրի ձայնը, բայց ջուրը դեռ չեմ տե

մ եմ, որ կանգնած եմ անտառում, Ծառի կատարքը {հասանում} են երկնքին. Իւր մռայլոտ գագաթովը անտառը,

յն հինգ անբարոյական մարդերի ներգործութենիցն է մեզ {հասանում}, նոցայ, որ մեր նաւաբեկութեան աղէտքի մեջ մեզ անտ

վերայ խօսում էին, նոյնպէս չգիտէ. նորա խելքը չէ {հասանում} այդպիսի բաների: Նա ապրում է քաղաքի մէջ իւր չքաւո

ակցութեան ձայնը սկսանում է այնուհետեւ բարձրանալ, {հասանում} է մինչեւ միմեանց պատուի ձեռնամերձ լինելու, ծերը

պէին նորա վերայ ընկած ճառագայթը մի առարկայից, չէ {հասանում} դէպի ուղեղը․ ականջը, լսողական գործարանը, նոյնպէ

օրուայ ճաշի համար ծախսուած արծաթից. որքա՛ն բաժին {հասանում} էր այն վերջին, ամենափոքրիկ հացի փշրանքին, որի տ

ւ թէ նա ստանալու էր իւր կրկին վարձը: Վերջապէս {հասանում} են քաղաքից դուրս, մի աւէր ջաղացի մօտ, ուր երկու

մ են գոգնոցի վերայ, որ նա չէ նկատում մութ տեղը: {Հասանում} է տուն, եւ մինչ դուռը կամենում է բախել, իսկոյն

ոչ ոքի չբանամ այս գաղտնիքը: - Իմ խելքս բան չէ {հասանում}, արդեօք քո խելքը վերադ է, թէ՞ ջերմախտ ունիս, մ

պատրաստուած մեքենայն (Automatum). նա ի՞նչպէս է {հասանում} վերջապէս մինչեւ հաւատի խորհուրդքը եւ ճշմարտութիւն

նը իւրեանց գրերի փոշիներով։ Արդարեւ, ուր որ {հասանում} էր Յիսուսեանների ոտքը, որ տեղում նոքա հաստատւում

բղխում էր։ Ուրեմն նոյն արհամարհանքը ամենայն րոպէ {հասանում} է եւ պիտոյ է հասանի եւ դէպի նոցա անհիմն բամբասանք

սփոխանակից նորին, պ. Աջեմեանցն յաւուրս յայսոսիկ {հասանք} նոյնպէս 'ի Նախիջեւան եւ անդէն վաղվաղակի ուղւոյ լի

որ ժողովուրդը զզուելով մերժեց եւ դատապարտեց, մեք {հասանք} մեր վճռական նպատակին: Մեր սիրտը եւ հոգին վկա

կատարեցինք եւ մեր դարաւոր ցանկութեան, վերջապէս, {հասանք}: - Ի՛նչ շինեցինք: - Աւելի ի՛նչ կամիս

կ օր վաղ եւ թէ մէկ օր անագան, ոչինչ. բայց մեք, {հասանք} Բարի Յուսոյ սարաւանդին, ուր սովորաբար հանգիստ են

՜ Իտալիա, կեցցե՜ Գառիբայլդի, անլուռ աղաղակում է {հասարակ} ժողովուրդը. կեցցե՜ Իտալիա, կեցցե՜ Վիկտոր Էմմանո

ուն է մարդկության անունին: Ազնվականը բռնաբարելով {հասարակ} ժողովրդի աստվածատուր ազատությունը եւ իրավունքը,

երեւում է, որ այս ընդհանուր է ամբողջ Իտալիային, {հասարակ} ժողովուրդը Գառիբալդյան, միջնակարգը՝ Վ. Էմմանու

դրութեամբ եւ անդր քան զչափն թանգութեամբ: Որգոն, {հասարակ} կառքն, արժէ յաւուրն 3 ռուփի, սկսեալ ի 6 ժամէ առ

Արգոյ պարոն, հանգուցեալ Մասեհն Բաբաջանեան կամ {հասարակ} կոչմամբ Աբդըլմսեհ Մարտիրոս վախճանեալ յամի տեառն 1

քի: Իր մտածողության ձեւով նա տանել չի կարողանում {հասարակ} մահկանացուներին, եւ նրա վարմունքի մասին քո պատմա

ն պարապելու հաճույքից: Դժվարությամբ եմ նստում մի {հասարակ} նամակ գրելու համար: Հիվանդությունս առաջ չի գն

ակելոց 'ի Հնդիկս, որ գո՛ն Մասեհ Բաբաջանեան կամ, {հասարակ} կոչմամբ, Աբդըլմսեհ Մարտիրոս, Եղիա Յակոբեան, Կա

մի տեղում չենք տեսանում մի բան, որ սեփական լինէր {հասարակ} ազգին, չենք տեսանում մի ծառ, որ ազգը միաբան գոր

դատողութիւնը Պ. Յովհաննիսեանի՝ Նոր Քնարի եւ առ {հասարակ} ազգային երգ անունով աշուղների գրած կամ ասած բաներ

ռամիկ է՝ անուս եւ անկիրթ։ Նա ոչինչ չգիտէ։ Բայց {հասարակ} ժողովրդի աչքում լինում են վարսաւիրայք, ո՛րտեղ է

է, որ արիւնը, առանց դորան եւս ջրացած լինելով, {հասարակ} տենդը փոխելու էր դէպի ջլային (feb. nervosa):

մանէթ, միջակ հարուստները քսանեւհինգ մանէթ, իսկ {հասարակ} ժողովուրդը տասներկու մանէթ ամենայն տարի ազգային գ

նորա սարսափելի քունը: Փառասիրութիւնը: Այժմ {հասարակ} ժողովուրդը մատով ցոյց է տալիս այդ պարոնների վերայ

, ստրուկ եւ հրաման կատար: Ամենայն գործողութիւն՝ {հասարակ} եւ անզօր մարդերի կողմից ազատութեամբ յառաջացուցած

կամ օրագիր տպել: Եւ ո՛վքեր են կռուողքը, չկարծես {հասարակ} մարդիկ, այլ՝ ուսումնականքը: - Դուք ի՞նչ տե

չութեան գինը, եւ այս է մանաւանդ պատճառը, որ շատ {հասարակ} մարդիկ դասատու են այդ դպրոցներում: Ազգային վարժա

թէ իւր այսուհետեւ երգելիքը երգէ աւելի հասկանալի ( {հասարակ} ժողովրդի համար) լեզուով: Արժանապատիւ Խորէն վարդ

- Այդ ինչպէ՞ս, - հարցանում են մարդիկ: - Շատ {հասարակ} կերպով, - պատասխանում է Բէգզադէն, - նա՝ որպէս

ատկերը: Ազգութեան հաստարանը եւ լծակը է {հասարակ} ժողովուրդը: Մի ազգ թո՛ղ որքան կամի հարուստ լինի

ամենայնիւ, այդ ազգի ազգութեան մեքենան շարժւում է {հասարակ} ժողովրդի վերայ. սա է այդ մեքենայի առանցքը, լծակ

ուիլ ազգային երջանկութիւն, եթէ մասնակից չէ դորան {հասարակ} ժողովուրդը: Հասարակ ժողովրդի երջանկութիւնը պիտի

թիւն, եթէ մասնակից չէ դորան հասարակ ժողովուրդը: {Հասարակ} ժողովրդի երջանկութիւնը պիտի երեւի նորա ընտանեկան

ով ազգի վերայ՝ միշտ մեր աչքի առաջեւ ունինք Հայոց {հասարակ} ժողովուրդը, եւ ազգ ասելով՝ չենք իմանում այն մի

ւնը, թէ աշխարհի երեսին գտանուած ամենայն ազգի մէջ {հասարակ} ժողովուրդը ենթարկւում է աւելի ծանր զրկողութենների

Սորա հակառակ, ամենափոքր երջանկութիւնը վայելում է {հասարակ} ժողովուրդը, մինչեւ անգամ երբ ներգործում էր ազգու

երպով պիտի յառաջանայ ցածից՝ հիմքից. այդ հիմքը է {հասարակ} ժողովուրդը: Այն մարդը, որ սիրում է ազգը, որ նո

ան, պարտական է ծառայել ոչ ազգի կուռքերին, այլ՝ {հասարակ} ժողովրդի օգտին: Հասարակ ժողովրդից կազմւում է ազգ

չ ազգի կուռքերին, այլ՝ հասարակ ժողովրդի օգտին: {Հասարակ} ժողովրդից կազմւում է ազգութեան մեքենան. լուսաւոր

ր շարժուիլ եւ գործ կատարել: Ազգութեան մեքենայի՝ {հասարակ} ժողովուրդի վերանորոգութիւնը հնարաւոր է միայն՝ գի

ժողովուրդը դադարեցաւ գնելուց, սորանից աւելի ինչ {հասարակ} բան կարող է լինել: Բայց եկէք նայենք այս հասարակ

հասարակ բան կարող է լինել: Բայց եկէք նայենք այս {հասարակ} բանի հետեւանքին: Հազարաւոր խանութներ, հարիւրաւո

նչպէ՞ս ", - կը հարցնեն մեզ ընթերցողք: " Շատ {հասարակ} կերպով ", - կը պատասխանենք մեք: " Ազգ ասելո

պատասխանենք մեք: " Ազգ ասելով՝ պիտի իմանալ {հասարակ} ժողովուրդը եւ ոչ նորա միջից, նորա քրտինքով եւ նո

ների թիւը. ասել է թէ այն միլիոնները բաղկացնողը է {հասարակ} ժողովուրդը, ուրեմն եւ՝ ազգի թէ՛ բարոյական եւ թէ

ղութեան նշմարանք: Ի՛նչ աղբիւրներից կարող է հանել {հասարակ} ժողովուրդը իւր, չասենք հարստութիւնը, այլ ապրուս

եւ ապրուստ հաւաստի, մշտնջենական եւ ոչ առօրեայ: {Հասարակ} ժողովրդի համար ուղղակի եւ մնացած մասին համար՝ ան

երկիր է հարկաւոր գործելու, որ Անգլիոյ մէջ չունի {հասարակ} ժողովուրդը: Անգլիական երկիրները ազնուականնե

րները ազնուականների մասնաւոր սեպհականութիւնք են, {հասարակ} ժողովուրդը մի հատ ցից զարկելու հող չունի: Լոնդոն

կանութիւն է, որոնց առաջինն է թագաւորական տունը: {Հասարակ} ժողովուրդը իւր երկու ձեռքից աւելի բան չունի. նա

կանների հողի վերայ եւ վարձ է վճարում հողի տիրոջ: {Հասարակ} ժողովուրդը, հող չունենալով, չէ կարող երկրագործո

ձնական յարաբերութեան պատճառով յառաջացուցած, որից {հասարակ} ժողովրդի ` ազգի համար չկայ ոչ ջերմութիւն եւ ոչ սա

տ եւ խոշոր հեգնութիւն մեք չենք կարող երեւակայել: {Հասարակ} ժողովուրդը դառնում է իւր բնակարանը եւ դարձեալ պիտ

հայրենիքի հողից բաժին ունի բիւրաւոր մղոններ, իսկ {հասարակ} ժողովուրդը չունի մի ոտնաչափ տեղ: Այս պայմանների

ին պատահական չեն, այլ յառաջանում են նորանից, որ {հասարակ} ժողովուրդը հող չունի: Որովհետեւ բնականը չկայ, հ

ւ գլխաւորաբար յառաջանում են դարձեալ Բրիտանիոյ մէջ {հասարակ} ժողովրդի հող չունենալուց: Բայց այժմ, բիւրա

, բայց չկայ: - Ինչպէս թէ չկայ: - Շատ {հասարակ} կերպով: Ես եւ դու հաւասար իրաւունք ունինք, իբրե

ատաղի է, կամակոր եւ երկարատեւ, եթէ աղբերանում է {հասարակ} ժողովուրդի ընդունած սկզբունքից: Մի յարատեւ բռնակ

րեթէ ազդեցութիւն չունին դրամական խնդրի վերայ: Եւ {հասարակ} ժողովուրդը այնչափ աւելի կարօտում է դրամի, այնչափ

ացնում է երկրագործների թիւը, այսինքն՝ դուրսից, {հասարակ} ժողովուրդի մէջ ոսկի եւ արծաթ բերողի թիւը, այլեւ

նում, երկրորդ ` դրամը կենդրոնանում է, որովհետեւ {հասարակ} ժողովուրդը չունի այն բանը, որ փոխանակել կարող էր

ձնել իւր մէջ: Եւ այսպիսի դիպուածում աւելի դառն է {հասարակ} ժողովուրդի վիճակը. դրամը կենդրոնացած է, եւ ժողո

, դրամը չէ կարող կենտրոնանալ զանազան ձեռքերում, {հասարակ} ժողովուրդը, իւր պատրաստած նիւթերի զօրութեամբ, կ

երի շատութեան չափով: Այն աշխարհներում, ուր {հասարակ} ժողովուրդը հող չունի, ուր չէ կարող երկրագործութե

ստութիւն, հնարաւո՞ր է ապրուստ։ Եւ եթէ այսպէս է {հասարակ} ժողովուրդի վիճակը մի այնպիսի աշխարհում, որ բոլոր

ն եւ հազարերորդ մասը չկայ, եւ եթէ այն աշխարհների {հասարակ} ժողովուրդը թողու իւր հողը եւ երթայ մայրաքաղաք կամ

ւրեանց անձնական շահին պաշտօնեայ, տէրութեան գանձը {հասարակ} ժողովրդի արիւնի եւ քրտինքի հետ միասին լափլիզող:

, ոյժ եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, քանի որ ազգը, {հասարակ} ժողովուրդը, կարօտ է օրական հացի, քանի որ նորա տ

որա տնտեսական խնդիրը կարգի չէ դրւում: Հայոց {հասարակ} ժողովուրդը աղքատ է եւ, չունենալով ոչինչ կարողութ

, եւ նորա մանր վաճառականը պիտի վաճառէ իւր ապրանքը {հասարակ} ժողովրդին: Ժողովուրդը շատ անգամ շռայլանում է, ա

էրութեան կամ ազնուականութեան սեպհականելով հողը եւ {հասարակ} ժողովուրդը զրկելով իրաւունքից: Վերջին դիպուածում

յթակղութիւն եւ բռնակալներին սահմանադրութիւն, իսկ {հասարակ} ժողովրդին փրկութիւն"։ 48

լխաւորն է յիշատակի արժանաւոր Մասեհ Բաբաջանեան կամ {հասարակ} կոչմամբ Աբդալմասէհ Մարտիրոսը, որ երկու կտակով (

Կեցո զիս ներքոյ կամ ստորագրող Բաբաջանի եւ կամ {հասարակ} կոչմամբ Մարտիրոսի որդի Մասէհս, որ եմ հաւատով ուղ

եւ անելք քուչայ. հարաւային կողմն է լայն արձակ եւ {հասարակ} քուչայ, արեւմտեան կողմն է փողոց վաճառի, որ Չինի

ազ Մարգարի որդի Նիկողոսի տանն, իսկ հարաւ կողմանէ {հասարակ} քուչա, որ տանս Բիլսէթ եւս յայտնէ: Երրորդ

րեւմուտս Դավիթ Ստեփանոսի տանն. իսկ հարաւ կողմանէ {հասարակ} քուչայ, որ եւ ներկայ ի սոյն տանս բնակիմ:

չակեաց եւ հաւանեաց վերն յիշեալ Մասէհ Բաբաջանն կամ {հասարակ} կոչմամբ Մասէհ Մարտիրոսն, թէ այս իմ կտակն է, իմ

քոյ ստորագրող Համադանցի Բաբաջանի որդի Մասէհս (որ {հասարակ} կոչմամբ Աբդալ մասէհ Մարտիրոս կոչիս) յամի Տեառն 1

Ի ՀՐԵՇՏԱԿԸ Դու, որ երբեք չես կենում Տաճարներում {հասարակ}, Երկինքը գահ քեզ համար Ու երկիրը ոտքիդ տակ, Հ

ՎԵՑԵՐՈՐԴԸ - ՄԻ՛ ՇՆԱՐ... Եւրոպացոց առ {հասարակ} քաղաքական մի ծէս էր, Որ այր մարդը հանդիպելի

ն մարդու կամ աղջկայ Չըյանդգնի ձեռը պաչել ըստ {հասարակ} կանոնին, Թէ լոկ նայելն աղջկերանց եւ կամ կնի

ից դէպի առաջինը: Մեք ազատակամ նուիրեցինք մեզ {հասարակ} ժողովրդի իրաւունքը պաշտպանելու: Մեր անձը եւ գրիչ

եւ մեր գերեզմանի ափը վյրեժխնդիր եւ նախանձաւոր ենք {հասարակ} ժողովրդի իրաւունքը պաշտպանելու եւ այս խորհրդով ամ

րել էր օրագիրը իւր գործունէութիւնը։ Եւ որովհետեւ {հասարակ} օրագիրների տարածուելու վիճակը եւ չափը շատ լաւ յատ

կանալի լինէր նորան եւ գրաւիչ։ Ուսումնական բաները {հասարակ} ժողովրդի համար չեն. նա չէ կարող տանել նոցա ճշդու

նչպէս եղել է եւ կայ եւ կը մնայ այնպէս, այսինքն՝ {հասարակ} ժողովուրդը զուրկ լուսաւորութենից, իսկ բան ուսանե

հովագրեալ] [Թիֆլիսից] 21 104 Հայրապետեանցին, {հասարակ} 21 105 Կռնկին 22 106 Վ[եհափառ] կաթողիկոսին, ԺԲ

Հայրապետեանցին, պաշտօնական 89 դարձեալ նորան, {հասարակ} 90 Խաֆաֆեանցին, Պ[ետեր]բուրգ 91 մեր տունը,

հանիստ աթոռից, պարզ եւ հասկանալի լեզվով խոսում է {հասարակ} մարդու եւ ժողովրդի հետ, եղբայրորեն բաժանում է յո

ց է, քան թէ այն լեզուն, որ ժողովուրդը խօսում էր {հասարակ} կեցութեան մէջ։ Չէ, լինինք խելացի մեր պահանջ

իս մխիթարութեան ու դաստիարակութեան համար։ Առ {հասարակ} մեծ շնորհակալութեան արժանի բան է, որ գերապատիւ հ

ունով գրքերի մէջ տեսնող մարդոց համար, որեւիցէ մի {հասարակ} ազգի մէջ ի՛նչ բան ունի փիլիսոփայութիւնը: Կո՜յր զ

մօտենում այն աստիճան ոչնչութեան, որ նաեւ մի շատ {հասարակ} քաղաքագէտ եւ շատ հասարակ պուպլիցիստ չէին կարող առ

չութեան, որ նաեւ մի շատ հասարակ քաղաքագէտ եւ շատ {հասարակ} պուպլիցիստ չէին կարող առանց ամաչելու արտաբերել իր

է, որ անդրանկական համակարգութիւնը պիտի ծանրանայ {հասարակ} ժողովրդի վրայ մանաւանդ, քան թէ միջակ դասակարգին

ձնառու չենք դրական պատասխան տալ այս բանին։ Առ {հասարակ}, տարածուած կարծիք է, թէ Փարպեցին, թէեւ համարւո

թեամբ (տե՛ս Փարպ., Պատմ., եր. 180)։ Թէ առ {հասարակ} ո՞ր աստիճանի յարգութեամբ եւ քաղաքավարութեամբ է խօ

նում ամեն քայլափոխ. նոքա ազա՛տ են չկարդալ. մենք {հասարակ} ժողովրդի համար ենք գրում։ § 39. " Եթէ զիս հա

կաթողիկոսք չէին, այլ եւ ոչ եպիսկոպոս, որովհետեւ {հասարակ} քահանայք միշտ շատ կային այդ ժողովների մէջ։ " Շնո

րծ դնել, ինչպէս հալածը, որի մասին խօսեցանք։ Առ {հասարակ} մենք խօսում ենք ընդհանուր կանոնների վրայ, որոնց մ

էին՝ "ձեռօքս գրի", բայց այժմ իսպառ չէ լսվում։ Առ {հասարակ} այդ քաղաքի լեզուն մեծ փոփոխութեան է ենթարկվել, որ

նել ձեզ, տէր հնդկական ծայրագոյն Բրամին, որդի մի {հասարակ} Բրամինի, որ շառաւիղում էր պարիաների ցեղից: Ճակա

ելիքի մասին: Միմիայն արաղ առել եմ մի վեդրօ, իսկ {հասարակ} խմելի գինի հարիւր քսան շիշ, Շամպայն, շատ լաւերը

կոսը: - Դա մի գիտութիւն է, որ ուսուցանում է {հասարակ} մետալները, զօր օրինակ, երկաթը, պղինձը, անագը

գիր աղօթագիրք, որի զօրութեանը չեն դիմանում ոչ թէ {հասարակ} դեւերը, այլեւ բէեղզեբուղը, բելիարը եւ սատանան ի

քան եւ ինչ չափով գտանւում են ոսկու մէջ, կամ միւս {հասարակ} մետալների մէջ. հասկանալով այս բանը, միւս մետալն

ւններ, իմ գլուխս դուրս չէ գալիս այդպիսի բաներից․ {հասարակ} կերպով հասկացրու ինձ եւ յայտնիր քո դիտաւորութիւնը

ը: Սենեակը, որի մէջ նստած էին, զարդարած էր շատ {հասարակ} եւ աղքատ կարասիքներով, պատի վերայ կախած էին մի ք

տ կարասիքներով, պատի վերայ կախած էին մի քանի շատ {հասարակ} պատկերներ, պատահմունքով գնուած, առանց հասկանալո

օղլուի ապրուստը շատ պարզ էր, նորա կեցութիւնը շատ {հասարակ}. մարդ եւ կին տարին երկու ձեռք հագուստի տեղ մի ձե

շան էր այնտեղի սովորութենով: Վերայի կապան, թէեւ {հասարակ} պաստառից, բայց կուրծքը բաց կարած. եւ այս սէգմեն

պիտոյ է տային նորա ծնողքը: Պարոն Մկրտիչը շատ {հասարակ} եւ անկիրթ մարդ էր, եւ Մանուշակին խօսել էր իւր կի

նարժանը ամենեւին ոչ: Այս միջոցին Մանուշակը, {հասարակ} սկուտեղի վերայ դրած թէյի բաժակները, բերեց Շահում

ն գործել. մանաւանդ երկու հազար մանէթը Նախիջեւանի {հասարակ} մարդերի հայեացքով այնպիսի զօրութիւն է, այնպիսի ո

վ հրամայական ձեւերով եւս իւր մօտ կանչելու չինի մի {հասարակ} մարդ, վերջինս մի պատիւ կը համարի իւրեան գնալ նոր

միայն տուած էր ներելու իրաւունք, ներւում էին մի {հասարակ} Յիսուսեան աբեղայի ձեռքով, նպատակին հասանելու համ

ւ եգիտ զտեղի ի Դիւանս՝ Արքունեաց: Ժողովուրդն առ {հասարակ} ըստ հարկին պահանջման բնական ընթացեալ կանոնիւք վար

թ լինել ազգի. նա հոգի է ազգի, եւ ազգ մարդկան առ {հասարակ} նովաւ կեայ. իսկ լեզու չոր եւ անծուծ, այլ եւ թաղ

ստելով լուսաւորութեան՝ զնորն բարբառ հասկանալի առ {հասարակ} այլ ի սմին հակառակ է գտեալ զմուտ նորոյ աշխարհի,

ոցա միտեալ էին ի լուսաւորութիւն ժողովրդականացն առ {հասարակ}, [հարկ էր ապա] ընթանալ [նոցա զայն ճանապարհ], զո

, ի ձեռն Լուսաւորչին Հայաստանեայց դատապարտեալ առ {հասարակ} իբրու շտեմարան սնոտիապաշտութեան, ընդ երեւելի եւ

րտար, զի յետ մեկնելոյ սրբոյն Մեսրոպայ՝ դպիրք առ {հասարակ} եղեալք առ արքունի դրանն, պարսկականաւն վարէին եւ

ւականէ, աւարտի ի 1132 թուականի. ոճ գրութեանն առ {հասարակ} պակասեալ ի բուն հին հայախօսութենէ, չունելով զհար

ամախմբութեամբ քաղաքական իրաւանց, հիմնաւորելոց առ {հասարակ} ի վերայ օրինաց, եդելոց ի Թէոդոսէ եւ ի Յուստիանոս

շատ կամ նուազ մօտ յստակ հայախօսութեան, թէպէտ առ {հասարակ} պիտոյ է ասել, թէ հին հեղինակացն բարբառ չէ այնքան

լոց ի Հայաստանեայց աշխարհի: Անպտղութիւն եւ առ {հասարակ} սով ի մատենագրութեան մերում ի վեշտասաներորդ եւ եօ

Ղազարու ի Վենետիկ: Մատենագրութիւնն մեր եւ առ {հասարակ} կենդանութիւն լեզուին, իմա դու ինձ զբառդ անձուկ ն

յորս ըստ իս, որչափ պատահեալ եմ գրուածոց նոցին առ {հասարակ}, կորովաբան թուին հարք՝ Վրթանէս Ասկերեան, երկոք

, հռովմէական եղջերուաքաղս: Կաթողիկոսք մեր եւ առ {հասարակ} եկեղեցին լուսաւորչական մինչ հերքեն զկարծեցեալ գլխ

կարելի էր անուանել զայն պատմութիւն: Ուսանիմք առ {հասարակ} ի լուսաւորեալ ազգաց, եթէ պատմութիւնդ անուն պարտի

նախ քան զամենայն զնիւթ, զկերպ, զգործարանս եւ առ {հասարակ} զկազմած, յար եւ նման կազմութեան գործարանաւոր մար

ւթիւնս Չամչեանին, թէ զրկեալ է Պատմութիւն նորա առ {հասարակ} ի պատմաբանական կարգաց (systema), այլ եւ սակաւո

էր տալ նոր հայոյն եւ նոր յոճ խօսից, հասկանալի առ {հասարակ}, վասն զի հասկանալիքն կարէին օգնել նմա, իսկ յանհ

նիւ նպատակի նորա, գրոցդ այդ լեզու անհասկանալի էր {հասարակ} ժողովրդեան եւ պիտանի մասնաւոր յոյժ անձանց, որք ը

կին ի վերայ լեզուին, որպէս պարոն Թաղիադեացն: Առ {հասարակ} ապագայ հնախոյզք առեալ ի ձեռն զմատենագրութիւնս ի հ

նի տան ուսումնական հարցասիրաց, այլ ժողովուրդն առ {հասարակ} զի՞նչ օգտի ի սմանէ՝ ոչինչ եւ կրկին անգամ ասացից

եւ ապագայից, եթէ զոր գրեաց, գրեալ էր ի լեզու առ {հասարակ} հասկանալի ժողովրդեան. եւ միթէ ընթերցողք ճառիս չգ

... Լսելով լուիցեն զբարբառ ազգին, որպիսին վարի ի {հասարակ} կենցաղս, լուիցեն եւ քննեսցեն զայն, թէ որ Հայք ե

տեսանել զբանասիրական քննութենէ (ոչ վասն ազգին առ {հասարակ}, այլ հայագիտաց), զի ամենայն որ գիտուն է դպրութ

ան պէտս ունի շատ եւ շատ մշակութեանց լոյս առեալ առ {հասարակ} յեւրոպէականացն փորձութենէ: Քարոզութիւն լոկ Հա

իւն նորա եւ զբիւր հանգամանս, յորոց զրկեալ եմք առ {հասարակ}, ընդունիմք եւ խոստովանիմք զայդ ամենայն մեք ինքնի

Անգրասիրութեան եւ արմատացեալ ուսումնատեցութեան առ {հասարակ} ազգի մերոյ ականատես վկայք են եւ քարոզք ինքեանք պա

ւած յօտար լեզուս... զի՞նչ էր պատճառ զի Հայք առ {հասարակ} հակադրական հոգւով հայէին ընդ գրականութիւն իւրեանց

մնալով մեկնութեան ոմանց թերակիրթ անձանց, որք առ {հասարակ} սովոր են յազգի մերում միջամուխ լեալ ի խումբ ռամկի

այն ի նշանակեալ ժամ ու՝ որպէս թէ ըստ օրինակի առ {հասարակ} երկասիրութեանց՝ մարթ էր կազմ ել զլեզու, ըստ ամե

խորախոհիցդ այդոցիկ, թէ զինչ վարձ ուն էին դոքա առ {հասարակ} վասն հեղինակաց Սինէացւոց, զորոց զլեզուս չգիտ էին

անութիւն իւրեանց, ի սպառ կործանեալ: Հայք առ {հասարակ} դաստիարակեալ ընկերատեցական հոգւով եւ հայրենի ժառա

ի նմա եւս դժբախտաբար պաշտի հինն դպրութիւն, եւ առ {հասարակ} լեզուն գործական օտար է Հայոց. բայց ի վերայ այսր

ժամանակն ունի զիւր ներգործութիւն յիւրում կարգի առ {հասարակ} ի վերայ ենթալուսնէից, եթէ այսմ չիցէր, սապէս զպա

ամարի վասն հասարակութեան չունել եւ որով վարի նա ի {հասարակ} կենցաղս անտեսեալ է այլ յիմաստնոց Հայոց, որք չկամ

յք Ռուսաստանի առեալ ի ձեռին զտաղաչափութիւնս եւ առ {հասարակ} բանաստեղծութիւնս Հեղինակաց Ռուսաց, որպիսիք են Պո

շարեցին Պամպէլունա քաղաքը։ Պաշարուած զօրքը եւ առ {հասարակ} բնակիչքը անյաջող հակառակամարտութենից յետոյ արդէն

տը յղացաւ նոր խորհուրդ աւետարանել Թուրքերին եւ առ {հասարակ} արեւելեան ազգերին։ Նորա անսանձ երեւակայութիւնը փ

լ մուրացկանութիւն առնել։ Բայց Ֆրանսիացիք, որ առ {հասարակ} մեծահոգի են, ակամայ տալիս էին Սպանիական աղքատին

ին, թէ տեսանում էին իւրեանց առաջեւումը ո՛չ թէ մի {հասարակ} մարդ, այլ Աստուծոյ մարգարէ, որ իբրեւ դաբիրայ եռ

Յիշեմ միայն այս, թէ Լայենէզը առաջին մասնումը առ {հասարակ} վարդապետում է Պապական իշխանութիւնը, ապացուցանում

կարօտութիւնը զգում էին ամենայն տեղ, աճում էր առ {հասարակ} քննողական հոգին, եւ երեւում էին նոր նոր յայտնագո

ով շատ եւ շատ պարապած էր մարդկութիւնը։ Մարդիկ առ {հասարակ} ուսումնականութենով, բանաստեղծութենով եւ փիլիսոփա

համեմատ ներգործելու։ Այս խորհրդով ուսաւ այնտեղի {հասարակ} ժողովրդի խօսակցութիւնը եւ սկսեց երեխայք հաւաքել ե

ս հրաշալի մարդու երեսը։ Կսաւիէ վեր ելանում էր առ {հասարակ} ծառերի վերայ եւ այնտեղից քարզում էր իւր Քրիստոնէո

զինուորական գաւառապետը, անսովոր բան համարելով մի {հասարակ} վաճառականի դեսպանութիւնը այդպիսի Ասիական հզօր ինք

եսպանութիւնը։ Կսաւիէն հազիւ փախաւ նորա ձեռքից մի {հասարակ} նաւակով մինչեւ Սայքամ։ Այստեղ նա իւր բոլոր ունեց

արգի հետ։ Այս էր պատճառը, որ չ'կարողացան Հնդկաց {հասարակ} մարդերի կողմնակիցներ ճարել։ Յիսուսեանք միանգ

ցիներ էին շինում, պատարագի ժամանակ պահում էին առ {հասարակ} ո՛չ թէ Պապական, այլ Հնդկական արարողութիւն, չէին

նդ դրուեցաւ եւ մեռաւ մարտիրոսական մահով։ Բայց առ {հասարակ} Յիսուսեանների ուրախութիւնը շատ կարճաժամանակեայ եղ

թշնամու շատութենից։ Կայսրը մեծ հալածանք հանեց առ {հասարակ} Քրիստոնեաների վերայ. ամենայն օտարական մարդ, որ

յց այնպիսի խորամանկութեամբ ներգործում էին, որ առ {հասարակ} դուրսից նայելով երեւում էր, որ նոցա գործերը ունէ

ւսեանները, վախճանեցաւ շուտով, նորա ժառանգը, առ {հասարակ} քրիստոնեաներին չ'սիրելով, խլեց քարոզիչներից շատ

նդիսավեհութեամբ, ինչպէս Աստուածային պաշտօնը։ Առ {հասարակ} ներկայացնում էին զանազան անցքեր Սրբազան պատմութեն

յլ Կարգերի նման եպիսկոպոսների իրաւասութիւնը եւ առ {հասարակ} Ֆրանսիայի մէջ հրաժարուէին իւրեանց արտօնութենից։

րուիլ այս գրքի ընդդէմ եւ դատապարտել նորան, որ առ {հասարակ} Յիսուսեանների սովորութիւնն էր, վասն որոյ ձեռք առ

արտում էր Ժիրարը դէպի կրակ, իսկ միւս կէսը՝ դէպի {հասարակ} մահ։ Պարլամենտը միեւնոյն ժամանակ արդարացուց եւ Լ

անհաւատ դարումը պիտոյ է, որ տպաւորութիւն գործէր {հասարակ} ժողովրդի վերայ։ Այո՛, երբ Պարիի մահուան լուրը տ

ամ չդնել, բայց մի գաւառի բնակիչ (մեր խօսքը բուն {հասարակ} ժողովրդի վրայ է) չունի այդ ազատութիւնը. նա այնպ

եւ այս այնպիսի ընդհանուր կանոն է, որ հին լեզուի {հասարակ} ասած բայերն էլ, ինչպէս՝ ծնանեմ, դատեմ եւ այլն

շատ անգամ հին կրաւորականը կամ, ինչպէս ասացինք, {հասարակ} բայը դարձել է ներգործական, ուստի եւ կրաւորականի

տեղ, ուր իսկոյն յաջորդում է ումը, շատ ծանր է եւ {հասարակ} ժողովրդին գայթակղեցուցիչ, որոնց շատը, ուում է տ

այս տեսակ պահպանութեանց, որովհետեւ ծանր են գալիս {հասարակ} ժողովրդին այդ ձեւերը, որ հազիւ հազ է կարդում։ Բ

... Խորենացին... ախորժանօք) նուագ է հնչեցնում {հասարակ} ժողովրդեան հետ նրա բամբիռը"։ Պարոններ, Աստծու

դոցանից եւ այն բարձրաստիճան պատուանդաններից իջէ՛ք {հասարակ} ժողովրդի մէջ։ Հին լեզուի կարկատանները այնքան յար

ւնի պարագաները ունի եւ բայի պարագայք չունի, բայց {հասարակ} բայանուններից տարբերվում է նորանով, որ բայի լծոր

առասպելական ժամանակների եղածները պիտի լինէին շատ {հասարակ} եւ խեղճ բաներ: Թողնելով այն պարոններին, որոնց ս

Արշաւրի նենգութիւնը ձեռնտու է լինում նորան, բայց {հասարակ} ժողովուրդը, որ առանց նորան էլ տրամադրուած է կախա

իրաւունք ունինք, մանաւանդ եթէ յիշենք թէ պարզ եւ {հասարակ} ժողովրդի համար որքա՞ն վնասակար են այդպիսի բաները

վ, եւ շատ տարբեր տեղերում, ստուգած ենք, որ մեր {հասարակ} ժողովուրդը շատ անգամ աւելի ազատ է միջնադարեան լու

ան տեղ եղած լինելով, շատ հաւանական է, թէ ապարան {հասարակ} անունից լինի յատկացած: Այլ թէ ինչի՞ կարող էր մի

ուին այդ ֆիզիկան թարգմանելու: Այդ գործը գրուած է {հասարակ} ժողովրդի համար եւ կարող ենք հաստատապէս վկայել, ո

րենց կը քաշէին մեր ուշադրութիւնը: Բայց մեր խօսքը {հասարակ} ժողովրդի օգտին վրայ է, թէեւ, այո՛, Ցիմմերմանի

եամբ) գաղտնախորհուրդ եւ սիմբոլական բաներով, շատ {հասարակ} արարողութիւնքն էլ գիտէ խճողել զանազան նշանական ձե

կամ չդնել, բայց մի գաւառի բնակիչ (մեր խօսքը բան {հասարակ} ժողովրդի վրայ է) չանի այդ ազատութիւնը: Նա այնպէ

զգերի բարոյականութիւնը (ազգ ասելով հասկանում ենք {հասարակ} ժողովուրդը) շա՛տ ցած է հայոց ազգի բարոյականութիւ

ացագանչութիւնը պ. Չամուռճեանի ականջին... {Հասարակ} ժողովուրդն էլ տեսած լսած չլինելով, յայտնի է թէ ե

մտած են հրէայք, ինչպէս Բագրատունիք եւ ուրիշ շատ {հասարակ} ցեղեր: Հայոց ազգի մէջ մտած են հնդիկներ, որ Լուս

ի, որ անմերժելի ճշմարտութիւն է, թէ մենք իջնելով {հասարակ} ժողովրդի կեանքի մէջ պիտի ստիպուինք բուն թուրքի բա

ր, թէ միայն ականջի թմբուկի արձագանքը կը լսէր այն {հասարակ} մարդը՝ առանց ոչինչ հասկանալու։ Ի՞նչպէս կարելի է

ր, որ, իւրաքանչիւր այդպիսի բառի փոխանակ, հայոց {հասարակ} մարդը գործ է ածում զանազան օտար ազգերի բառեր՝ կա

։ Յայտնի է թէ նոր լեզուն, ապաստան մնալով միմիայն {հասարակ} ժողովրդի բերնին, պիտի ճապաղ լինէր ընդհանրապէս,

րապէս սկսանելով ձեր գրուածքը՝ խօսում էք ազգի հետ {հասարակաբար}, բայց յանկարծ տեսանում ենք յետոյ, որ գործ ունիք

քի " մասին: ԺԳ. 1860 թ. Մայիս: {Հասարակաբար} խօսուածք ազգին վերաբերեալ - Պ. Շահբէգի եւ Պ. Տի

երը առանձին-առանձին. ահագին ներածութենից յետոյ, {հասարակաբար} Պապի իշխանութեան եւ հերետիկոսութեան վերայ, նոքա

յին լայնության 47 աստիճանից պիտի ցած իջանենք դեպի {հասարակածը} մինչեւ տասն եւ հինգ աստիճան: Ահա այս կետից, որ

նացն, որովհետեւ ցայն վայր չունէի ես զարձակուրդ ի {հասարակական} տեսչութենէ, պարտաւորեցայ ինքնին թէպէտ եւ հոգեւոր

մ երեւի զի յիշեալ ծայրագոյն ատեանն արձակեալ զիս ի {հասարակական} տեսչութենէ՝ հաստատէ ի վարժապետական պաշտօնի, երկ

ը մեր վեհափառ կաթողիկոսի, որ ուղարկեմ Մոսկվա մեր {հասարակական} բարեկամներից մինին վաճառելու համար: Ես այս մասին

յ Նոր Նախիջեւան քաղաքի 52. ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՎԱՆԻ {ՀԱՍԱՐԱԿԱԿԱՆ} ԺՈՂՈՎԻ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑԻՉՆԵՐԻՆ Պաշտօնական ԱՐԳՈՅ ՀԱՅ

մեզ մերկացնել հենց իրենց սեփական պակասությունները {հասարակական} գործում: Ես հարստություն չունեմ, բայց ունեմ

ին հետեւին եւ այն անձինք, որոնց ձեռքում է գտնվել {հասարակական} կառավարության մի որեւէ մասը: Բայց այն, չափից ավ

. պ. Ալաջալյաններ եւ Ընկ., գուցե հասկանան, որ {հասարակական} գործում նրանք ոչ մի դեպքում ավելի կարեւորություն

կամ հաճելի կացությունները բնավ անհրաժեշտ չեն մեր {հասարակական} գործերում ձայն ունենալու համար, շնորհված հրովարտ

րտապանի կողմնակիցները եւ իրենց դատապարտելի կրքերը {հասարակական} շահով հագեցնողները, այսինքն նրանք, ովքեր հասարա

ակական շահով հագեցնողները, այսինքն նրանք, ովքեր {հասարակական} շահը փոխարինում են սեփական շահով, ծառայության փ

ը, որոնք 1848-56 թթ. հանձնված էին շահով Օդեսայի {հասարակական} խնամատարության դրամատեղին: Այս վերջին երկուսը իս

մ, քան իմ թշվառ գործի մասին եւ որը, վերաբերելով {հասարակական} շահին եւ հասարակական քաղաքակրթության գործի զարգաց

ի մասին եւ որը, վերաբերելով հասարակական շահին եւ {հասարակական} քաղաքակրթության գործի զարգացման գրավականին, ըստ

րութիւնը: Մնում է մէջտեղը որպէս միակ բարերար ելք {հասարակական} սկզբունքը (общинное начало), որ կայ Ռուսիոյ մէ

ական կոնստիտուցիօնը, որովհետեւ այդ կոնստիտացիօնը {հասարակապետական} եւ ոչ հանրապետական լինելով, ինչպէս Ամերիկայի Միա

անացուցիչ իշխանութեան ընդդէմ դուրս եկան Յիսուսեան {Հասարակապետական} քարոզիչքը, մանաւանդ՝ Բելլարմին, Մարիաննա, Ալֆ

որ դեռեւս չէին ոչնչացած, վասն որոյ Սարպի եւ այլ {Հասարակապետական} քարոզիչք, որ հասկանում էին ժամանակակից գործերի ը

կու ուղարկեց նա Մօրէա, որ գտանւում էր Վենետիկեան {հասարակապետութեան} ձեռքումը եւ ինքը երեք աշակերտով վաճառականի զգեստո

Մօռա, որ էր յայնժամ ընդ իշխանութեամբ Վենետիկեան {հասարակապետութեան}. եւ կառավար տեղւոյն, առ 'ի ծաղկեցուցանել զայն տ

ւմ նա այն հողի վերայ, որ պատկանում էր Վենետիկեան {հասարակապետութեան}, մինչդեռ առաջարկում էր իւր ընկերութեան պայմանքը

ուելով այս բանից, առաջարկեցին նորան Քրիստոնէական {Հասարակապետութեան} գաղափարը, որից պիտոյ է ծնանէին նահապետական ժաման

լացնելու համար, արժանի է, որ Օրէնք տուողները եւ {Հասարակապետութեան} քարոզիչքը զարմանային։ Փաղաքշանքով եւ խրատական պա

ութիւնը եւ զանազան արհեստները, որ ներս էին բերած {Հասարակապետութեան} մէջ, բոլորովին համաձայն էին Կարգի խորհուրդին եւ

էջ այն, ինչ որ ասացին XVIII դարու հեղինակները եւ {հասարակապետութեան} քարոզիչքը՝ Րուսսօն եւ Մօնտեսկիէն, beneplacita m

ւորների եւ վանքերի օգտի համար, որ ծանրութիւն էին {հասարակապետութեանը} իւրեանց հարստութեամբ եւ ամենայն հարկատուութենից ա

պանիայի ինքնակալութեանը, Վենետկեան եւ Հօլլանդեան {Հասարակապետութեններին}, այս Յիսուսականութիւնը, ծածկելով իւր դիտաւորութ

էին շինում իւրեանց Կարգին։ Դուրս եկաւ երեխաների {հասարակապետութիւն}, որ իւր կեանքի երջանկութեան համար ունէր ամենայն

ղեցուց Ծերակոյտը եւ նախագահը եւ բանադրել էր բոլոր {հասարակապետութիւնը} ։ Այս անճոռնի եւ Աւետարանի վարդապետութեան հակ

նչ Պաւլոսը, տեսանելով, որ Ծերակոյտը եւ բովանդակ {հասարակապետութիւնը} բանի տեղ չդրեց իւր կոնդակը, հարկադրուած էր զօրաց

ղմերի մէջ, հաշտեցուց նորանց։ Եթէ Վենետիկեան {հասարակապետութիւնը} չէր յօժարում տեղ ու հող տալ Պապական հոգեւորների ե

տացուածքը, բայց մի տէրութիւն եւ այն՝ Վենետիկեան {հասարակապետութիւնը}, չէր կարող այլապէս ներգործել այսպիսի դիպուածների

ան կամ կրօնական խորհրդով։ Այս եւս հաւաստի է, որ {հասարակապետութիւնը} հաւատացած էր, թէ մի աբեղայական կարգ, եւ այն չքա

անի եւ Եափոնիայի մէջ. - Պարագուայի Աստուածպետական {Հասարակապետութիւնը}. - Յիսուսեանների ներգործութիւնը Ֆրանսիայի մէջ Ֆրա

rain)։ Յիսուսեան Կարգը, հիմնարկելով Պարագուայի {Հասարակապետութիւնը}, նորա կազմուածքի մէջ ցոյց տուեց կատարելապէս իւր

զդժուարութիւն մեծակշիռ գործոյս, այլ ուր կամք են {հասարակաց}, կամք հաստատեալ ի վէմ գիտակցութեան եւ ուր ղեկավա

: Ձերոյն բարձր սրբազնութեան բարեխնամ հայր {հասարակաց} ։ մնամ խ. ծ. եւ որդի։ ի մայիսի 1856

։ Դու կամիս, որ ծիծաղեն իմ վերայ եւ ասեն դեռեւս {հասարակաց} առածը, թէ " խելագարի հացը խելօքի փորը"։ Շատ շն

բան է մասնաւորի երջանկութիւնը առանց ընդհանուրի եւ {հասարակաց} բարօրութեան: Նախիջեւանը, մեր սիրելի Նախիջե

նոյն կենդանութիւն չեն տալ։ Կա՞յ ուրեմն ազգին մէկ {հասարակաց} տուն, որ ազգի զգացմանը գործակից եղող հոգեւորական

ի մարդ, որ մօտ լինէր սրտիս, որի հետ ունենայի մի {հասարակաց} գաղափար: Շատ պատահեցայ գեղեցիկ եւ պատուական հոգո

ժարանի պահպանելը կամ փակելը ներկայումս համարեա թէ {հասարակաց} խօսակցութեան նիւթ է Տաճկաստանում: Ոմանք համարում

են շինուած, եւ միստիկականութիւնը տեղ չէ գտանելու {հասարակաց} սրտի մէջ, իսկ մեր ազգը, կաւեղէն ոտքերով թաւալգլ

զգը եւ ազգութիւնը ասես թէ կամաց կամաց դառնալու են {հասարակաց} խօսակցութեան նիւթ, բայց մեր ցանկութիւնը այն է,

քենան, քան թէ մասնաւոր մարդիկ, որ, դուրս գալով {հասարակաց} շրջանից, բարձրացել էին սորա հորիզոնից: Այս

կանալ ազգութիւնը եւ պտղաբեր շինել նորան. այս մեր {հասարակաց} վատաբաղդութիւնն է։ Բայց, դորան նայելով, հրաժար

է մեր ազգութիւնը զօրացնելու եւ ազգութեան գաղափարը {հասարակաց} դարձնելու համար ամենամեծ եւ զօրաւոր հնարներից մին

մամուլի տակ եւ այս ճանապարհով դարձուցանել նորանց {հասարակաց} ժառանգութիւն: 2. Այն գործերը, որոնց անունն

Եւ ինչ հարկ կար պատասխանելու մի գրուածի, մինչդեռ {հասարակաց} կարծիքը դատապարտեց նորա հեղինակը: Ճշմարիտը խօսել

նը, որ նոյնն է, թէ աւազակութիւն, վաճառել է քեզ {հասարակաց} ազգի սեպհականութիւնը: Ո՛չ նա իրաւունք ունէր վաճա

ձեռքը: Աշխատութիւնը առանց նիւթի եւ առանց հիմքի, {հասարակաց} վերաբերութեամբ, չունի՛ այն ոյժը եւ զօրութիւնը,

ամ դրամի մէջ զուգակշիռը պահելու ձգտողութիւն, երբ {հասարակաց} ծանրաչափը ակներեւ գուշակում է նորա կեանքի համար մ

ւմ է նա, բայց տունը մարեցաւ: Մի գերդաստան ընկաւ {հասարակաց} խումբից: Արդեօք որքա՞ն գերդաստանք ընկնում ե

ք: Ահա եւ այս տունը մարեցաւ, սա եւս դուրս ընկաւ {հասարակաց} շինուածքից: Ի՞նչ կը լինի այն շինուածքի վիճա

արստութեամբ կամ որեւիցէ առիթով դուրս կը բարձրանայ {հասարակաց} ազգի մակերեւոյթից, բոլոր նորա սերունդը չէ կարող

տրոնաբեմի վերայ, քանի որ այնտեղ ոտք կոխողը գրեթէ {հասարակաց} անարգութեան պիտի հանդիպի: Եւ միթէ պակա՞ս քաջութի

ի հանդիպի: Եւ միթէ պակա՞ս քաջութիւն հարկաւոր է, {հասարակաց} մի սխալ կարծիքը ոտքի տակ կոխելով, նոյն այդ հասար

ութեամբ չէ՞ չափւում: Միթէ շա՞տ մարդիկ կան, որ, {հասարակաց} սխալ կարծիքը արհամարհելով, պիտի կարողանային ցոյց

ւմ ենք, մարդը դեռ չէ կարողացել մարսել եւ փոխանակ {հասարակաց} հաւասարութեան մէջ, լոկ իւր անհատական առաքինութեա

խեցին թատրոնաբեմի վերայ: Քաջութեամբ պատերազմեցան {հասարակաց} նախապաշարմունքի իւրեանց վերայ արած ազդեցութեան հե

հնար է բարին միոյ միայնոյ անհատի, նախ քան զբարին {հասարակաց}: Հոգեւորք, որք առ ընկճեալ ազգս խրախոյս եւ քաջալ

այսօրուայ թուականով, որով ուղարկեց պակսիմատ եւ " {հասարակաց} շահի " տպած գրքերի ցուցակը: 16-ին տեսութիւն եղբ

ցայ եղբօրիցս երէկուայ թուականով, որով ուղարկեց " {հասարակաց} շահի " հաշիւը, պակսիմատ, այլեւ տեղեկութիւն տուե

ական կառավարութեան ձեռքը, միմիայն պաշտպանում ենք {հասարակաց} իրաւունքը: Եթէ Պ. Չամուռճեանը երկար տարիներո

ստին կրկնում ենք, մի լոկ վրէժխնդրութիւն չէ, այլ {հասարակաց} իրաւունքի պաշտպանութիւն: Հոգեւորականութիւնը,

որպէս կցորդ քաղաքական իրաւունքների, պատասխանատու {հասարակաց} օրէնքի առաջեւ: Մարդկութեան գլխից անցածը ուսու

մարդկութեան: Այդ կացութիւնքը, կտրուած բաժանուած {հասարակաց} մարմնից, ոգեւորուած դժոխային եսականութեամբ, բռն

ինք, որպէս մարդ եւ որպէս անդամ եկեղեցու ազատ չեն {հասարակաց} ազգի անկողոպտելի իրաւասութենից եւ հասարակաց ձայնը

տ չեն հասարակաց ազգի անկողոպտելի իրաւասութենից եւ {հասարակաց} ձայնը, հասարակաց բողոքը, մի հոգեւորի անօրէն գոր

գի անկողոպտելի իրաւասութենից եւ հասարակաց ձայնը, {հասարակաց} բողոքը, մի հոգեւորի անօրէն գործերից, լիակատար զ

մեր համար գրելու. այդ նորա միակ ազդու զէնքն է, {հասարակաց} խոստովանութեամբ սեփհականուած: Այդ զէնքը, մին

ատուելի հեղինակները, բացառութիւն կամենալով լինել {հասարակաց} օրէնքից, մնացել են եւ այժմ եւս ամենայն ջանք գործ

արւում առանց խորհրդի։ Հեղինակները եւս մնալով այս {հասարակաց} բնութեան օրէնքի տակ, ամենայն բան գրելու ժամանակ

ւ, որ աշխատեց։ Նորա աշխատութիւնը պիտոյ է դառնայ {հասարակաց} ժառանգութիւն, թէեւ դժբաղդաբար այսպէս է եղել մեր

գիտութեան սահմանագլխից, նա կարող էր իրագործել իր {հասարակաց} հասկանալի լինելու ձգտողութիւնքը միմիայն աշխատութե

մ էր իւր պատուի աստիճանին: Ամենեցուն վերայ իբրեւ {հասարակաց} հայր լինելով, պէտք է իւր հայրագութ սիրով, արժան

ս մարդը, հայրենի փառքին նախանձաւոր, ուղղախօս եւ {հասարակաց} օգտի վերայ մտածող անձն էր, շատ յարմարաւոր գործար

պատճառով: Բայց սա ուշադիր էր իւր օգտին եւ ո՛չ թէ {հասարակաց}: Եւ թէ դա ինչպիսի՛ անձն էր, կարելի է տեսա

ուսակիցներից զայրանալով սորա վերայ, միաբանուեցան {հասարակաց} հետ եւ վերկացման կարդինալ դէմ: Թէպէտ ես շա

այ, որի հետ բացի հոգեկան առնչութենից ոչինչ ունիք {հասարակաց}, հապա՛ չափեցէք իմ ուրախութիւնը, ուրախութիւնը,

ւմ, որ իրաւամբ ստացաւ Բեքրի-Մուստաֆա պատուանունը {հասարակաց} վկայութեամբ, այդ պարոնը, մի օր մի լաւ երկրպագու

մի մազի չափ վնաս չեմ տուել, որի հետ ոչինչ ունիմ {հասարակաց}, դառնում է իմ թշնամին, ինձ բամբասող եւ վատաբանո

որովին բացասաբար վճռեց, որ կոմս էմմանուէլը, այդ {հասարակաց} խաղաղութեան վրդովիչը, չհրաւիրուի, այլ միայն մնա

ր պիտի պատկանէր ամբողջ ազգին, հարկ է որ կատարուի {հասարակաց} ձեռքով, հասարակաց հոգու միաբան գործակցութեամբ.

ողջ ազգին, հարկ է որ կատարուի հասարակաց ձեռքով, {հասարակաց} հոգու միաբան գործակցութեամբ. բայց ուր իշխում է ե

ւ կրօնական մասին եւ ոչ եկեղեցու տնտեսութեանը, որ {հասարակաց} ոչինչ չունի կրօնի հետ: Եկեղեցին շինողը եւ պահողը

երը, դէպի մի ամբողջ հաւաքելով, լսեցնեն որպէս մի {հասարակաց} ձայն, այնպէս չէ՞: - Ամենեւին այդպէս: -

մի հանգուցելու: Այդտեղ սկսուեցաւ մի խօսակցութիւն {հասարակաց} եւ մասնաւոր խնդիրների վերայ, որ տեւեց ամբողջ երե

քական մարդիկը այսպէս մտածում են. թէ հարկաւոր չէր {հասարակաց} օգտի համար ստանալ անձնական թշնամիք. ինչ որ պիտի

սի Թովմասի հետ միասին, որով խօսակցութիւնը դարձաւ {հասարակաց}: - Յառաջ գնանք եւ չդադարենք սորա վերայ, - շ

աբերւում էին իմ ընտանեկան կեանքին, որ մի բան եւս {հասարակաց} չունի ձեր հետ, պատշաճ չեմ համարում լսել: -

լսել: - Թէ ձեր ընտանեկան կեանքը մի բան ունի՛ {հասարակաց} իմ հետ, կամ ինչպէ՛ս եւ ո՛ր չափով ունի, այդ եթէ

իեւնոյն ժամանակ, թէատրոն չկայ, Ժողովարան չկայ, {հասարակաց} մատենադարան չկայ, այս պատճառով այնտեղի մարդիկը պ

հերիքացած էր Անզգամ պատուանունովը, որ ստացել էր {հասարակաց} վկայութենով: Այս անզգամը ամիսը երկու անգամ հիւան

ածուէր ամենայն տեղ՝ մի հատ մարդու սեփականութիւնը {հասարակաց} մարդկութեան սեփականութիւն շինելով։ Մի այլ տեղ մա

ձին որոնել տղայականս, [վասն զի] փառք առն՝ օգուտ {հասարակաց}: Եվ զի՞նչ փառք ի տասա՞նց եւ ի քսանի՞ց նմանապիսի

ընդ նմին ազնուագործելով եւ մշակելով զնորն բարբառ {հասարակաց} հասկանալի, առ ի հնարաւոր կացուցանել զնա լինել յա

ցս գոհ զնմանէ լինելոյ, զի նախընտիր վարկաւ զօգուտ {հասարակաց} քան զսուտ փառս [հնձելոյ նմա ի բերանոյ սակաւուց],

տմեաց դոցա, թէ [զասացեալն գիտութիւն, որ պատկանի {հասարակաց]} մարդկութեանս, [պարտ էր պահել ի թագստեան եւ բանա

твенная комедия) գրեաց ո՛չ ի լեզու լատին, այլ ի {հասարակաց} հասկանալի իտալական, ցվերջին ճիգն ճգնեցան խափան ա

աքաց եւ ըստ աշխարհաց, այլ զմի եւ եթ կալեալ շաւիղ {հասարակաց} հասկանալի՝ որոց ի սփիւռս նշտետին Ասիոյ եւ Եւրոպի

քինութիւն եւ քաջագործութիւն էր. ուրացեալ զօգուտն {հասարակաց} վատնել զդրամս ի բարեզարդութիւն քարեղէն եւ փայտեղէ

եթ, մանաւանդ յառաջ ի հնասիրաց առ ի զօշոտել զաչս {հասարակաց}: Ըստ մեզ Հայք իբրեւ ժողովուրդ ոչ պատմականք (իմա

քան զկիրառականն, իսկ թէ մատենագրեալ եղիցի նոր եւ {հասարակաց} հասկանալի բարբառով, ժողովուրդն մեր զրկի ի հոգեպա

յորս աւանդեալ լիցին այն ամենայն գիտութիւնք, որք {հասարակաց} են այժմուս յԵւրոպայ, ուրեմն պիտո է փոքր աշխատութ

րծել։ Կարգի օգուտը ունենալով իւրեանց համար իբրեւ {հասարակաց} նպատակ՝ խափանեցին ժողովրդի մտաւոր աճեցականութիւն

հրաժարւում էր, բայց յետոյ, չ'կարողանալով հերքել {հասարակաց} խնդիրը, որ ծունկ չոքած, աղաչում էին յանձն առնու

ան առաջը առնուլ, անհրաժեշտ հարկ համարեց ընդունել {հասարակաց} ցանկութիւնը եւ թոյլ տալ, որ ժողովքը լինի։ Բայց

կ չեն մեր կոչմանը. մեք պարտական ենք չ'արհամարհել {հասարակաց} կարծիքով շատ ցած ճանաչուած գործը, եւ ո՛չ վախենալ

անը Գեներալի կամքիցն էր կախւում, որի կամքը էր եւ {հասարակաց} կամքը, հասարակութեան անդամները տէր չէին իւրեանց

կերպով՝ առանց ամենեւին կապելու նորան Հնդկաստանի {հասարակաց} կարգի հետ։ Այս էր պատճառը, որ չ'կարողացան Հնդկա

ւմ համբուրել այս Սուրբ Հարց հանդերձի քղանցը։ {Հասարակաց} կեանքը, քաղաքական կառավարութիւնը եւ զանազան արհե

ործ դնել։ Մասնաւոր սեպհականութիւնք ջնջուած էին. {հասարակաց} քրտունքի պտուղը պատկանում էին Յիսուսեաններին, որ

ւթեանը, որ ուսանում էին նոցա դպրոցներում, իբրեւ {հասարակաց} հանգստութեան վրդովիչք եւ իբրեւ թշնամի թագաւորի եւ

IVի այրին անուանուեցաւ թագուհի եւ Տէր Ֆրանսիայի։ {Հասարակաց} ձայնը եւ կարծիքը դատապարտում էր Դուքս դ'Էպերնոնը

հում էին իւրեանց մօտ։ Նորան մեծ հանդէսով թաղեցին {հասարակաց} ծախսով։ Ժողովուրդը ամենայն օր գումարւում էր նորա

ցանքը։ Խելագարութիւն եւս չ'նկատուեցաւ նորանում։ {Հասարակաց} ձայնը դատապարտում էր Յիսուսեանքը. ասում էին, թէ

բայց մէք այդ արդարացի հատուցումի մէջ տեսանում ենք {հասարակաց} իրաւունքի պաշտպանութիւն: Ոչ ոք չէ կարող յանցանք

ինչի համար այնպիսի ընթացք եւ ուղղութիւն է ստացել {հասարակաց} կեանքը, որի արդիւնքը բնականաբար եղել է այս կամ ա

եւ իրենց նկատողութիւնքը յայտնեն միմեանց, որ այս {հասարակաց} փոխադարձ գործակցութեամբ լեզուի գործը առաջ երթայ։

յ գլխին է գալիս: " Սոս եւ Վարդիթերի " մէջ կեանքը {հասարակաց} է. աւելի խմբերը հանդէս ունին, քան թէ նորանց կազ

Վարդիթերից կախում ունենալու. այնտեղ հաւասարապէս {հասարակաց} է ներգործութեան պաշտօնը: Եթէ պ. Պռոշեանցի գործը

էպքերը եւ ինչի՜ համար այնպիսի ուղղութիւն է ստացել {հասարակաց} կեանքը, որի արդիւնքը, բնականաբար, եղել է այս կ

ն ու հասակ առնուին կարդացողի առջեւ, դորա փոխանակ {հասարակաց} կեանքի նկարագիրը շատ վառուն եւ կենդանի գոյներ ուն

ալու համար աշխատելը աւելի լաւ: Աշտարակ գեղի {հասարակաց} տեսչութեան եւ հասարակաց տնտեսութեան մասին մենք լս

ի լաւ: Աշտարակ գեղի հասարակաց տեսչութեան եւ {հասարակաց} տնտեսութեան մասին մենք լսում ենք մի շատ պարզ եւ ս

բան չէ, եթէ ոչ ժողով անհատների, որոնց մէջ կային {հասարակաց} բաներ, հասարակաց ըմբռնողութիւնք, հասարակաց ձեւ

ղով անհատների, որոնց մէջ կային հասարակաց բաներ, {հասարակաց} ըմբռնողութիւնք, հասարակաց ձեւ ու ոճ այդ ըմբռնողո

ային հասարակաց բաներ, հասարակաց ըմբռնողութիւնք, {հասարակաց} ձեւ ու ոճ այդ ըմբռնողութեանց համար։ Թող յատկութի

թիւնքը, որ շատ անգամ սխալ, քան թէ ուղիղ, որպէս {հասարակաց} վերագրւում են այս կամ այն ազգին։ Ուրեմն ազգը է մ

երգործողների հետ։ Ինչ մնաց մեզ՝ անհատներիս, {հասարակաց} ազգութեան անունով։ Կրօ՞ն, քանիսը հաշւում եմ, լ

, որով գրում ես այս տողերը"։ Ո՛հ, եթէ սա լինէր {հասարակաց} ազգի, ո՛չ սա, այլ երկու աստիճան տակաւին սորանից

, այլ երկու աստիճան տակաւին սորանից ցած լինէր մի {հասարակաց} լեզու, գլուխս քարը կը տայի, էլ չէի խօսիլ։ " Է՛

նք, բաց ու համարձակ երկու տող չէ կարող գրել, որ {հասարակաց} լինէր հասկանալի՝ բովանդակելով իր մէջ արդի գիտութ

առանց ընդհանուր միութեան լեզուի, ունա՜յն երազ է {հասարակաց} ազգի առաջ գնալը։ Բայց կրկնում ենք, այս շատ զգու

արբառքն էլ բնաւ իրենց մթնոլորտի համար անգամ իսպառ {հասարակաց} դարձած չլինելով, նոցա միաւորութեան խնդիրն ենք բա

են այդ յեղափոխութիւնքը մինչեւ արմատը, ազդո՞ւմ են {հասարակաց} ժողովրդի լեզուի վրայ. այդ բանը թէեւ չէ նշմարւում

այլ խնդիր է, եւ կախւում է խմորոցի որակութիւնից, {հասարակաց} լեզուի վրայ։

ի հոգեւորական կոչմանէ գտից զայլ եղանակ կենաց ըստ {հասարակեալ} օրինաց: Խոնարհ ծառա Միքայէլ Ղազարեան Նալբա

ւսեաններին։ Րիկցի գործ դրեց Եւրոպայի մէջ բաւական {հասարակեալ} մի խորամանկութիւն, բայց այս խորամանկութիւնը ուսո

ուրս տալ մի հայկական օրագիր, աշխարհաբառ լեզվով, {հասարակին} հասկանալի. երկար ժամանակ այս խորհուրդը մնացել էր

, որ արարեալ էր միմիայն առ ի խաբել զպարզամիտսն ի {հասարակութեան} հայոց Նախիջեւանայ եւ առագաստել զիւր կաթոլիկութին

լն զպատճէն թղթոյս առ Սինօդն գրեալ է թէ գիտութեամբ {հասարակութեան} եւ համակամ ցանկութեան ազգին վերջացաւ գործն եւ թէ

տարարութիւն Ի կատար հասուցեալ զյանձնարարութիւն {հասարակութեան} քաղաքիս, ի մասին հնդկական հրիտակացն եւ հասեալ զա

նարհաբար խնդրեմ ի յարգութենէ Ձերմէ ժողով գումարել {հասարակութեան} մերոյ, առ ՚ի տալ նմա զկարեւոր տեղեկութիւնս եւ զգ

րանից հանելու, թող թէ պղծելով Գուտտենբերգի գիւտը {հասարակութեան} հրատարակելու: Չգիտեմ, արդեօք ստանո՞ւմ էք դուք ա

ութեամբ պարգեւում ենք մշտնջենաւոր ժամանակով բոլոր {հասարակութեան} օգտի եւ շահի համար առանց որեւիցէ հարկատուութեան դ

ունքները եւ առանձնաշնորհութիւնքը Նախիջեւանի Հայոց {հասարակութեան}, ՄԵՐ Ամենասիրելի ծնողի՝ երանելի յիշատակի ԿԱՅՍՐՈ

քը, Գերագոյն ողորմութեամբ բոլոր Նախիջեւանի Հայոց {հասարակութեան} վերայ մշտնջենաւոր ժամանակով հաստատում ենք: Տրուա

ՄԵՐ մշտական բարեհաճութիւնը դէպի Նախիջեւանի Հայոց {հասարակութեան} անյողդողդ հաւատարմութիւնը եւ ջերմեռանդութիւնը, ո

ւնը եւ ջերմեռանդութիւնը, որ սեպհականուած էին այդ {հասարակութեան} եւ մինչեւ այժմ պահպանւում էին անփոփոխ, որքան ժամ

Հայ դատաւորների ձեռքում, որ վիճակով ընտրւում են {հասարակութեան} կամեցողութեամբ երեք տարի ժամանակով: Ոչինչ աւելի

րութիւնքը միշտ յառաջանային՝ ուշ դնելով քաղաքի եւ {հասարակութեան} պիտոյքին, եթէ մասնաւոր եւ անձնական բաները խափանա

ոյակապ շինուածք չկայ այդ քաղաքի մէջ, որ պատկանէր {հասարակութեան} եւ շինուած լինէր մի բարոյական խորհրդով, զորօրինա

ամենայն կերպով ամենայն ջանք գործ դնելով քաղաքի եւ {հասարակութեան} օգտի համար, աշխատում էին մի փոքր բան հասկացնել ա

կամեցողքը եւ առնողքը, ո՞չ ապաքէն իւր նման անդամք {հասարակութեան}: Ահա այս կերպով հասարակութիւնը, կորուսանելով իւ

րեանց մասնաւորի տեղ դնելով, թողնում են քաղաքի եւ {հասարակութեան} օգուտը երեսի վերայ: Ամենայն անգամ հասարակութեան

հասարակութեան օգուտը երեսի վերայ: Ամենայն անգամ {հասարակութեան} իւր տեղումը ունի իւր ձայնը եւ իրաւունքը. արտօնու

կամէին ինքեանց միայն սեպհականել նորանց: Ազգի եւ {հասարակութեան} գործի մէջ նորա անդամքը մասնաւոր մարդիկ չեն։ Եթէ

որք են, եթէ դոցա չէ վերաբերում այդ գործը ազգի եւ {հասարակութեան} անունով, ուրեմն ո՞վ է հասարակութիւնը, ո՞վ է ազգ

ն: Բայց եթէ ճշմարիտը պիտոյ է խոստովանել, ուրեմն {հասարակութեան} եւ ընդհանուր բարու համար աւելի հարկաւոր է քրտնել

է այդ կայքերի եւ հողերի կառավարութիւնը տնօրինուէր {հասարակութեան} կամքով եւ գիտութեամբ, այլեւ նորա օգտի համար: Մի

, խորհուրդ կատարելով քաղաքի գլխաւորների եւ ամբողջ {հասարակութեան} հետ, սահմանէ այս կարգերը, ժողովուրդը պիտոյ է ըն

ոյ է ընդդէմ դառնայ: Ի՛նչ է ժողովրդի բեռը ազգի եւ {հասարակութեան} համար, որի ծանրութեան տակ հարստահարուած լինելով

քննեցինք այն տպաւորութիւնքը, որ այդ գրուածը արեց {հասարակութեան} վերայ, եւ տեսանելով, որ ժողովուրդը զզուելով մեր

այլապէս դէպի չարը պիտի գործ դրած լինէինք ընթերցող {հասարակութեան} համբերութիւնը՝ ձանձրացնելով նորա սիրտը մեր աւելի

ւս կ՚աշխատենք լսելի կացուցանել մեր ձայնը ընթերցող {հասարակութեան}, որքան եւ որչափ հնարաւոր կը լինի մի այդպիսի վիճա

տուկ հողը, որ պիտի սեպհական մնայ քաղաքի կամ գեղի {հասարակութեան}: Քաղաքի կամ գեղի բնակիչքը հաւասար իրաւունքով ազա

ում, հողերը աղքատից հարուստին վաճառուելով, գեղի {հասարակութեան} սեպհական նշանակուած հողի քանակութիւնը անցնէ քսան

ստիպում է մի փոքր խելացի լինել: Հողը պատկանում է {հասարակութեան}, որի ամեն մի անդամ հաւասար իրաւունք ունի հաւասար

րդիւնաւորելու իրաւունքը անկողոպտելի պահելով, այդ {հասարակութեան} անդամը եւ նորա սերունդը հաստատում է իւր կեանքը մի

ւն չունին այս խնդրի վերայ: Ստիւարտ Միլը խօսում է {հասարակութեան} հետ, նա բողոքում է նորա ընդդէմ, եւ նորա ընդդէմ

ան եւ երկրագիտական տեսութիւն, ահ ու սարսափ բերեց {հասարակութեան} վերայ: Հասարակութիւնը տեսաւ, որ այդ գրուածքը հի

մենան, փոփոխեն կառավարութեան ձեւը, բայց քանի որ {հասարակութեան} մի մասը տիրապետել է հողին, իսկ միւս մասը մնում է

տալ ստրուկներին, այսինքն՝ իւրաքանչիւր գիւղական {հասարակութեան} եւ ընկերութեան, համեմատ նոցա թուին, այնպէս, որ

րերի մօտ: Ոսկին եւ արծաթը չէ մնում տէրութեանց եւ {հասարակութեան} մօտ եւ չէ կարող մնալ, քանի որ տէրութեանց ծախքերը

պաշարմունքը էր դերասանների եւ դերասանուհեաց մասին {հասարակութեան} թիւր եւ սխալ կարծիք ունենալը: Այն մարդը՛ մի

եր եւ ազդու դարձուածներ: Նա չէ միայն ազնուացնում {հասարակութեան} գաղափարքը, այլ եւ ցոյց է տալիս առաքինութեան վսեմ

ա եւ ամենանուրբ կողմերը, եւ մերկապարանոց դնում է {հասարակութեան} դատաստանի առաջեւ: Բայց այն րոպէին, հասարա

ութեան դատաստանի առաջեւ: Բայց այն րոպէին, {հասարակութեան} մնում է միայն ընդունել մինը եւ մերժել միւսը. քան

քանզի արդէն համոզուած է, քանզի քուէն ձգուած է: {Հասարակութեան} սիրտը եւ զգացմունքը, ախտակից լինելով անցքին, զո

յց տուած ախտերը եւ կիրքերը արդէն բացարձակուել էին {հասարակութեան} ջիղերի վերայ: Հասարակութիւնը գիտէ այս, քան

րակաց մի սխալ կարծիքը ոտքի տակ կոխելով, նոյն այդ {հասարակութեան} էական օգտին սպասաւորելու համար. միթէ յաջողութեան

օն կատարելու ժամանակ: Յոյս ունենք, որ նոքա {հասարակութեան} կողմից պատահելով մի վարդավառ ընդունելութեան, ո՛չ

միւս կողմից իւրեանց անձը իբրեւ վկայութիւն դնելով {հասարակութեան} առաջեւ, ապացուցանելու համար, թէ թատրոնաբեմը չէ՛

ուց: Յոյս ունինք եւ կը ցանկանք նոյնպէս, որ {հասարակութեան} քաջալերական ընդունելութիւնքը չգլօրէն նորանց հպարտ

ուսալ, որ արգոյ դերասանք, նոյնպէս, օգուտ քաղեն {հասարակութեան} ընդունելութենից եւ աշխատին անարատ պահպանել իւրեան

առակ, դերասանների եւ դերասանուհեաց ջանքը, արգոյ {հասարակութեան} ընդունելութեան հետ, կարո՛ղ են մեծ ընթացք տալ թատ

ի հարկէ դէպի լաւը) յեղափոխութիւն գործել իւրեանց {հասարակութեան} մէջ, բայց մի աններելի թուլութեամբ անհոգացած են մ

ի հոգու վերա յարատեւել տալու: Արդարեւ, եթէ {հասարակութեան} թուլութեամբ, անհոգութեամբ կամ չարաճճի մարդերի ազ

պիտոյ է մեզ խրատ եւ օրինակ լինի: Նախիջեւանի {հասարակութեան} վերայ սուրբ եւ անմերժելի պարտականութիւն կայ, հետ

էն... Թէեւ մարգարէ չենք, բայց ընթերցող {հասարակութեան}, այժմեն գուշակում ենք պ. Այվազովսքիի ասելիքը այ

ցոյց է տալիս այդ թերութիւնքը, բացում է ընթերցող {հասարակութեան} աչքը եւ, դարձուցանելով նորա ուշադրութիւնը այս թե

նհիմն կարծիքները, լինում է զգուշացուցիչ առաջնորդ {հասարակութեան} համար եւ նոյն ժամանակին առիթ է տալիս հեղինակին ու

ասկացողութեան եւ կարծիքի գումար, որեւիցէ առնուած {հասարակութեան}. առնուած միջոցում: Բոկլի մեթոդը եւ աշխատութիւնը

Ազգ ասելով հասկացանք եւ հասկանում ենք անգլիական {հասարակութեան} այն բաժինը, որ ուղղակի կամ անուղղակի մասնակից է

թէ կարողանան նոքա իրագործուել առանց տէրութեան եւ {հասարակութեան} շաղկապը սաստկապէս սասանեցնելու"։ " Աւելորդ

համարեց, որովհետեւ վարդապետ Պրայսը անդամ էր այդ {հասարակութեան}, մի առանձին ժողով կարգել, ոսկեգործութեան հնարնե

մի բարձրաստիճան կամ հարուստ մարդ, որ յարգելի էր {հասարակութեան} աչքում, ասէ թէ այսօր ամսի քառասուն եւ հինգն է,

համար ստանալ անձնական թշնամիք. ինչ որ պիտի մտանէ {հասարակութեան} գանձարանը, միթէ օգո՞ւտ ունի նոցա անձնական շահասի

կանել էր ինքեան մի յիմար հպարտութիւն, եւ ամենայն {հասարակութեան} մէջ կամենում էր խելացի մարդու պաշտօն վարել: Նորա

ալ ձեր այնտեղ գնալը դատապարտելու մտքով, պատճառ, {հասարակութեան} մէջ երեւել, դատապարտութեան արժանի գործ չէ, թէեւ

դատապարտութեան արժանի գործ չէ, թէեւ գտնուէին այդ {հասարակութեան} մէջ, որ ժողովում էր ղահուէտնում, մի քանի անբարո

ւ սկսան անձրեւել նետս ոչ յիմ վերայ, այլ 'ի վերայ {հասարակութեան} մերոյ։ Զի՞ կայ ձեր, ո՛վ դուք, եւ հասարակութեան

հասարակութեան մերոյ։ Զի՞ կայ ձեր, ո՛վ դուք, եւ {հասարակութեան} մերոյ, յիս ձգեսջիք զնետս ձեր, կամ ես աւասիկ առա

ոգւով ախտացելոց, որոց դիւրին էր միշտ ժխտել օգտի {հասարակութեան} ՝ քան անձամբ զանձինն կնքել դատավճիռ, զի՞նչ փառք

ւրբ գրոց, եւ այնու հասկանալի կացուցանէր զմատեանն {հասարակութեան} Ազգին. չի՛ք տեղի երկբայութեան, թէ կրօնական ուսո

ւնել այնպէս որպէս Հայք զհինն բարբառ՝ համարի վասն {հասարակութեան} չունել եւ որով վարի նա ի հասարակ կենցաղս անտեսեալ

Ոչինչ անտեղի համարեմք լուսափայլել առաջի հայկական {հասարակութեան} եւ զայլ ինչ վերաբերեալ առ լուսաւորութիւն զաւակաց

ւրոպայ, ուրեմն պիտո է փոքր աշխատութիւն ի կողմանէ {հասարակութեան} տալով աշխատասէր հեղինակաց զֆիզիքական քաջալերութիւ

ինքեանք կամէին գնալ Սպանիա, որ կարգի դնեն այնտեղ {հասարակութեան} գործերը։ Իգնատիոսը երկիւղ կրելով, թէ մի՞ գուցէ

իւնները՝ աշակերտ ճարելու համար։ Այստեղ դրուեցան {հասարակութեան} համար հետեւեալ կանոնները. ա) բոլոր անդամները պա

Իգնատիոսի մտադրութեան։ Ամենայն բան լաւ էր գնում {հասարակութեան} համար։ Իգնատիոսին թւում էր, թէ հասել է վերջապէս

27-ին հաստատեց կարգը միայն այն պայմանով, որ այս {հասարակութեան} անդամների թիւը քառասունից առաւել չ'լինի։ Սոր

թիւը քառասունից առաւել չ'լինի։ Սորանից յետոյ {հասարակութեան} անդամքը ձեռնամուխ եղան Գեներալի ընտրութեանը։ Ամե

ցն էր կախւում, որի կամքը էր եւ հասարակաց կամքը, {հասարակութեան} անդամները տէր չէին իւրեանց մարդկային ազատ կամքին

ոյ է ծածկէին այդ նախ, Կարգի օգտի համար, երկրորդ {հասարակութեան} դրութեանը համեմատ։ Այս բոլոր աստիճանակարգի մարդի

կանում էր " Չորս ուխտերի ուտապահերից"։ Սոքա էին {հասարակութեան} հիմնաւոր սիւնքը՝ այս մեծ մարմնի ոսկերքը ու ջիլեր

եւ ստրկական կոյր հնազանդութիւնը այս համաշխարհական {հասարակութեան} հոգին էր եւ կապը. պատճառ, ոչինչ բանով չէր սահմա

ն եւ չորս տարեկան տղան կարո՛ղ էր մտանել Յիսուսեան {հասարակութեան} մէջ։ Կարծիք չ'կայ, որ այսպիսի կրթութենով մանուկ

ն։ Այս էր հիմնարկողի կտակը, այսպէս էր եւ ինքեան {հասարակութեան} վերջին կամքը։) ՅՕԴՈՒԱԾ ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՒ ՎԵՐ

ազնուատոհմերից։ Սորա հակառակ սուրբ քարոզիչքը այս {հասարակութեան} մէջ քարոզում էին չարչարուած Աստուածը, հալածուած

ի հարկէ խառնելով նորա հետ իւրեանց Աստուածապետական {Հասարակութեան} տեսութիւնը։ Կերպարանագործելով այս միտքը՝ նոքա ա

, մինչեւ որ մեր անդամներից մինը կամ այլ ոք կազմէ {Հասարակութեան} համար Համախմբութիւն։ Նորա յիմարութենների, ցանցա

ութիւն էին լինում։ Ի հարկէ թագաւորական Պալատը եւ {հասարակութեան} վերին կարգը ծիծաղում էին այս բանի վերայ, բայց հո

ն Յիսուսեան ընկերութեանը, որ Մարտինիկայումը էր, {Հասարակութեան} կանոնների զօրութենով կարող էր ունենալ այսպիսի առե

ագիր, իւր վճիռը հրապարակելով, խնդրում է բանաւոր {հասարակութեան} կարծիքը: Անպատմելի ուրախ ենք այս բանի վերայ. մե

ագիրը շատ վառուն եւ կենդանի գոյներ ունին. եւ այդ {հասարակութեան} մէջ ապրող բնաւորութեանը այս կամ այն մոմենտները հի

ուովը, արդեօք կարո՞ղ էր իւր համար դատաւոր գտանել {հասարակութեան} մէջ, արդեօք նորա գրածը հասկանալի էր ժողովրդին,

Արքիմանդրիտ Պետրոս Մարկոսեանին եւ բոլոր Հայադաւան {հասարակութեանը} Ղրիմի Քրիստոնեաների որեւիցէ կոչմամբ, ամենեցուն մ

թիւնքը տալով՝ ՄԵՔ հանդիսաբար եւ ժառանգաբար բոլոր {հասարակութեանը} մշտնջենաւոր ժամանակով, առաւել հաստատութեան համար

ընկել էին այդ կարասի մէջ, երեւում են այնուհետեւ {հասարակութեանը} ներկուած եւ դժուարաճանաչելի բրդով: - Այո՛,

իւր սրտի յաւելուածից բաշխել էր պարոնը " Մեղուի " {հասարակութեանը}: Յաջողութիւն մաղթելով Չերքեզեանցին՝ Պ. Նազ

քաւելի յանցանք եւ անմերժելի դատապարտութիւն չէ այն {հասարակութեանը}, որ անփոյթ լինելով ազգի օգտի մասին, պատճառ էր դ

ում ենք Ամենակալ Տէրը, որ նա խնայելով Նախիջեւանի {հասարակութեանը}, յառաջացնել նոցայ մէջ մի գործունէութեան եռանդ այ

անք տալով այդ կտակներին. այժմ մնում է Նախիջեւանի {հասարակութեանը} խորհուրդ կատարել եւ չանհոգանալ այդ արծաթագլխի մաս

տանելու խոստումը առնում ենք հրապարակով: Ընթերցող {հասարակութեանը} կարող է հաւատ ընծայել մեր խոստմունքին, մանաւանդ

զարկելով, ծիծաղում է նորա վերայ եւ ցոյց է տալիս {հասարակութեանը} մի այսպիսի հեղինակի տգիտութիւնը, որեւիցէ բանի մէ

իւրեանց վերայ փայլուն զարդարանք, անյայտ են մնում {հասարակութեանը}, որ միշտ որոնում է զանազան նորութիւնք եւ առհասար

իւր գործին, որով անտարակոյս օգտակար է լինում ե՛ւ {հասարակութեանը}, ե՛ւ հեղինակին։ Առողջ բանականութիւնը, ցանկ

մեր ազգի համար. նա փոքր ի շատէ յայտնի է ընթերցող {հասարակութեանը} իւր Յիշատակարաններով եւ ոտանաւորներով, որ տպւում

հա քեզ, պարոն, մի անշուք, բայց ճիշտ պատկեր մեր {հասարակութեանը} ․ այսպէս լինելով բանը, ո՞ւր կը մնան ձեր պահանջողո

նեցած իշխանութիւնը, ուրիշ ուղղութիւն տուեցին այս {հասարակութեանը}, եւ հարկադրեցին նորան նշանաւոր հանդիսանալ ընդհան

Պապի հետ մօտ լինելով, կարո՛ղ էր վնասել եւ բոլոր {հասարակութեանը} ։ Նոքա երբէք չէին ցանկանում ունենալ մի այնպիսի զա

ւոր եւ վայելուչ գոյներով, այնուհետեւ երեւում էին {հասարակութեանը} մի փոքր դժուարին կերպով. - սոյդպէս չէ՞: -

արեւանցի իմն զգացոյց զիս, զայսքան ամեայ լռութիւն {հասարակութեանս} մերոյ: Տունն այն, որպէս եւ կրպակք, գտանին

1850 ամի, առ Ձեզ են բազմապատիկ բողոքանք զանազան {հասարակութեանց} ազգի մերոյ զզանազան եպիսկոպոսաց եւ զառաջնորդաց իւ

բառեր եւ ձեւեր կան այս ու այն տեղ, նաեւ շատ փոքր {հասարակութեանց} մէջ։ Պէտք է այդ բոլորից էլ օգուտ քաղել խնամով եւ

ԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Խնդրէ արձակեալ ի Նախիջեւանայ հայոց {հասարակութենէ} յաղագս մտանելոյ ի հոգեւորական կոչումն, հայ Միքայ

բ խնդրեմ ի սմին խնդրոյ արձակեալ Նախիջեւանայ Հայոց {հասարակութենէ}: Որպէսզի ընկալեալ զայս խնդիր իմ հրամայեալ լի

ւոր իշխանութիւնն ոչ բռնադատէր զիս, յայն ստանալ ի {հասարակութենէ} Նախիջեւանայ, (յաղագս) զարձակագիր զոր խնդրաւ մա

ակ ուղղեալ ես զիմ մտադրութիւն, ընկալայ վերստին ի {հասարակութենէ} Նախիջեւանայ յամի 1851 զարձակման վկայագիր, զոր նո

ն քաղաքագլխութեան եւ ահա ընկալայ զխնդիր բազմաց 'ի {հասարակութենէ} մերմէ, յաղագս ոչ անագան բարձրացուցանելոյ զխնդիրն

երի վերայ եւ, եթէ կամենան, կարող են ծածկած մնալ {հասարակութենից} ՝ երեւելով բոլորովին այլ զգեստով։ Միայն խնդրում

ած էին Կարգի հետ, բայց բնակում էին Յիսուսեանների {հասարակութենից} դուրս։ 1710 թուականին Կարգը ունէր 612 Կօլլեգիա,

ւսեանների ներքին կազմուածքը բաղկանում էր հետեւեալ {հասարակութեններից} (corporatio)՝ I Կօլլեգիաներից, Նորընծայական տ

ան վկայագիրս, զոր տուեալ է ինձ Նախիջեւանայ հայոց {հասարակութիւն} ի մասին մտանելոյ իմ ի հոգեւորական կոչումն, վաւեր

ի պարապին այն չափով, ինչ չափով կարող է մի փոքրիկ {հասարակութիւն} գործակատար գտանուիլ: Մեք խնդրում ենք այն մարդերի

որ երբ մի արտաքին ոյժ դադարում է ճնշել որեւիցէ մի {հասարակութիւն}, ինքը այդ հասարակութիւնը սկսում է բռնանալ իւր վե

ած օրագիրը կարող է միայն աչքի տակ ունենալ մի փոքր {հասարակութիւն}, որ պարապում էր մասնաւորապէս այն նիւթով կամ առար

նակող շատ երեւելի ազգի հետ բաղկացնում է մի ամբողջ {հասարակութիւն}. չգիտեմ, լսա՞ծ էք երբեք այս ազգի մասին: -

վ Աբեղայական Կարգից աստիճան առ աստիճան գոյացաւ մի {հասարակութիւն}, որ ունէր իւր սեպհական օրէնքները, կանոնը եւ իրա

ակումը երեւելի քաղաքագէտներից մինն էր։ Ոչինչ {հասարակութիւն} աշխարհի երեսին հաստատուած չէր այսպիսի ապահով հիմք

ւսեան աբեղաները իրողապէս բաղկացնում են աշխարհական {հասարակութիւն} իւրեանց ուխտերին համաձայն, բայց ո՛չ բոլորովին կա

պահպանել հաւատը Ֆրանսիայի մէջ։ Նոքա մինչեւ անգամ {հասարակութիւն} հիմնեցին զինուորների մէջ, որ անուանւում էր " Մար

րների մէջ, որ անուանւում էր " Մարիամի սուրբ սրտի {Հասարակութիւն} " (Compagnie du saint coeur de Marie)։ Քանի մի

եց թաղի թուով, վասն որոյ եւ պատմութեան մէջ Փարիզի {հասարակութիւն} ասելու փոխանակ ասւում է "տասն եւ վեց", որով իմացւ

Նոր Ռուսսիական գաւառի Նախիջեւանի քաղաքի Հայոց {հասարակութիւնը} իւր Պատգամաւոր Կարապետ Սահակեանի եւ Մկրտիչ Նազիրե

: Քանի որ այդ քաղաքի պատուելի եւ մեր սիրական {հասարակութիւնը} շինելու չէ մի հոյակապ բուն ազգային դպրոց եւրոպակա

գային դպրոց եւրոպական կարգերով, անմիջապէս ինքը՝ {հասարակութիւնը}, լինելով տէր եւ հոգաբարձու այդ աշխարհական դպրոցի

էն իւր նման անդամք հասարակութեան: Ահա այս կերպով {հասարակութիւնը}, կորուսանելով իւր ամբողջութիւնը, նորա միաբան ոյ

ործը ազգի եւ հասարակութեան անունով, ուրեմն ո՞վ է {հասարակութիւնը}, ո՞վ է ազգը: Դորա հակառակ ամեն մի բարոյական մար

գրաւորական կերպով բերած դրած չէ հանդիսի մէջ, որ {հասարակութիւնը} կարող լինէր բան հասկանալ եւ չհաւատալ այնուհետեւ չ

ւնում երկու մարդու մէջ կար: Մեք դառնում ենք դէպի {հասարակութիւնը}, որի համար, գո՛նէ արտաքին ձեւով, տպուել էր այդ

դորա հետեւանքը վերաբերութեամբ դէպի հեղինակը: {Հասարակութիւնը} միաբերան մերժեց այդ հայհոյութիւքը, այլեւ հալածեց

էջ մի քանի մարդերի աչքում պատկերանում էր պարոնը: {Հասարակութիւնը} իրաւունք տուեց այն բոլոր մարդերին, որ երբեւիցէ բ

ին, որ երբեւիցէ բամբասուած էին Պ. Չերքեզեանից. {հասարակութիւնը} ստուգապէս ճանաչեց այժմ նորան իւր գրուածից: Վարագ

մ եւս գործակից էինք այս հրատարակութեան: Ընթերցող {հասարակութիւնը}, տեսանելով " Հիւսիսափայլը ", տեսանելով մեր գործ

արում է ճնշել որեւիցէ մի հասարակութիւն, ինքը այդ {հասարակութիւնը} սկսում է բռնանալ իւր վերայ եւ նորա բռնակալական ձգ

եւ քարոզում է տպագրութեան անպայման ազատութիւնը: {Հասարակութիւնը}, նորա կանխակալ կարծիքները, նորա աւանդութիւնքը,

ութիւն, ահ ու սարսափ բերեց հասարակութեան վերայ: {Հասարակութիւնը} տեսաւ, որ այդ գրուածքը հիմն ի վեր տապալում է այն

իսի սկզբունք, որ վաղուց արդէն սրբազանել է ինքը, {հասարակութիւնը}, որ դարձել է նորա հոգին, նորա պաշտական գաղափարը

դիրը՝ այն բազմակնճիռ Գորդիասի կապը լուծուած չէ, {հասարակութիւնը} իւր ընկերական եւ ընտանեկան յարաբերութեանց մէջ ազա

ի համար մի մահաբեր մրրիկ, այն ժամանակ ինքը՝ այդ {հասարակութիւնը}, պարտական է, կողմնակի եւ իւր ձեռքից եկած հնարնե

ի երես առ երես: Ի՛նչ հնար կարող է գործ դնել {հասարակութիւնը} այդ վտանգից ազատուելու համար: Նա ինքը եւս աղքատ

էր մինչեւ նորա կորստական ելքը: Եթէ հարուստ լինէր {հասարակութիւնը}, կարօտութիւն չկար հնար մտածելու, ճանապարհ փոխել

գործնական գաղափարներով եւ օրինակներով, ազատում է {հասարակութիւնը} այդ գաղափարքը երեւակայութեամբ միայն ըմբըռնելու աշ

ացարձակուել էին հասարակութեան ջիղերի վերայ: {Հասարակութիւնը} գիտէ այս, քանզի զգում է, քանզի մարդ է: Եւ թատր

: Ի՞նչ է սորա պատճառը: Թատրոնի մէջ անկեղծ է {հասարակութիւնը}: Թատրոնի դուռի մօտ ցած է դնում դէմքից այն դիմակը

ոլոր տեղեկութիւնքը ստանալու համար հարկաւոր է, որ {հասարակութիւնը} մի բանագէտ եւ հարազատ մարդ ընտրէ իւր միջից եւ ուղ

Չամուռճեանին պատասխանելու համար չէ, այլ ընթերցող {հասարակութիւնը} յարգելու: Պարոնի վայր ի վերոյ աղճատաբանութիւնքը

սածը, ինկվիզիցիօն հանդէս հանել: Թող ընթերցող {հասարակութիւնը} վերստին կարդայ Պօղոսի չարագործութիւնքը Մեղուի մէջ

ազդեցութիւն կարող էին գործել ընթերցողների վերայ։ {Հասարակութիւնը}, շատ անգամ ձեւերի քամակից վազելով, հագուստ եւ զ

երկայ էր մի մեծ բազմութիւն ժողովրդի: Թագաւորական {Հասարակութիւնը}, որ յառաջուց շատ սառն աչքով նայում էր այս փորձեր

յէ Առաքեալի տեղապահը։ Այսպէս սկսեց այս հռչակաւոր {հասարակութիւնը} ։ Հաւանական է, թէ այս Կարգը եւս շուտով կը կործան

սպիսի հարկաւոր ժամանակում չ'կամենալով բաժանել իւր {հասարակութիւնը}, միմիայն Լիսաբօն ուղարկեց երկու մարդ՝ Րօդրիգէզ

եւ թէ ինչպէս էր բաղկանում այս մարդկութեան թշնամի {հասարակութիւնը} արդարեւ յաւիտեանս յաւիտենից կը մնար իբրեւ մի անլո

ակ, երբ նա յորձանքներով սկսել էր բղխել։ Եթէ այս {հասարակութիւնը} յայտնապէս եւ հրապարակով ընդդէմ դուրս գար XVI դարո

յաւիտեանս յաւիտենից անփոփոխ դագաղները։ Սոցա նման {հասարակութիւնը} կարող է յարատեւել առանց այլայլութեան, որովհետեւ

այն տեղից հալածուած, անարգուած եւ քարուքանդ եղած {հասարակութիւնը} արտաբերում է իւր վերջին խօսքը, այսինքն՝ կոյր հն

վերայ, այլ միմիայն աշխատում էին մեծացնել իւրեանց {հասարակութիւնը}, զօրացնել եւ հարստացնել նորան։ Ոչինչ աբեղայ

նալիք, բայց երկուսը եւս լինում էին անօգուտ։ Այն {Հասարակութիւնը}, որ յայտնի է անունովս de propaganda fide, շատ ջ

ի գունդ խնդիր տուեցին, որ Տէրութիւնը ընդունէ այս {Հասարակութիւնը} օրինաւոր։ Քանի մի նահանգներում զինուորների մէջ ծ

րդը բոլորովին քաղաքական խնդիր, այն ժամանակ Փարիզի {հասարակութիւնը}, քաղաքի իւրաքանչիւր թաղերից մի մի մարդ կարգելով դ

ակ ասւում է "տասն եւ վեց", որով իմացւում է Փարիզի {հասարակութիւնը} ։ Dupin: de antiqua ecclesiae disciplin

դրութեան իրագործումը, որի մասին վաղուց էր երազել {հասարակութիւնը}: Այդ Կանոնադրութեան միջոցով հայերը յոյս ունէին վ

, որքան մի որեւիցէ մարդ առնուած մի որեւիցէ անկիրթ {հասարակութիւնից}: Այս խօսքերը թող չվհատեցնեն նորանց, մենք ոչ թէ

ման վկայագիրս զոր տուեալ էր ինձ Նախիջեւանայ հայոց {հասարակութիւնն} յաղագս մտանելոյ ի հոգեւորական կոչումն, որպէս եւ

ւեսցի անդուլ յառաջադիմութեամբ, նա զի ուսումնասէր {հասարակութիւնն} մեր, որ ի Զմիւռնեայ, ոչ թողցէ զաշխատութիւն քրտն

ելի նոր հայախօսութեամբ: Քաջայոյս եմք թէ պատուելի {հասարակութիւնն} մեր զկնի սակաւ ժամանակաց ինքնին զփորձ առնուցու թէ

մ կարծիքով, մինչեւ մէջտեղումը չ'կային դպրոցներ, {հասարակութիւններ} եւ այլ շատ պարագաներ, որ կարո՛ղ էին Ազգի հոգու մ

ելի պարոնը: Տարու մէջ, ես տեսանում եմ շատ տեսակ {հասարակութիւնք}: Ամէն մի թաղումի, կիրակամտի կամ այլ այսպիսի բան

նկերութեան, համեմատ նոցա թուին, այնպէս, որ այդ {հասարակութիւնքը}, մինչեւ մի նշանակեալ ժամանակ, ամ ըստ ամէ վճարեն

փոխանք, պիտի երեւին թե Հնդկաստանի հայոց լուսավոր {հասարակության} եւ թե անգլիական մեծամեծների, պիտի գնան նոցա մոտ

լոկ ազգի օգտին ցանկացող, առանց այն պատճառի, թե {հասարակության} ընտրությունը ընկնելու էր մեր վերա: Եթե ձեր մեջ կ

իրքը, Նախիջեւանի անունով, նույն քաղաքի գլխին եւ {հասարակության}, նույնպես եւ առձեռն պատրաստ գումարը, եթե լինի,

մարդ ընտրելու: Այս նամակս իրավունք ունիք եւ {հասարակության} ցույց տալու, եթե հարկ լինի, ըստ որում սորա բովա

) պաշտոնական ժողովում, ենթադրում եմ՝ մեր քաղաքի {հասարակության}, իրեն եւ Ընկ. հատուկ անբարյացակամ միտումով թույ

պ. Ալաջալյանի այդ ձգտումը կարող էր գցել իմ վարկը {հասարակության} աչքում, - այդ կողմից ես բոլորովին հանգիստ եմ, -

արբերության մեջ՝ երբ խոսքը վերաբերում է մեր խեղճ {հասարակության} աներկբայելի օգտի մասին: Ապացույցների համար հեռու

փարիսեցիների, որոնք ի չարը գործադրելով մեր խեղճ {հասարակության} պարզությունը եւ բարությունը, երկար ժամանակի ընթա

անց վերահսկողության, առանց որեւէ հաշվետվության. {հասարակության} վրա յուրաքանչյուր տարի հարկ է դրվել, գոյություն

արել եւ այլն"։ Այնուհետեւ, որ " յուրաքանչյուր {հասարակության} կազմակերպման համար անհրաժեշտ ընդհանուր սկզբունքնե

ւթյուն կազմելով, մենք գտնում ենք, որ Նախիջեւանի {հասարակության} հարաբերությունը կայսրության եվրոպական մասի նույնպ

վերաբերմամբ այնպես է, ինչպես 1: 50: Նախիջեւանի {հասարակության} միջին թվից առնված մեկ միավորի շրջանառության արժեք

amour propre: Ամո՛թ եւ անարգա՛նք Զմյուռնիայի հայ {հասարակության}, որ չէին գտել մի այլ պատգամավոր բացի նրանից: Ին

երագրերը, որովհետեւ նա ըստ ինքյան չի արտահայտում {հասարակության} գոհ լինելն արդեն կատարված գործողությամբ, նա չի ա

ւ: Որովհետեւ ոչ մի մասնավոր անձ չի կարող կատարել {հասարակության} անունից եւ ոչ մի վավերագիր, եթե հասարակությունը

հռչակավոր վավերագիրը, լիազորվա՞ծ են եղել արդյոք {հասարակության} համախոսականով կատարելու այդ վավերագիրը: Ո՛չ: Պա

եին 400: Այդ պարոններն իրավունք չունեին գործելու {հասարակության} անունից եւ նրանք, իսկապես, հայտնել են միայն իրե

դիկ, որոնք ապրում են ու հանդուրժելի են քաղաքային {հասարակության} կողմից - ազնիվ են: Հակառակ դեպքում, հասարակությ

րն անվիճելի է - դա այն է, որ մենք ցենզ չունենք. {հասարակության} վերաբերյալ բոլոր գործերը վճռում են ընդհանուր ձայն

ի որ այն ոչ մի դեպքում արգելք չի կարող հանդիսանալ {հասարակության} իրավացի գործին: Ես հաստատ համոզված եմ, որ այ

րձակ սուտ ու արհամարհելի սկզբունքների վրա, որոնք {հասարակության} ներկա զարգացման հետեւանքով պետք է ընդմիշտ անհետան

ողորմելի արարածներ: Մեզանում ոչ ոք չի մտնում {հասարակության} ժողովը ազնվականությունը հաստատող մագաղաթի կամ աստ

րաքանչյուրը մտնում է այն բանի զորությամբ, որ մեր {հասարակության} անդամն է, որ նա հայ է եւ որ ամենահպատակորեն օգտվ

ն իրենց խնամակալին, որ համենայն դեպս կբավարարեին {հասարակության} պահանջները, մինչդեռ նա, այնուամենայնիվ, մնում

ահանջները, մինչդեռ նա, այնուամենայնիվ, մնում է {հասարակության} պարտապան: Այդ լավ դաս է այն մարդկանց, որոնք

յն դեպս, այդ պարոնները անփոխարինելի վնաս հասցրին {հասարակության}: Դիցուք թե պարտապանը ճանաչվի պարտապան, բայց դա

նը ճանաչվի պարտապան, բայց դա ապահովո՞ւմ է արդյոք {հասարակության} պահանջը: Նախ որ, ի հաշիվ իր պարտքի նա դեռ 1856

մանակ կենսականորեն պետք են յուրաքանչյուր մարդու, {հասարակության} ո՛ր դասին էլ որ նա պատկանելիս լինի. գիտնականին թ

որովհետեւ թղթերն էլ դրամ են, չեն կարող հանձնվել {հասարակությանը} առանց իմ՝ հասարակությանը լիակատար հաշվետվություն

են, չեն կարող հանձնվել հասարակությանը առանց իմ՝ {հասարակությանը} լիակատար հաշվետվություն ներկայացնելն այն բանի մաս

եւ վերջին կոպեկը, հաշվետվություն ներկայացնել մեր {հասարակությանը} իմ գործողությունների մասին: Լավ կլինի, եթե իմ օ

պատակ, որը զարմանալիորեն գիտությունը մոտեցնում է {հասարակությանը} եւ ընդհակառակը: Գործնական կենդանաբանությունը եւ

ամանակ է, որ ամեն մարդ ամեն տուն, ամեն քաղաք եւ {հասարակություն} ինքը յուր խելքը գլուխը բերած պիտի մտածե յուր անցա

ւրս ոչինչ պայման ընդունելի չէ մեզ, եւ թե պատվելի {հասարակությունը} չհավանի սորան, ուրեմն ցանկանում ենք ամենայն հաջո

գումարը որեւէ կողմնակի մարդկանց. հակառակ դեպքում {հասարակությունը} պարտավորվում է իր հաշվից լրացնել վատնած գումարը:

եղած բոլոր փորձերն անհաջող են եղել: Դրա համար էլ {հասարակությունը} կհատուցի գրական գործերի այդ վարպետներին ըստ արժան

ի: Հիմա այն ժամանակը չէ, երբ անպատիժ խաբում էին {հասարակությունը}: Եթե ես բանտարկված չլինեի, աշխարհի եւ ոչ մի բար

դիսլավսկի: Նա միշտ ստվերի մեջ է, եւ անշնորհակալ {հասարակությունը} մինչեւ այժմ չկարողացավ նրա հանճարը լիովին գնահատե

ել հասարակության անունից եւ ոչ մի վավերագիր, եթե {հասարակությունը} օրինական կարգով չի հանձնարարել նրան կատարելու այդ

ւրդով վաճառելու նաեւ մեր եկեղեցիները, բայց միթե՞ {հասարակությունը} պարտավոր է օրինական ճանաչելու նրանց աճուրդը: Սակ

ge universale: Ճիշտ է, ժողովների ժամանակ ամբողջ {հասարակությունը} ներկա չի լինում, բայց դա կախված է յուրաքանչյուր

ապօրինի է: Եթե դա ունենար գեթ մի փոքր ուժ, մեր {հասարակությունը} շատ վաղուց դատական կարգով հարց հարուցած կլիներ ստ

այքն արդեն փոխադրել է ուրիշի անվան: Ի՞նչ կվերցնի {հասարակությունը}: Հապա 64. 000 ռուբլի՞ն, Հապա մյուս եկեղեցական գ

ության մեջ, մեծ, փոքր եւ ընդհանրապես ամեն տեսակ {հասարակությունից} (свет) հեռու, կարդում եմ։ Այնուհետեւ՝ ցտեսու

նական նախագահությամբ, բայց ո՛չ երբեք ինքնակամ եւ {հասարակությունից} անկախ ու վերջինիս անունից կատարել վավերագրեր: Պ

Հնդկական այն գործին վերաբերող թղթերը, որի համար {հասարակությունն} ընտրել է ինձ երեսփոխան: Այս թղթերից Ձեզ համար

եջ որոշակիորեն սահմանված առարկաների վրա, որ ինքը {հասարակությունն} անմիջականորեն պիտի տնօրինի այն իր ընտրած մարդկանց

ի՞նչ է, սկսե՞ց հրատարակել, ի՞նչպես է կոչվում եւ {հասարակությունն} ի՞նչ ընդունելություն ցույց տվեց: Շատ ցավում եմ,

իմարություն է: Ավելի շուտ կարելի է ենթադրել, որ {հասարակությունն} անգլերեն կիմանար, քան հունարեն եւ, եթե գիրքը թա

սարակության կողմից - ազնիվ են: Հակառակ դեպքում, {հասարակությունն} իր անողոք դատավճռով հեռացնում է իրենից իր այն անդ

մ է, որ բացակայող պատգամավորի կողմից ներկայացվող {հասարակությունն} իրավունք չունի ժողովրդական գործերում: Ֆրանսիացի

ության ամենափոքր նշույլից անգամ, այդ պատճառով էլ {հասարակությունն} ուշադրություն չի դարձրել նրա վրա, քանի որ այն ոչ

Սկզբունքների համար մեզ տրուած սոցիալիստ, կարմիր {հասարապետական}, Ժ. Ժ. Ռուսսօյի գրութիւնքը ընդունող եւ այլն,

յելով նորա այժմեան վիճակին, պիտոյ է ընդհանուր եւ {հասարկ} կրթութիւն, որպէս պատրաստողական հնար դէպի առաւել

լ, այլ որքան վաճառել եմ, նոցա բոլորի արծաթը քեզ {հասացանելով} եւ այն քսան հազարին հինգ հինգ հազար եւս շահ հանել

եան Շահբէգ: P. S. " Այս րոպէիս ձեռքս {հասաւ} Մոսկուայում տպած " Նոր քնար Հայաստանի " անունով տ

իջոցին Աստղկի հաճոյախօսութիւնքը: Յանկարծ ականջիս {հասաւ} սորա բարեխօսութիւնը այն սեւահոգի, սեւագլուխ եւ ս

: Սկսանում եմ նորանից, որ այս օրերումս ձեռքս {հասաւ} Թիֆլիզի առաջնորդի Ճանապարհորդութեան երկրորդ հատոր

Հով էր անում հեշտօրէն Խաղաղ քնած նախահօր, Երբ որ {հասաւ} սերովբէն. Նա մօտ գալով Ադամին ` Նստում ձախ կողմը

Սրտէս կարծես փոքրափողիս Նոր զօրութիւն ոյժ {հասաւ} ։ Ջիլ չըմնաց՝որ չըջլուեց Քանի զօ

այնից. Յնշի՛ր, քանի՛ դէպի Պառնաս Իռիս {հասաւ} նորանից։ Խնդրեց Մուսայիդ քընարը,

ԱՅԻ ՔՆՆՈՒԹԻՒՆ Նուեր Անանիա Սուլթանշահի {Հասաւ} մեծ ուրախութիւն ` Ֆիզիկայի քննութիւն,

իգն գործ դրեցին ճանապարհ ձգելու վերակացուն: Բանը {հասաւ} պապին. պէտք է իմանալ, որ պապի սիրելի կարդինալն

արդինալի հետ, եւ իւր կիկերոնեան լեզուով վերջապէս {հասաւ} իւր վերջին նպատակին: Կենսորինեան Կատոնից աւելի ա

թեան մէջ: Երբ այս լուրը առաւօտուն վաղ կարդինալին {հասաւ}, նա առ երեսս շատ հաճութիւն ցոյց տուեց եւ հրամայե

ի, եւ միտքը դրեց այն տեղից Յունաց կողմերը գնալ։ {Հասաւ} Ամիթ քաղաքը եւ այնտեղ մի քանի ժամանակ մնաց։ Այս

երջին պատերազմում մեռաւ եւ նորա մահի լուրը Դաւթին {հասաւ}, այն ժամանակ սա պատռեց իր շորերը եւ ողբաց նորա մ

եստանոցս, չես կարող երեւակայել, թէ ինչ աստիճանի {հասաւ} իմ կատաղութիւնը: Հողեղէն ամանները որը՛ ճաքուել է

Յանկարծ, այս միջոցին, կոմս էմմանուէլի ականջին {հասաւ} մի ֆորտոպիանօի ձայն․.. Ուշադրութեամբ ականջ դնել

րժ, ճշմարի՛տ է, կանայք երկչոտ են, բայց թէ բանը {հասաւ} յուսահատութեան, որտե՞ղ կը դիմանայ նորան այր մարդ

ւր համար աշակերտք ու բարեկամք, որոնց թիւը շուտով {հասաւ} իննի։ Նոքա բնակւում էին մի տան մէջ, որ Մխիթարը

վերայ դուրս եկաւ Մխիթարը Ցանթէ կղզուց եւ 1703 թ. {հասաւ} Մօդոն կամ Մօթոնէ եւ Վենետիկեան կառավարութենից, ո

ու չէր այն կատարելութեան աստիճանին, ինչ աստիճանի {հասաւ} նա Մխիթարեանց հոգաբարձութեամբ։ Մատթէոս Ծարեց

ւ Մաւրը ոչինչ տեղում նորան չ'հանդիպեց։ Իգնատիոսը {հասաւ} շուտով Մանրէզ քաղաքը, որ հռչակաւոր էր իւր վանքով

ն երկրպագութիւն տալու, նաւ նստաւ Բարսելոնումը եւ {հասաւ} Գայէդ, որ տեղից ոտքով գնաց Հռովմ եւ, լիզելով Ադ

ելով, վերջապէս վեր առեց խարիսխը եւ ապահովութեամբ {հասաւ} Երուսալեմ դեկտեմբերի 4-ին 1523 թուականին։ Իգնատի

նորանց օգնութենից եւ շտապեց դէպի Վենետիկ, ուր եւ {հասաւ} 1537 թուականին։ Այստեղ նա իւր սովորական կերպով ս

, թէ ի՞նչ գործերի ծնող դարձան։ Գարունը վերայ {հասաւ} ։ Հարկաւոր եղաւ մտածել դէպի սուրբ տեղերը ցանկալի

քաղաքական մարդ, երբեմն իբրեւ Սուրբ, եւ վերջապէս {հասաւ} իւր ցանկացած նպատակին։ Պաւլոս III Պապը իւր կոնդա

ստուածաբանական ֆակուլտէտի վճիռը։ Այս միջոցին {հասաւ} Կարգի պատմութեան խորհրդաւոր դարագլուխը, այսինքն

հաստատէ այնտեղ, իսկ ինքը գնաց Գէյլօն։ Վերջապէս {հասաւ} նա մինչեւ Կամօրին հրուանդանը, որի բնակիչքը, շատ

փոքրիկ նաւով անցաւ այս միջոցին հնդիկների ծովից եւ {հասաւ} մինչեւ Եափոնիայ։ Յիսուսեանք տեսան այստեղ մի նոր

ր նորա մարդերի մէջ։ 1552 թուականին դեսպանութիւնը {հասաւ} Մալակկա։ Այնտեղի զինուորական գաւառապետը, անսովո

ժամանակ, Յակոբեան երիտասարդ Յակոբ-Կլեման աբեղայն {հասաւ} Սէն-Կլու։ Ամբողջ գիշեր աղօթքի հետ եղաւ եւ միւս օ

ջոցին, որ վեր առնու թաշկինակը, վասն որոյ դանակը {հասաւ} նորա երեսին եւ թեթեւ վէրք դրեց շրթունքի վերայ եւ

որա պատճառը։ Այս միջոցներում Յիսուսեան կարգը {հասաւ} վերին աստիճանի կարողութեան. նորա անդամքը տարածու

միլանիստ աթոռը, երեւի որ պ. Իսահակեանցի անիծելը {հասաւ} պ. Շահբէգի վերայ, կնքահայրութեան խոստումը մոռան

լի է՝ մօտ ժողովրդի կենդանի լեզուին։ Բայց արդեօք {հասե՞լ} եմ նպատակիս։ Այդ խնդիրը իմ գործ չէ լուծանել։

ուղթք իբր ըստ յանձնարարութեան նորին վեհափառութեան {հասեալ} են առ Նախիջեւանայ քաղաքական գլուխ ազնուական աղայ

մ քննութեանն: Իմ տեառն աստուծոյ յաջողութեամբ {հասեալ} աստանօր եւ իմացեալ զայնց ամենից՝ մնացի ապաքէն յա

է ինձ աւետարանել ձեզ զուրախութիւն, որով համարիմ {հասեալ} զձեզ ի գագաթնակէտ ձերոց բաղձանաց, քանզի սրբազան

, քան զոր կարէին ի գործ դնել թշնամիք, անկորուստ {հասեալ} են միշտ առ որս ուղղեալ են, թողեալ զթշնամիս բերան

: Այսոքիկ ամենայն տեղեկութիւնք, աղբերացեալ եւ {հասեալ} առ իս ի պաշտօնական անձանց, իրողութիւնք են եւ որպ

ստահարելոց, որոց ազգականք ՚ի Հնդկաստան զնոցա իսկ {հասեալ} բողոքեն զհարստահարութենէ: Կարծեմք, թէ բողոք

կանեալ սրբոյ աթոռոյն Էջմիածնի, որ շահուք հանդերձ {հասեալ} է ցվերջ 1860 ամի մինչեւ 2784 ցերեկու հազար եօթն հ

րակութեան քաղաքիս, ի մասին հնդկական հրիտակացն եւ {հասեալ} զարդիս ի Նախիջեւան, խոնարհաբար խնդրեմ ի յարգութե

, Առ ի՞նչ, - այդ չէ ասացեալ: Յամբովկ {հասեալ} սերովբէն Գործոյն զոր գայր կատարել. "

էփ հարցանէր ցայրն Աստուծոյ Ղեւոնդ, թէ գիտեմ, թէ {հասեալ} գայ ի մեզ Վասակ, լրբի անամօթութեամբ սրտիւ գալ առ

յուսոյն եղեալ՝ անցանէ յԵդեսիայ եւ ընդ Փիւնիկէ եւ {հասեալ} ի Սամոս առ աշակերտ Եպիփանու Հռոփանոս անուն, որ

տրատելատ, իսկ զՄեսրոպ գրեալ յառաջին վարդապետսն: {Հասեալ} հրեշտակացս առ Սահակ խիլայեալ ի կայսերէ՝ զանձուկ

ամենեցունց յարգելի յոյսն՝ տէր Խոսրովիկ, չեւ եւս {հասեալ} ի սահմանս մեր՝ մինչդեռ գայր ի ճանապարհի եւ լուան

ան աշխատութեամբ (որք անագան յոյժ յետ տպագրութեան {հասեալ} են առ մեզ առ աշխարհին հեռաւորութեան, յորում գտան

ք առ ուսանելոյ զնա. ամենայն Հայորդի չեւ յարբունս {հասեալ} հասակի պարտաւորի զկենցաղականս հայթայթել, զի ժամա

անունն, զոր թշնամիք մեր վերագրեն նմա: Նամակք {հասեալք} առ իս ի Թիֆլիսէ, ստորագրեալք յառաջներորդ թուական

ռակութեան: Բազում են այժմ գրաւոր տեղեկութիւնք {հասեալք} առ իս ի մասին հրիտակացս, յորոց երեւի, թէ փախստա

անի, աւելորդ է այլեւս խօսիլ, քանզի տեղեկութիւնք {հասեալք} առ իս վկայել վկայեն, թէ անդարձ կորուսեալ է այն

ը մեկ կամ երկու գիր միշտ գրած եմ, եթե ձեռքերդ չի {հասել}, ես մեղավոր չեմ, ժամանակները ձեզ հայտնի է, որ

վում թիվը, ստացա օգոստոսի 1-ին եւ տեսանելով, որ {հասել} էր Ձեր պատվականության ձեռքը իմ աշխատությունը, ու

մբ կկատարեք իմ օրինական խնդիրքը: Իմ ականջիս է {հասել}, որ պ. Ալաջալյանը (իսկ գուցե եւ Ընկ. Դեգտյարն

ծիքը: 14-ին նամակ էի գրել քեզ, հավանաբար, այժմ {հասել} է քո ձեռքը, որի մեջ ես արդեն արտահայտել եմ իմ կա

ին, որոնց, բարեբախտաբար, խմբագրությունը դեռ չի {հասել}, ոչ էլ այդ զարմանալի գրքի գրողները կամ էլ գրաշար

տորը 70 թերթ է, եւ դեռ հազիվ մինչեւ 18-րդ դարն է {հասել}: Այժմ ես դժվարությամբ եմ կարդում այնպիսի գրքեր,

այտվել եմ վերեւում: Չնայած ես դեռ բայերին չեմ {հասել}, բայց նախապես կարող եմ ասել, որ խոնարհումները պ

ենք մղում: Ո՞վ գիտե, գուցե այդ գործի ժամն արդեն {հասել} է: Այժմ մենք առավել եւս պետք է ուրախանանք եկեղեց

. Իմ սիրելի եղբայր Գրիգոր, Նամակներդ {հասել} են ինձ. նրանց բովանդակությունը առաջուց համարյա ե

աստատութեններով, եւ Նազարեանցը այս ճանապարհո՛վ է {հասել} վարդապետական աստիճանին, որ ոչ ոք չէ՛ կարող խլել

նա, իւր պարտապահանջների ապօրինի ընթացքի պատճառով {հասել} է մեծ վնասի, որ դուրս էր բերում հետեւեալ կերպով

է սիրում նա այդ գինին: " Տե՛ս, թէ ո՞րտեղ է {հասել} աշխարհիս բանը. պարտականը ոչ թէ միայն չկամի հատու

): Զարմանալի բան. այնպիսի ժամանակի ենք {հասել}, որ բարի խորհուրդը եւս, որ տալիս էինք մի մարդու

իւն: 2. Այն գործերը, որոնց անունները միայն {հասել} են մեզ, իսկ ինքեանք կա՛մ ստուգիւ կորած են ձախողա

ով ազգային խնդիրների մօտից: Այս չորս խնդիրքը {հասել} են մեզ բազմաթիւ նամակներով, թէպէտեւ առ ի սրտէ պա

անապարհի ուղղութիւնը եւ փոխէ նորան յառաջ, քան թէ {հասել} էր մինչեւ նորա կորստական ելքը: Եթէ հարուստ լինէր

չէ կարող արդարացնել նորան: Մարդը մինչեւ այժմ չէ {հասել} այնտեղ, որ առանց երկրորդական եւ պաշտօնական անուն

ատ անգամ գործը պատշաճաւոր ուղղութիւն չստանալով չէ {հասել} իւր ուխտեալ խորհրդին: Այս մեր ընդհանրապէս խօսակց

վ, թէ բարեպաշտ կտակակատարքը մինչեւ այս րոպէս չեն {հասել} իւրեանց նպատակին, զգում ենք մի մեծ ցաւ մեր ազգի

նում, եւ այժմեան լուսաւորեալ ազգերից ո՛չ մինը չէ {հասել} իւր լուսաւորութեան ներկայ աստիճանին, հոգեւոր դաս

ատկերն ամենայն օր նկարում է արեւը, Քանի չի {հասել} դեռ կէս օրը, ուրախ է եւ տխուրը: Ընդհ

, երկու յատակ չունի, ապա ուրեմն պ. Չամուռճեանը {հասել} է մինչեւ վատութեան յատակը: Երեւակի վերոյգրեա

յարգելուն: Ոչ մի տեղ ինքնավարութեան սկզբունքը չէ {հասել} մինչեւ այդ աստիճան պարունակութեան (объем) այդպի

ւթիւնից, չէ կարող այն վիճակում մնալ, ինչ վիճակի {հասել} էր, քանի որ ձգտողութեան զսպանակը գտնւում էր լաւա

անական մոմենտ: Հերիք է եթէ որոշեալ միջին մոմենտը {հասել} է էութեան ուրեւիցէ կամ երբեւիցէ, սորանով, ուրիշ

մենտը, այդ շղթան չէ կտրւում, որովհետեւ մի անգամ {հասել} է այն մոմենտը առարկայական էութեան եւ հերիք է:

: Թէ ուր է եղել այս փորձը, այսինքն որտեղ եւ երբ {հասել} են այս միջին մոմենտները, իրենց առարկայական էութե

րա սկզբին: Երկրորդ առած. Եթէ մի որեւիցէ ազգ {հասել} է իր զարգացման վերին աստիճանին, մի ուրիշ ազգ, ո

որից ամեն մեծ կամ փոքր մարդու, որ կան Հայոց մէջ {հասել} է մեծապէս օգտակարութիւն եւ պատիւ եւ փա՛ռք, իսկ մ

էին դժոխային լռութեամբ, որովհետեւ խօսելու կարգը {հասել} էր տէր սատանային: Եւ ահա վեր կացաւ անդնդապե

է նա, իւր դիւթական արարողութեան միջնորդութեամբ, {հասել} է շատ բաների: Դոցա կարգումն է եւ այն, որ մի շատ

ամ պատմել է ինձ պ. Մանթուխեանցը, իսկ թէ ինչպէ՛ս {հասել} է նա այդ գիտութեանը, այդ բանը մի գաղտնիք է, որ

թէ նոր այժմ մի չար բախտով եօթն ութն դարերից յետոյ {հասել} էր Հայերին: - Չար բախտո՞վ. ուրեմն չկամի այդ

: Գիտե՞ս, թէ ինչքան քրտինք եմ թափել ես, մինչեւ {հասել} եմ դորան: Մանթուխեանցը այս խօսքերը ասելով տո

ջոց. տիրացուն հանդիպեցաւ կոմսին, երբ նորա միտքը {հասել} էր խռովութեան մինչեւ հնարաւոր ծայրը. այս պատճառո

անուշակը գունաթափուեց ինչպէս մարմարիոն. պատճառ, {հասել} էր ահա ճակատագրական րոպէն, կամ պիտոյ է անչափ ուր

Փրկչի գերեզմանի մօտ աղօթելու։ Իգնատիոսը հազիւ թէ {հասել} էր իւր նպատակին, փոխուեցաւ. նա մի այլ մարդ դարձ

ւմ հասարակութեան համար։ Իգնատիոսին թւում էր, թէ {հասել} է վերջապէս Կարգը հիմնելու ժամանակը։ Նա իւր բոլոր

. կատարեց նա իւր խոստմունքը, երբ արդէն Փարիզ էր {հասել} ։ Նորա միջնորդութենովը Հենրիկոս II-ը հրամայեց Պար

ասել է՝ նուագ հնչեցնել), ուրեմն հնչեցնել բայը {հասել} է իր դադարման կէտին նուագի մէջ, այսինքն՝ Խորենա

ք, գոնէ՛ մասնաւորապէս յիշելու թէ ի՛նչ ճանապարհով {հասել} էին այս հեղինակները իրենց մերժողական դրութեան: Ա

, մէկ օր մեզ էլ պիտի հասնէր, եւ ուրա՛խ ենք, որ {հասել} է. պատճառ, դա ցոյց է տալիս մեզ ազգի առաջշարժութ

չքի յայտնի ճշմարտութիւնից: Բայց երբ դեռ բանը չէր {հասել} այդտեղ նա ունի գրած մի պատուական նամակ առ Madama

ան մէջ մնացել է միշտ ոտանաւոր, եւ դորանից է, որ {հասել} է այս ողորմելի վիճակին։ Այժմ հարկաւոր էր ձիաւորո

րծանուել ու կտորներն էլ Նեվայից բռնած մինչեւ Եաւա {հասել}, եթէ ազգը հազար տարիներով ծանր ստրկութեան մէջ շա

թէեւ բազմապատիկ նեղութեամբ, այլ աստուծով անվտանգ {հասի} ի Կոստանդնուպօլիս: Անդէն ըստ պատշաճեալ կարգի

նսն վերստին ընկալաւ զայլս. նաւեցի ի Գենուա, ուր {հասի} յետ իբր երկուց աւուրց մեծ նեղութեամբ: Իբրեւ

ասելով. " Վիրաւորներին բժշկութիւն տալու շուտո՛վ {հասիր}. թշնամին անթիւ նետերով խոցոտեց ինձ. վէրքերիցս մ

կաց նաւակիս ումդ հառաչեմ ի խորոց: Յայնժամ {հասից} ես անվտանգ յափն անքոյթ իմ կենաց, Խաղաղութէա

, բայց զզուելի եւ դողդոջուն ձայնով երգելով. {Հասիք}, հասիք, քուրիկներ. Մեզ աշխարհի չորս կողմից. Ա

զզուելի եւ դողդոջուն ձայնով երգելով. Հասիք, {հասիք}, քուրիկներ. Մեզ աշխարհի չորս կողմից. Անտառների

. Հետեւեցէք, քուրիկներ, Եւ դուք մեր օրինակին: {Հասիք}, հասիք, քուրիկներ, Մեզ աշխարհի չորս կողմից. Ա

ցէք, քուրիկներ, Եւ դուք մեր օրինակին: Հասիք, {հասիք}, քուրիկներ, Մեզ աշխարհի չորս կողմից. Անտառների

տահ եղէք, քուրիկներ, Մեր գործը կ՚երթայ յաջող: {Հասիք}, հասիք, քուրիկներ, Մեզ աշխարհի չորս կողմից, Ա

, քուրիկներ, Մեր գործը կ՚երթայ յաջող: Հասիք, {հասիք}, քուրիկներ, Մեզ աշխարհի չորս կողմից, Անտառների

ը խոսեր ինձ նման. խնդիրը բացառապես այն է, որ նա {հասկանա} ինձ: Հասկանալն առաջին քայլն է, ինչ որ ներկա սեր

կղմինտրները եւ աղիւսները չորացնելու: Չգիտեմ՝ կը {հասկանա՞ն} արդեօք այն մարդիկը, որոնց ձեռքը ընկնելու էր մի օ

ոլոր պատճառը այն չէ, որ չի կամենում կարդալ, բան {հասկանալ}, այլ մանավանդ այն է, որ կարդացածը չի հասկանում

, ապագայի մեծ ճանապարհը ընկնելու՝ նորան հեշտ չէ {հասկանալ} եւ արժանապես գնահատել յուր մեջ հայտնված երեւույթք

ակ կտեսանել ամենայն բան եւ կարող կլինի գիտակցաբար {հասկանալ} թե ո՛վ էր յուր բարեկամը եւ ո՛վ էր թշնամին: Մե

եծ աղմուկ եւ շփոթ: Մտածեցի մոտենալ բազմության եւ {հասկանալ} պատճառը, բայց հազիվ թե կարողացել էի ոտքս շարժել

մյանց լուր ունենալով գոնե կկարողանանք ազգին պեսքը {հասկանալ} եւ ձեռքերից եկած ծառայությունքը գործ դնել: Դա

ք այն աստիճանի աղքատ են մտքով, որ չեն կարողանում {հասկանալ}, որ չնայած մեր խաղաղասեր ոգուն, մեր կամքի հակառ

անիս: Մամայիս արդխ բան ալ չիմ գրիլ, ինչու որ չի {հասկանալ}, կասիք: Սիրական Ղազարոս եղբորս շատ եւ շատ բարեւ

ազատապէս կարող ես խօսել, բայց այսքան խնդրում եմ {հասկանալ}, որ " Մեղուի " հրատարակողի գրագիր լինելը Կաթողիկ

սիրտը: - Պարո՛ն, քո խելքի բան չէ՝ դատել եւ {հասկանալ} ճշմարտութեան յարգը եւ արժանաւորութիւնը: Ինքը՝ Ք

ւ Լատիներէն՝ հրաւիրելով այդ ազգերի ուսումնականքը {հասկանալ} մեր այժմեան ազգային պիտոյքը կամ լուսաւորութեան մա

բանի մէջ, մինչեւ անգամ եւ դեղերի մէջ։ Նա չկամի {հասկանալ}, թէ դեղերի օգտակարութիւնը եւ վնասակարութիւնը մեծ

. այնպէս որ, այդ լեզուքը չիմացողը կը դժուարանայ {հասկանալ} Նախիջեւանցուն, եւ այդ բառերը գործ են ածւում անխտ

էս մի քամի, որի ուստի գալը եւ ուր գնալը չկամի նա {հասկանալ}: Միւս կողմից սուտ ազգասէրք եւ միւսերը, արդարացն

ու: Բայց ի՛նչ ասեմ ես այն մարդուն, որ չկամի {հասկանալ}, թէ Հայաստան բառը մի վերացականութիւն է ներկայում

նը: Խորհուրդ ենք տալիս օրինաւոր կերպով կարդալ եւ {հասկանալ} Խորենացին, եւ եթէ բնագիրը անհասկանալի է, փա՛ռք

իմ սխալանքը լուսաբանել, չգիտեմ՝ ինչպէս պիտոյ է {հասկանալ} այս բանը: Երեւի թէ Պ. Իսահակեանցը երազում կատար

Բէգզադէ"։ Ոչինչ բան, իհարկէ, չէք կարող {հասկանալ} սորանից, պատուելի՛ ընթերցող, որովհետեւ ես եւս չ

յտառակութիւն էր ձեր համար: - Դուք կարո՛ղ էք {հասկանալ} իմ ասածների ճշմարտութիւնը, եթէ մի փոքր մտածէք մի

իմ համար այդ կտակը, ինձ ասացին, թէ ես չեմ կարող {հասկանալ} նորան ինքս ինձանով, թէ կարօտ է նա մեկնութեան, թ

թաց տեղեկութիւն չունեցողը կը դժուարանայ շատ անգամ {հասկանալ} բանի զօրութիւնը. ճշմարի՞տ է այս: Ճշմարի՞տ է, ո

ակաձեւ հրապարակում: Նայեցայ չորս կողմս՝ կամելով {հասկանալ}, թէ ինչ տեղ էր այդ, եւ ահա յիշեցի ցերեկը ինձ առ

բնական գործողութեան ստոյգ պատճառը մեք չկարողացանք {հասկանալ}: Պատուելի թարգմանիչքը ասացին, թէ աւելի դիւրագին

ելի պարտականութիւն կայ ձեր վերայ՝ նմանել նոցա եւ {հասկանալ} ձեր խորհուրդը: Դուք ստեղծուած չէք, որ միմիայն հ

նիւթական դարաւոր աւերանքից յետոյ չէր կարող իսկոյն {հասկանալ} ազգութիւնը եւ պտղաբեր շինել նորան. այս մեր հասար

է հանդիսի մէջ, որ հասարակութիւնը կարող լինէր բան {հասկանալ} եւ չհաւատալ այնուհետեւ չար լեզուների խօսածին, թէ

իբրեւ անդամ ազգի եւ եկեղեցու առաջարկում ենք նախ, {հասկանալ} եւ ընդունիլ, որ հոգեւորականութիւնը մի տեսակ արհե

րութիւնը եւ անծանօթութիւնը մեծ արգելք է ժողովրդին {հասկանալ} մի գիտնական կամ կանոնաւոր կերպով գրած բան. սորա

մի բան կարդալու ժամանակ բառերի լոկ նշանակութիւնը {հասկանալ}, չէ իմացւում բանի զօրութիւնը հասկանալ։ Ուրեմն ի

նակութիւնը հասկանալ, չէ իմացւում բանի զօրութիւնը {հասկանալ} ։ Ուրեմն ի՞նչ կարո՛ղ էր գտանել այնտեղ, որ եւ մտք

է խոսել ազգի բազմության հետ, ինչպես սա կարող էր {հասկանալ}, այսինքն այնպիսի ոճով, որ առավել մոտ է հայոց կե

ունի բանալիք այդ փակած պահարանի համար եւ չէ կարող {հասկանալ}, թէ ի՞նչպէս էր իւրեանից յառաջ ազգի բանականութիւն

գի լուսաւորութիւնը, եւ թէ վերջ ի վերջոյ պիտոյ էր {հասկանալ}, թէ մատենագիր հեղինակը գործ ունի ոչ թէ մեռած գնա

րէական ոգու մէջ - սորանով մտածում է նա (Հեգելը) {հասկանալ} վերը յիշած հակադրութիւնը, այս պատճառով աշխատում

կարգութիւնը մերժենք, մարդը ո՛րտեղից ուսանի ուղիղ {հասկանալ}, եւ ամէն բան նորա բնական գունով տեսնել եւ գնահատ

յարաբերութեամբ " խօսքով: Զարմանալի է, որ չկամին {հասկանալ}, թէ մի փոքր թերի, բայց գործադրելի ձեւը աւելի նա

ոտ գաղափարների ` թէ՛ իր եւ թէ՛ լսողի վրայ: " {Հասկանալ} է ", - շարունակում է Հայմը, - թէ ինչ խորհուրդ պիտ

այել էր այդպէս առնել, միթէ՞ նա չկարողացաւ այնքան {հասկանալ}, թէ երկիւղով ` միայն կարելի է մարդուն հնազանդեցն

ասելով: Այժմ միայն կարող եղանք կատարելապէս {հասկանալ} Ջալալեան Սարգիս եպիսկոպոսի մինչեւ այսօր մեր կողմի

եմ, ուստի չկարողացայ դաւաճանութիւնը այն միջոցին {հասկանալ}. բայց ինձ պէտք էր իսկոյն ոտքդ ընկնել, արտասուքո

սպառ վատ էր նորա քարոզը"։ Եւ այսքանը չկարողացան {հասկանալ}, թէ իրենց դատապարտութեան եւ ամօթի համար խօսում է

սքը պարզապէս մօրեղբայր հասկանանք, եւ պիտի այսպէս {հասկանալ}, որովհետեւ ուրիշ նշանակութիւն չունի այդ խօսքը,

ւ մեր Ս. Լուսաւորչին։ Արդեօք նորա՞ ծառայքը պիտի {հասկանալ}. կամ թէ նորա ի տեղ պէտք է նոցա՞ կարդալ եւ բոլոր

. 31)։ (Դատապարտէաք խօսքը պիտի կրաւորականապէս {հասկանալ}, յունական բնագրին համաձայն)։ § 69. " Առաջի

, բանը պիտի շփոթուէր եւ ընթերցողը պիտի դժուարանար {հասկանալ}, թէ ո՛ւմ է վերաբերում, մարգարէի՞ն, թէ աղաղակին

, եւ միթէ ընդդէ՞մ է քերականական ուղիղ կանոններին {հասկանալ}, եթէ արք Սեւկոյ դրախտին խոստանալով կարասի խնդրէի

ան կամ քահանայապետ խօսքերը չէ կարելի եւ կաթողիկոս {հասկանալ}. ըստ որում՝ շատ տեղ մեր կաթողիկոսքը եպիսկոպոս ե

ւթեանն " չէ կարելի բացառոցաբար կաթողիկոսների վրայ {հասկանալ}. կարո՛ղ էր, որ այդ բանը եղած լինէր եւ եպիսկոպոս

այս տեղում գլխաւոր քահանայութեան խօսքը կաթողիկոս {հասկանալ}, բայց եւ այնպէս, մեզ թւում է, թէ պ. Էմինը հիմ

էմ չենք, որ կարելի է նաեւ թոյլ տալ "գլուխը կախած" {հասկանալ} ։) Այս իրենց բառն է, եւ վերստին իրեն

լապէս շատ դժուար կը լինէր քեզ, սիրելի ընթերցող, {հասկանալ}: Ինչպէս աշխարհի երեսի եղած բաների, նոյնպէս եւ դ

եմ հասկանում, - ասաց դեւը, - եւ ո՛չ ոք չէ կարող {հասկանալ}, բայց այս պայմանը մեծ հաճութեամբ ընդունեց ժողովո

մեծաքանքար Մանդինեանց տէր Ստեփանը: Չկամի լսել եւ {հասկանալ}, թէ ինչ որ հնումը կար, այժմ չկայ. ինչ երեւելի

այն նշան կը խնդրէ. պատճառ, ինքը խելք չունենալով {հասկանալ} որեւիցէ ճշմարտութիւն, այլեւ հաւատ եւ գիտակցութիւ

րւում է իսկոյն նիւթական ճանապարհով: Նա չկամի եւս {հասկանալ}, թէ առաքինութիւն ասածը մի վերացական բան է եւ չէ

խօսք եւս յաւելացնել. ինքեանք ընթերցողք կարող են {հասկանալ} խեղճ կոմսի դրութիւնը: Ին՜չ պիտոյ է առնել: Ընկել

ն խօսել, ապա թէ ոչ, անհնարին պիտի լինէր միմեանց {հասկանալ}: Կոմս էմմանուէլը լարեց իւր ուշադրութիւնը այ

յն պատճառով, որ տաղի բովանդակութիւնը նա չէ կարող {հասկանալ}, ըստ որում նա չգիտէ հայերէն ․ միակ տպաւորութիւն

եւ ձեռքերի շարժողութիւններին, խուլը կարողանում է {հասկանալ}, թէ ինչ էր ասում նորա հանդէպ կանգնած մարդը: Այն

եփւում էր ահա, եւ երբեմն երրորդ պառաւի երեսին, {հասկանալ} կամելով նորա միտքը նորա դէմքի շարժողութենից:

ողջունի բաժանուեց քահանայից: Քահանան չկարողացաւ {հասկանալ} նորա այս շփոթութեան պատճառը:

դպէս է, այսինքն՝ բանական կարգ է. միայն պիտոյ է {հասկանալ} նորան։ Մեղաւոր չէ ո՛չ Մխիթարը եւ ո՛չ նորա յաջորդ

ամարձակութեանը, ինքեանք են, որ չգիտեն եւ չկամին {հասկանալ}, թէ հայը, օտարի թեւերի տակ գործ կատարելով, օտա

ւր ժողովուրդը իրաւունք չունի ընթեռնուլ, քննել եւ {հասկանալ} Սուրբ գիրքը եւ հարկադրուած է ոչ թէ սրտի վկայութեա

ջ եւ պտղաբեր գործեսցէ զանդաստան մտաց՝ [մինչ] ո՛չ {հասկանալ} եւ տառապի [միայն] ընդ [աւելորդ] բեռամբ [անհասկանա

աստանօր, թէ պատուելի իմաստունք մեր դեռ ո՛չ կարեն {հասկանալ} ՝ թէ ասացեալն Ազգ չէ այլ ինչ, եթէ ո՛չ լեզու, առ

ի որ եւ իցէ ազգի, որպէս մասն ինչ ի բոլորին միայն {հասկանալ} զօրեմք: Այլ ի վերայ այսր ամ ենայնի ո՛չ եթէ միայն

բ առ լուսաւորութիւն ազգին, քաւ լիցի. գիտէի՞ն եւ {հասկանալ} կամ էին արդեօք, զի՞նչ է լուսաւորութիւն ազգային:

ան, սապէս ամբողջ դարք խափանաբար լինին ժողովրդեան {հասկանալ} զլեզու առաջնոց Հայկազանց: Եւ գտցէ՞ արդեօք թշուառ

իսի գաղափարք զգեստը, ժողովուրդն ոչ ճանաչել եւ ոչ {հասկանալ}, իսկ մեք գիտեմք արդէն, թէ որ ինչ անհասկանալի է

ամանկութիւնը ուսումնական Մանդարինները չ'կարողացան {հասկանալ} ։ Նա մի թշնամանող տետրակ շարադրեց Կայսրի վերայ եւ

նի մէջ"։ Կառավարիչքը եւ երեսփոխանքը չ'կարողացան {հասկանալ} այս աբեղայի խօսածը, վասն որոյ փակած մնացին Համալ

ուեցան եւ ոչինչ բան չ'մնաց, որոնցից կարելի լինէր {հասկանալ} ջնջուած Կարգի գաղտնիքը։ Րիկչի, ինչ ժամանակ նորա

վենք, հերիք չէ մեզ այդ բառերով խօսող ազգի լեզուն {հասկանալ} եւ դորա հակառակ, եթէ այդ լեզուի կազմութեան օրէնք

Ապա եթէ մի այնպիսի բառի պատահենք, որ չկարողանանք {հասկանալ}, ում հարցնենք, որ մեզ չասէ, կամ ո՛ր բառարանը չ

ժողովուրդը, իսկոյն, կարդացած րոպէին, չէ կարող {հասկանալ} ո՛չ հին լեզուի եւ ո՛չ օտարից առնված բառերը. այստ

անձին առնված բառերը կարող է կամաց կամաց սորվել եւ {հասկանալ}, մանաւանդ եթէ մի փոքր ուշադրութեամբ կարդայ, կամ

աճելութիւն եւ կերպարա[նա]գործութիւն, - դժուար չէ {հասկանալ}, եթէ միայն չկամենայինք անձնախաբէութեամբ եւ կամաւ

, մինչեւ այն աստիճան, որ շատ անգամ դժար է լինում {հասկանալ} կամ մեկնել, բայց եւ այնպէս անհնար է թէ նոցայ հիմ

թը, իր մոգական քօղերից ազատել եւ բնութեան լուսով {հասկանալ} եւ հասկացնել " ի մեծ շինութիւն ազգին ", մենք սիր

Բնութիւնը մի գիրք է, որ պիտոյ է կարդալ եւ ուղիղ {հասկանալ}. սխալ ըմբռնողութիւնքը մեծ վնասներ են տալիս: Բնա

ր կամենում էր բանալ բնութեան գիրքը: Ուզելով {հասկանալ} այն կրակը, կամ լոյսը, որ երբեմն երեւել է Արագած

տ եւ անտեղի դատողութեանը ստրկացած, չեն կարողացել {հասկանալ} այն հիանալի խորհուրդը, որ ծածուած կայ այս գործի

ւ շօշափելի աստուածների սորված լինելով՝ չէր կարող {հասկանալ} մի անտեսանելի եւ անշօշափելի Աստուած։ Կարելի՞ է դ

ենք այն ժամանակ նոցա ուժը եւ կարողութիւնը։ Լեզու {հասկանալը} միայն բառ հասկանալով չէ լինում. գաղափարների նորո

ский], I, եր. 27): " Օրէնքը պատմաբանաբար {հասկանալը}, - ասում է Հեգելը իր աշխատութիւններից մէկի մէջ, -

գելը իր աշխատութիւններից մէկի մէջ, - որ (այսինքն {հասկանալը} ) աշխատում է ցոյց տալ նորա (այսինքն օրէնքի) հիմ

ատել, թէ պիտոյ էր խօսել այնպէս, որ դժուար լինէր {հասկանալը} ։ Ուրեմն եթէ դժուար հասկանալի խօսելը գովելի մի բա

ի հայկական օրագիր, աշխարհաբառ լեզվով, հասարակին {հասկանալի}. երկար ժամանակ այս խորհուրդը մնացել էր մեր սրտու

իտը " ի՛նչ փառավոր տպվում է, փիր փերվենտե եւ լավ {հասկանալի} լեզվավ. կաթոլիկների մեջքը կոտրելու է այդ: Առայժ

ռած է նախիջեւանցոց կյանքից, վասն որո եւ մանավանդ {հասկանալի} եւ օգտակար նախիջեւանցոց համար: Այդ աշխատությ

ինձ, որ պատմությունն առանց աշխարհագրության դժվար {հասկանալի} է: Որտե՞ղ էր կատարվում այդ նավագնացությունը, ան

կարող է հասցնել միայն ցանկալի արդյունքի: Ինքնին {հասկանալի} է, որ այդ գործողությունը, այսինքն՝ մի քանիսի հ

ր նա փրկած կլինի մի խորտակվող մարդու. այդ ինքնին {հասկանալի} է: Թող Անանիան գրի նրա հետ ունեցած իր խոսակցությ

րի վերայ, եթէ իւր այսուհետեւ երգելիքը երգէ աւելի {հասկանալի} (հասարակ ժողովրդի համար) լեզուով: Արժանապատիւ

օրինաւոր պատմութեան երեւելուց։ Այս վերջինս, շատ {հասկանալի} լինելով, զուր տեղը պիտի ժամանակ կորուսած լինէի։

նմա, ի սրտի իւրում ", - ասում է Քրիստոսը։ Մեզ {հասկանալի} է այս: Սոցա հակառակ, մարդը ողորմութիւն է տ

եան հայ թարգմանութիւնը այն լեզուով, որ ժողովրդին {հասկանալի} էր։ Եթէ փորձով երեւի, որ ժողովրդի գանգատին արժա

պիսի բաներով պարապեցուցանել ընթերցողները, որ ե՛ւ {հասկանալի} լինէին նոցա, ե՛ւ ազդեցութիւն ունենային նոցա հոգե

ց կարօտութեան օրինաւոր դպրոցների եւ Համալսարանի, {հասկանալի} լինէր ընթերցողներին եւ միեւնոյն ժամանակը՝ գրաւող

ի՞նչ կարո՛ղ էր գտանել այնտեղ, որ եւ մտքի կողմից {հասկանալի} լինէր նորան եւ գրաւիչ։ Ուսումնական բաները հասարա

ական լեզու, մինչեւ գրուածների իմաստը ըմբռնելի եւ {հասկանալի} չ'լինի ժողովրդին, մինչեւ Ազգը խոհեմ ճանապարհներո

ծ դրել եմ ամենայն ջանք, որ իմ գրածը պարզ լինի եւ {հասկանալի} եւ որքան կարելի է՝ մօտ ժողովրդի կենդանի լեզուին

յունը ցած իջանելով յուր վեհանիստ աթոռից, պարզ եւ {հասկանալի} լեզվով խոսում է հասարակ մարդու եւ ժողովրդի հետ,

յ, որ կէս դար առաջ միմիայն հռչակաւոր փիլիսոփային {հասկանալի} եւ ըմբռնելի դրութիւնը այսօր կարօտութիւն չունի ապա

ը, ողորմութիւն են գտնում Հեգելից"։ Մեզ շատ {հասկանալի} է, թէ ի՞նչի համար Դուքս Վելլինգտօնի յայտարարութի

սահմանագլխից, նա կարող էր իրագործել իր հասարակաց {հասկանալի} լինելու ձգտողութիւնքը միմիայն աշխատութեան մասնատո

ել. բայց նոր լեզուն ունի թրչվել բայը, որ ամեն տեղ {հասկանալի} է, ուստի եւ աւելորդ է գործ դնել թաց արի, թաց եղայ

ր չէ քո բարբառի նեղսիրտ ձեւը, այլ այն միայն, որ {հասկանալի} լինի քո խօսածը, ուրեմն պիտոյ էր խօսել պարզ եւ կե

մ եմ իմ ասածի նման գրել, պարզ, առողջ, բնական, {հասկանալի}, առանց դպրոցական նեղ սահմանների, առանց ճարտասան

երութեամբ դէպի իմ խաւար գահը: - Ի խօսելն մեր {հասկանալի} ոճով, ժողովուրդն ամենայն զչափ առցէ զմերոյ տգիտու

անունով, որ ոչ ոք չհամարձակուի տպել մի խելացի, {հասկանալի} եւ իմաստուն գործ, որպէսզի տգէտ մնալով ժողովուրդը

յ մեր վերայ, պարզելով այս խօսակցութիւնքը մի փոքր {հասկանալի} կացուցանել մեր ընթերցողներին բանի խորհուրդը:

առնակութեանց [ըստ բառից եւ հնչմանց], եւ ընդ նմին {հասկանալի} ՝ որոց մտառութեամբն ընթեռնուցուն: [Հարկիմք] խոստ

ազնուագործելով եւ մշակելով զնորն բարբառ հասարակաց {հասկանալի}, առ ի հնարաւոր կացուցանել զնա լինել յայտարար խոր

թացն լինի նորախօսութեան), թէ ո՞ւմ ումէք ի հայոց {հասկանալի} է հեղինակութիւն նախնեաց, թող (զյոյժ սակաւաթիւ գ

բանտարգելութիւն: Եթէ գրուածք մերայոցն միանգամայն {հասկանալի} էին ժողովրդեանն, եւ թէ թոյլատրեսցուք ոմանց կարծե

ի եւ աստուածապաշտութեան ունել խորհրդաբար, եւ ո՛չ {հասկանալի} ամենայն ում եք, որով հանդիսացուցանէին զնուիրական

կառակ], պատարուն եւ ճոխ հոգեսնունդ] գաղափարօք եւ {հասկանալի} ընթերցանելեացն. [բայց ասոքիկ ոչ պահանջին, դոքա]

, կամուրջ հաստելով լուսաւորութեան՝ զնորն բարբառ {հասկանալի} առ հասարակ այլ ի սմին հակառակ է գտեալ զմուտ նորոյ

медия) գրեաց ո՛չ ի լեզու լատին, այլ ի հասարակաց {հասկանալի} իտալական, ցվերջին ճիգն ճգնեցան խափան արկանել վեր

տակի կրթել զուխտ եկեղեցւոյն, որոց [շատ թէ սակաւք {հասկանալի} է հինն բարբառ, [բայց եթէ սմին հակառակ] ջանք նոցա

խ եւ Զարեմբա գերմանական քահանայից, որոց կամեցեալ {հասկանալի} կացուցանել Հայ ժողովրդեան զբանն Աստուծոյ, տպագրե

բոլորամասնեայ թարգմանութիւն սուրբ գրոց, եւ այնու {հասկանալի} կացուցանէր զմատեանն հասարակութեան Ազգին. չի՛ք տե

ենայն պիտոյ էր տալ նոր հայոյն եւ նոր յոճ խօսից, {հասկանալի} առ հասարակ, վասն զի հասկանալիքն կարէին օգնել նմա

ւ հասկացող, ուրեմն եւ խօսողն պարտի խօսիլ ի լեզու {հասկանալի}, այլ թէ ոչ ասողն լիցի խուց եւ լսողն դուժ: Մատեն

եանց մերումս դարում: Այլ եւ մանուկն Հայոց կարօտի {հասկանալի} լեզուի, որով կարիցէ ուսանիլ եւ զհին լեզուն իսկ՝

յից, եթէ զոր գրեաց, գրեալ էր ի լեզու առ հասարակ {հասկանալի} ժողովրդեան. եւ միթէ ընթերցողք ճառիս չգիտեն եւ չխ

բանական գիտութեան, ընդէ՞ր ոչ մատենագրեաց ի լեզու {հասկանալի} եւ գործածական ընկերական կենցաղս: Զարմանամք,

տ աշխարհաց, այլ զմի եւ եթ կալեալ շաւիղ հասարակաց {հասկանալի} ՝ որոց ի սփիւռս նշտետին Ասիոյ եւ Եւրոպիոյ ըստ ժամ

րդել զժողովուրդն գիտութեանց, տալով զայնս ի լեզու {հասկանալի} նոցա, յայնժամ այր իւրաքանչիւր ճանաչէր զյարգ եւ զ

ականն, իսկ թէ մատենագրեալ եղիցի նոր եւ հասարակաց {հասկանալի} բարբառով, ժողովուրդն մեր զրկի ի հոգեպարար զուարճ

եռնուլ զգրուածս մեր), զի գրուածքն մեր լիցին նմա {հասկանալի}, կիրթ եւ մաքուր նոր հայախօսութեամբ, զոր ընթերցե

ն կամ այլովք բառիւք ասել լեզուն գործական՝ նորն, {հասկանալի} ամենայն ումեք, մի երբէք յուսասցին հայք հանդիպել

առաջնոց Հայկազանց, այլ որ ինչ այսուհետեւ նոր եւ {հասկանալի} ժողովրդեան համաձայն պահանջմանց ժամանակին եւ այլոց

մաձայնութեան սեպհականել էր իւրեան։ Շատ բնական եւ {հասկանալի} բան է, որ Պապերը, տեսանելով, որ գործը այսպիսի

ռավարութեան ընդհանուր ոգուն: Ինքնըստինքեան {հասկանալի} է, որ նա յանձնաժողովին գաղտնի ցուցում տուեց ` զա

րակ, տեղ-տեղ խրթին գաւառական բառեր, որ թէեւ մեզ {հասկանալի} այլ ընդհանուրին ո՛չ, մնացել են առանց բացատրութեա

րքան կարելի է առաւել շատ եւ առաւել մեծ բազմութեան {հասկանալի} կերպով խօսել։ Այս պատճառներով, նոր լեզուն պիտի

հուրդը. գրածին աւելի վսեմութի՞ւն տալ, թէ՞ աւելի {հասկանալի} անել նորան ժողովրդեան։ Նախ որ ոյ-ը ու-ից ոչ գեղե

նդէս չունի։ Երկրորդ, ոյ-ը ու-ից ո՛չ միայն աւելի {հասկանալի} չէ, այլ շուտով աւելի անհասկանալի, ասել է թէ՝ ա

կաւին մինչեւ այսչափ. որովհետեւ շատ բառ ժողովրդին {հասկանալի} է լինում, եթէ հոլովված ժամանակ իր ուղղական վիճակ

ջել, բայց մենք աւելի աչքի երեւցող եւ ամեն մարդու {հասկանալի} մէկ պատճառը միայն դնենք։ Նոր լեզուի բաղաձայն բառ

նակութիւնը, որովհետեւ ամբողջ բանի զօրութիւնը մեզ {հասկանալի} է, որովհետեւ բաղդասութիւնը եւ ձեւերը ծանօթ են։

րութիւն, ինչպէս միւս վերեւում յիշուածները, - եթէ {հասկանալի} չլինին ժողովրդին եւ չբացատրուին նորան, կարող են

ղ ենք հաստատապէս վկայել, որ ամէն կարգի ժողովրդին {հասկանալի} կը լինի, եթէ արժանապէս թարգմանուի: Բնական գիտու

րքան կարելի է առաւել շատ եւ առաւել մեծ բազմութեան {հասկանալի} կերպով խօսել: Այս պատճառով, նոր լեզուն պիտի նայ

բուն հայկաբանութեամբ խոսէր եւ ազգի մեծագոյն մասին {հասկանալի}, խօսք ենք տալիս, որ մենք առաջինը վազենք նորա դր

ր ազգի հետ մտածել եւ խօսել այն լեզուաւ, որ նորան {հասկանալի} էր։ Մեք, երկար ժամանակ փորձելով, ճանաչեցինք այ

ալ այն մաքուր նոր հայախօսութիւնը, որ ծանօթ էր եւ {հասկանալի} համարեա թէ մեր ամբողջ ազգին, ուր եւ գտանուէին սո

աւոր գտանել հասարակութեան մէջ, արդեօք նորա գրածը {հասկանալի} էր ժողովրդին, այն ձայները, ինչ որ նա հանում էր

ս, որ դժուար լինէր հասկանալը։ Ուրեմն եթէ դժուար {հասկանալի} խօսելը գովելի մի բան էր, բնաւ չխօսելը որչափ եւս

յին խօսքը կամ նորա ձեւը անտեսանելի եւ մտքով միայն {հասկանալի} բան է, ի՞նչպէս ուրեմն կարելի է, որ երեւելի բնու

րձակ երկու տող չէ կարող գրել, որ հասարակաց լինէր {հասկանալի} ՝ բովանդակելով իր մէջ արդի գիտութեանց վերջին խօսք

ուրբ մատեանն եւ զԱւետարանն ի հին լեզուէ ի նորն եւ {հասկանալին} ժողովրդեան: [Զայսպիսի ամեն հարկաւոր] հոգաբարձութ

թէ [այս] առաջին անգամ է], զի Ազգ հայոց [ի լեզու {հասկանալիք} ընթեռնու եւ [տեղեկանայ իւրոցն] պարտականութեանց իւ

եւ նոր յոճ խօսից, հասկանալի առ հասարակ, վասն զի {հասկանալիքն} կարէին օգնել նմա, իսկ յանհասկանալեացն զի՞նչ օգու

ան. խնդիրը բացառապես այն է, որ նա հասկանա ինձ: {Հասկանալն} առաջին քայլն է, ինչ որ ներկա սերունդը կհասկանա,

տարակոյս, պ. Էմինի քահանայապետ խօսքը միակողմանի {հասկանալն} էր պատճառը, որ ինչպէս § 21 ցոյց տուինք, Սիւնեաց

է լուեալ դոցա զօրհանապազն գանգատ ժողովրդեան առ ոչ {հասկանալոյ} նորա գրուածս ի լեզու Հայ. մի՞թէ չգիտեն պատուելի

, եթէ ոչ, որ ազգի սրտացաւ անդամքը, փոքր առ փոքր {հասկանալով} բանի զօրութիւնը, բժշկութեան հնար որոնելու ընկնէի

ւ այս է մանաւանդ բանը, որ մեք մեր ազատ կամքովը, {հասկանալով} մարդու եւ մարդկութեան խորհուրդը, առանց բռնադատու

ւթիւնը։ Մեր համար շատ վատ է մահից, ճանաչելով եւ {հասկանալով}, խաւարը լոյս ասել, իսկ լոյսը՝ խաւար: - Նշ

էջ երեւում են մարդիկ, որ պարզ աչքով տեսանելով եւ {հասկանալով} ճշմարտութիւնը, քարոզում են նորան մարդասիրական ան

րել եւ ընթեռնուլ, շատ ա՛յն է՝ առանց զընթերցեալն {հասկանալով}, թշնամիք են լուսաւորութեան, եւ բազում ուրեք շան

ուժը եւ կարողութիւնը։ Լեզու հասկանալը միայն բառ {հասկանալով} չէ լինում. գաղափարների նորութիւնը եւ անծանօթութի

մեծ հանդէս կայ բանիմաց Հայերի առաջեւ, եթէ դոքա, {հասկանալով} իրաց կարգի փոփոխութիւնը, ցանկանային մշակել Հայկա

երաբերվելով լեզվի ընդհանուր ոգու հետ: Միանգամայն {հասկանալով}, որ յուրաքանչյուր նոր հորինվածք պետք է հիմնված լ

ու: Հեզահոգի մարդը իմանալով կարդինալի միտքը, եւ {հասկանալով} նորա դաւաճանութիւնը, այսքան միայն խօսեց. Ես չգի

ները ի՞նչ եղան, ասացի ես նորան, պատմիր, որ լաւ {հասկանալով} բանի որպիսութիւնը կարողանամ օրինաւոր կերպով մտածե

եր. 50)։ Մենք այս դերանունը աղաղակի տեղ դրուած {հասկանալով} թարգմանեցինք. եւ որովհետեւ եթէ կամենային դերանու

կսկիծը նորա հետ միասին։ Բայց, որպէս Քրիստոնեայ {հասկանալով} մարդկային կեանքի խորհուրդը, արժան էր չափաւորել մ

մ են ոսկու մէջ, կամ միւս հասարակ մետալների մէջ. {հասկանալով} այս բանը, միւս մետալների բաղադրական մասները հաւա

տես լինելով բնութեան փոփոխականութեան օրէնքներին, {հասկանալով} նոցայ նպատակը, պիտի պահանջէ, որ իւր մարմինը ազա

չարչարում էր նորան, բայց մի բնական ազդեցութեամբ {հասկանալով}, որ բանը իւր վերայ է առաւել եւ առաւել զայրանում

թէ հանդիպի մի այնպիսի մարդու, որ փոքր ի շատէ բան {հասկանալով} ծիծաղում էր այս յիմարական գործողութեան վերայ, եւ

Խան-սարայի մէջ: Մեր ցեղապետը եւ խոհարարը լաւ {հասկանալով}, որ այս սպանութենից յետոյ անհնարին պիտի լինի մնա

կից Տէրութեններին։ Յիսուսեանք, այս բանը շատ լաւ {հասկանալով}, իւրեանց ներգործութեան համար ընտրեցին այլ ճանապա

ցու հարազատ զաւակներ... Կլեմենդ XIV Պապը, {հասկանալով} Յիսուսեանների հոգին եւ խաբեբայական ուղղութիւնը,

չեն փարատուիլ, մերժուիլ, եթէ ոչ բնութիւնը ուղիղ {հասկանալով}: Ահա այս է պատճառը, որ ամէն բանական մարդ պիտի ա

միմյանցից այդ ջերմացած գլուխները, հնար տվեց մեզ {հասկանալու} թե սուր մերկացնողքը երկու uպայք էին, մինը Վ[իկտո

նորա՝ դէպի ինձ բարեկամութեան մասին, իսկ եթէ չէ {հասկանալու} եւ առանց իւր օգուտը ճանաչելու պիտի բամբասէ մի մար

րդ հասկացաւ, որ ընդունակութիւն եւ գործարան ունէր {հասկանալու} եւ մտածելու, եւ այդ չարախօսութիւնը արգել չեղաւ,

ահակեանցը վիրաբուժութիւն բառը, փոխանակ խիռուռգիա {հասկանալու}, կարծում է, թէ Գաստռօնօմիա է. արդարեւ, այդ ար

կենդանութեան: Երրորդ՝ քիմիաբար լուծանելով օդը՝ {հասկանալու} համար, թէ ինչ գազերից էին բաղկացած, արդեօք բնակ

որոնք եւ գործարան չունէին իւրեանց խելապատակի մէջ {հասկանալու} եւ կշռելու ազգային կարօտութիւնների ծանրութիւնը,

երի, եթէ միայն ազգի անդամքը կարողութիւն ստանային {հասկանալու} իւրեանց անձը եւ իւրեանց ազգը: Թէպէտեւ փոքր եւ շա

ենում, հազարաւոր անցնի դար: Մարդը քո գործը {հասկանալու} ամենեւին չունի հնար. Այն ընդարձակ բարձրութ

կանում ենք դրականապէս, եւ իրաւունք ունինք այսպէս {հասկանալու}, որովհետեւ այդ համակարգութեանց պաշտողքը, ընդուն

են հասկանում, բնաւ արգելք չեն եւ "գլուխը ծածկած" {հասկանալու}, որովհետեւ ամենահին վկայութիւնը Աստուածաշնչից է.

րի եւս պահել նորան, բայց զուր է. դարձեալ բան չէ {հասկանալու}. պատճառ, ինքը գրողը եւս չէ հասկացել: - Գտի

կարճ եւ բացայայտ: Բայց իմ ասածները հիմնաւորապէս {հասկանալու} համար, անպատճառ պիտոյ է յիշեցուցանել Ձեզ մի քանի

տիրացուն կակազելով եւ բոլորովին մեքենաբար, առանց {հասկանալու} ասածի խորհուրդը: Կոմս էմմանուէլը մտաւ Մահտես

այժմ, որքան եւս բացայայտեմ, այնուամենայնիւ դուք {հասկանալու} չէք. այս եւս կայ, որ ձեզ այնքան հարկաւոր չէ ցաւ

տ հասարակ պատկերներ, պատահմունքով գնուած, առանց {հասկանալու}, թէ ո՞վի պատկերներն էին, այլ իրրեւ սովորական զա

անել. ով որ ականջ ունի լսելու, թող լսէ, ո՛վ որ {հասկանալու} գործարան ունի խելապատակումը, թո՛ղ հասկանայ։

վերջաւորութեան վերայ։ Բայց թո՛ղ ներուի մեզ ասել {հասկանալու} համար, որ հին լեզուի բացառականքը ամենայն տեղ է վ

արձագանքը կը լսէր այն հասարակ մարդը՝ առանց ոչինչ {հասկանալու} ։ Ի՞նչպէս կարելի է խօսել մի մարդի հետ այնպիսի մի

եւ Սուրբ Գիրքը՝ աստուածային բանը, ողջամտութեամբ {հասկանալուց}, ընդունելի չէ մկրտութեան ժամանակ, որովհետեւ եկե

այդ բոլորը սկզբնաբար ծագել են կամ բնութիւնը թիւր {հասկանալուց}, կամ իսպառ չհասկանալուց: Եւ այդ մոլորութիւնքը ո

որ հասկանար քո ասելիքը, ասա՛, ես լսում եմ, կը {հասկանամ} եւ կը պատասխանեմ քեզ, եւ լաւ է, որ մեր խօսակցու

ն թշուառ դրութեան մէջ է, որ ազգը աւելի շուտով կը {հասկանայ} Խորենացին Ռուսերէն, քան թէ Հայերէն: Խորհուրդ են

, որպէս մի խրտուիլակի վերայ: Կարծեմ, որ այժմ կը {հասկանայ} Պ. Իսահակեանցը, թէ որպիսի դպրոց կամէի ես իմ ազգ

թերեւս գրւում են այն մտքով, որ ընթերցողը իսկոյն {հասկանայ}, որ նա, թէպէտ արդէն քառասուն տարու չափ բաժանուա

Բեր մեզ մի հսկայ, Որ մեր ցաւերը Տեղեակ {հասկանայ}, Թնդայ, թնդացնէ Հողագունդ ամեն.

կացնել հին լեզուի ձեւերին, որ ազգը դժուարութեամբ {հասկանայ}, անխորհուրդ մաքրասիրութիւն է եւ մենք մեր կողմից

մենայն մարդ, կարդալով մի շարադրութիւն, արդէն կը {հասկանայ} բանի զօրութիւնը, մանաւանդ որ կրիտիկայն, չտարածե

։ Եւ թէ ինչի՞ այս այսպէս էր լինում, թո՛ղ քննողը {հասկանայ}, եթէ կարող է. ապա թէ ո՛չ, թող լռէ՛։ Արդ,

ջ եւ չլսուի՛ Ասկաղովնի դռներում ". կարդացողը կը {հասկանայ} ։ Բայց ես թէ՛եւ այդ տեսակ աղանդաւորներից մի մա

. որ նորա սպանուելու ժամանակին նայելով, երկիւղով {հասկանայ}, թէ այդ խօսքը վերաբերում է այն ամեն մարդոց, որո

բնագիրը պահեցինք, գուցէ կարդացողը մեզանից աւելի {հասկանայ} ։ § 16. Կորնթացոց հետ էր Պաւղոսի բանը, որի վ

որ հասկանալու գործարան ունի խելապատակումը, թո՛ղ {հասկանայ} ։ Բեր այժմ քննենք Մխիթարեանց բարոյականութեան

կս ինչ եւ վասն ո՞րոց. այժմեան ազգին հայոց որ ո՛չ {հասկանայ} զայդպիսիս, զորս թէպէտ եւ հասկանայր, օգտիլ ունէր

ատուելի հեղինակիդ] խօսիլ ընդ ազգին ի լեզու, [զոր {հասկանայ} եւ ազգն: Յայս գործ Մագիստրոսիդ] տեսանեմ յաւէտ խո

կնել. պատճառ, ուշադրութեամբ կարդացողը իսկոյն կը {հասկանայ} այս անտարբեր գործածութիւնը երկու տեսակ բացառականն

չէ, որ " աշխար ", " ճանապար " հասկացող մարդը կը {հասկանայ} նոյնպէս, եթէ այդ բառերը գրուած լինէին ինչպէս հար

ստիպուած նորան անծանօթ բառեր ենք գործ դնում, կը {հասկանայ} մեր գրածը, եթէ հաւատարիմ մնանք նոր լեզուի ոգուն

երեւոյթքը պէտք է, որ ամէն մարդ իր մտքով ու սրտով {հասկանայ}, ուրիշի խօսքով արուած նկարագրութիւնը թոյլ է լինո

չէ, թէ գրոց բառերովը խառնուած է, եւ թէ ազգը չի {հասկանայ} ։ Մեք, խօսելով մի աշխարհաբառ եւ նորախօս լեզու

նձ հարկաւոր է, որ իմ միտքը առջեւիս կանգնած մարդը {հասկանայ} ։ Ես, գործ դնելով նոր լեզուն, կատարելապէս հասնո

ելօք մարդիկ չեն եղած, որ գործարանի խորհուրդը լաւ {հասկանային} եւ այնպիսի վատթար կիրքեր գործ չդնէին: Այս մի մեծ

, պատճառելով, թէ ազգերը, տգետ լինելով, թիւր կը {հասկանային} եւ կը գայթակղուէին, օր ըստ օրէ պատում էին ազգերի

լ տեսակ կը խօսիմ քո հետ, միայն կը ցանկանայի, որ {հասկանայիր} իմ ասածները... - Շատ վեր ես քարշւում, - ասա

ն հայոց որ ո՛չ հասկանայ զայդպիսիս, զորս թէպէտ եւ {հասկանայր}, օգտիլ ունէր եւ ոչինչ, վասն զի այդպիսի մանկունք

արեսցի ի գրասիրութենէ եւ յուսումնասիրութենէ, եթէ {հասկանայցէ} զայնս առեալ ի ձեռն անկարօտ մնալով մեկնութեան ոման

Վերջապես, պ. պ. Ալաջալյաններ եւ Ընկ., գուցե {հասկանան}, որ հասարակական գործում նրանք ոչ մի դեպքում ավել

փոքր լաւ կարծիք ունէին ձեր գլխի վերայ, պիտի այժմ {հասկանան} ձեր անխելութիւնը՝ նայելով, թէ մինչեւ ո՛ր աստիճա

Տարակոյս չկայ, որ, կարդալով այս նամակը, կը {հասկանան} ընթերցողքը մեր դրութիւնը, թէ ինչո՛ւ մինչեւ այժմ

այս դարուցը։ Ուրեմն ի՞նչպէս պիտոյ է սոքա միմեանց {հասկանան} ։ Չ'գիտեմ՝ ի՞նչ գերբնական զօրութիւն է հարկաւոր,

ղբայրակիցքը, կարդալով այս գրուածը, այսքան միայն {հասկանան}, թէ ինչ որ իւրեանք գրում են այն դիտաւորութեամբ,

ն էլ կարդան եւ նորա խօսքի արժանաւորութիւնը փորձով {հասկանան} ։ ԲՈՒՆ ԹՈՒՂԹԸ Մեր Փրկիչը եւ Տէրը

որպէս անգլիական կլայեկ: Կարծում ենք, թէ այժմ կը {հասկանան} մեզ, մանաւանդ նոքա, որ փոքր ի շատէ գաղափար ունի

ին Յիսուսեան կարգի կանոնադրութեամբ։ Մեր ասածը կը {հասկանան} եւրոպացի մարդիկ, այլեւ մեր եւրոպական դպրոցներում

բար հաշիւ ու համար կը տեսնեն միմեանց հետ. եթէ կը {հասկանան} ինչպէ՛ս պիտոյ էր նոցայ, ապագայ օրերը աւելի լաւ,

ւ հրատարակէ, որ " Սօս եւ Վարդիթեր " կարդացողները {հասկանան} այն փոխաբերական ձեւերը եւ ոճերը, որ առաջ չէին հա

Հարկ չկայ ասել, որ քսան տարի ետքը աւելի լաւ պիտի {հասկանան} իրար խօսածը։ Կան գաւառական բառեր, որ գրեթէ ն

զ բանասէր " չեղող կարդացողքը, - պարզ մահկանացուքը {հասկանան} այն փոխաբերական ձեւերը եւ ոճերը, որ առաջ չէին հա

" Է՛հ, հոգիդ դուրս գայ, այնպէս գրէ, որ ամենքը {հասկանան} "։ Եկ դու գրէ այդպէս, տեսնո՞ւմ ես, երբեմն արժա

վարդապետ խօսքը, եւ եթէ մենք էլ յոքնականապէս պիտի {հասկանանք} ։ Այս վերջին խօսքերը ասում ենք այն պատճառով, որ

" (եր. 41)։ Եթէ քեռի խօսքը պարզապէս մօրեղբայր {հասկանանք}, եւ պիտի այսպէս հասկանալ, որովհետեւ ուրիշ նշանա

եր վերայ հայկաբանութեան ուսուցչապետը, եթէ այսպէս {հասկանանք}. " Քեզ-Տեառն յարանց ոմանց դրախտին Սեւկոյ ". միթ

ոչ այնքան շատ, այնուամենայնիւ այդ լեզուն մենք կը {հասկանանք} ։ Այնպէս էլ մեր ժողովուրդը, չնայելով, որ երբեմն

թէ այդ " Աւետարանի կողքին է գրած"։ Ինչպէս {հասկանանք} Տիրանի տուած թըլիսմը, նորա բովանդակութիւնը եւ գո

չփնտռենք այս բաների բուն պատճառքը, ի՞նչպէս պիտի {հասկանանք} եւ մեկնենք երեւոյթը, որ լոկ բնական հետեւանք են ա

գրում եմ ամենայն լրջությամբ: Վերջապես, դու պիտի {հասկանաս} գոնե, այն, որ վշտալի տեղեկությունները, տխրությ

կարդալը։ Թոյլ տանք, թէ կարդացածի լեզուն եւս {հասկանար}, բայց մի բան կարդալու ժամանակ բառերի լոկ նշանակո

ւթիւնճի-օղլուն, - որ կարծում ես թէ մարդ չկար, որ {հասկանար} քո ասելիքը, ասա՛, ես լսում եմ, կը հասկանամ եւ

ի ճիշդ սահմանը): Բայց մի փոքր համբերութիւն. կը {հասկանաք} ՝ կարդալով Յիշատակարանիս հետեւեալ տողերը, որովհե

րոտի են Ձեզ իմ խօսքերը, այնպէս չէ՞։ Պարզեմ, որ {հասկանաք}: Այս միջոցներումս ձեռքս ընկաւ մի ռուսաց լեզո

ն նեղ սահմանների, առանց ճարտասանական դիմակների, {հասկանո՞ւմ} ես թէ չէ: - Գրել առողջ, պարզ, խելացի..

ն հասկանալ, այլ մանավանդ այն է, որ կարդացածը չի {հասկանում} եւ, թե մինչեւ այժմ հայերի համար գրվել են միմիայն

եմ որ դուք ամեն բան առանց իմ ասելուն եւս գիտեք եւ {հասկանում} եք: Ցանկանում եմ Ձեզ հոգվով եւ սրտով առողջութ

ծանրությունը: Ի՞նչ պիտի ասենք, ազգը դժվար է {հասկանում} առաջին անգամը, բայց եթե մի երկու տարի շարունակվի

, կարիք չկար օրդ լացով անցկացնել. երկրորդ, չեմ {հասկանում}, թե ինչի՞ համար են այդ արցունքները. ի՞նչ է, նր

պես: Ե՞րբ կլինին թղթերը: Աստված վկա, ոչինչ չեմ {հասկանում}: Ցտեսություն, եղբայր, առողջ եւ ուրախ եղիր:

մ - այն որ, տարակուսած եմ եւ բոլորովին ոչինչ չեմ {հասկանում}: Նամակում գրում եք, որ " ռնգեղջյուրի վիճակի մաս

աքակրթված եւ լուսավորված, որ ամենայն պարզությամբ {հասկանում} էին իրենց գործի արդարացի լինելը: Չնայած այդ

Սատանան գիտե ինչու՝ մի տեսակ բթացել եմ. ուշ եմ {հասկանում} մութ եւ խճճված պատասխանները: Հուսով եմ, որ այս

թյունը դեռ երկար է տեւելու: Ես ուղղակի ոչինչ չեմ {հասկանում}: Ամիսներն անցնում են, հույսերը թռչում են, մնու

լ է անհրաժեշտաբար, որովհետեւ հին ձեւով այլեւս չի {հասկանում} - ապա ի՞նչ տրամաբանությամբ մենք կարող ենք դիմել մ

r Wetter "-ը, իսկ նորեկը, բնականորեն, ոչինչ չի {հասկանում}: Ափսոս, որ ռուսերենում կոմիզմը կորչում է՝ նմու

ս ինձ համար չեմ հոգս քաշում, այլ ուրիշների: Դու {հասկանում} ես, թե ինչի մասին է այստեղ խոսքը: Սրանից հետո է

հաճեցե՛ք: Ա. բնագիր ասելով (ծան. 4) ի՞նչ եք {հասկանում}, ասորերե՞նը, եթե այո՛ եւ եթե Լիտան խոսքն էլ այն

փափկութիւն, սիրում է փաղաքշանք... "։ Չենք {հասկանում} ՝ Պ. Իսահակեանց, թէ Հայոց ազգը ո՞ր տեղում ունի

կամ թէ մի կենդանի թաղուած հորթի մէջ։ Ես ինքս չեմ {հասկանում}, միայն գրում եմ այն, ինչ որ կայ շինականների մէջ

ում եմ մի խօսակցութեան անորոշ ձայն, բայց բան չեմ {հասկանում} ։ Վերջապէս ներս մտաւ ծառաս եւ յայտնեց, թէ մի մար

եթէ այդպիսի կրակ ունենաս փորիդ մէջ: - Ես չեմ {հասկանում} քեզ, կարծեմ, դու խելքդ թռցրել ես: Եւ, յիրաւի

պարզ խօսել: Ազգային ուսումնարան ասելով՝ չեմ {հասկանում} այնպիսի ուսումնարանք, որոնց մասին հրատարակում էր

ծանքը ուրացող մարդկանց գլուխը ", ես ամենեւին չեմ {հասկանում}, թէ ինչ կամի ասել, որովհետեւ, նայելով քերականա

եւ անտարբեր պախարակել եւ այլն"։ Չչգիտեմ՝ ինչ է {հասկանում} անմիջապէս ասելով։ Ես, որպէս եւ ուրիշները, հասկ

նում անմիջապէս ասելով։ Ես, որպէս եւ ուրիշները, {հասկանում} եմ այդ խօսքով այն իդէայն, որ հասկացւում է լատինա

որ էր խօսել, черезъ г. Исаакьянца, что ли? չեմ {հասկանում}: Ամենեւին վատ չէր լինելու Պ. Իսահակեանցին խօսել

ավարութեան հետ, որ, անտարակոյս, բիւր անգամ լաւ {հասկանում} է մարդկութիւնը, քան թէ դուք: - Բայց մի՛ մոռ

Բօռէի աշխարհագրութենից օգուտ եմ քաղել " ասելով, {հասկանում} է եղած իւր բառ առ բառ թարգմանելը։ Թողունք Պ. Խո

կա՛մ ամենեւին չէ կարդացել Խորենացին, կա՛մ թէ չէ {հասկանում} նորա գրուածքը: Մի փոքր աւելի ընթերցանութիւնը Պ.

ութեան կամ մի այլ ապահովութեան: Նոքա լաւ էին {հասկանում}, որ կրօն ասացեալը, դաւանութիւն ասացեալը, խղճմտ

ն հետեւանքը շինում է ինձ ազատ-ստրուկ: - Չեմ {հասկանում}: - Կը հասկընաս, եւ, այս րոպէիս: Որքա՞ն հ

Եւ քաղաքական նաւաբեկութենից ապրած մարդիկ, եթէ {հասկանում} են ազգութիւնը մի ամբողջութիւն, որ երբեմն կար եւ

ջեւանցիք լսել են, թէ կան այդպիսի ժառանգութիւնք, {հասկանում} են, որ ձեռք բերելով այդ կարողութիւնը, հնար ստան

" 0՜, չըգիտե՞ս սիրոյ երգչին դու վսեմ"։ - Չեմ {հասկանում} ` ինչ ես ասում մինչեւ իսկ: " Եւ չե՜ս ժպտում,

ն մէջ ի՞նչ գրքեր կան. Սուրբ գիրք, որ դժբաղդաբար {հասկանում} եւս չէ ժողովուրդը, թարգմանչաց իւրեանց սեպհական գ

ով քու ազգի մէջ անգործադրելի, եթէ գործադրութիւնը {հասկանում} ենք դրականապէս, եւ իրաւունք ունինք այսպէս հասկան

յդ համակարգութիւնից: Ազգ ասելով հասկացանք եւ {հասկանում} ենք անգլիական հասարակութեան այն բաժինը, որ ուղղա

թէ կայ ուրէք եւ ասասցի " (եր. 55)։ Մենք չենք {հասկանում} միայն, թէ ո՞ւմ է վերաբերում նորա դերանունը։

առ բառ, բայց յայտնում ենք այստեղ, որ միտքը չենք {հասկանում} պարզապէս. ուստի եւ բնագիրը պահեցինք, գուցէ կարդ

, բայց չենք կարող ասել, թէ Կիրակոսը Փարպեցուն է {հասկանում} ՝ Ղազար ասելով։ Ստո՛յգ է, Կիրակոսը իր յառաջաբան

։ Չենք ամաչում այստեղ ասել, որ պարզապէս չենք {հասկանում} այս ծանօթաբանութեան միտքը։ Արդեօք, Հայոց կաթողի

նօթաբանութեան միտքը։ Արդեօք, Հայոց կաթողիկո՞ս է {հասկանում} պ. Էմինը քահանայապետ աշխարհին խօսքը, եւ ուզում

նց օգուտը, որ պ. Էմինը անում է, մենք բնաւ չենք {հասկանում} ։ § 22. Բնագրում գրած է Հրատ. պ. Էմինը ծանօ

։ Բայց որ ասում է " վասն անհանճար խօսիցն ", մենք {հասկանում} ենք այդ Յովնադաբի տուած խորհուրդը։ Մենք չենք արտ

ք յանձնառու չենք ասել, մանաւանդ որ պարզապէս չենք {հասկանում} եւ չգիտենք։ Այս պատճառով էլ բնագիրը պահեցինք այս

ուշալի բան է առհասարակ. բայց մանաւանդ, երբ չենք {հասկանում} մեր սրբագրութեամբ բռնաբարած բանը։ Այսքան։ §

եան, եւ ոչ երբէք " (եր. 49)։ Մենք այնպէս ենք {հասկանում}, ինչպէս թարգմանել ենք։ § 66. Հայոց ազգի մեղ

նաեւ քահանայապետ բառը, միմիայն Հայոց կաթողիկոս է {հասկանում} պ. Էմինը, ինչպէս Մխիթարեանք քահանայապետ խօսքով

երեսօք, եւ այլն։ Հայկազնեան բառարանը "գլխարկեալ" {հասկանում} է ոչ "գլուխը ծածկած", այլ՝ "գլուխը կախած". եւ այդ

յն այն վկայութիւնքը, որ տիրապէս "գլուխը կախած" են {հասկանում}, բնաւ արգելք չեն եւ "գլուխը ծածկած" հասկանալու, ո

եկեղեցու փայտակերտը, որ վնասուել էր կրակից, մենք {հասկանում} ենք Ս. Էջմիածնի գմբէթը, որ ինչպէս երեւում է, էրվե

մանալ՝ ո՞յք են այդ "այլքը", որ հնոցը պոռնկանոց են {հասկանում}. եւ քանի արժէք ունի այդ տեսակ քաշկռտուք մեկնութիւ

ի՛նչ բաբելոնեան խառնակութիւն է. ես ամենեւին չեմ {հասկանում} այդ պայմանի զօրութիւնը: - Ես եւս չեմ հասկանո

սկանում այդ պայմանի զօրութիւնը: - Ես եւս չեմ {հասկանում}, - ասաց դեւը, - եւ ո՛չ ոք չէ կարող հասկանալ, բ

՞նչ հարկաւոր է ինձ այդ փորձանքը. ես ամենեւին չեմ {հասկանում} ձեր վիպասանութիւնը, այդ բոլորովին ստաբանութիւն է

մ են փախչել եւ կամենում են պաշտպանուիլ. նոքա չեն {հասկանում} ով է թշնամին եւ ո՞վ է բարեկամը, որի՞ վերայ յարձա

արդկութիւնը քան թէ մի անբան արարած: - Ես չեմ {հասկանում} քո ասածը: - Մա՞րդն է գերազանց, թէ փայտը, -

երկով նկարած: - Վա՛յ, վա՛յ, վա՛յ, ես այժմ {հասկանում} եմ, - ասելով զարկեց երկու ձեռքով ճակատին: - Ես

, ի՛նչ խորհուրդ ունի այս բոլորը․ ես ոչինչ բան չեմ {հասկանում} ․ եւ քո ընթացքը, ախոռի հանդերձանքը, այժմեան խօսա

մարմնի միջից: Երկրորդ, միթէ՞ անասունքը բան չեն {հասկանում}, ապա, թէ մարդ ես, վեր ա՛ռ գետնիցը մի քար եւ տե

ն չունէին կանոնաւոր երաժշտութեան հետ, այլեւ չէին {հասկանում} տաղի խօսքերը նորա լեզուի հնութեան պատճառով։

Ի՞նչ առնես, որ դու իր ասելով ձեւ ու կերպարանք ես {հասկանում}, եւ քո համար ձեւի փոփոխութիւնը համարւում է չքութ

ւն զմայլած այս խոստմունքի վերայ, որ ամենեւին չէր {հասկանում}: Տան դուռը բացուեց եւ ներս մտան տիկին Թիւթիւն

իմ ատելութիւնը եւ արհամարհանքը դէպի նա. ի հարկէ {հասկանում} ես, թէ ո՛վի մասին խօսում եմ, չկամիմ եւ նորա անո

ծոյ: - Եւ այդ պատկեր լինելը դու ի՞նչ տեսակ ես {հասկանում}, մարդը նման է Աստուծո՞յ. այդ անկարելի է, եւ ապ

վերայ կախուած էին երկու հոլանդեան ոսկիք, իսկոյն {հասկանում} է բանի զօրութիւնը... Բայց ի՛նչ առնես, որ միւս

ր, որ գլուխը փոքր-ինչ բարակ չլինելով շատ բան չէր {հասկանում}, եւ այս պատճառով եւ չէր խառնւում եւս բանի մէջ:

ստիկ ցանկանում էր, որ ծեծուի, միւս կողմից՝ լաւ {հասկանում} էր բանի զօրութիւնը, որ նորա ընկերքը եւ բոլոր վար

անքը։ Այնտեղի բնակիչքը հեթանոսք էին, Կսաւիէ չէր {հասկանում} նոցա լեզուն։ Նա սկսեց իւր գործը նորանով, որ Պօր

որ աշխարհին, թէ ի՞նչ կարող էր առնել"։ " Ես չեմ {հասկանում}, - շարունակեց Մուրաօ անունով միւսը, ի՞նչպէս Պապի

ն որոյ Սարպի եւ այլ Հասարակապետական քարոզիչք, որ {հասկանում} էին ժամանակակից գործերի ընթացքը, դուրս դրեցին Քա

մարդիկը իրողապէս ապացուցանում են, որ դեռեւս չեն {հասկանում}, թէ այլ է ազգութիւնը կամ ազգութեան գաղափարը եւ ա

արան շինելու, թէեւ բոլոր այլաբանութիւնքը շատ լաւ {հասկանում} ենք։ A propos, Հորթաթողի բարեկենդան կամ Հորթաթո

բայական վերջաւորութիւն, ումի հետ միացած, իսկոյն {հասկանում} ենք, թէ նորա ձեռքերը ոչ թէ ներկի մէջ են, այլ նե

իրը փախուցել է, կենդանի է Աստուած, որ մենք չենք {հասկանում} այստեղ մէջ բերված խօսքերը։ Խորենացու հնչեցուցածը

ասը մոռցել է ժողովուրդը, ստոյգ է, որ շատ բառ չի {հասկանում}, բայց, ինչպէս մի չգիտցած լեզու սովորելու ժամանա

ելու էլ լինի, շատ անգամ առանց բառարանի օգնութեան {հասկանում} ենք նորա նշանակութիւնը, որովհետեւ ամբողջ բանի զօ

ի եւ Տաճկաստանցի հայերը միմիանց գրած աւելի շատ են {հասկանում}, քան թէ տասը տարի առաջ։ Հարկ չկայ ասել, որ քսա

շատ արաբական կամ պարսիկ բառեր կան, որ մենք չենք {հասկանում} ), բայց եւ այնպէս գործի սկզբից մինչեւ վերջ մեր զ

երկրաչափութեան կանոններով: Ով որ միշտ պատկերաբար {հասկանում} է ամէն բան, այնպիսին պիտի որ եւ Աստուածաշնչի մէջ

չէ, այլ իրի մէջ. եթէ ես " հաց տուր ինձ " ասելով {հասկանում} եմ այն, ինչ որ 4. 000 տարի առաջ հասկացնում էին "

ւտէրին (քեօխուայ) էլ հրաւիրէ: Ազնիւ երիտասարդը {հասկանում} է բանի զօրութիւնը եւ շատ քնքուշ կերպով խայտառակու

ւոր ասուած, ազգերի բարոյականութիւնը (ազգ ասելով {հասկանում} ենք հասարակ ժողովուրդը) շա՛տ ցած է հայոց ազգի բա

կատարելապէս հասնում եմ իմ նպատակին, եւ այն մարդը {հասկանում} է իմ միտքը։ Բայց ձեւերը եւ տրամաբանութիւնը մօտ է

հասնում իր նպատակին, որովհետեւ նորա խօսակիցը չէ {հասկանում} նորա միտքը այն ձեւերի տակ։ Տաճկական տրամաբանութի

երն եւ Կայանուշինն ստացա ի 5 հունվարի եւ կարդալով {հասկացա} մեջի գրվածներն, եւ ես ալ հուսով եմ, որ դուք ալ

րեւելի ուսումնականներին սխօլաստիկ էր կոչել: Այժմ {հասկացա՞ք}, թէ ինչո՛ւ համար կամ ինչպէ՛ս է խայտառակել:

ւմ էր մեզ մօտենալ դորան։ Բայց մեք, վաղուց արդէն {հասկացած} լինելով մեր բարեկամի գովասանած մարդու որպիսութիւն

ց հեռացնել նոցա քաղաքակրթութեան տարբերութիւնը մեր {հասկացած} քաղաքակրթութենից: Բանդերը են նոցա դպրոցները, պօ

ա ապրեցան եւ քրտնեցան ընդհանուրի օգտի համար, լաւ {հասկացած} լինելով, թէ սո՛ւտ է մասնաւորի քաջաբախտութիւնը,

անդուէր եւս. հոգու համար մի այսպիսի կերակուր է չ' {հասկացած} բան կարդալը։ Թոյլ տանք, թէ կարդացածի լեզուն

նը, այդպիսի մարդիկ միշտ վնասակար են. պէտք է լաւ {հասկացած}: Սոքա առաւել լաւ մարդիկ կը լինէին, եթէ իրենց որ

անվնաս հասուցանում են նորան իւր տուն: Դայեկը {հասկացած} լինելով, թէ ընկած էր մեզիմեն աղեկների մէջ, սայլ

ւորչի լուսազգեստ լինելոց որդիներին, եթէ վերջապէս {հասկացած} էին, թէ անօգուտ, այլեւ վնասակար էր Մխիթարեանց պ

կը, ո՞չ միայն մաքուր խղճմտանքով, այլ եւ շատ լաւ {հասկացած} լինելով եւ ըմբունելով իր խնդիրը: Այնպիսի բարակ,

ն էր։ Լեզուի պաշտօնը այստեղ այս էր, որ մեր մտքի {հասկացածը} նա լսելի շինէ օդի միջնորդութենով ուրիշներին։ Շատ

վասնորոյ եւ չէր կարողացել ճանաչել նորան: Իսկոյն {հասկացայ}, որ հիւրը մի քաղաքավարի մարդ պիտոյ է լինի, որով

- Հերիք է, հերիք է, ցոյց տուեցիր խելքիդ տակը, {հասկացայ} եւ ժամանակ չունիմ քո հետ գլուխ դնելու, գլուխս ցա

Յիշատակարանիս հետեւեալ տողերը, որովհետեւ ես եւս {հասկացայ}: Մի քանի օր սորանից յառաջ, գալիս է իմ մօտ ծ

ն ընդունեցի Սուննաթի դաւանութիւնը, անդէն առ նմին {հասկացայ}, որ սխալուած էի՝ Շիյեաթների կրօնը պաշտպանելով:

մ է. հարկ դիպուածներում եւ ամիսը մի անգամ: - {Հասկացայ}, եւ օ՞րը քանի միանգամ: - Այո՛, որքա՛ն շատ,

էիր ինձ, փոքր ի շատէ յարգում էիր ինձ, բայց այժմ {հասկացայ}, որ ես մազի չափ պատիւ չեմ ունեցել քո մօտ: Միթէ՞

չէր նոցա մէջ: Երկաթի գաւազանով խառնելով քուրան, {հասկացայ}, որ հալած էին մետալները կրակի տակ քուրայի մէջ,

է, դարձեալ, վեր ու վայր էր այդ պարոնը, իսկոյն {հասկացայ}, որ մի փորացաւ ունի, մի նոր խելագարութուն մտել

ցած եղիր, որ կեանքդ վտանգի մէջ կը ձգես, ես այժմ {հասկացայ}, որ այդ մատանին ընծայել էր հայրս իմ ամուսնուն նո

ասէրքը, թէեւ ոչինչ չեն տեսանում, բայց շօշափելով {հասկացան}, որ ճշմարտութեան քարոզիչքը չեն մոռացել Կեսարի խօ

օրից, երբ լուսաւոր կերպով եւ հոգու գիտակցութեամբ {հասկացան} Քրիստոնէութեան փրկարար խորհուրդը, շատ քաղաքներ,

յնի համաձայն էին Կարգի բնաւորութեանը։ Յիսուսեանք {հասկացան}, որ Կարդինալը իւր առաջին անգամ հակառակ ներգործու

է գոհ լինել այդ համակարգութիւնից: Ազգ ասելով {հասկացանք} եւ հասկանում ենք անգլիական հասարակութեան այն բաժի

պատմության դարավոր փորձի ուսումնասիրության մեջ, {հասկացավ} հայերի վրա ծանրացած միջնադարյան ուղղության կապանք

րբառի վերլուծությունը: Հույս ունեմ, որ դու այժմ {հասկացար}, թե ի՛նչ եմ խնդրել ես: Չափազանց ինձ կուրախացներ

ն եւ պիտի լինեն հոգեւոր դասուն: Կարծեմ, որ այժմ {հասկացար} միտքս: Գո՛նէ մի անգամ կը վերանային տարակուսո

, անպիտան է եւ անհասկանալի ", բայց ամենայն մարդ {հասկացաւ}, որ ընդունակութիւն եւ գործարան ունէր հասկանալու

ը ձեռք բերէ: Եթէ մինչեւ այժմ մեր խօսածներից {հասկացաւ} մեր նեղսիրտ ընթերցողը ազգութեան վերայ մեր ունեցած

ճառագայթքը, երբ նա մայրն էր մտնում: Իսկոյն {հասկացաւ} սատանան իւր աչքի ցաւելու պատճառը, վասն որոյ եւ գ

այնպիսի հայեացք ձգեց պ. Շաքարեանցի վերայ, որ սա {հասկացաւ}, թէ պ. Մարկոսի խորհուրդը, ծանօթանալու կոմս էմմ

ֆորտոպիանօի ձայն․.. Ուշադրութեամբ ականջ դնելով {հասկացաւ}, որ ածում էին " Տէ՛ր, կեցո՛ դու զՀայս " երգի ե

լան, տեսնելով Քրիստոսի դատարկ գերեզմանը, իսկոյն {հասկացաւ}, որ միմիայն խելքի զօրութենով կարելի է ազգերը դէպ

ը քարոզելու համար։ Այս բանը այն միջոցին ո՛չ ոք չ' {հասկացաւ} ։ Լօյոլայից յետոյ միւս ներկայ եղող անդամքը նոյնպէ

է նաեւ Ֆրանսիայի բարոյական ազդեցությունը: Դուռը {հասկացել} է միայն [մեդալի] առաջին երեսը, հենց այն պատճառով

կառքերով, բաներով... - Հը՛մ, դո՞ւ եւս չես {հասկացել}, - պատասխանում է Բէգզադէն, - գիտե՞ս, թէ ինչ խո

Ո՛ր մինը կարդաս. " Հայոց հոգեւորականութիւնը, որ {հասկացել} էր այս բաժանման (Հայոց եւ Յունաց) կորստական մի

կցութեանց ձեւ, զարմանք չէ, եթէ ժողովուրդը աւելի {հասկացել} է նոցա գռեհիկ լեզուն, որովհետեւ այն բոլոր բաները

Փարպեցին, այնուամենայնիւ Յովհաննէս Աւետարանչին է {հասկացել} ։ Բայց որովհետեւ այդ խօսքերը Աւետարանի մէջ չէին,

տեւելով է եղած, այլ թէ այն տեղում մենք այսպէս ենք {հասկացել} այդ բառը, թէեւ ընդդէմ չենք, որ կարելի է նաեւ թոյլ

ալ բան չէ հասկանալու. պատճառ, ինքը գրողը եւս չէ {հասկացել}: - Գտի՛ր իմ համար մեր անիծեալներից, այս ինք

իպասանական ոճով: - Ինչպէ՞ս մինչեւ այժմ չէինք {հասկացել} այս բանը... ես միշտ սիրում եմ վիպասանութիւն:

կը Աղուանեանց Մկրտչի երկչոտութենով ներս մտանելուց {հասկացել} էր, որ նա մի խնդիր ունի. պատճառ, եթէ այդպէս չլ

իսկոպոս) վարդապետական գաւազան։ Վաղուց արդէն {հասկացել} էր Մխիթարը, թէ ո՛րպիսի ցած դրութեան մէջ էր իւր ա

ւնը եւ անկախութիւնը։ Կարգի հիմնադիրքը շատ լաւ են {հասկացել} իւրեանց դարու բանական ուղղութիւնը։ Նոքա յայտնւու

ան այն փոխաբերական ձեւերը եւ ոճերը, որ առաջ չէին {հասկացել}, եւ որոնք շատ տեղ, այո՛, աղ ու համ են տալիս գո

ան այն փոխաբերական ձեւերը եւ ոճերը, որ առաջ չէին {հասկացել} եւ որոնք, այո՛, շատ տեղ աղ ու համ էին տալիս գոր

խօսելու ձեւը անում է իր էրկայ վրան: Հեղինակը քաջ {հասկացել} է այդ տեսակ պառաւների եւ ընդհանրապէս կանացի բնութ

ր։ Մեք որչափ կարողացել ենք քննել եւ ճանաչել, {հասկացել} ենք, որ մարդումս լեզուն այն ժամանակ կարող է խօսե

մինչեւ հիմա, որ չորս ու կէս միլլիոն ժողովուրդից {հասկացել} են հինգ հարիւր կամ հազար մարդ։ Ազգը երբէք չի

ուրանալու։ Այն մարդը, որ մի անգամ հիմնաւորապէս {հասկացել} է լեզուի խորհուրդը, նորա պաշտօնը, այնպիսին երբէ

գալիս. ինչ օգուտ, գրել չեմ կարող, խոհեմությամբ {հասկացիք} եւ.. Միք. Նալբանդյանց 102. ԳՐԻԳՈՐ ՆԱԼԲ

նին թամամ հազար անգամ ասի, եղբայր, ես դոցա խոսք {հասկացնել} չկարողացա, չգիտեմ ի՞նչ է միտքերը: Այս ամառ

յուսի[սափայլի "..... ] այդ բանը միայն կարող է {հասկացնել} [..... ] ինչպես պիտի որոշեմ իմ ապագան, որ հ[

սարակութեան օգտի համար, աշխատում էին մի փոքր բան {հասկացնել} այն՝ մինչեւ այժմ ասիական հոգու վայրենի եւ բարբար

ինելով մտածութեան, կարելի չէ խօսել եւ ոչ իսկ բան {հասկացնել}: Պ. Իսահակեանցը հարցանում է. " Սիրելի՛, ա

եզուով: Ազգային բանասէրքը մինչեւ այժմ չկարողացան {հասկացնել} մեր բոլոր հեղինակներին, թէ մի հին եւ մեռած լեզու

ցան եւ այն գեղեցիկ արձանները, որ այսօր կարող էին {հասկացնել} մեզ Հայոց ազգի եղած ճարտարագիտութեան չափ ու կշիռը

սաւորել ազգի յառաջադիմութեան: Երկրորդ, նոյնը {հասկացնել} իւր իրաւասութեան տակ եղած եկեղեցականներին, որպէս

ջ, բնութեան որդոց մէջ դու տեղ չունի՜ս, կարցա՞նք {հասկացնել}: P. S. Որպէս թէ մարդը կաւ է, իսկ փիլիսոփա

իւնքը եւ վարդապետներ ասելով՝ որո՛նց է ուզում մեզ {հասկացնել}. մենք յանձնառու չենք դրական պատասխան տալ այս բան

Թէպէտեւ չգիտենք, թէ այս երկուքից ո՞րը կամենում է {հասկացնել} պ. Էմինը, բայց այդ բնաւ արգելք չէ մեզ, որ երկո

ով խօսել, սիրական Շաքարեանց, եւ բացայայտ կերպով {հասկացնել} քեզ իմ տեսութիւնս, թէ ի՛նչ էր մի Հայի պարտականու

ւմ են, որ մի մաշուած դրամ եւս շօշափելով կարող են {հասկացնել} կուրին դրամի որպիսութիւնը եւ արժէքը: Տեսողութիւն

ասեմ. եթէ բժիշկ կամ թէ բնագէտ լինէիք, կարո՛ղ էի {հասկացնել} ձեզ, թէ սեռական գործարաններում արիւնի անկարգ շրջ

Անպատճառ, ես կը հոգամ եւ կ՚աշխատեմ նորա եւս խօսք {հասկացնել} ։ - Մնաք բարեաւ: - Երթաք բարեա՛ւ, ողջունե

կան քօղերից ազատել եւ բնութեան լուսով հասկանալ եւ {հասկացնել} " ի մեծ շինութիւն ազգին ", մենք սիրում ենք որպէս

ուսումնասիրում է նորան: Բնութիւնը միայն կարող է {հասկացնել} մեզ արարչի մեծութիւնը եւ փառքը. " Երկինք պատմեն

ծերունու մէջտեղը նստած մարդու վերայ՝ առանց ձայնի {հասկացնելով}, թէ նա է ահա Շամիլը: Ես ողջունեցի խոնարհաբա

ա, նա կտեսնե ծուռն ալ, շիտակն ալ, ես ձեզի խոսք {հասկացնելու} չկարողացա, ինչպես կամենաք, այնպես կարող եք մտած

նորա քաղաքը կամ տունը, այլ բանի զօրութիւնը միայն {հասկացնելու} համար կարճ ասեմ, որ ներս մտայ մի բաւական ընդարձա

կոկ կանոնաւոր եւ ամենայն լուսաւոր միտք եւ գաղափար {հասկացնելու} յարմարաւոր: Ի՛նչ ասեմ, Հայերը մինչեւ այժմ դեռ կ

նց անճոռնի ստութեամբ, բայց բանի էութիւնը քեզ լաւ {հասկացնելու} համար, այդ խնդիրը թող մի փոքր քրքրեմ այստեղ:

ալ, որ Փարպեցին, բուն կաթողիկոսական իշխանութիւն {հասկացնելու} համար, ասես թէ հերիք չէ համարում լոկ " գլուխ քահ

բառերը, եթէ բուն հայերէն են եւ այդ բառի գաղափարը {հասկացնելու} համար մեր նոր գրական լեզուն բառ չունի կամ երկու ե

նչ վիճակում որ է այդ գեղի կեանքը, այդ բոլորը մեզ {հասկացնելու} համար իր բոլոր ջանքը գործ է դրել հեղինակը, ո՞չ մ

կկարդաս եւ կհասկանաս, աշխատել որ ուրիշներին եւս {հասկացնես}, որ ճշմարտությունը հայտնվի: Գայանե Նիկոլաեւն

համարների " Հիշատակարանքը " եւ չի հասկացողներուն {հասկացնեք} բանի զորությունը, որ ճշմարտությունը ձայն ստանա ա

մեղքը, այն ժամանակ այդ եւս հայտնի կը լինի եւ կը {հասկացնէ} բանի զօրութիւնը։ Այս խօսքերը ես ասում եմ ընդհանր

րդիւնք ցոյց չտուեց: Շատ կը խոսէր, սակաւ կը {հասկացնէր}, այս նորանից էր, որ նա ո՛չ մի բանի կանոնաւոր տե

արմատար նշանակութեամբ, որ դուրս լինէին նորա միտք {հասկացնող} բառերից եւ որ չէին բացայայտում այդ մարդու նպատակը

ակ մնացին առանց խօսելու: Այդ միջոցին, նոցա միտք {հասկացնող} միջնորդը չէր աստուածեղէն խօսքը եւ բանականութիւնը

ներ, որ չգրեցի, եւ որ առողջ դատողութիւնը ինքնին {հասկացնում} է: Յայտնի բան է, եթէ ընկերութիւնը կազմուի, նա

նի, ոչ արժէք"։ Այս դրութիւնը աւելի պարզ կերպով {հասկացնում} է եւ արդարացնում է իր (այս երեսի սկզբում) փիլիս

որ այսպիսի պատկեր տեսանելը գործում է մեր վերայ, {հասկացնում} է մեզ այն մարդու բնաւորութիւնը, որ միշտ իւր արտա

ցողներից եւ մեկնիչներից, որ իւրեանց կամեցածի պէս {հասկացնում} էին ժողովրդին ամենայն բան, եւ տուեց ժողովրդի ձեռ

մն ներկումը դառնում է նորան խնդիր եւ ուրիշ բան չէ {հասկացնում}, եթէ ոչ այս թէ " նորա ձեռքերը ներկի մէջ են"։ Ի

ասելով հասկանում եմ այն, ինչ որ 4. 000 տարի առաջ {հասկացնում} էին " տու՛ր ինձ զհաց " ասելով, լեզուն կատարում է

մի շատ մխիթարական բան. փոխարագնալը: Այս անունով {հասկացնում} է հեղինակը փոխադարձ օգնութիւնը, որ գեղացիք անում

մն, պարոն Շահումեանց, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն, - {հասկացո՞ւր} ինձ մարդու ինչ լինելը: - Շատ բարի, - պատասխան

րեանց լեզուն օտարի բառերով, այնքան խելացի եւ բան {հասկացող} էին համարուելու, եւ այս պատճառով ամբողջ նախադասո

ամ գէթ ինչեւիցէ մի բան ասելու համար, որ իրենք էլ {հասկացող} երեւին։ Տաճկի ասածին պէս՝ իշ օլսուն։ Երկրորդ յ

ան վերին եւ ուսումնական ոճով։ Եւ ո՞ր փոքր ի շատէ {հասկացող} ու զգացող Հայը կարող էր առանց հոգիանալու եւ ջերմա

եւ տեսնէ. նոքա սրում են եւ զուարթացնում են նորա {հասկացող} ունակութիւնը եւ կան այնպիսի առածներ, որ ուղղակի

րին խաբել մի շատ դիւրին բան է. մնում էին մի քանի {հասկացող} մարդիկ. նոքա եւս լաւ իմանալով, որ Ֆրանսիայի դես

յ, որ սուրբ են եւ միշտ պիտի սուրբ մնան քնքուշ եւ {հասկացող} սրտի համար: Բայց վա՜յ այն ազգին, այն ժողովրդին

ր են համարում, եւ կարծում են դեռեւս, թէ շատ սէր {հասկացող} մարդիկ լինելով, իրաւունք ունէին Աստուծոյ նմանել

Կրկին ասեմք՝ զի՞նչ օգուտ. խօսողին պիտի լսող եւ {հասկացող}, ուրեմն եւ խօսողն պարտի խօսիլ ի լեզու հասկանալի

։ Տարակուսելի բան չէ, որ " աշխար ", " ճանապար " {հասկացող} մարդը կը հասկանայ նոյնպէս, եթէ այդ բառերը գրուած

պիսի բաներից է բաղկացած։ Ո՞վ է դոցա կարդացողը եւ {հասկացողը}, եւ ո՞ւր է այդ գրքերի հանդէսը։ Այո՛, եթէ ունեց

նչ խորհրդով, օգուտը ի՞նչ է, ո՞վ է կարդացողը կամ {հասկացողը}, նա չէ մտածում. նա ցանկանում է միայն, որ գրքի

բ կարդաք 7 եւ 8 համարների " Հիշատակարանքը " եւ չի {հասկացողներուն} հասկացնեք բանի զորությունը, որ ճշմարտությունը ձա

ոգեբանական ունակութիւնքը, բարոյական եւ ընկերական {հասկացողոլթեօլնքը}: Անշուշտ, հեղինակի անփորձութիւնը եւ նորաբո

օր կարօտութիւն չունի ապացուցանելու նաեւ շատ միջակ {հասկացողութեամբ} մարգոց: Բայց դու տե՛ս, որ Հեգելի դրութիւնը

ի եւ սիրու եւ կեանքի հասկացողութեան մէջ - հրէական {հասկացողութեամբ} ներողութեան եւ յանցանքի մէջ անանցանելի վիհ կար,

գալի էր. քաւ լիցի, շատ կորուստներ, որ այժմ մեր {հասկացողութեամբ} կորուստ են, նոցայ աչքում եղած են որպէս վնասակար

ել նոցա այս նեղսիրտ ըստ էութեան, բայց գերմանական {հասկացողութեամբ} լայն եւ հոյակապ ուղղութիւնը: Եւ միայն Բոկլը չէ,

Լուսաւորչի ձեռքով հիմնուեցաւ, ո՛չ որպէս այժմեան {հասկացողութեամբ} վանք կամ վանքի եկեղեցի կամ կրօնաւորների բնակարան

երի աչքում մի առասպել, եւ ոչ գիտութիւն եւրոպական {հասկացողութեամբ}. ուստի ի՛նչ որ մարդու միտքը գալիս է, կարելի է ա

ր ձախողակի ամեն հայի յատնի է թէ՛ ուղիղ, թէ՛ սխալ {հասկացողութեամբ} ։ Այժմ դառնում ենք դէպի " Սօս եւ Վարդիթերի " բ

ստանը, մենք չենք ունեցել մի օրինաւոր, եւրոպական {հասկացողութեամբ}, բանաստեղծութիւն, այն առասպելական ժամանակների ե

, աղքատ ծնողների զաւակ լինելով, մնալու էին կոպիտ {հասկացողութեան} մէջ, մի՞թէ այդ կրթուած եւ դաստիարակուած օրիորդքը

ւթիւն դարձուցանելով հաւաքուած բազմութեան մեծ մասի {հասկացողութեան} չափի ու աստիճանի վերայ, կարելի է ասել, որ վատ չ

յանցանք: Դու այնքան երկար կը մնաս այդ մոլորական {հասկացողութեան} մէջ, որքան ժամանակ հաստատ էիր քո քրիստոնէական կր

չում, մինչդեռ չէք կարող ազատութիւն գործ դնել ձեր {հասկացողութեան} եւ վկայութեան վերայ: - Հասկացողութիւնը եւ սր

րոնում հաւաքուած են ֆրանսիական փառքի, պարծանքի, {հասկացողութեան} եւ կարողութեան ճառագայթքը: Թէեւ դոյն այդ պարծանք

րա ապագայ ճակատագրին: Ազգի լուսաւորութեան եւ {հասկացողութեան} աստիճանը, այլեւ այն շրջապատը, որի մէջ կանք մեք

նհնա՜ր է ". առ այս պատճառս տալով ո՛չ զխանգարումն {հասկացողութեան} զյատկութեանց աստուածային անձանց, այլ թէ սուրբ հա

Յայտնի է, թէ ինքը ժամանակը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ {հասկացողութեան} եւ կարծիքի գումար, որեւիցէ առնուած հասարակութեան

քրիստոնէութեան գլխաւոր հիմքերի եւ սիրու եւ կեանքի {հասկացողութեան} մէջ - հրէական հասկացողութեամբ ներողութեան եւ յանց

ուրեմն աշխատիր, որ այդ ճշմարտութիւնքը մտնեն նորա {հասկացողութեան} գումարի մէջ: Աշխատիր իրականապէս բարւոքել քո ազգի

կառակ տեսնում է ազատութեան բոլոր արժանաւորութիւնը {հասկացողութեան} համակարգութենում եւ առարկայապէս (объективно) կա

ունակութեամբ չլուսաւորուեցան, կամ մնացին վայրենի {հասկացողութեան} վիճակի մէջ: Կոմսը, իւր մի րոպէ նեղանալը դատապա

նուցանել իւր մէջ Հայոց ազգի երաժշտական ճաշակի կամ {հասկացողութեան} վերայ, բայց բանը այս է, որ մեք ամենեւին չունինք

դպրոց չլինելով, ամէն մարդ իւր կարողացածի կամ իւր {հասկացողութեան} պէս երգելով, փոքր ի շատէ հեռացել են այդ եղանակնե

երեւոյթքը, որ առանց մարմին ստանալու մնացին ազգի {հասկացողութեան} մէջ որպէս լոկ գաղափար, բայց որպէս մի անհերքելի ե

եսակ տեսակ զգեստներով, իւրեանց լուսաւորութեան եւ {հասկացողութեան} համեմատ, ստեղծագործեցին գաղափարներ կենդանութեան

ւր բանականութիւնը, իւր ընկերը, իւր գիտութեան եւ {հասկացողութեան} չափը։ Նա ընդդէմ է ամենայն մեռելութեան, ամենայն

ունին սովորութիւնքը եւ ծէսերը, որպէս բազմութեան {հասկացողութեան} արդիւնք աւելի, քան թէ այդ սովորութեանդ եւ ծէսերը

սուտ վարդապետութիւնը. պատճառ, նա հիմնուած է այն {հասկացողութեան} վրայ, թէ " սուտը ճշմարիտ է"։ Միջնադարեան բոլոր

երբ տեսնում ենք, որ շատ խոր արմատացած է նա ազգի {հասկացողութեան} մէջ եւ մեծ վարկ ունի ազգը նորա մասին: " Էս մեր կ

ւրութեան, վատ խորհրդով, այլ անգիտութեան եւ թիւր {հասկացողութեան} բանաստեղծութեան մասին: Մեր հետեւեալ խօսքերի

ից. այնչափ բնական եւ այնչափ հարազատ են նոքա նորա {հասկացողութեան}, մտքերին եւ տրամաբանութեան: 97, 98, 99 ե

խարդական դիտակ է, որի մէջ ճաշակի, սովորութեան, {հասկացողութեան} եւ ժամանակի ապակիքը վարում են ամենամեծ պաշտօնը,

։ Յայտնի է, թէ մեզ ամեններիս համար, մեր ներկայ {հասկացողութեան} եւ ճաշակի համար աւելի ազնիւ եւ աւելի նախընտիր են

տալու համար, թէ այդպիսի բան շատ մօտ էր աբեղաների {հասկացողութեանը}, թող պատմեմ այստեղ, որ երկու տարի սորանից յառաջ

, զգան զանազան տպաւորութիւն՝ իւրեանց ճաշակին եւ {հասկացողութեանը} համեմատ։ Այդպէս չէ. ո՛չ ամենայն ընթերցող մա

ւթիւնք), ապա ուրեմն ուսիր քո ազգի կեանքը, նորա {հասկացողութեանը} աղբիւրքը, նորա պէտքերը: Այդ կեանքի բարւոքելը է

գիտութիւնքը, մարդու կեանքը, ժամանակը, այսինքն {հասկացողութեանը} գումարը շարժուն եւ հոսանուտ բան լինելով, չէ կարե

ւսանենք այն ժամանակի պէտքերը եւ շրջապատող աշխարհի {հասկացողութեանը} գումարը, այն ժամանակ միայն կարող եմ քեզ ասել, թ

կային կարելի եւ հնարաւոր բարեկեցութիւնը, որոշեալ {հասկացողութեանը} շրջանի մէջ: Տարակոյս չկայ որ կը գայ օր, երբ

րծածութիւնը, որ շատ դիւրութիւն է տալիս բանի պարզ {հասկացողութեանը}, ձախողակի, շփոթուել է նոր լեզուի մէջ։ Առանց նո

, ամբողջ քաղաքի, ամբողջ ազգի սովորութեններին եւ {հասկացողութեանը} ընդդէմ պատերազմ է բացում. չէ խնայում ոչ ոքին, ա

ո՛չ եւս լինելու են, բայց համաձա՛յն էին նոքա ազգի {հասկացողութեանը}, եւ այդ ֆանտաստիկական գաղափարների սերմը խոր դրա՞

տի դարմանէ իւր ընտանիքը, ո՞ւր կը մնայ վերհամբարձ {հասկացողութեանց} եւ բարոյական կատարելութեանց հասնելու ձգտողութիւնք

աւոր խորհրդով գրուած լինելով, բնաւ իսկ ընդհանուր {հասկացողութեանց} կամ ընկերական յարաբերութեանց չմօտեցան։ Այս օրուա

ուղիղ լինել, որովհետեւ ժամանակն առաջ է վազում, {հասկացողութեանց} գումարը կերպարանափոխ է լինում: Է՜յ, դու, որ եւ

ամէն մի որոշեալ ժամանակամիջոց. չէ՞ որ մարդկային {հասկացողութեանց} լայնանալու չափով եւ կատարելութեան գաղափարը շարժու

իտի հետ դառնայ, կամ բարոյապէս պիտի մեռնի եւ նորա {հասկացողութեանց} շրջանը անբացուելի պիտի փակուին, որ նորա կատարելո

ետ կարող էին բարեկամանալ բոլորովին միմեանց ներհակ {հասկացողութեանց} մարդիկ եւ նորա նշանակերպերի (формула) տակ կարող

կերպարանափոխ են լինում, ընկնելով ժամանակների եւ {հասկացողութեանց} ազդեցութեան տակ, մինչեւ այն աստիճան, որ շատ անգ

ը, համեմատ այդ չափին կը լինի նորա գաղափարների եւ {հասկացողութեանց} ազնուութիւնը: Ահա մի օրէնք, որ բնաւ բացառութիւն

այնպիսի փափուկ եւ անզգալի կերպով մեղադրում է այդ {հասկացողութեանց} սխալականութիւնը, որ ամէն կարդացողի համար, իսկի

ր էլ ներս առնուլ, ամենօրուայ կեանքի, պէտքերի եւ {հասկացողութեանց} որպէս յայտարար, ինչպէս գիտական առարկաներում ստիպ

ախօսութեան: Եւ արդարեւ՝ եթէ չէր դոցա պակասեալ ի {հասկացողութենէ}, հարկ էր դոցա վաղ ուրեմն մերկանդամ տեսանել զայն

ետ միասին մտել էին նորա մէջ: Թէեւ նա փոքր ի շատէ {հասկացողութենովը} կարողացել էր ազատել իւրեան այսպիսի նախապաշարմունք

- Պարո՛ն, ներիր ինձ ասել քեզ, որ դու ոչինչ {հասկացողութիւն} չունիս ուսումնական բաների մէջ. Մանդինեանց Տէր Ստ

նիլ մէջտեղումը: Ազգը, եթէ ունի բանականութիւն եւ {հասկացողութիւն}, ուրեմն կը ճանաչէ ճշմարտութիւնը, ուրեմն եւ երկբ

խոստովանել, որ մի այսպիսի հիմնաւոր քննութիւն եւ {հասկացողութիւն} դժուար էր նորան առանց ձեռքում ունելու բաղդատող կշ

յն ընթերցող մարդ ազգի մէջ ունի այնքան գիտութիւն, {հասկացողութիւն}, որ կարողանայ դատաւոր լինել։ Շատ բան, որ մի հե

ամչեանը Փարպեցու ժամանակի վերաբերութեամբ շատ շփոթ {հասկացողութիւն} ունի։ Երբեմն ասում է, թէ Փարպեցին ականատես է Վռ

ել են աշխատել, բայց ինչպէ՞ս, ի՞նչ պայմաններով, {հասկացողութիւն} եւս չունին դոցա վերայ, այլեւ թեթեւամտելով բոլորո

վերայ: - Եթէ զարմանում ես, ապա ուրեմն ոչինչ {հասկացողութիւն} չունիս մեր ազգի մասին: Ժողովուրդ ասացեալը բաղկան

յս յառաջանում էր նորանից, որ իբրեւ ասիացիք ոչինչ {հասկացողութիւն} եւ համակրութիւն չունէին կանոնաւոր երաժշտութեան հե

ամենայն հոգեկան ազատ ձգտողութիւն, ամենայն կամք, {հասկացողութիւն}, ստուգագործութիւն եւ գիտակցութիւն փոխանակւում էր

նէր Չինաստանի մասին, որ երբէք տեսած չէր եւ ոչինչ {հասկացողութիւն} չունէր նորա մասին։ Ի՞նչ կ'ասէին իմ համար, թէ եւ

արողութիւնը, պահե՞լ է նոյնպէս մի աւանդութիւն կամ {հասկացողութիւն} նոյնիսկ Նուրինի անձնաւորութեան կամ այդ օտարոտի ար

ել ձեր հասկացողութեան եւ վկայութեան վերայ: - {Հասկացողութիւնը} եւ սրտի վկայութիւնը խաղալիկ բաներ չեն, եւ մեր ազ

րը գրելով, ապացուցանում է մեզ, թէ ազգի հոգին եւ {հասկացողութիւնը} քաղաքականութեան կամ կրօնի մասին երբէք նիւթ չէ եղե

ստի, բոլոր բանը կը փոխուի, մոռցաւ, որ քանի իւր {հասկացողութիւնը} նոյնն է, ինչպէս էր յառաջ, այն մինի ժամանակ, այ

աւանքը, թոյլ երեւեցան նորա աչքում. նորա վշտացած {հասկացողութիւնը} թելադրում էր նորան վրէժ, նորա միակ ցանկութիւնը է

երայ բաբախում է նոցա կուրծքը, եթէ նոցա ազգութեան {հասկացողութիւնը} իւր սկիզբը առնում է անցածի խայտաճամուկ աւանդութեն

Այս բաւական է, որ մի տեսակ մարդիկ, որոնց բոլոր {հասկացողութիւնը} հիմնւում է երկուութեան վերայ՝ dualisme, պարզմտո

եան պէս կոյր չէ, որ հրամանի պէս չէ բռնաբարում քո {հասկացողութիւնը}, այլ աղբերանում է փաստերը եւ պատճառները գիտակցու

, այնքա՛ն լաւ. նոքա բարոյապէս աճեցնում են մարդու {հասկացողութիւնը}... (Աներեւոյթ սատանան) - " Կեցցէ՛ հոգեւոր

դը է գեղեցիկ մի պատմութիւն կարդացողների ճաշակը եւ {հասկացողութիւնը} ազնուացնել։) Այս իրենց բառն է, եւ վեր

պէտք է. ես ինչ իմանամ, թէ ինչպէս կը լինի մարդու {հասկացողութիւնը} հարիւր տարի ետքը, որ հիմիկուայ դատողութեան անեմ

այեն տիրաբար: Եթէ սոքա կարողանային կշռել իւրեանց {հասկացողութիւնը} եւ կատարելով իւրեանց պարտականութիւնները, որոնց,

ւում նիւթական կերպարանքի տակ: Հեռի է նորանից այն {հասկացողութիւնը} եւ վարդապետութիւնը, թէ ամենայն զոհ, որ վարձատրւ

երայ: Բանաստեղծութիւնը կատարելագործում է մեր {հասկացողութիւնը} ազգի հոգու կամ հոգեղէն կեանքի մասին, որ պակաս էր

՝ Աստուծոյ մասին։ Թէ ի՛նչ կերպով Աստուծոյ մասին {հասկացողութիւնը}, ուրեմն եւ կրօնը, ժամանակ առ ժամանակ կերպարանափ

եւ ընկճելով մի վայրկեան նորա կամակոր եւ մոլորական {հասկացողութիւնը} եւ ազատելով նիւթական կապանքներից, իւր ազատ ձգողո

փոքր յառաջադիմութիւն ունեցան. պատճառ, այս Ազգի {հասկացողութիւնը} շատ կոշտ ու խաւար էր։ Սոքա (Հնդկացիք) հաւատում

ի կեանքը, ծէսերը, սովորոյթքը, աւանդութիւնքը եւ {հասկացողութիւնը}, իսկ Սօս եւ Վարդիթեր անձնաւորութեանքը առնուած են

բանաստեղծի եւ հեղինակի պարտականութիւնն է ժողովրդի {հասկացողութիւնը} մաքրել, նախապաշարմանց եւ նանրահաւատութեան մառախո

ընտանացել էր եգիպտական բնութեան, նորա ճաշակը եւ {հասկացողութիւնը} գոյացել եւ զարգացել էին այն բնութեան ազդեցութեան

ի Աստուած։ Կարելի՞ է դատապարտել նորան, եթէ նորա {հասկացողութիւնը} գոյացած եւ աճած լինելով եգիպտական բնութեան, եգիպ

է, թէ քանի որ այդ օրէնքը բխում է ազգի հոգուց եւ {հասկացողութիւնից}, ամէն նորմուծութիւն նորա ընդդէմ պիտի ծանրանայ ազ

տ, հեղինակը չէ շարադրել նորան ` նա առնում է ազգի {հասկացողութիւնից}, բայց մենք մի փոքր առաջ ասածներս վերստին կրկնում

այդ ձայնը դուրս է գալիս ուղղակի ազգի սրտից, ազգի {հասկացողութիւնից}, երբ նա թունաւորուած չէ արուեստական բարոյականութ

, այլ կախւում է միայն ճաշակից, սովորութիւնից եւ {հասկացողութիւնից}, ուստի եւ ամեն օր փոփոխութեան է ենթարկւում։ Անց

ւ, որ այդ գրուածքը հիմն ի վեր տապալում է այնպիսի {հասկացողութիւնք}, այնպիսի սկզբունք, որ վաղուց արդէն սրբազանել է

մունքներ, փտած սկզբունքներ եւ առհասարակ գլխիվայր {հասկացողութիւնք} պաշտելի են նոցա, խորամանկութեամբ օգուտ են քաղում

բոլոր մարդկութեան, մանաւանդ եթէ նեղսիրտ ազգական {հասկացողութիւնքը} հանդէս չունենան այդպիսիների մէջ, մանաւանդ եթէ աշ

վերացական մօրալիզմը ". սէրը եւ կեանքը, ահա այն {հասկացողութիւնքը}, որ օգնում են Հեգելին ներս մտնել քրիստոնէական կր

Այսպէս էին այն Ժամանակ, - ասում է Հայմը, - Հեգելի {հասկացողութիւնքը} սիրու իսկութեան մասին, որպէս մարդու բոլոր բարոյա

ութեան հպատակութիւնը մինչեւ այն աստիճան շփոթում է {հասկացողութիւնքը}: Ապա եթէ փիլիսոփայութիւնը, այսինքն որեւիցէ պատր

արաբերութեանը վերաբերութեամբ, նորա տեսութիւնքը, {հասկացողութիւնքը} եւ հայեացքը փոխադարձ չափով (пропорция) են եւ մօ

հայրենիքի վերականգնեալ գրութեան վրայ գաղափարական {հասկացողութիւնքը} ։ Բայց Հեգելին տրուած չէր տեսնել ոչ այն եւ ոչ էլ

գիտութեան առաջադիմութեանը, ոչի՛նչ բան, այնպէս, {հասկացողութիւնքը} խաւարեցնող քան թէ մի հին մոլորութիւն, որովհետեւ

, մեր ազգի վարքը, բարքը, սովորոյթքը, ծէսերը, {հասկացողութիւնքը}, նոցայ բարոյական եւ այլն եւ այլն վիճակը լոյս հան

Պ. Պռոշեանցը, Աշտարակի տնտեսական վիճակը եւ {հասկացողութիւնքը} երեւան հանելով, այնպիսի փափուկ եւ անզգալի կերպով

վուրդն է, որչափ եւս նվազ լիներ դորա կրթության եւ {հասկացողության} չափը: Ուրեմն, մեր տպելի օրագիրը հանձնառու լինել

ործը չէ, իսկ երբ նա կսովորի ու կմեծանա, երբ նրա {հասկացողությունը} եւ քննադատական հայացքը կզարգանա - թո՛ղ այն ժամանա

արյա թե նույն չափով կան այն երեք միմյանցից տարբեր {հասկացողությունքը}, որքան Մեսսինայի մեջ. եւ երեւում է, որ այս ընդ

ոլորութիւն խօսիլ, գրել, երգել, այնպէս որպէս զի {հասկացողք} գտցին սակաւք, որպէս թէ որչափ սակաւ իցեն հասկացող

ասկացողք գտցին սակաւք, որպէս թէ որչափ սակաւ իցեն {հասկացողք}, այնքան գերազանց համարիցի բանն. ո՞վ պատմեաց դոց

առարանը պարտական էր անունով յիշել հնոցը պոռնկանոց {հասկացողքը}, որովհետեւ այժմ առանց վկայութեան էլ հաւատ չկայ։

ն է հասած մեր բանը, որ միշտ մենք փոքր ի շատե բան {հասկացողքս} պիտո է ներողամիտ լինինք: Օրագրի այսքան գլուխ

անակե լույսի եւ ճշմարտության վերա: Մեք բոլոր բան {հասկացողքս} պարտական ենք ընդդեմ զինվորվել եւ ցույց տալ ժամանա

մացել ենք այն յստակ հայախօսութիւնը, որ կարելի էր {հասկացուել} եւ ամենայն տեղ գտանուած հայերից, եթէ նոքա ծանօթ

, բացարձակէր սրտի վերայ։ Այս, գիտակցութենով եւ {հասկացութենով} կը լինի. եթէ մեք լսէինք մի անհասկանալի բառ, մեր

ղջացածովն գալու եմք: Մի՞թե այդքան կարելի չէ խոսք {հասկացունել}: Ես կխնդրիմ քեզի, որ դուն տեղն եկած վախտն ասիս

ն ուշադրություն, մանավանդ 7 եւ 8 համարներին, եւ {հասկացուր} չհասկացողներին, որ իմանան: 8-ի մեջ շատ սաստիկ խ

մանութիւնը կարող է Պ. Իսահակեանցին եւ ուրիշներին {հասկացուցանել} Խորենացու Հայոց պատմութիւնը, ըստ որում, ներկայո

Րեննըպօնի ժառանգները, կարո՛ղ էր ըմբռնելի կերպով {հասկացուցանել} մեր Հայերին, թէ ի՞նչպէս էր Յիսուսեան Կարգի ուղղո

երագոյն բոլոր մարդկային օրէնքներից, վաղուց արդէն {հասկացուցել} է աշխարհին, թէ մարդիկ հաւասար իրաւունքներով դուր

ուրեմն դուք եւս ձեր կողմից բան չհասկացողներին բան {հասկացուցեք} եւ դորանով այս ազգապարծանք գործին պատճառ եղեք հառ

ը, ապա եւ երկաթին ծեծուածքը։ Յոյս ունինք, որ այժմ {հասկացուցինք}, թէ ինչ նշանակութիւն ունի ուածը կամ ուածքը եւ թէ

ել բայի կրաւոր անցեալի ընդունելութեան տեղ կարող է {հասկացվել}, թէեւ պատած կարելի է եւ կրաւորականապէս գործ դնել,

քր մութ է երեւում մեզ այս ասացուածը. պատճառ, չէ {հասկացվում}, թէ որ ասում է՝ " ծառայք նորա"։ Ո՛վ է այս նան

ուն եմ գնում ". ի՞նչպէս է, որ այս դիպուածում չէ {հասկացվում} այս եմը որպէս էական բայ։ Եւ եթէ նախադաս դրվելով

է մեր ժողովուրդը, եթէ մեր պատուելի սխօլաստիկները {հասկացրել} են նորան, թէ կրիտիկայն բամբասանք է կամ նախատինք

քիմիայով... - Ի՛նչ ասել է Ալքիմիա, խնդրեմ {հասկացրու}, - վեր առեց շուտով պ. Մարկոսը: - Դա մի գիտ

խս դուրս չէ գալիս այդպիսի բաներից․ հասարակ կերպով {հասկացրու} ինձ եւ յայտնիր քո դիտաւորութիւնը: Իմ կարծիքը այս

րիշները, հասկանում եմ այդ խօսքով այն իդէայն, որ {հասկացւում} է լատինական immediate կամ Ռուսաց непосредственно

ի նշանացոյց է, մի այնպիսի կշիռ, որով իսկ եւ իսկ {հասկացւում} է որեւիցէ ազգի լուսաւորութեան աստիճանը։ Ուրեմն ի

պոռնկութեան անունը կայ ձեր մէջ, մնացած ամե՛նն էլ {հասկացւում} է։ Եւ Եփեսացո՛ց, թէ " պոռնկութեան եւ ամենայն պղ

նի հետ. մարդու հոգեկան ոյժը եւ զօրութիւնը իսկոյն {հասկացւում} է՝ նայելով նորա կրօնի որպիսութեանը։ Ասա ինձ՝ ո

ամ անշարժ կայք ու կալուած։ Սորանով պարզւում է եւ {հասկացւում} է Յիսուսեանների անհամար հարստութիւնը՝ չ'նայելով

վերջերումը տիրապետեց բոլոր Ֆրանսիային։ Այս բանից {հասկացւում} է, թէ թագաւորական իշխանութեան մեծաշուք գաղափարը

ջ տեսանում ենք, որ բացառականի ոյժը եւ զօրութիւնը {հասկացւում} է նախադրութեամբ, թէեւ Տաճիկների նախդիրը յետադիր

ւ ունի, բայց հեղինակների վատթարութիւնից միայն չէ {հասկացւում} ամբողջ ազգին, նա ե՞րբ կը լինի մեղաւոր։ Բայց այն

իմ անուշ"։ Ժ. ՔԵՐՈՂԸ - ՔԵՐԹՈՂԸ Ցորենի ոսկի {հասկը} լիատոք Մեզ է ընծայում բնութիւնը մայր, Բայց ո՞վ

նձ ազատ-ստրուկ: - Չեմ հասկանում: - Կը {հասկընաս}, եւ, այս րոպէիս: Որքա՞ն հող ունիս դու: -

ց առաջ Սերոբին թուղթ գրիլ էի ձեր թղթի մեջն, աղեկ {հասկըցուցի՞ք}, չի հասկըցուցի՞ք, հեչ միամիտ չիմ, ինձի թեզով հ

ղթ գրիլ էի ձեր թղթի մեջն, աղեկ հասկըցուցի՞ք, չի {հասկըցուցի՞ք}, հեչ միամիտ չիմ, ինձի թեզով հայտնիք: Ես ոչի

: Ժ. ՔԵՐՈՂՆ - ՔԵՐԹՈՂ Ցորեան՝ ատոք ի {հասկին} Մեզ ընձեռէ բնութիւն, Այլ ո՞ ի կալ ո՛

թերցողների ուշադրութիւնը: Որչափ շօշափելի եւ {հասկնալի} է տնտեսական խնդրի ճշմարտութիւնը, որ մեք այս նեղ

- Ինչպէ՛ս, - բացականչում է նա: - Աւելի {հասկնալի} շինելու համար առարկան, բացատրենք քեզ մեծը եւ ընդ

եանց հետ խօսելու, միմեանց միտքը եւ դրութիւնը լաւ {հասկնալով}, որոշեցին լուռ մնալ եւ քարշ ածել այս գործը, որչ

օրէնքը չարգելուր, պիտի գործէր: Եւ չգործեց ոչ թէ {հասկնալով}, որ եթէ գործէր, իւր նման մի ուրիշին պիտի զրկանք

ան Փիլիսոփայութիւն չէ, որ ազգը նեղութեան հանդիպի {հասկնալու} համար: Աշխարհիս երեսին մարդ չկայ, որ իւր ապրուս

արոզէ ինձ քո վերացական ազգութիւնը, ես միշտ չպիտի {հասկնամ}: Դու ինձ ասում ես՝ պահենք մեր ազգութիւնը, մեր

ս ստրկութենից եւ աղքատութենից, այն ժամանակ ես կը {հասկնամ} քո խօսքը եւ, ընդհանուրի շահի մէջ եւ իմ սեպհական

լեր ի սկզբանէ տուեր է. ասոր ի՛նչ ըսենք, ի՛նչպէս {հասկնանք}, հասկնանք ալ նէ, որի՛ պոչէն ըմբռնենք։ Այսպիսի

նէ տուեր է. ասոր ի՛նչ ըսենք, ի՛նչպէս հասկնանք, {հասկնանք} ալ նէ, որի՛ պոչէն ըմբռնենք։ Այսպիսի գրքի մը կատ

է ասենք, թէ Անգլիան հարուստ է, եւ Անգլիա ասելով {հասկնանք} կառավարութիւնը եւ ազնուականութիւնը, այդ մի այլ խ

ը կ'առնու: Նոր կառավարութիւնը տեսաւ այս բոլորը, {հասկցաւ}, որ անցեալը չէ կարելի շարունակել, լարերը շատ ձգ

, այդպէս, կոպիտ... անկիրթ... Մինչեւ այժմ չե՞ս {հասկցել}, որ աշխարհը լուսաւորել է եւ չէ կարող այլեւս բռնո

արէ զայն եւ յետոյ, թէ որ ասելիք մը ունի, տեսչին {հասկցնէ} "։ - Պատիժը կրելուց յետոյ արդարանալու օգուտը

ւ է"։ Պատասխանի. " Պատկառանօք եւ խոնարհութեամբ {հասկցուած} կտորներէն խրատ՝ առնելու, չհասկցուածին հաւատալու

ւրդն ունենալով այդպիսի ուղղություններ, չէր կարող {հասնել} այլ հետեւանքի, քան այն, ինչ ներկայացնում է նրա

պիտի տիրանան այն կարողութեան, որին յաջողել է քեզ {հասնել}: Դարձուր աչքդ դէպի այն օրերը, երբ դու մանուկ էի

նին, մի ուրիշ ազգ, որ խեղճ վիճակում է, կարող է {հասնել} այդ աստիճանին, առանց այնքան ժամանակ եւ այնքան ու

եւ մերս փառաւորեսցի անուն, այսմ ամենայնի մարթ է {հասնել} միայն, առ խարխաբ զժողովուրդն ընթացուցանելով ի տգ

նոցա մէջ այն բարոյական մեծութիւնք, որին կարող է {հասնել} քրիստոնեայ մարդը՝ ընդունելով իւր հոգու եւ սրտի մ

րաւունք չէ նայում, նա ճըքնում է միայն իր սիրածին {հասնել} ։ Աստուած բարի ճամփայ տայ։ Ամբողջ աշխարհը չէ կար

լու գլուխ չուներ, քանի որ մինչեւ Կոստանդնուպոլիս {հասնելը} նավասենյակից դուրս չեկավ: Ամբողջ խնդիրը, կար

այլ հարկաւոր եւս չէ: Բայց այս է բանը, որ դորան {հասնելը} ժամանակի է կարօտ, եւ մինչեւ այն ժամանակ " Արքայո

ն փայտը ջուրը ընկնելուց մինչեւ շոգենաւի աստիճանին {հասնելը}, այդ փոյթ չէ, հերիք որ մի անգամ կատարուել է եւ

լ թագաւորների քամակից. ազգը մինչեւ թագաւորութեան {հասնելը}, ստանում է եւ ստեղծում է իր աւանդութիւնքը, ծէսե

վերստ հեռի, կումիս խմելու թեեւ մինչեւ մայիսի 1-ը {հասնելիս} աստված գիտե. այս ոչ թե լոկ իմ՝ խոսքն է, այլ այ

, թէ կենդանի մնացի մինչեւ ՚ի Մադրաս կամ Կալկաթայ {հասնելն}, նախ քան զամենայն՝ մկրտելոց եմ նորա նոյնոյ անու

, որ ես ուղիղ ուղարկել էի ամբողջ իմ իրերը, եւ, {հասնելով}, չգտա մի ճամպրուկ, որտեղ, ինչպես ասացի, գտնվո

այնուհետեւ քամակիցս, իմ գնացքը խափանեցին եւ վրայ {հասնելով} ՝ դէպի մահ խոցոտեցին։ Բայց խնդում եմ ցնծալով

ւ օգտակար անդամքը, հոգեւորական բարձր աստիճանների {հասնելով}, մոռանան եւ անտես առնեն Կարգի օգուտը։ Այս մ

այն շնորհիւ իրենց հարստութեան: Այս մարդիկ, {հասնելով} պետական պաշտօնների եւ հետեւաբար մօտիկ յարաբերութի

րցի վրա եւ խնդրում եմ լարել բոլոր ուժերը նպատակին {հասնելու} համար: Այն խեժը, որ գիտության մեջ հայտնի է "

մբարձ հասկացողութեանց եւ բարոյական կատարելութեանց {հասնելու} ձգտողութիւնքը: Նա, բոլորովին մեքենայացած,

նայ, ես-ին ոգին սանձէ միմիայն արտաքին աշխարհից - {հասնելու} պատիժից վախենալով. ուրեմն ընկերութեան ապահովութի

միջին մոմենտները, իւրաքանչիւր դիպուածում անշուշտ {հասնելու} լինէին առարկայական էութեան, զարգացումը ոչ միայն

յրենի մարդ, քաղաքակրթուելով պէտք չունի շոգենաւին {հասնելու} համար կոտրած ծառից սկսել, այլ կարող է ուղղակի շո

հոգիները թեւաւորեն այն տեսակ առաքինութեան մասների {հասնելու} համար. որովհետեւ, զօրութեան եւ իմաստութեան որպէ

раnасеа, եւ կենսական կաթիլի մէջ: Իւր նպատակին {հասնելու} համար, նա կատարեց շատ փորձեր. Բայց, - ասում է

կամակորութենով սկսէր աշխատել իւր նախկին նպատակին {հասնելու} համար, այսինքն՝ քարոզել Աւետարանը անհաւատներին

րինակ դրութիւնից դուրս գալու համար: Այդ նպատակին {հասնելու} միակ միջոցը համարուեց այն Կանոնադրութեան իրագործո

ոգելու ծրագիրը: Տակավին անտեղյակ քո Նախիջեւան {հասնելուդ}, դեկտեմբերի 7-ին ես արդեն գրել էի Հովհաննես եղբո

ութեան դեւը Հայաստանի նուիրական աւերակներից եւ կը {հասնենք} մեր հոգով չափ ցանկալի նպատակին, որ է կանգնեցնել

ասածը չլինի " ըռխին յաշիր"։ Բայց մենք շուտով կը {հասնենք} այն թթուուտին, որի տեսութիւնը միայն պրծացնում է

ն կորչին. ծառերս վերջ արին էլի. բարով էկող տարի {հասնենք}, մէ մերըդ մին էլ բռնի ` պարծենա"։ Այս խօ

հանդէս է ստանում: Սօսին եւ Վարդիթերին, որ չպիտի {հասնէին} իրենց ցանկութեան, միեւնոյն վիճակախօսքն են դուրս

ուրջից. յայտնի է, թէ կարգը, մէկ օր մեզ էլ պիտի {հասնէր}, եւ ուրա՛խ ենք, որ հասել է. պատճառ, դա ցոյց է

կիտում, ես մի խեղճ մարդ եմ, նրանք ինչ որ ինձ կը {հասնէր} խարջը տալու, էրկու էնքան են առել. սաքի ասում են

ինչ որ նա հանում էր, արդեօք լսողների ուղեղին կը {հասնէր} իբրեւ նշանական ձայներ, թէ միայն ականջի թմբուկի ա

օրը ինչպես կսկծվեցավ, վա՜յ տիրոջն, արդըխ աստված {հասնի}: Ինչ տեղ թաղից, աճաբ խանին ետեւն, չէ նե չոխրախ

նապարհ մանիք եւ մինչեւ այս ամսույս 25-ին հոս գա, {հասնի} կամ, եթե հոսեն ելած ըլլանք, զերե միտք ունինք Քի

ղվի իսկական քաոսի ճահճում եւ ոչ մի արդյունքի չենք {հասնի}: Չգիտեմ, կհաջողվի՞ արդյոք ինձ շուտով այդ ծրագիր

յց լեզվի մշակման առաջին խնդիրն այն է, որպեսզի նա {հասնի} դյուրըմբռնելի բարոյական գործիքի աստիճանին, որպես

րբարոսի արարքն էլ ծայր սահման չունին: Եթե նամակս {հասնի} ձեռքդ, գուցե այլ նամակներ գրեմ մանրամասն տեղեկու

նի մը կէտ ետեւէ դնելն ալ չմոռանալով, Մուրադին կը {հասնի}: Պատասխաննիս ատոր իրաւ կամ սուտ ըլլալուն վրայ չէ

ընդհանրական աղքատութիւնը երթալով պիտի զօրանայ եւ {հասնի} հսկայական աստիճանների: Թողունք պղինձը, այս

նձին տէրութիւնք: Եւ այն ժամանակ միայն Անգլիան կը {հասնի} իւր դարաւոր նպատակին, որի մէջ է նորա էական շահը

որթի վերայ, յետոյ՝ չգիտեմ ինչի վերայ, որ կարգը {հասնի} թղթին, ըստ որում նոր է սկսանում եւ հարկ է, որ յ

քո զաւակների մէջ, որոնց իւրաքանչիւրին բաժին պիտի {հասնի} քո ունեցածի կէսը, կամ քառորդը, կամ աւելի մի փոք

ասել է, թէ քո թոռներին, քո ունեցածից հազիւ պիտի {հասնի} հարիւրին 5-6 տասանորդ: Իսկ թոռներիդ որդիքը դարձե

հիմքի վերայ աշխատին, եւ նոցանից իւրաքանչիւրը կը {հասնի} իմ կարողութեան չափին. այնպէս եւ նոցա որդիքը եւ ա

: Հաւատա՛, որ այսօրուայ մանուկը, երբ իւր կարգով {հասնի} քո հասակին եւ քո պէս աչքը հետ դարձնէ դէպի իւր անց

գի նա քո վերա, կը խփէ շող դամբանիդ, Նա կը {հասնի} քեզ այգորել, քան մերձաւոր սիրելիդ. Նորա լո

ի թեքուի, որ իմ ալեւոր Մասիսի կենարար շունչը ինձ {հասնի} ու մի քիչ զովացնէ: Անշուշտ, մի վտանգ, մի մոլոր

հաւատում է: Բայց մեր արդարացի մեղադրութիւնը թո՛ղ {հասնի} մեր բժիշկ եղբայրակիցներին, որ տասներով գտնւում ե

, քո հրամանը կամ պատգամը կարծում ե՞ս, թէ տեղ կը {հասնի} եւ հինգ միլիոն ազգիդ գլխին հին լեզուի տրամաբանութ

ես նորան գիր պիտի գրեի, բայց կարծելով թե գիրս չի {հասնիլ}, ճանապարհ ընկած կլինի՝ նա Մոսկվա է տեյի, չգրեց

ն. այսքան երկարութեան մէջ արշաւել, ազգի յետեւէն {հասնիլ} չի՛ կարելի, թէ որ հոգեւորականք իրենց անգործութիւ

, Что он мог сделать? Ну, իմ խելքս չի {հասնիլ}: Կաթողիկոս, Воронцов Ведь բա քու տղիս

աբերւում, այլ մանաւանդ աւելի փոքր բաժինը կարող է {հասնիլ} նորան, քանի որ նա ուրիշների պէս իմաստական դոնկիխ

տում է, եթէ ես այսինչ բան ստանամ կամ այնինչ բանի {հասնիմ}, այսինչ բարեգործութիւնը գործեմ. բարոյականութեան

չ վերաբերում է ինձ՝ բացի երբեմնակի իմ մենաստանին {հասնող} զանգերի տրտում ղողանջից, ահա յոթ ամիս է, ինչ ու

է ստացել եւ 600 մանեթ պարգեւ. տպագրությանց ծախքը {հասնում} է մինչեւ 1500 մանեթ. ինչպե՞ս է այս, լա՞վ է, սի

կացնում են եւ քաղհանում են մոլախոտը, իսկ երբ այն {հասնում} է 1-11/2 արշին բարձրության, այն ժամանակ հողը հավ

ից, որ առաջին դեպքում ծխախոտն ավելի շուտ է ձեռքս {հասնում} ։ Այդ բաների համար հանգիստ եղեք: Եթե մեզ վիճա

ակ միայնության վիշտը. նման բաներն առավել եւս չեն {հասնում} իրենց նպատակին, քանի որ դրանք սահմանված են ինձ մ

ումնասիրելու համար միանգամայն անպետք է: Խելքս չի {հասնում}, թե թարգմանիչներն ինչպես են հրապարակ հանել առանց

ի տեսության) խցանային ուղեղ ունեցող գրողի ճիգերը {հասնում} են կոմիզմի: Խեղճ Ռոդիսլավսկի: Նա միշտ ստվերի մե

ացիներ, վաճառականներ, մեշչաններ, արհեստավորներ {հասնում} է maximum 7. 000-ի: Սա առաջին նախադրյալն է:

գզադէի կողմից աղքատ պատանու վերայ: Բանը այնտեղ է {հասնում}, որ Բէգզադէն ասում է, թէ չկամէր ունենալ նորան ի

07, 199 հոգի բնակիչ, որոնց մէջ հարիւր յիսունի չէ {հասնում} հին ազնուական, այսպէս անուանուած, անգլօ-սաքսակա

Ասիայից երթալով Եւրոպա եւ պատրաստուելով այնտեղ, {հասնում} է դարձեալ Ասիա, անցնելով մի քանի ձեռքերից, նոյն

զուիլ, երբ առաջարկութիւնք առաջարկութեանց քամակից {հասնում} են նորան, թողուլ այս աշխարհի թագաւորութիւնը, նա

Վարշաւի հրապարակների վերայ արիւնը մինչեւ ծունկն է {հասնում} ։ Զինուորները, անզէն մարդոց վերայ յարձակուելով,

եւ թէ վերստին խնդրւում է թոյլտւութիւն: Խելքս չէ {հասնում} այս հակասական խօսքերին: 23-ին երեկոյեան ստացայ ե

պարոնների կշտամբանքի մի բաժինն էլ ուղղակի ինձ էր {հասնում} ։ Ամեն այսպիսի դիպուածներում (երբեմն պատահում էր

երից թարգմանած աշխատութիւնք, որոնց մի լավ բաժինը {հասնում} էր ընտիր վէպերի։ Բայց, ինչպէս առաջ էլ ասացինք,

մաբանական մոմենտները, աւելի քան թէ ուրիշները չեն {հասնում} առարկայական էութեան, մնալով միայն որպէս տրամարան

իմանաս: Այն օրը, երբ վերակացուի դաւաճանութիւնքը {հասնում} են իւրեանց նպատակին, եւ որոշւում է նորա բարոյակա

են այն ամանները, որոնց միջնորդութեամբ մեր միտքը {հասնում} է ուրիշին։ Այստեղ տղայական նեղսրտութիւնք կամ ցնդ

ակերեւոյթից, Արարատի ձիւնական գօտու բարձրութիւնը {հասնում} է մինչեւ 13300 ոտնաչափ: Նոյն այս օրէնքներով եւ պ

վրեն: Ընչակ մասիլը վեր են ունում իրանցն իրանց ա {հասնում}. աղպե՛ր, դուք, քաղքցիք էք, որդ առուտուրի էք,

կանայ։ Ես, գործ դնելով նոր լեզուն, կատարելապէս {հասնում} եմ իմ նպատակին, եւ այն մարդը հասկանում է իմ միտք

դից եւ չէ կարում վարել իր պաշտօնը, երբ խօսօղը չէ {հասնում} իր նպատակին, որովհետեւ նորա խօսակիցը չէ հասկանու

ամենաբարի բնութեան գոգում կատարելու, մինչեւ ո՞ւր {հասնում} է իր նմանների (ո՛չ մունջերի) կարողութիւնքը եւ ձ

աղանդ եւ խաբեբայութիւն ի հրապարակի, ո՛չ մի անգամ {հասոյց} զիւր բողոք (որպէս ինքն պարծէր) ի լսելիս նորին վ

բնությունն իրեն չի ենթարկել, այսինքն՝ քանի դեռ {հասու} չի լինի նրա գաղտնիքներին: Իսկ բնապատմությունն այ

նել միմիայն լուսի մէջ, եւ " եւ խաւար նմա ոչ եղեւ {հասու} "։ Կարծեմ աւելորդ էր ասել, որ այս լոյսը լեզուն

նքներից կախուած մի բան, այլ, երբ որպէս հետեւանք {հասուն} գիտակցութեան, հանդէս է գալիս այրական հաստատամտու

դի առարկան են հանքերը, որ ցոյց են տալիս հեղինակի {հասուն} գիտութիւնը քարերի, մետալների եւ աղերի որպիսութեն

ցի՛ր, եղբայր, եւ դու, քո նման մարդը, խելացի, {հասուն} դատողութեամբ, անպակաս լինի մեր ազգից... բայց

ց յառաջ եւս մի շարադրութիւն էր գրել, որի մէջ շատ {հասուն} բանականութենով ապացուցանում էր աբեղայական Կարգերի

կհասնի մինչեւ սերմ տալու աստիճան: Որ նա կարող է {հասունանալ} հյութ արձակելու չափով, այդ ստույգ է, որովհետեւ

արձակելու չափով, այդ ստույգ է, որովհետեւ այնտեղ {հասունանում} են խաղողը եւ եգիպտացորենը. բայց, այնուամենայնիվ

է նայում բարակ հագուստի տակից, Որպէս երկու {հասունացած} մեծ նռներ, Թաւիշապատ. խելք է թռցնում գլխի

ւմ են Ֆրանսիան եւ Անգլիան: Հայ-կաթոլիկ հովուապետ {Հասունեանը}, որը յայտնի է բուլղարական գործերում ունեցած իր մ

նինք, միայն թէ այս վերջիններուն համար Գերապայծառ {Հասունին} խրատ կը տանք (ան ալ իրեն կրօնակցաց օգտին համար

րոյ 'ի Նախիջեւան, յայտնագործեալ զվաղնջուց թողածն {հասուսցեն} առ ազգն մեր, ի բարւոք տնտեսութիւն բարոյական պիտո

մ թղթակից իմ բնակեալ ի տան յորում եւ ես բնակիմ, {հասուսցէ} առ իս անկորուստ, ուր եւ իցեմ ես եւ ես ըստ կարգին

պիտան, - ձայն արձակեց սատանան որոտալից ձայնով եւ {հասուց} Բուբանդուսի երեսին մի ապտակ, մի այնպիսի ապտակ,

ն ամօթ ու պատկառանք յետ դրած, մեծ-մեծ խօսել, թէ {հասուցած} էին 400 աշակերտք: Ովին են խաբում. թո՛ղ գնան

ոլորովին այլ զգեստով։ Միայն խնդրում ենք, որ մեզ {հասուցած} տպելիքը յարմարեցուցած լինին ազգի էական օգուտների

ան ոխերիմ թշնամիներին. կարդինալի սխալմունքը, եւ {հասուցած} վնասները շատ զգալի եղան Հռոմայ համար. ինչ որ նո

ութեամբ, Յովհաննէս կաթողիկոսը, պատմելով Բուխայի {հասուցած} հարուածները, այսպէս է խօսում. " Եւ անտի եւս չու

ում է շատ անծանօթ եւ անտես թշնամիք․ ես ոչինչ վնաս {հասուցած} չեմ Մարկոսին, բայց Կիրակոսը անգործութենից ստիպու

Հենրիկոս III-ը Մարշալ Մատինեօնի՝ Յիսուսեաններին {հասուցած} նեղութենների համար, որ հպատակօրէն կատարում էր մի

րդապետութիւնը ոչ զուր տեղը մինչեւ այն աստիճան էր {հասուցած}, որ մինչեւ անգամ եւ քրիստոնէութեան մէջ անկիւնաքա

ե՞ս թե միմիայն այն հարյուրներից, որ արծաթով պիտի {հասուցանեին} քաղաքին, եւ որը, ինչպես ասացինք, կարող էր շատ

մասնաւոր անձինս հրատարակել զայդպիսիս եւ վերջապէս {հասուցանել} եւ ի մաքուր լսելիս նորին աստուածարեալ վեհափառութե

, զորմէ չկարեմ այժմիկ խօսիլ ինչ, այլ նոյնութեամբ {հասուցանել} առ իս զայն ընդ ձեռն տեղւոյս բարձր սրբազնութեան վի

ն ժամանակ ինձի չէիք մեղադրել: Խնդրեմ իմ ողջույնը {հասուցանել} ծերունի հորս եւ սիրական մորս, եղբարցս բոլորին եւ

լ իմ խնդիրը, այլ մի քանի ազգասիրաց ձեռնտվությամբ {հասուցանել} ինձ հարկավոր արծաթը, որ կարողանամ, գոնե ապրիլի

այդպիսի դիպվածում կարող եք ստանալ նորա խընդիրը եւ {հասուցանել} ինձ նորա հասցեն եւս, ուրիշների հետ միասին, աներ

առը: Երբ որ դու գնացիր այստեղից, խոստանալով {հասուցանել} ինձ 250 մանեթ, եւ երբ զգացի ես կարոտություն դրամ

ոգենաւն նաւելոց է ի Տրապիզոն: Ոչ զանց արարից {հասուցանել} առ Ձեզ զվաւերական պատճէն գրութեան տեառն փոխարքայի

պառաւամիտ թշնամեաց, որք չկարելով վնաս ինչ իրական {հասուցանել} ինձ, զանձինս խաբեն առասպելս հնարելով: Զայս մ

ոց արժան իցէ, ՚ի Մադրաս եւ զքաղեալ զծանօթութիւնս {հասուցանել} առ իս, ի լրութիւն գործոյն, յաղագս յանդիման առնե

ընդ նմա զհաշիւսն, ստանալ զմնացուածս գումարին եւ {հասուցանել} առ իս զոր նա ընկալաւ կամակար: Այժմիկ աղաչանք

ւցանել զայն յանուն իմ ՚ի Լոնդոն եւ զփոխանակագիրսն {հասուցանել} առ իս յաղագս ստանալոյ զգումարն ՚ի Բէնկէն Անգլիոյ

րութիւն առ ի Ձէնջ պատրաստ կամի կատարել, որպէս եւ {հասուցանել} ի Հնդիկս կարճ եւ ապահով ճանապարհաւ զամենայն զթուղ

պ. Յարութիւնի Աբգարեանց, ստանալ զայս գումար եւ {հասուցանել} ա՛ռ Ձեզ, յիշեալ անձն գերարժան պատրաստ է կատարել

Հրաւիրակ Հայրենասիրութեան ", խոստացել էի գրել եւ {հասուցանել} ձեզ այն տպաւորութիւնը, որ գործել էր իմ վերայ Պ.

նկատողութեանը, որ, ուղարկելով քեզ, խնդրում եմ {հասուցանել} " Հիւսիսափայլի " հրատարակողին: Հաւատա՛ ինձ, այն

րին եւ լացին: Թո՛ղ աշխատին դպրոց շինել, աշակերտ {հասուցանել}, ազգը լուսաւորել: Վանքերի սաղմոսերգութիւնքը հան

չթողուլ դպրոցը, մինչեւ ինքը կարողանայ օգնութիւն {հասուցանել} Էջմիածնից: Եւ ահա, Փարիզի հայկական դպրոցը կ

րող են՝ իւրեանց խնդիրը պատկանեալ արծաթով հանդերձ {հասուցանել} կամ Պ. Նազարեանցին, կամ Պ. Նալբանդեանցին: " Հ

ւ շատ անգամ, եթէ չէ կամենում Բէգզադէն նոր ապրանք {հասուցանել}, որպէսզի կա՛մ ինքը գնայ այդ քաղաքը, կա՛մ մի այլ

00 մանէթի ապրանք, գործակատարը ժամանակ առ ժամանակ {հասուցանել} է Բէգզադէին 25. 000 մանէթ: Ներկայ ցոյց է տալիս 1

, որ մի քանի ժամանակից յետոյ օգնութիւն կարողանայ {հասուցանել} իւր մօրը կամ իւր քոյրերին: - Քոյրե՞ր եւս ու

իմաստ վարդապետին Նազարեանց: Այվազովսքին փութացաւ {հասուցանել} առ նախարարն տէրութեան զիւր անմիտ գանգատ, թէ ապստ

չ, վասն զի անկարող են ջիլքդ զտպաւորութիւն խօսիցն {հասուցանել} ի նպատակ իւր, այսինքն յիմացարան ուղղոյ: -

աքսէին իւրեանց եկեղեցուց, հարկադրւում էին իսկոյն {հասուցանել} իւրենաց օգնութիւնը, երբ Յիսուսեանք առաջին անգամ

րագում էր նոցա համար, եւ խնդրել էին այս աբեղայից {հասուցանել} նամակների ծրարը թագաւորին։ Իսկոյն վճռուեցաւ

րծի հաշվով, որովհետեւ Կալկաթայից Նախիջեւան նամակ {հասուցանելը} եւ դորա պատսախանը Կալկաթա ստանալը կարոտ է գոնե հի

ւստի յարգութեան Ձերում մնայ տնօրինել զարժանն վասն {հասուցանելոյ} առ իս, ընդ ձեռն փոխանակագրաց, զմնացորդն պայմանե

լ մակագրել այսպես. " առ Մ. Նալբանդեանց, յաղագս {հասուցանելոյ} ի Հնդկաստան առ պ. Յարութիւն Աբգարեանց. եւ յետոյ

չափը, արիւնը թանձրացել է գլխիդ մէջ, իսկ ջլերդ, {հասուցանելով} դրսի որոտմունքը, եւ թնդիւնը՝ ուղեղդ, սա գտանու

ազան ուշադրութեան արժանի լուրեր եւ ծանօթութիւններ {հասուցանելով} քեզ։ Բայց արի տե՛ս, որ այլապէս է եղած Նախախնամո

ռանալու չեմ քո սերը իմ վերա: Խնդրում եմ, որ ինձ {հասուցանելու} 250 մանեթը (ավելի չեմ համարձակվում խնդրել) ուղա

ս գիրս ստացածովդ իսկույն տնօրինություն գործես փող {հասուցանելու}, հիմնավոր պատճառը կիմանաս մյուս նամակիցս: Տ

ի շնորհի վերայ, որին ուղարկում եմ այս նամակը քեզ {հասուցանելու} համար, աշխարհի մոռացուած ծայրից ` մի խուլ տեղից

նդկաստանի մէջ - բարեպաշտ հայերի սիրտը, օգնութիւն {հասուցանելու} այդ նորաշէն քաղաքին: Հայերի կեանքը, նոցայ

որ վաճառուած վարդապետարանքը հետ առնելու եւ իւրեան {հասուցանելու} համար, ըստ որում այսպէս էր քաջափայլ մինիստրի հրա

նակ ունիմ ձեռքումս, ճշմարտութեան մուրճի հարուածը {հասուցանեմ} դորա ճակատին: Բայց Շամիլը այդ մտքի վերայ չէր։ Ն

գործարանը, նոյնպէս, եւ եթէ առաջինը կամ երկրորդը {հասուցանեն} մի կիսատ թերատ տպաւորութիւն դէպի ուղեղը, սա յագ

-ну Налбандову в Москве. Խնդրում եմ ողջույնս {հասուցանես} պարոն Խատամովին եւ ասես, որ նորա եղբայրական սերը

երից, անկատար թողեցի իմ արարողութիւնը, որ գուցէ {հասուցաներ} ինձ իմ նպատակիս: Պ. Շաքարեանցը, այս խօսքեր

, թէ Մանուշակը ի՞նչ կերպով պիտոյ է իւր նամակը տեղ {հասուցաներ}. ծառայ չունէր հաւատարիմ, որին կարողանար այսպիսի

ւթեան մերոյ ի յայսմ յիշեցեալն բարւոք կերպիւ կատար {հասուցանէ} թարց ընկալնուլ զվարձն աշխատանաց: Երկրորդ,

այս ձայնի խորհուրդը եւ տպաւորութիւնը, անմիջապէս {հասուցանէ} նորա սրտին։ Եւ հեղինակը պարտական է գործ ունենալ

էր, որ գործարանումը անցած բոլոր գաղտնիքը իւրեան {հասուցանէ}: Երկրորդ հոգատար Չգիտեմ, կարդացա՞ծ կը լին

ւթիւնը։ Աստուծոյ հրեշտակը քեզ առաջնորդ. նա թո՛ղ {հասուցանէ} քեզ այն օթեւանը, ուր եւ մեք կարճ միջոցում հաւաքո

վ ազատուել մի որեւիցէ դժուար գործից, իմ որդին կը {հասուցանէ} նորան իւր փրկարար խորհուրդը եւ կը սրբէ տէր սատանա

առատութիւնը, այս պատճառով կը ցանկանայ, որ ինքը {հասուցանէ}, դու պառաւ կին ես եւ անզօր, կը խլեն նամակը ձեռք

գոյները պակասաւոր, խնդրեմ դուք ինքներդ օգնութիւն {հասուցանէք}, եթէ ո՛չ, ինձ եւս գերի կը վարեն դէպի Մասեաց յաղ

գութեան ընդդէմ ուղղելու, փոխանակ իւրեանց մի վիշտ {հասուցանողից} բողոքելու (եթէ կար), թշնամանք տեղալ բովանդակ թ

արդիկը, միշտ անհարազատ լինելով, շատ վնասներ էին {հասուցանում} ՝ ծածուկ կերպով վատնելով իւրեանց պարոնի արծաթը։

ական հնարներ. կիսակտուր հնարները ոչ թէ միայն չեն {հասուցանում} այս նպատակին, այլ մեծապէս վնասակար են ե՛ւ նիւթակ

տութեամբ վաստակել էր: Նա հազիւհազ ծայրը ծայրին է {հասուցանում} իւր եկամուտը եւ ծախքը, նա վարձկան է, իսկ վարձկա

էին դայեկին այստեղ, գնում են սայլի մէջ եւ անվնաս {հասուցանում} են նորան իւր տուն: Դայեկը հասկացած լինելով,

ից, այժմ պաշտպանողական եւ բարեխօսական նամակներ է {հասուցանում} Հռովմ Մխիթարի օգտի համար։ Մխիթարը, ցաւելի Մխիթա

եւ որքան առձեռն պատրաստ գումար դարձյալ մեր ձեռքով {հասուցանվի} քաղաքին, քաղաքը, այդ բոլորի, թե շարժականի եւ թ

ր շարադրէի ի վարժատան Պատկանով քահանայի, ի կատար {հասուցեալ} զայն ամենայն, այժմ կամիմ տպել, արդեօք կարելի՞ է

ն, ութն պարբերութեամբ, զորոյ զպատճէն վաղ ուրեմն {հասուցեալ} եմ առ Ձեզ, եւ ի ժողովի անդ իբրեւ տեսի եթէ ոչ ուղ

կաթողիկոս ամենայն հայոց, զնոյն իսկ զտեղեկութիւնս {հասուցեալ} սրբազանին՝ յաւելու, եթէ Սարգիսն Ծատուր Աղաւելեա

փ արհամարհանս ապագայից: Առ այժմ զայսչափ եւ եթ {հասուցեալ} ձեզ զտեղեկութիւնս, ի կատարած գործոյն յայտնեցից զ

իքայէլէ Նալբանդեանց Յայտարարութիւն Ի կատար {հասուցեալ} զյանձնարարութիւն հասարակութեան քաղաքիս, ի մասին

դեգերեմք մուրողաբար, եթէ կերակուր այլովք ձեռովք {հասուցեալ} ի բերան կարէր ունել զնոյն ճաշակ, զորպիսին զգամ ք

0 մանեթ մի անգամ եւ հարյուր մանեթ վերջին անգամը, {հասուցել} եմ Լազարյանց Ճեմարան տպագրության բոլոր վարձը, իս

կ մնենի մեք քո հետ տվել ենք Սիվերսին, ես արդարեւ {հասուցել} եմ Սիվերսին այդ բանի օրինակը, բայց ասացի թե քո հ

ր մեռաւ խաչի վերայ, վրէժխնդի՞ր եղաւ նոցանից, որ {հասուցել} էին Նորան այդ անարգ մահը: Նա չէ՞ր, որ դեռեւս Հօ

ճի փորձով իմանալ, թէ ի՛նչ կատարելութեան աստիճանի {հասուցել} եմ ես դժոխքի իշխանութիւնը աշխարհի վերայ՝ օրագիրն

պաշտօնեաների կարգում: Մի զարմանալի հանգամանք {հասուցել} է դորան այդ պատուին: Նա այց ելանելով եւրոպական հ

զարմանում չենք, որ գործերի ծուռ ու սխալ ընթացքը {հասուցել} է եւ մի վնասակար նպատակի։ Բայց այդ վնասակար նպատ

ր ոչինչ բան դուրս չ'մնար, ինչ որ պատմութիւնը մեզ {հասուցել} է, ապա հարկ էր ինձ մի Աստուածաշնչի մեծութենով գի

ական թօթափել։ Ժամանակի հարուածը վաղուց արդէն {հասուցել} է մեր ազգին այս բարոյական մահը. այսօր մենք վերլո

իմ պարտականությունս կատարեցի, բերի նորան այստեղ {հասուցի}, մի ճանապարհի վերա կանգնեցուցի, որ մարդ դառնա,

պ. Սադայից փոխ առի 1 ամիս ժամանակով այդ դրամը եւ {հասուցի}, որոնց արժանն էր, սպասելով քո վեհանձն օգնականու

ռաւօտ չկար երկրումս Նորան այն մահով մեծ փառք {հասուցի} ։ Բայց արձակ մեր մեղքն խոստովան եղայ.

ւեցան նոքա եւ տէրութենից նշանակուած ռոճիկը ամբողջ {հասուցին} իւրեանց կտրիճ տղամարդերին: Փոշոտուեցան եւ ծխոտու

ցելու մերձաւոր բարեկամքը եւ ուսանողքը ձեռքի վերայ {հասուցին} նորա դագաղը մինչեւ Հայոց եկեղեցին։ Ճաշու ժամե

առ իս անկորուստ, ուր եւ իցեմ ես եւ ես ըստ կարգին {հասուցից} նոյնպէս: Իսկ թէ կամիցիք այլով ճանապարհաւ գրել

ետեւ, ազգութիւննիս մահուան եւ գերեզմանաց դռները {հասուցիք}: Դո՛ւք էք, որ մինչեւ ցայսօր չկշտացաք մեր արիւնը

e sur le Tonnére, հ. XXX) - երբ կայծակը զարկեց {Հասսելտեան} եկեղեցու աշտարակին, Ցուոլլէյի եւ Հասսելտի միջոցո

րկեց Հասսելտեան եկեղեցու աշտարակին, Ցուոլլէյի եւ {Հասսելտի} միջոցում (Հոլլանդիոյ մէջ, առաջինն ամրոց է, այժ

եւ այս լցուած հող ու քարը, ջրի երեսից երկաթակապ {հաստ} գերաններով եւ փայտերով պատելով, յառաջացուցին զան

ցաւ, իսկոյն հագնում է իւր վերարկուն, որ կարած է {հաստ} թղթից, որի վերայ նկարագրած են բոցավառ կրակներ.

ր ողորմելի գրուածները, թէ արձակ եւ թէ ոտանաւոր, {հաստ}, թէ բարակ, զանազան ձեւերով կազմած մեր մատենագրո

եւ է. հասակի բարձրութիւնը հինգ ոտնաչափ, բաւական {հաստ}, երկայն ճանկերով, սեւ երեսով եւ ճաղատ ճակատով.

, շտեմարանի պատուհանների կոտրատուած ապակիների տեղ {հաստ} թուղթ կպցնել, որ ընդունող աստիճանաւորը չկարողանա

: Ինքը Թիւթիւնճի-օղլուն, կարճահասակ, բաւական {հաստ} մարդ էր, եւ ինչպէս երեւում էր նորա ալեխառն մազեր

գնատիոսը արձակեց իւր ծառայքը, գնեց մի աբեղայական {հաստ} մոխրագոյն վերարկու եւ խոստովանուելով մի աբեղայի յ

մանալի մարդ. ինչպիսի՞ հանճարեղ գլուխս ունէր, եւ {հաստ} խելապատակ, ի՞նչ ասեմ, համարեայ թէ լի էր օդային

, եւ նոքա են նորա նիւթական ոյժը եւ կարողութիւնը, {հաստա՛տ} է իւր ոտքի վերայ։ Նա կարօտ չէ ուրիշին. դորա փոխ

տ: Իսկ երբ դու ասես ինձ՝ պահի՛ր քո ազգութիւնը, {հաստա՛տ} կացիր քո սիրու մէջ դէպի քո աշխարհը, սիրի՛ր քո եղ

ըստ մեծի մասին ժողովրդի բարբառն է։ Մեր յոյսը {հաստա՛տ} է, որ այսպիսի հեղինակի գրչի տակ մեր ժողովրդական

րծ մի այլ նոր երեւոյթ տեսնում եմ: Մի {հաստաբուն}, բարձր կաղնի ահագին, Նորա տակին նոյն օրիո

որ այս յառաջաբանութիւնը անհասկանալի չէ ձեզ. բայց {հաստագլուխ} մարդու հետ աւելի պարզախօս լինել մեր պարտականութիւ

ններ են, զոր յանցեալ տարւոջն շինել ետու ի հիմանէ {հաստահեղոյս} եւ բռաշէն կառուցմամբ՝ ծախսելով ի սմա քառասուն եւ

արձուցանել այն բանի վերայ, որ բնագիրը ունենայ մի {հաստահիմն} արժանաւորութիւն: Մեք ուրախ ենք, որ ամենայն

եր ընթերցողքը, շատ սրտաբաց կին էր. կարճահասակ, {հաստամարմին} եւ յիսուն տարեկան հասակը արդէն դրել էր նորա նեղ ճ

մար, որ Հայաստանի ծխեալ աւերակների մէջ բաւականին {հաստամորթ} արջեր կան ներկելու: Բայց աւաղ ասելոյս, նոքա շատ

ւս, դժոխքի զօրութիւնք, որ այսօր տեսանում ենք մի {հաստապինդ} սիւն աւելի կանգնած դժոխքի կամարների տակ: Այսօր ն

ամարիմ թէ գիտացեալ է Ձեր գերազանցութիւն: Յոյս իմ {հաստատ} է ի Ձեզ, թե Դուք, ողորմած տէր, ըստ բարձր խոհակ

կավորության ժամանակ դատ վարելու համար, ըստ որում {հաստատ} իմացած կլիներ, թե ահա այսքան բան ունի ստանալու ե

րաքանչյուր տարի նոցա եկամուտը ստանալու վերաբերյալ {հաստատ} տեղեկությունք եւ ճանապարհներ, մեր պարտականությու

տրկությամբ եւ բռնակալությամբ հիմնված մինչեւ այսօր {հաստատ} կացավ յուր սկզբունքին, եւ քրիստոնեությունը ազդեց

եւ ձեզ եւս ցույց տան: Այնտեղ կտեսանեք, որ ես {հաստատ} եմ իմ խոստմունքիս մեջ. բայց թե ցարդ չկարողացա ին

ս Ձեզ կգրեմ յուր ժամանակին եւ անլուր չեմ թողուլ. {հաստատ} կացեք: Ինչ նամակ որ ինձ կամենաք ուղարկել, տ

լ, բայց մենք, դեռեւս տատանվելով եւ ոչ բոլորովին {հաստատ} հողի վրա կանգնած լինելով, ամեն կերպ խուսափում էի

ղ հանդիսանալ հասարակության իրավացի գործին: Ես {հաստատ} համոզված եմ, որ այդ գործի արդարացի քննությունը հ

: Թէ որ ապրիլի մեջ ճիճայիս ինձի տեսության գալը {հաստատ} է նե, ճիճայիս ասա ինձի մեկ ճիվթ աղեկ ապուխտ թող

ուած երկիւղ լինէին, ասես թէ երկինքը այն պատճառով {հաստատ} պահել էր իւր կամարակապ տարածութիւնը, որ, կործան

տ չունիք. դորա գործակատարների մէջ չէ՛ երեւում մի {հաստատ} բնաւորութիւն, եւ ինքը՝ լրագիրը, չունի իւր համա

, որ աւելի հեշտութեամբ եւ յաջողութեամբ կարողանան {հաստատ} պահել խաւարի դժոխային իշխանութիւնը մեր ցաւելի եւ

այսպիսի ուղղութեան շարժառիթը, ի՞նչ է, որ այդպէս {հաստատ} պահում է դոցա իւրեանց կամակորութեան մէջ: Բայց այ

այս կամ այն բաները Պ. Իսահակեանցի հետ, եւ թէ մի {հաստատ} բնաւորութեամբ մարդ, հաւատ չընծայելով մի անհիմն բ

այդ մոլորական հասկացողութեան մէջ, որքան ժամանակ {հաստատ} էիր քո քրիստոնէական կրօնի վերայ, իսկ եթէ կամենաս

չգիտեմ՝ ինչ էր պատահել այդ մարդուն, երեւի թէ իմ {հաստատ} եւ խիստ խօսակցութիւնը, հոգեբանաբար ներգործելով,

ողջ բանականութեան որեւիցէ գործ սկսանել՝ առանց մի {հաստատ} հիմք ունենալու, այս պատճառով եւս ազգային դպրոցը

ւն, մի բարոյական ընկերութիւն աւելի հիմնաւոր է եւ {հաստատ}, եթէ յարակից լինին նորան այնպիսի հանգամանք, որ

ական, գիւղական եւ վաճառական գիտութիւնք, որպէսզի {հաստատ} հիմքերի վերայ կանգնի նորա թէ՛ երկրագործութիւնը եւ

լի " ուղղութիւնը յայտնի է արդէն. նա մինչեւ վերջը {հաստատ} պիտի մնայ իւր ուղղութեան մէջ՝ պարտական չհամարելո

ողը, վաճառականութիւն առնել մի տեղում, ուր ոչինչ {հաստատ} բան չկայ, ուր շատ անգամ կը հարկադրուիս այսօրուայ

յժ եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, որպէսզի կարողանայ {հաստատ} պահել իւր վերայ լինելոց շինութիւնը: Ինչո՛վ

վ խեղդուելու կարելութիւն, եւ այլ խնդիր է մտնել՝ {հաստատ} գիտելով, որ պիտի խեղդուի"։ Հայոց ազգը, ք

փոքր յառաջ խոստացանք անուանել, նա է այն միակ եւ {հաստատ} ոյժը, որ ազգի անձնաւորութեան մէջ ներգործելով, հ

շատ են ուռցրել գիժ հողմեր: Բայց անվտանգ, {հաստատ} յուսով շատ անգամ նա իւր կեանքում Ձգեց խարիս

). - Ասում են որ, ի՞նչ ասում են, այդ շատ {հաստատ}, ճիշտ լուր է, Մեր արքայի վերջին կամքն էր

ող չէին համակարգութեան։ Բայց մեր կարծիքը եւ սրտի {հաստատ} վկայութիւնը այսպէս է, թէ մի օրագիր երեւելով մեր

նագիտութիւնը են փիլիսոփայութեան ճշգրիտ աղբիւրը եւ {հաստատ} պատուանդանը: Ուսիր պատմութիւնը, ուսիր բնութիւնը

յաջողութեամբ, միեւնոյն վստահութեամբ եւ միեւնոյն {հաստատ} յուսով, որ այս տարի մեր ապրանքը ամէնից շուտ հասա

րբ դաշը, որ կնքեցիր իմ հետ: Նա խոստանալով ինձ, {հաստատ} մնալ իւր սուրբ ուխտի վերայ, անջատուեցաւ: Ն

մարիտ պատիւը: Միայն երախտագիտութիւնն է, որ {հաստատ} է մնում իւր սուրբ պայմանի վրայ: Դոյն այդ առաքինա

ն մէջ է այն գործարանում, իւր ճշմարտասիրութեան եւ {հաստատ} նախնական կրօնի համար: Բայց երբեմն Ֆրանսիայումը շ

տակաւին այդ պարիսպը դէպի հարաւ, չէ կարելի այլեւս {հաստատ} ասել. բայց երեւի թէ տակաւին շատ առաջ էր գնում,

դահճի ձեռքով մորթուեցան նոյն 786 թ-ի ապրիլի 8-ին՝ {հաստատ} եւ հաւատարիմ մնալով ազգին եւ եկեղեցուն։ Բայց այս

իւնը ուրախութիւն չէ լինում, եթէ նորա շինուածքը, {հաստատ} պահող հիմքերը չկային, այն չորս տեսակ ըմպելին այն

տութիւնը, երկար կը լինի պատմել, մանաւանդ ես եւս {հաստատ} չգիտեմ, թէեւ միանգամ պատմել է ինձ պ. Մանթուխեան

... Նա ազգասէր է. Աստուած կեանք տայ, Աստուած {հաստատ} պահէ, որ ազգը սիրելով, կառքերով ման գայ, աշխար

թիւնճի-օղլուն Շահումեանցի հարցմունքին. եւ այնպէս {հաստատ} ձայնով, որպէս թէ ամենեւին խօսելու բան չկար այդ մ

ճիշտ մետրիքական մատեան վարել: Ինչպէ՛ս եւ իցէ մի {հաստատ} խօսք չկար Նախիջեւանումը այս մարդու վերայ, այնտեղ

ր քո հոգու խաղաղութիւնը: Ես քեզ խօսք տուել եմ եւ {հաստատ} եմ իմ խօսքիս. եթէ դու եւս հաստատ ես քո վերայ, ո

օսք տուել եմ եւ հաստատ եմ իմ խօսքիս. եթէ դու եւս {հաստատ} ես քո վերայ, ուրեմն էգուց երեկոյ, տասն եւ մի ժա

եւ երգել նոյնպիսի զզուելի ներդաշնակութեամբ: {Հաստատ} կացանք մեր ուխտին, Հաւատարիմ պաշտօնին. Հետեւեցէ

ին միանգամայն: - Շատ բարի, եղբայր, կարող ես {հաստատ} յոյս եւ հաւատ ունենալ իմ վերայ, ես իսկոյն կ՚երթա

, եւ քանի՛ արդեօք կը գտանուին այնպիսի մարդիկ, որ {հաստատ} բնաւորութիւն ունենալով, կարողանան մերժել այնպիսի

ծեան, նիւթապաշտ, ինչ կամի, թող լինի, թոյլ կամ {հաստատ} իւր ուրացութեան մէջ։ Այնուամենայնիւ, լինում են

գայթակղութիւն պատճառել ազգերին, որոնց ոտքի վերայ {հաստատ} պահելու համար նոցա արարիչը կանգնել էր Հռովմէական

ի դատաստանի առաջեւ, ուրեմն համաձայն են Չամչեանին {հաստատ} մնալ Հայոց եկեղեցու ինքնօրէն եկեղեցութեան վերայ,

որ եւ մեռեալ բան էր, բայց նոյն իսկ Կարգի համար, {հաստատ} եւ շահաւէտ։ Այս նշանաւոր կարգի յատկացած բնութիւն

անում նորա կրօնամոլութեան մէջ. պատճառ, ինքը շատ {հաստատ} չէր հաւատի վերայ։ Բայց Իգնատիոսը ամենեւին չէր յո

ութիւն։ Այս կարգից դուրս գործերը եւ ապառաժի նման {հաստատ} կամքը, որ տեսանում ենք Կարգի անդամների մէջ, մին

րիստոնէութեան առաջին քարոզիչքը Հռովմում դէպի նորա {հաստատ} եւ հզօր քաղաքականութիւնը, որի հիմքը ստրկութիւն է

իժներով ներս էին բերում նոքա այս վայրենի Ազգի մէջ {հաստատ} Սէր դէպի բարեկարգութիւն, եւ ընտելացնում էին նորա

։ Րիշիէ չ'լսեց խիստ նախարարի եղբօր հրամանին, եւ {հաստատ} կերպով ջատագովում էր իւր կարծիքը։ Րիշիլիէն չ

խօսք ասելով, հեռացաւ նորանից։ Բայց այս բանը դեռ {հաստատ} ապացոյց չէր. պատճառ, Դամիէնը ծառայում էր Յիսուս

իւնը, որի արտաքին ձեւը էր միմիայն կրօնական, այս է {հաստատ} պահել Պապականութիւնը Փարիզի մէջ, իսկ ներքին խորհո

նորա արժէքի եւ քանքարի փայլը, այս պատճառով մենք {հաստատ} որոշում ենք ամէն նորա արժանաւորութիւնը խոստովանել

անելով, տեղ-տեղ երեւցած անհարթութիւնքը չմոռնալ: {Հաստատ} հաւատացած ենք եւ յոյս ունինք, որ մեր անկեղծ ու ա

պրելով Սօսին հասցնել իր գաթան, ասում է, որ ինքը {հաստատ} է իր սիրու մէջ եւ խնդրում է, որ Սօսն էլ խօսքին հ

տ է իր սիրու մէջ եւ խնդրում է, որ Սօսն էլ խօսքին {հաստատ} մնայ. " համայ, իմ աղլուխը քու գլուխը, ես տղայ

աղողի գինիք վաճառել փոքրիկ չափերով ձեր բնակութիւն {հաստատած} տեղերում, բայց, դէպի Ռուսսիայի ներքին քաղաքներ

սէփ Արղութեանց իշխանազն Արքեպիսկոպոսի ձեռքով: Նա {հաստատած} է այդտեղ երբեմն ուսումնարան եւ տպարան, որ կառավա

: Մեք՝ Հայկայ զաւակներս, համոզուած եւ մտքերնիս {հաստատած} ենք, թէ մեր ամեն թշուառութեանցը միակ եւ առաջին ե

, երբ նորա հետ զուգընթաց է նիւթը, երբ այդ բոլորը {հաստատած} է հիմքի վերայ: Յաւելացո՛ւր սորա վերայ եւ քաղաքայ

թիւններից եւ առհասարակ իմ գործերից, որ հիմնած ու {հաստատած} էին Ձեր մռայլութեան պաշտօնական հրովարտակների վերա

ւանք հասուն գիտակցութեան, հանդէս է գալիս այրական {հաստատամտութեամբ}, պահանջում է ուրիշների հաւասար իրաւունք եւ ոչինչ

վոր է: Այս մասնավոր ծանոթությունքը գրելով Ձեզ եւ {հաստատապես} հավատացած լինելով Ձեր ազգասիրության եւ դեպի իմ նվ

ատմական ժամանակներից որեւէ մի փոքրիկ իր գտնելով, {հաստատապես} վերականգնում են վաղուց անհետացած իրականության պատ

ւմ ենք միայն ուսումնասիրելու այն, ինչ գիտությանը {հաստատապես} հայտնի է, այլ ոչ թե ենթադրաբար կամ տարապայմանորե

պատճառով, որ վաճառականութեան մասին իմ տեսութիւնը {հաստատապէս} օգտակար է: - Ի՛նչ է քո այդքան օգտակար տեսութ

ել հայերէնի մէջ։ Այո՛, կարծում ենք, եւ այն {հաստատապէս}, որ մեր դարու հայ մարդը, շատ եւ շատ բաների մասի

ալիս տիկին Թիւթիւնճի֊օզլուի սրտի վկայութենից. նա {հաստատապէս} հաւատում էր, թէ դիւթական սնոտի արարողութիւնքը հա

բարք ու վարքը, ուսումը եւ գիտութիւնը քննելու եւ {հաստատապէս} նկարագրելու համար առաջին անհրաժեշտ պայմանն է քննե

ործը գրուած է հասարակ ժողովրդի համար եւ կարող ենք {հաստատապէս} վկայել, որ ամէն կարգի ժողովրդին հասկանալի կը լին

առաջ ասացինք, այդ աղքատութեան պատճառը չենք կարող {հաստատապէս} գիտնալ: Հաւանական է միայն, որ անկրթութիւնը եւ ի

սրբոյ Էջմիածնի արձակել զիս ի հոգեւոր կոչմանէ եթէ {հաստատեալ} իցէ, իսկ թէ ոչ, յետս առ իս զարձակման թուղթն իմ

զառանձին վկայութիւն՝ յայնմ, թե կառավարիչ սենաթն {հաստատեալ} է զիս ի վարժապետական կոչման. վասն զի ըստ յատուկ

ծակշիռ գործոյս, այլ ուր կամք են հասարակաց, կամք {հաստատեալ} ի վէմ գիտակցութեան եւ ուր ղեկավար է ոգի անախտ եւ

նեալ զթուղթն երեսփոխանութեան ի լեզու ֆրանսիական, {հաստատեալ} զայն գրով եւ արքունի կնքով: յԱռաջներորդ աւուր

ընդ Թադթէոս եպիսկոպոսին Ասպահանու եւ Հնդկաստանի, {հաստատեալ} է ի Թէոդոսիա քաղաքի զթուղթ երեսփոխանութեան, յոր

որագրեալ է ինքն եւ քանի մի թէոդոսիացի հայք եւ զոր {հաստատեալ} է (այսինքն վկայեալ զստուգութենէ ստորագրութեանցն

զամենայնն լիով ստացաք, զորմէ եւ տամք զայս թուղթ {հաստատեալ} մերով ձեռնագրով"։ Յետ այսորիկ, յաւելու յիշե

Նախիջեւան ի մասին հնդկական ազգային հրիտակաց {հաստատեալ} ի կարողութեան ՚ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամենայն հ

ոց ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին հնդկական հրիտակացն, {հաստատեալ} ի կարողութեան ՚ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամենայն Հայոց

՚ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին հրիտակացն ի Հնդիկս, {հաստատեալ} ի կարողութեան ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամենայն Հայոց

րիստոսի բերս ոչ սաղարթի։ Բայց արդ յի՞նչ իրաւունս {հաստատեալ} թշնամեաց 'ի սոյն եղեն ձեռնամուխս, վասն զի ասեն -

էր ձեր մեղ, բայց արդ տեսանէք եւ մեղքն ձեր ի ձեզ {հաստատեալ} են"։ Լոյսը եւ խաւարը միմեանց այն աստիճանի

սինքն ընդ ձեռն օրէնսգէտին, յորոյ ի ձեռս գտանի եւ {հաստատեալն} կտակագիր հանգուցեալ Բաբաջանեանի: Օրէնսգէտն

Ի 13 նախընթաց ամսոյն օգոստոսի արգոյ պատգամաւորք {հաստատեալք} միակամ ընտրութեամբ ազգին յաղագս զննելոյ զհաշիւս ե

Ռուսսիոյ, ընդ ձեռն դեսպանութեան նորին յԱնգլիա, {հաստատեաց} եւ վաւերացոյց զերեսփոխանական զթուղթն, ըստ օրինակ

րութեամբ արգոյ ժողովրդականաց յիմում ներկայութեան {հաստատեաց} եւ վճռեաց տալ նոցա ըստ պատկանելոյն զառանձին թուղթ

չ ". եւ բանիւս " զա՛յս արարէք առ իմոյ յիշատակի " {հաստատեաց} զխորհուրդ անարիւն պատարագին: Խորհուրդ պատարագին

ւթեամբ յիրաւի " Ազգասէր " տառն օրագրոյն Կալկաթայի {հաստատեաց} զիւր Ազգասիրութիւն, թէեւ ցաւելով խոստովանիմք թէ

ր զգործս մատանց նորա, զլուսին եւ զաստեղս զորս նա {հաստատեաց} ", ո՛չ. հերիք չէ այս, այլեւ արգելում է, որ ու

կան դեգերէր յԱթոռն, եւ ո՛չ կարեն զայդ ի վերայ իմ {հաստատել} ըստ արդար խղճի, թերեւս եւ բռնութեամբ իսկ բեւեռես

կացուցեալ Սինօդին սրբոյ Էջմիածնի խնդրեաց վերստին {հաստատել} զիս ի հոգեւոր կոչման: 5 Յետ իբր ութն ամսոյ նո

իկոսն ամ[ենայն] Հայոց տէր Մատթէոս, հաճեցաւ այսօր {հաստատել} զթուղթ երեսփոխանութեան իմ եւ արգոյ Աջեմեանցի, զտ

եւ այլն, եւ այլն, նորին վեհափառութիւնն հաճեցաւ {հաստատել} զասացեալ եզրակացութիւն ազգին մակագրելով այսպէս.

մանեալ զթուղթն երեսփոխանութեան ի լեզու ֆրանսիական {հաստատել} զայն գրով եւ արքունի կնքով: Յառաջներորդ աւու

րոյ աղաչեմ զՁեզ յարգեալ զընտրութիւն ազգի մերոյ եւ {հաստատել} զարգոյ երեսփոխանս մեր Հայրապետական կոնդակօք յանու

Հինգերորդ. Երբ որ դուք արդէն բնակութիւններ էիք {հաստատել} մի առանձին քաղաքում՝ Պօլուդենկա ասացեալ սահմանի

սեատին հող՝ որպէս արօտի դաշտ, հրամայում ենք ձեզ {հաստատել} մագիստրատ եւ այնտեղ դատ ու վճիռ կատարել ձեր կանոն

ընդհանուր օրինադրութենների հետ, բարի ճանաչեցինք {հաստատել}, եւ մշտնջենաւոր ժամանակով հաւատարմացնել, որպէս

տ ժամանակ չէ, որ մի ֆրանսիական ընկերութիւն ոտք է {հաստատել} Նախիջեւանի մօտ, որի խորհուրդը է զանազան մսեղէն պ

թերցողներին, բաղդը վիճակել էր իմ համար հիւսիսում {հաստատել} մի բնակութիւն, եւ ահա գտանւում եմ ես մի հիւսիսայ

ի տեղը: Հայաստանի բոլոր գիւղերում եւ քաղաքներում {հաստատել} պարզ դպրոցներ, որոնց պաշտօնը էր լեզու եւ գիր ուս

գնացած կեանքի մէջ: Աւելորդ մի բան էր ասել եւ {հաստատել}, որ Բիւզանդական կայսերութիւնը, իւր փտած սկզբուն

ոլոր վկայութիւնքը, որոնց վերայ մտածում են Հայերը {հաստատել} իւրեանց վարդապետութիւնը, նոյնպէս եւ քո ցոյց տուա

եց գործարանի վերակացութիւնը: Նա սկսաւ նոր կարգեր {հաստատել}, արտաքսեց բոլոր անհմուտ մարդ կը գործարանից եւ նո

տ են, եւ այս պարոնները պատրաստ են ստորագրութեամբ {հաստատել} ծերի խօսքերը: Այս տեսակ չէզոքական մարդիկը այսպէս

. - Ես չգիտեմ, թէ ի՛նչ է գրել մինը եւ ինչ է {հաստատել} միւսը. բայց իմ խորհուրդը, - շարունակեց բժշկապետ

կական գործողութեանը, բայց միեւնոյն ժամանակ իսպառ {հաստատել} չէր կարելի, թէ հերքում էր դրականապէս թեթեւի գերբ

ջ, - որ ես կարողանայի մի մշտնջենաւոր միաբանութիւն {հաստատել}, որ դնէր իւր առաջեւ, որպէս գլխաւոր կէտ նպատակի

ապակրութեանց անկանի ի Վենետիկ Իտալիոյ՝ հիմնել եւ {հաստատել} ի կապոյտ ալիս Ադրիտեան ծովու՝ զհաստահիմն կայարան

րել եւ զփոքրն պիտոյ էր անտեսել եթէ չկարէաք հիմնել {հաստատել} զմեծ ուսումնական ընկերութիւնս՝ զհամապատասխան զակ

եւ հնարագէտ մարդը, ինչպէս Լայենէզ։ Նա կարողացաւ {հաստատել} իւր կարգը այն Երկնային թագաւորութեան մէջ, ուր օտ

վեվ ալ գրելու է եւ ոչ ու կամ ւ, որ ծուռ հնչիւնը {հաստատել} չերեւնայ " (Տես նորա քերական. 179 եր. )։ Ծ

ւ լուսաւորութեան անունով, աշխատում են նորոգել եւ {հաստատել} ազգի վրայ այդ խաւար ուղղութեան տիրապետութիւնը: Ի

ւ սննդարար հիւթերը, որ կարող էին արիւն դառնալ եւ {հաստատել} սիրտը։ Բաց 'ի սորանից, հայոց մանուկի հանդէսը կա

ւնքը ընկերին յայտնելու մասին, իւրեանցից կանոն են {հաստատել}, թէ պիտոյ էր խօսել այնպէս, որ դժուար լինէր հասկ

ոս ամենայն Հայոց"։ Յետ զայս ամ[ենայն] այսպէս {հաստատելոյ} եւ վաւերացուցանելոյ նորին վեհափառութիւնն ընդ փոյթ

առ ի խնդրել զանօրէնութիւն յաղագս պատշաճ եղանակաւ {հաստատելոյ} զթուղթն, յիւրում լրացեալ զօրութեան: Ընդ այսմ

եւ ապարդիւն հին հայախօսութեան: Առ ի վկայութեամբ {հաստատելոյ} զասացեալսն ցայս վայը, ո՛չ աւելորդ համարիմք քերել

Նախիջեւանի հայերը ողորմելի խեղճութեամբ բնակութիւն {հաստատելով} Ազովի մօտ, Դոնի ափում, կորուսանելով իւրեանց հար

: Լուսաւորիչը մեծ եռանդով քրիստոնէութիւնը վերստին {հաստատելով} Հայերի մէջ, Տրդատ թագաւորի հրամանով եւ զօրքով մա

րդության մասին, եւ գանք Նախիջեւան, թե դաշնագիրը {հաստատելու}, թե երեսփոխանական թուղթը ստանալու եւ թե ճանապարհ

հանգուցեալ Մեծ Թագաւորների, ՄԵՐ Նախնիների ձեռքով {հաստատելու} համար եւ, ՄԵՐ Գերագոյն ողորմութեամբ ընդունելով ա

որպէս թէ փորձ արած էին մի քանի մարդիկ բնակութիւն {հաստատելու} գետի մօտ, բայց աւազակներից երկիւղը ստիպել էր նոր

եւ լրագրերից) մուրացած տեղեկութիւնքը եւ հայեացքը {հաստատելու} համար աղճատում էր պատմական իրողութիւնքը եւ զրպարտ

քացիների չափով հող կը ստանաս՝ տուն եւ բնակութիւն {հաստատելու} համար: Եւ այս երկու դիպուածում, այսինքն՝ թէ՛ գ

այնտեղ, իւր կարծեցեալ իրաւասութիւնը Հայերի վերայ {հաստատելու} համար, բարձրաձայն գոռում է. " Չվախնանք, չվախնա

ւթիւն ունին մի գործի արժանաւորութիւն ապացոյցներով {հաստատելու} համար, զանազան հատուածներ դուրս գրել դորանից եւ

րապատիւ Նազարեանցի գիրքը, եւ իսկոյն համաձայնելով {հաստատելու} են մեր փոքր ի շատէ ասածները։ Այժմ Հայոց մանո

աննէսն եւ պարոն Դիոնիսիոս Հայրապետեանն, վասնորոյ {հաստատեմ} զի նոքա եղիցին ինձ առաջին կտակակատար եւ կատարեալ

կեր եւ օգնական եւ ինձ երկրորդ կտակակատար եւ վէքիլ {հաստատեմ} լինիլ Կորտ աֆրկուշտի կոմիսիօներաց զառաջին կոմիսիօ

ւթեան գործոյն մշտնջենաւորական էմին եւ ինձ տեղակալ {հաստատեմ} ահա ըստ ամենայնի. այս ինքն յիշեալ կառավառիչքն եւ

գնալոյ ի Հնդկաստան, ի խնդիր ազգային հրիտակացն, {հաստատեմք} եւ վաւերացուցանեմք իսկական ստորագրութեամբս մերով

ոց, ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին Հնդկական հրիտակացն {հաստատեմք} եւ վաւերացուցանեմք իսկական ստորագրութեամբ մերով ե

աչում եմ աստծուն, որպեսզի հետեւանքներն ավելի եւս {հաստատեն} իմ այս կարծիքը: Հայտնիր նրան իմ ակնկալությունը:

կիս միլլիոն մը հաւատարիմ ժողովուրդ ունի նէ։ Թո՛ղ {հաստատեն}, որ գրիչնի՛ս կոտրատենք ու մեկդի ձգենք.... Երկա

, թո՛ղ խրատ քաղելով նորա արածների հետեւանքներից՝ {հաստատեն} իւրեանց մէջ մի հարազատ լուսաւորութեան կենտրոն, թ

տս, զի նորին սրբազնակատար քահանայապետութիւնն մի՛ {հաստատեսցէ} զմեզ եւ այլն, եւ այլն, եւ այլն, նորին վեհափառո

եղեկութեան չափը: Եւ մեր ընթերցանութեան հետեւանքը {հաստատեց} մեզ, որ իրաւունք ունէինք չկարդալու յօժարութեամբ

վ աւելի եւս յառաջ գնալ իւր ասպարէզի մէջ՝ մտքումը {հաստատեց} որոնել իւր համար վերին դպրոցի բազմահայեաց կրթութի

ոնարհ եւ ամենախոնարհ...: - Անտարակոյս, - {հաստատեց} վէզիրը, - վիպասանական ոճը սեպհական է վատնողների

նորը եւ փայլունը, ինչպէս ամենայն առողջամտութեամբ {հաստատեց} Մեղու Հայաստանի անունով լրագիրը, որ դուրս է տալ

ւթեան վերայ: - Մեղուն գրել է, Ճռաքաղը եւս {հաստատեց}... - Ես չգիտեմ, թէ ի՛նչ է գրել մինը եւ ին

ւթիւնճի-օղլուի նամակը, որ տուեցին Աղուանեանցին, {հաստատեց} նորա կարծիքը. Թիւթիւնճի-օղլուն բոլորովին հրաժարւ

յիշենք, որ Մխիթարը 1701 թուականի սեպտեմբերի 8-ին {հաստատեց} մի հոգեւոր կարգ իւր ինն աշակերտներով, որոնց վերա

որ 1712 թուականին Կլեմենտ տասն եւ մի երրորդ Պապը {հաստատեց} Մխիթարեան միաբանութիւնը, որ այնուհետեւ ստացաւ Բե

կոնդակովը, որ գրած էր 1540 թիւ դեկտեմբերի 27-ին {հաստատեց} կարգը միայն այն պայմանով, որ այս հասարակութեան ա

ջ նոցա առաջ բերած խնդիրների եւ կարծիքների մասին, {հաստատեց} ֆակուլտէտի վճիռը՝ այս եւս յաւելացնելով, թէ որով

ծախելոյ զբազում ինչս բժշկաց եւ դեղորէից վերջապես {հաստատեցաւ} ի վերայ իմ մնալով անբոյժ, ուստի եւ չկարեմ ամենեւ

: յԱռաջներորդ աւուր նոյեմբերի, նախընթաց ամի, {հաստատեցաւ} թուղթն այն եւ անցուցեալ եղեւ ի մատեան դիւանին համ

ով: Յառաջներորդ աւուր նոյեմբերի նախընթաց ամի {հաստատեցաւ} թուղթն այն պատշաճաւոր եւ վաւերական վկայաբանութեամ

իմում, ամենայնիւ զգաստ միտս եւ զգայարանս ունելով {հաստատեցի} կտակս այս իմով ստոարագրութեամբ, յորում նախ յայտն

ենայն միանգամայն ահա՛ ի կենդանութեանս իմում գրովս {հաստատեցի} ՚ի ժառանգութիւն ներքոյ յատկացեալ տեղեացն այսպէս։

ւ ի կատարումն վերն յիշատակեալ բաժնիցն իմոց, ահա՛ {հաստատեցի} ինձ նախկին տեղակալ առաջին կտակակատար եւ կատարեալ

որ ի կտակին կան: Եւ զփոխարէն տանս այս ստացայ եւ {հաստատեցի} ինձ յիշատակ եւ ի ժառանգութիւն հոգեւոր զյիշեալ սու

զգային պատանիք, թերեւս Հռովմէական դաւանութենից, {հաստատեցին} մեզ, թէ արդարեւ եղած է մի այդպիսի աղօթք Թրեանցի

յն ատեանն արձակեալ զիս ի հասարակական տեսչութենէ՝ {հաստատէ} ի վարժապետական պաշտօնի, երկրորդն՝ գրութեան գերա

՝ խնդրեց Պօրտուգալացոց թագաւորից, որ Ինկուիզիցիօ {հաստատէ} այնտեղ, իսկ ինքը գնաց Գէյլօն։ Վերջապէս հասաւ նա

մ ցաւօք գելանի, սակայն ի քէն անմոռաց: Յիս {հաստատէայ} սիրտ անվկանդ բաղդին ընդդէմ հարուածոց Եւ ղեկ

, եւ այլն: Ունել Պետրոսի զաթոռն Հռովմայ ցարդ ո՛չ {հաստատի}. այլ թէ Պետրոս զառաջինն քարոզեաց յԱնտիոք, զայդմ

եւ անդր եւս. իմա՛ դու ինձ զայն ճշմարտութիւն, որ {հաստատի} հրամանաւ, սպառնալեօք եւ հալածանօք, ըստ որում չե

դարս երգիչքն ի Գողթան բամբռամբ երգէին։ Հիմնեալ {հաստատի} ապա ի պատմութիւնս, թէ եւ ըստ ժամանակին անգթանալո

զպատմութիւն եկեղեցւոյն Քրիստոսի ի Տարօն, յորոյ ի {հաստատիլ} եւ ինքն գտաւ գործակից սրբոյն Գրիգորի: Զսոյն զայս

բայութեան, թէ կրօնական ուսումն հայկազանց հիմնեալ {հաստատիւր} յայնժամ ո՛չ ի վերայ բանից եւ քարոզութեանց այլոց,

մած նոր Կանոնադրութիւնը թարգմանւում է թուրքերէն ` {հաստատման} նպատակով Դռան ներկայացնելու համար: Հետեւեալ

ք չի մտնում հասարակության ժողովը ազնվականությունը {հաստատող} մագաղաթի կամ աստիճան հաստատող վկայագրի զորությամբ

վը ազնվականությունը հաստատող մագաղաթի կամ աստիճան {հաստատող} վկայագրի զորությամբ, առավել եւս՝ հարստության զո

մութիւնը դէպի ինձ: Թէ ի՛նչ է ձեր փաստը, եւ ի՛նչ {հաստատող} վկայութիւն այդ մասին կարող էիք մէջ բերել, չգիտեմ

մ մեղադրել կատաղած շան աւանդութեան մասին հեղինակի {հաստատողական} ծանօթաբանութիւնքը: Չենք մեղադրում այն պատճառով,

ութիւնն էլ չունենայինք, այնուամենայնիւ կարելի էր {հաստատողապէս} ապացուցանել, թէ Փարպեցու գրչիցն է դուրս եկած այդ

ագրի մէջ Հրատ տեսնելը բնա՛ւ իրաւունք չէ տալիս մեզ {հաստատողապէս} ասել, թէ ինքը՝ Փարպեցին է կրճատել։ Մեզ թւում է

ծ Սեւուկը է Անձեւացեաց իշխանը, եւ միւս կողմից էլ {հաստատողապէս} ասում է, թէ Փարպեցին, Սիւնեաց երկրից վերադառնալ

րդու ձեռքից ստացուած: Նազարեանցի վարդապետութիւնը {հաստատուած} է Տէրութենական օրէնքների վերայ, բայց գուցէ " Մեղ

երման: Այս առանձնաշնորհութիւնքը վերստին {հաստատուած} են այլ Բարձրագոյն հրովարտակներով, որ, պատշաճ հա

՝ դեռ Մեծ Ներսէս Պարթեւի կաթողիկոսութեան սկզբումը {հաստատուած} լինելով, եւ մինչեւ սուրբ Սահակը, Շահակ, Զաւէն

թէ ոչ մի տեղում չեղած եւ ոչ մի ուրիշի վկայութեամբ {հաստատուած} բանը երեւում է Թէորիանոսի գրքի մէջ: Ի՛նչպէս կարե

եամբ զրպարտուած, սուտ վկաներով այդ զրպարտութիւնը {հաստատուած}, արդեօք անմեղն էլ մահու պատիժ չէ՞ կրում, եւ այս

ս ինքս գիտեմ, որ ամուսնութիւնը քաղցր չէ, եթէ չէ {հաստատուած} ամուսինների սիրու վերայ, այդպիսի ամուսնութիւնը մ

ը իւրեանց տիեզերական իրաւասութեան գաղափարը։ Նոքա {հաստատուած} ծնանում էին այն մտքի վերայ, թէ ոչխարքը հովուի հա

պապի կոնդակով 1540 թուականի դեկտեմբերի 27 օրումը {հաստատուած} էր։ Այս կանոնադրութեան վերայ Լոյոլան յաւելացուց

մինն էր։ Ոչինչ հասարակութիւն աշխարհի երեսին {հաստատուած} չէր այսպիսի ապահով հիմքերի վերայ, ինչպէս Յիսուսե

որ ոչ միայն սահմանուած էր Կանոնադրութեամբ, այլեւ {հաստատուած} Դռան կողմից, ինչպէս այդ տեղի ունեցաւ նաեւ վերջին

բռնուելուն, եւ անոր անցագրին ինչ կերպով տպուիլը {հաստատուելէն} ետեւ... Մխիթարեանց շփոթ ատենին վճարած տուգանաց հ

ամաձայնեցան նորա հետ եւ առաջարկութիւնը մնաց առանց {հաստատուելու} ։ Բայց Լօյոլա եւ նորա ընկերքը չ'վհատեցան ամեն

, որ Կոստանդնուպօլսի մէջ իւրեանց խոստովանութիւնը {հաստատուելուց} յետոյ հրամայէ պատրիարքին... խաչը ձեռքին օրհնել Հ

, որոնց մի քանիքը զրկուեցան կարգից, իսկ միւսները {հաստատուեցան} նոր աթոռների վերայ։ Ֆրանսիայի, Սպանիայի եւ Գերմ

Յիսուսեան " (jésuites extêrnes)։ Այս աստիճանը {հաստատուեցաւ} նորանց համար, որոնք ստիպուած իւրեանց հանգամանքնե

րծողութիւնը։ Զարմանալին այս է, որ այսպիսի վճիռը {հաստատուեցաւ} երկու ձայնի առաւելութեամբ ընդդէմ միւս անդամներին

իացաւ Պարլամենտի հետ եւ մայիսի 8ին 1761 թուականին {հաստատուեցաւ} այն վճիռը, որի զօրութենով Յիսուսեան կարգը պարտաւ

ցանէ Պարլամենտին։ Նոյն տարուայ օգոստոսի 6-ին {հաստատուեցաւ} Պարլամենտի վճիռը, որ զօրութենով Յիսուսեանների քս

չէին բերած, այժմ պիտոյ էր հանդէսով ցոյց տալ, որ {հաստատուէին} իւրեանց կարծիքի մէջ, թէ իւրեանց կամակորութեան աղ

դարձեալ չեմ տարակուսում, եթէ միայն ընկերութիւնը {հաստատուէր} անխարդախ հիմքերի վերայ: Ընկերութեան խորհուրդ

նցի զլիակատար զերեսփոխանութեան զթուղթ, վաւերական {հաստատութեամբ} տեղւոյս քաղաքական Մագիստրաթի որպէս հրամայեն օրէնք

շաբաթական, " եւ կարգեցին սուրբ առաքեալքն եւ եդին {հաստատութեամբ}, սուրբ առնել զմիաշաբաթն ի շաբաթուն, եւ այս կրկի

ած է իր առջեւը դրած գաղափարի մէջ, աւելի համարձակ {հաստատութեամբ} բռնել է ամէն կողմից իր առջեւի խնդիրը: Հեգելը իր

եւ զկարգիլ իմ ի ջահընկալութիւն ի վերայ հիման այնր {հաստատութեան}, ի նորին բարձր սրբազնութենէ վիճակաւոր արքեպիսկոպ

ան կացուցանելոյ զայն ուր հարկն է վասն պատկանաւորն {հաստատութեան}, որ եւ մատուցեալ նորին բարձր սրբազնութեան խնդրեա

ւնն Անգլիոյ, զբովանդակութենէ գործոյն: Յաւուր {հաստատութեան} թղթոցն, այն է ի 1 նոյեմբերի, ընդ երեկո մեկնեցա

արիմ զեկուցանել զպատուականութեան Ձերում, թէ յետ {հաստատութեան} թղթոյն, որ գուցէ թէ կատարեսցի մինչեւ ցվերջ ամսոյ

լոր հասարակութեանը մշտնջենաւոր ժամանակով, առաւել {հաստատութեան} համար մեր յատուկ ձեռքով ստորագրեցինք եւ ՄԵՐ Տէրու

բաժակը ազգի անունով, ազգի լաւութեան եւ եկեղեցու {հաստատութեան} համար մինչեւ տակը խմելով, պիտի՞ համարուին իւրեան

այս է իմ վերջին կամք եւ պատուէրն, որպէս ահա վասն {հաստատութեան} չորք թուղթ մին օրինակ գրեցի եւ ի ներկայութեան վկա

եւ խաչ լուսեղէն ի վերայ նորա։ Ոսկի խարիսխն վէմն {հաստատութեան} անշարժութիւն է եւ սիւնն հրեղէն Կաթուղիկէ եկեղեցի

արդինալի ձեռքով առաջարկուեցաւ Պաւլոս երրորդ պապին {հաստատութեան} համար, այն աշխատասիրութիւնը, որ այս պապը կարդալ

կան՝ " ջանի գործ ենք լինում ", " յօրէ անտի իւր {հաստատութեան} մինչեւ ցայսօր"։ Չպիտի մոռանալ, որ այդ նախդիրնե

էր իւր ընկերութեան պայմանքը Պապի նկատողութեանը եւ {հաստատութեանը}, Մխիթարը արդէն հրատարակել էր իւր անձը պապական։

որ վաճառական լինին բանին Աստուծոյ. այլ իբրեւ 'ի {հաստատութենէ}, այլ իբրեւ յԱստուծոյ, առաջի Աստուծոյ, 'ի Քրիստ

ննութեններով, ե՛ւ համալսարանական եւ ակադեմիկական {հաստատութեններով}, եւ Նազարեանցը այս ճանապարհո՛վ է հասել վարդապետա

եւս Կեսարիա դիմել՝ իւր կաթողիկոսական իշխանութեան {հաստատութիւն} ստանալու համար, եւ այլն, եւ այլն " (երես 105)

տէր եւ զշարժելիսն առաքեսցէ ի Նոր Նախիջեւան: Եւ ի {հաստատութիւն} այն տուր եւ առութեանս եւ վաղֆարարութեանս իմ, մին

անս ազգի, այն է՝ քարոզելով հանապազօր զանյողդողդ {հաստատութիւն} ի դաւանութեան զոր ունիմք, եւ տարածելով զլուսաւոր

ափայլութիւն լինելով բիւրապատիկ աւելի ամրութիւն եւ {հաստատութիւն} ունին, քան թէ ամբողջ շինծու համակարգութիւնք, որ

արող են տալ զանազան զգայարանքների: Առաւել լաւ {հաստատութիւն}: Մի գիշեր գալիս են եւ բախում են Մանուշակ դայեկի

րբազան Պապն Կղեմէս XI, ընկալաւ 'ի նմանէ բերանացի {հաստատութիւն} իւրումն կրօնի, անուն տուեալ նմա Անտօնի աբբայն ըն

, թէ կանուխ է դեռեւս Կարգին օրինաւոր եւ վաւերական {հաստատութիւն} խնդրել։ Նա երկու հզօր թշնամի ուներ Հռովմի մէջ՝

ատմեն զփառս Աստուծոյ եւ զարարածս ձեռաց նորա պատմէ {հաստատութիւն} "։ Արարիչը, մէկ անգամ ստեղծելով բնությսւնը տուե

րից կախ էր պապականութեան օգուտը եւ հռոմէական ազգի {հաստատութիւնը}: Բայց քահանայապետն եւս չէր մեղաւոր, որովհետեւ ն

ւն վեց զուր փորձերը դղրդել էին իմ յոյսի եւ հաւատի {հաստատութիւնը}, եւ այդ վերջին փորձը եթէ զուր գնար նոյնպէս, պիտ

յատկութեններից մինն էր նորա համբերութիւնը, այլեւ {հաստատութիւնը} իւր կամքի վերայ. արդարեւ այնպիսի յատկութիւնք, ո

ուց իւր ուսումը, որպէսզի մարդիկ, տեսանելով նորա {հաստատութիւնը} իւր վկայութեան վերայ մինչեւ Գոլգոթայի վերայ անարգ

նձին առանձին պատրիարքութենների հիմնարկութիւնքը եւ {հաստատութիւնքը}, շարունակում է. " Սոցա նման եւ մեր Արշակ թագաւո

արդել խավար վիշապի գլուխը: Դեռեւս նոր կաթողիկոսի {հաստատությունը} չկա. ձայն կա, որ Լանսկոյն պիտի փոխվի եւ նորա տե

ա լեզուն պատշաճաւոր կերպով ճոխանայ, արմատանայ եւ {հաստատուի} ազգի հոգու եւ սրտի մէջ։ Այսպէս ոչինչ ազգ կարող չ

յոլան կարողացաւ վերջապէս Ֆերդինանտ երկրորդի օրովը {հաստատուիլ} Նիդերլանդիայի մէջ։ Միմիայն Ֆրանսիայի մէջ Կար

ում, ո՛չ Ամերիկայում եւ ո՛չ Աֆրիկայում կարո՛ղ էր {հաստատուիլ} ՝ առանց նոցա գործակցութեանը, եւ թէ շատ Յիսուսեան

ւրիշ շատ մարդերի նկատողութենների հետ, դրականապէս {հաստատում} են այս բանը, թէ մարդը ծնանելով չունի իւր մէջ առա

ի Հայոց հասարակութեան վերայ մշտնջենաւոր ժամանակով {հաստատում} ենք: Տրուած է, Յունուարի 4-ին 1799 թուականին:

ամանակով հաւատարմացնել, որպէս եւ այս հրովարտակով {հաստատում} ենք եւ հաւատարմացնում ենք այդ իրաւունքների եւ առա

եւ քանի անգամ Տաճկաստանի, Կոստանդնուպօլսի մէջ, {հաստատում} են, թէ մեր՝ այնտեղ գտանուած ազգայինքը շատ դիւրա

հելով, այդ հասարակութեան անդամը եւ նորա սերունդը {հաստատում} է իւր կեանքը մի ամուր եւ ապահով հիմքի վերայ, եւ

ւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ ամէն. Կտակ յետ մահուան {հաստատում} է որպէս հրամայէ սրբազան Առաքեալն Պօղոս. Արդ

ծակատար մատենագրութեան մէջ: - Ես ասում եմ եւ {հաստատում} եմ, թէ օգտակար կլինին դժոխքի համար այս տետրակներ

ովին յայտնի առարկայի վերայ: Ալքիմիկոսներից ոմանք {հաստատում} էին, թէ իւրեանց գիտութեան հետքը երեւում են եգիպտ

որի մէջ երեւել է Բեքոնը: Նորա Opus majus գործը {հաստատում} է մեզ, թէ մի քանի Ալքիմիկոսք կարող են ոսկի շինել

րս ընկած աչքերը, իւրեանց անսովոր փայլողութեամբ, {հաստատում} էին նորա հոգու անհանգիստ բնաւորութիւնը: Ճակատը ճ

յ վերացականութեան. եւ մի իրողութեան ստուգութիւնը {հաստատում} է ուրիշ յարակից կամ երկրորդական իրողութենների վկա

խօսում էր դպրոցների վերայ եւ բերան սերտած բառերով {հաստատում} էր նոցա օգուտը, առանց ամենեւին գաղափար ունենալու

իրողութիւնք մարդկութեան պատմագրքի մէջ վկայութեամբ {հաստատում} են, թէ դա խլելով բոլորի ազատութիւնը եւ կամքը, ի

լուեցաւ իւր հաշւում։ Մինչդեռ առաջին անգամ ոտք էր {հաստատում} նա այն հողի վերայ, որ պատկանում էր Վենետիկեան հա

soi disant pape de Rome) Սիկստոս V-ի կոնդակին։ {Հաստատում} է, որ այն սուտ է եւ անիրաւ, եւ իբրեւ մի չարագոր

երաբերում է հերետիկոսութեան, թագաւորը ասում է եւ {հաստատում} է, թէ պարոն Սիկստոս V-ը, որ պապ է կոչւում, չ'ն

ալ հայկական սահմանադրության (ստատուտ) վերջնական {հաստատումը} Թուրքիայում։ Առողջությունս վատ չէ. հույս կա

, այլ գիտուն, Բայց ես նոցանից խելօք Գտանուեցայ, {հաստատուն}, Եկեղեցու միջումը Օրէնքով պսակուելով: Ես ապրել

ակատարքն եւ երեք սամատեարքն, թողում դարձեալ մնալ {հաստատուն} առ ի կառավարել եւ ի ժառանգել զմիւս տներն եւ ստատն

ի առաջի Աստուծոյ եւ մարդկան, որ յետ մահուան իմոյ {հաստատուն} լինիցի, այսինքն ` Նախ յայտ լիցի ամենեցուն,

Որպե՞ս նաւորդ հողմակոծեալ Անձկայ հողոյն {հաստատուն}. Որպէ՞ս նմա շող փայլակեալ Զոր հատանէ

փարատ Ի քոյդ հոգւոյ շեղջցէ ակունս յաւէժաբար {հաստատուն} ։ Քո կրպակաց պատուարք, որմունք եւ խստ

Թո՜ղ պատանեակդ, մինչ յառոյգ տիս մինչ զօրեսցէ {հաստատուն}, Զգայլ գիտութեան ձգել կաթին սերտ փութացի կա

ն, Բայց ես նոցանից խելօք Գտանուեցայ, {հաստատուն}, Եկեղեցու միջումը ` Օրէնքով պսակուելո

Նա, որ իր որդոց դեռ սրտի խորքում Չունի {հաստատուն} մի ոտքի կայան, Ու որդիքն պանդո՜ւխտ, իրենց

վեն հին հայկական գանձարանի ազգային բառերով: {Հաստատուն} կերպով հենվելով այս սկզբունքների վրա, " Հյուսիսա

իտեան, Ցնծա՛, քեզ փառք յաւիտեան, Կաց {հաստատուն} անխռով Ի քում խաւար զօրութեան: Նոր բնա

իտեան, Ցնծա՛, քեզ փառք յաւիտեան, Կաց {հաստատուն} անխռով Ի քում խաւար զօրութեան: Նա հարա

իտեան, Ցնծա՛, քեզ փառք յաւիտեան, Կաց {հաստատուն} անխռով Ի քում խաւար զօրութեան: Այս

ան աշակերտքը հեռանում են վարդապետից։ Մխիթարի {հաստատուն} միտքը՝ երբեմն թափել իւր անձը եւ իւր միաբանութիւն

տալով՝ կամենում են իւրեանց կանգնելու շէնքը անել {հաստատուն} եւ տեւողական։ Այժմ այդ պարոնները, եթէ խոստովանէ

: § 10. Երբ որ բերած եւ հանձնած էինք կայքերի {հաստատված} վկայագիրքը, Նախիջեւանի անունով, նույն քաղաքի գլ

ւթյան եւ բռնակալության փոխադարձ սկզբունքների վերա {հաստատված} կառավարությունքը իսկույն կերպարանափոխ եղան քրիստո

ահությունը չկա չարաբաստիկ վավերագրի՝ վկայությամբ {հաստատված} պատճենների մեջ: Ի՞նչ է, ուրեմն, ցույց տալիս այ

բովանդակությանը, հիմնվելով կառավարության կողմից {հաստատված} ծրագրի վրա.. Ամսագիրը կազմված է լինելու հե

այն ասպարէզը, ինչ որ ստացաւ Յիսուսեան կարգը։ Նա {հաստատվելով} այն ժամանակ, երբ նախկին կարգերը արդէն անօգուտ եւ

ի տա մեզ, այս մեր բոլոր պայմանները պիտի գրվին եւ {հաստատվին} օրինավոր դաշնագրով, քաղաքի հետ, այնպես որ ոչ քա

ր հասանում էր Յիսուսեանների ոտքը, որ տեղում նոքա {հաստատւում} էին, իսկոյն շինում էին եկեղեցի եւ նորա մօտ հոյակ

ուսով զխաւարն փարատեալ, այսինքն հիմնարկելով զնոր {Հաստարան} նոր հայախօսութեան: Այլ յետ բազմիցս յընթացս ճառիս

. ահա իմ վաճառականութեան գլխաւոր սիւնը, գլխաւոր {հաստարանը}, որի վերայ շարժւում են իմ բոլոր խանութները այստե

Վեհափառ Կաթողիկոսի պատկերը: Ազգութեան {հաստարանը} եւ լծակը է հասարակ ժողովուրդը: Մի ազգ թո՛ղ որքան

վրդի վերայ. սա է այդ մեքենայի առանցքը, լծակը եւ {հաստարանը}: Ազգի մէջ երեւեցած մեծատունների, իշխանաւորն

ւնոյն չափով իրաւունք եւ ազատութիւն։ Նոցա գլխաւոր {հաստարանը} ճշմարտութիւն լինելով, ապահովում է մարդկային ընկե

տարութիւնների, զոհերի, որ Հրէական կրօնի գլխաւոր {հաստարանքն} էին։ Նա տարածեց մարդկային ազգի մէջ, սորա դէպի Ա

ն նոցա թերութեանց վրայ, նետելով միանգամայն բոլոր {հաստարմատը} եւ փրկարար դրութիւնքը, որոնց հիմքերի վրայ աճում

էր մարդու ժառանգները նոյնպէս հարստանային, ինչպէս {հաստացել} էր նոցա հայրը, այն ժամանակ բիւրաւոր պիտի լինէին

է անցել։ Հաւաքել այդ բոլորը եւ նոցանով խճողել ու {հաստացնել} մեր աշխատութեան փորը ձանձրալի է թւում մեզ եւ կարծ

աժամուժ ամբոխի աչքում, այսպիսի մի մարդ, որ փորը {հաստացրել} էր եւ ընչանցքը սրել, համարձակւում է պատիւ ու յար

գնալ: A propos. մտքո՞ւմդ է այն Լինդման անունով {հաստափոր} եւ զուարճախօս բժիշկը, որ 12 շիշ գարեջուր էր խմու

րմանալու չես, իհարկէ, եթէ ասեմ, թէ այդ բաւական {հաստափոր} գիրքը շտեմարան է զանազան սխալների: Այնտեղ որ

կը լինէր այսպէս մօտ յիսուն տարեկան, միջահասակ, {հաստափոր} եւ ճաղատ ճակատով. նորա յօնքերի եւ ընչանցքների սե

իսաւորներին քո որսածները ". իսկոյն դուրս եկաւ մի {հաստափոր} արջի կերպարանքով կենդանի, կանգնեց տիրոջ առաջեւ,

ն իւրեանց ապրանքի գինը: - Ների՛ր, պարո՛ն, {հաստգլուխ} ես եղած, որ մինչեւ այժմ չհասկցար: Ապրանքը նոցա

ւ զմարդն: Ո՞չ տիեզերք գործ ձեռաց Էին {հաստեալ}, յոր եդայ, Կան առաջի իմ աչաց. Ո՞չ ի

վասն է՞ր ո՛չ կործանեցան ազինք Եւրոպիոյ, կամուրջ {հաստելով} լուսաւորութեան՝ զնորն բարբառ հասկանալի առ հասարա

ր ` կեր կամ զգեստ, պատարագ: Ո՛վ խնամող եւ {հաստիչ} աջ, ո՜վ երկնային կառավար, Ո՞վ է հաշուել,

անցաւ դար, Մենք ` հող, մոխիլ, դու ` մեր {հաստիչ}, դու մեզ տուիր միտք ու բան, Քննել, տեսնե

ոշոր տառերով, այլեւ ցանցառ տողերով, կազմել է մի {հաստլիկ} գիրք, որպէսզի տեսանողը, գոնէ երեւութին նայելով

, Աշխատում ենք ժիր ջանքով, Որ իմ փորիս {հաստութիւնը} Չափուի նորա տակառով. Շարան ո՞վ է, Ֆոյ

ութիւնք ունեցող սահմանադրութեամբ, աւելի եւ աւելի {հաստցուց} ազատութեան ծառի բունը եւ այն ` բոլորովին բնական,

ով եւ համատարած կշտամբանքներով քաղաքացիական լեզվի {հասցեին}, փոխանակ ցույց տալու մեր մասնակի մոլորություններ

րմէ անկեալն են, թերեւս եւ ուղղափառ Հայ, որպէսզի {հասցեն} նպատակի իւրեանց, յոր սերտ բեւեռեալ ունին զմտադրո

Նալբանդյանց 10 փետրվարի 1855 Մոսկվա Իմ {հասցեն} այսպէս գրեցէք. Его благородию студенту Москов

րող եք ստանալ նորա խընդիրը եւ հասուցանել ինձ նորա {հասցեն} եւս, ուրիշների հետ միասին, աներկբա մնալով, որ

ն 9 հոկտեմբ. 1858 թիվ Մոսկվայի մեջ Իմ {հասցեն}. Его благородию Михаилу Лазаревичу Налбанд

ս Նիկոլաեւիչին: Ես կգրեմ Լոնդոնից ու կհայտնեմ իմ {հասցեն}: Չգիտեմ, թե ի՛նչ վիճակի մեջ է " Հյուսիսափայլ

կաթուղու իջեւանը եւ ստանամ գիրքը: Այսպես է իմ {հասցեն}. B С. П. буpгe, нa Васильевском острове,

հռչակեալ: Մանրամասնութիւնք գործոյս, ո՛չ անագան {հասցեն} առ Ձեզ ՚ի ձեռն բողոքանաց բովանդակ ազգին հայոց բնա

ծ՝ ուրեմն հասցես թողած կլինեմ նորա մոտ եւ նա այն {հասցեով} կուղարկե ինձ Պետերբուրգ, որ 6 օրի ճանապարհ է այժ

մեջ երեւեցած արծաթի գումարով, կուղարկեք ինձ, իմ {հասցեով}, որ տպված է հայտարարության մեջ: Ես կարգադրությո

, թե ոչ, խնդրեմ հայտնես: Ինձ թե գիր գրեք, ահա {հասցես}. Его благородию студенту Императорского Моск

դտեղ չէ Ձեր բարեկամ Միքայել Նալբանդյանը {Հասցես} փոխված է. На Большой Дмитровке, в доме Ру

. Նալբանդյանց 19 ապրիլի 1856 Մոսկվա Իմ {հասցես}. На Большой Дмитровке, возле Дворянского

կարող եք ուղարկել իմ վերա. ես ներքեւում դնում եմ {հասցես}, որ եթե աշխատություն Հանձն առնուք օրհնել ինձ մի

ննայից դարձյալ կգրեմ եւ դու առժամանակ, մինչեւ իմ {հասցես} կարողանամ ուղարկել, եթե կամենաս ինձ նամակ գրել,

լինեմ, այն է որ կստանամ, իսկ թե գնացած՝ ուրեմն {հասցես} թողած կլինեմ նորա մոտ եւ նա այն հասցեով կուղարկե

Կանդիդատ Մ. Նալբանդով 17 հունիսի, 1865 {Հասցես} ՝ <Васильевский> <Остров> в Биржевом переулке,

կես: է Որքան տոմսակ կարողանաք ցրել, նոցա բոլորի {հասցեքը} եւ ստորագրության գները կարող եք ուղարկել իմ վերա

ուղթք ինքնագովք, թերեւս եւ նոյն իսկ ՚ի Կալկաթայէ {հասցէ} առ Ձեզ ստորագրութեամբ քանի մի անձանց. թուղթ նման

արտաքին պահարանին մակագրել զանուն իմ եւ զլիակատար {հասցէ}, զոր ունիք գտանել ի վերջ միւսոյ նամակիս եւ առաքե

ից ի Կալկաթա, որպէս արժանն է, իսկ թէ կոնդակ Ձեր {հասցէ} անդր յիմում բացակայութեան, յայնժամ հաւատարիմ թղթ

ի Կիպրիանոսին թուղթը եւ նորա պատճէնը, թուղթը ըստ {հասցէին} եւ պատճէնը ` տունը խրկելու համար: Թուեալ է 25-ից

տերբուրգ ՚ի բնակութիւն իմ մշտական ըստ ներքոյգրեալ {հասցէիս}. անտի անկորուստ հասանի առ իս ուր եւ իցեմ ես եւ հ

Նալբանդեանց փոփոխեալ առաքեցաւ, հանդերձ {հասցէիւ} ՚ի 13/25 Յունվարի, 1861 ի Լոնդոնի № 1

ագիրսն եւ զհաշիւսն առաքել առ իս ՚ի Լոնդոն այսպիսի {հասցէիւ} Michei Nalbandoff Cheshom hous Cheshom place-ի դե

տուն բանալ Մարսէյլում: Ահաւասիկ Պ. Թիւսիւզեանի {հասցէն}: № 59, Boulevard de Sébastopol. Paris, M

ծառայ եւ որդի Միքայէլ Նալբանդեանն (իմ {հասցէն} ) ՚Ի փետրվարի 11, 1860 թիւ. ՚Ի Սանկ

եւ շինելով մի քնքուշ ծրար, կընքեց նորան եւ հրեց {հասցէն} այսպէս. Պարոն Գէորգի Բալդազարեան Շահո

ք շուտով եւ իրեն ձեռագիրներն ստրախավոյ գիրով մեզի {հասցէնուք}: Ծանիր, Խազարոս եղբայր, գրած բանիդ շատ աղեկ

լայ փետ. 12 Փարիզ մտայ 13 Ելայ Լոնդոն մտայ Ելայ {ՀԱՍՑԷՔ} Paris 4 Hоnоrè Chevalier, Mr. Sarkis 23 Condè

հարկեցայց անգործ նստել անդէն զամիսս չորս, մինչեւ {հասցի} պատասխանին ի Լոնդոնէ, ուղղեցի զընթացս իմ ի Կոստա

ն հյուծախտի դեպքում կարմիր քամու բորբոքը կարող էր {հասցնել} օրհասական վախճանի, իսկ ես նրան ափսոսում եմ, այո

ց շատ վշտացնել եւ զանազան սխալ եզրակացությունների {հասցնել}: Այնուհետեւ, ձեզանից ավելի ուրախ նամակի սպա

առակը՝ այդպիսիների փոխադարձ ընդունումը, կարող է {հասցնել} միայն ցանկալի արդյունքի: Ինքնին հասկանալի է, որ

ով, որոնց մէջ վերջին տեղը չունին, անձնական վնաս {հասցնել}, վատաբանել, կասկածներ յարուցանել հեղինակի վերայ

կան այն հին գետին՝ Յանձն արա ալիքներին {Հասցնել} քո գանգատը Էջմիածնայ Վեհապետին։

կարգ, անկանոն աղճատաբանութիւնքը երբէք չէին կարող {հասցնել} նոր լեզուի մշակութիւնը դէպի նորա ցանկալի նպատակը

սափայլը " չէ կարողացել մայրենի լեզուի մշակութիւնը {հասցնել} իր մօտաւորապէս կատարելութեան աստիճանին, գոնէ նա

Հայոց այդ ուսուցիչքը, թող թէ մեծ մեծ պաշտօնների {հասցնել}, ինչպէս եպիսկոպոսութեան, կամ նոցա մէջ առաջին պա

տարելապէս բանալով Անոյշի առջեւ եւ ապսպրելով Սօսին {հասցնել} իր գաթան, ասում է, որ ինքը հաստատ է իր սիրու մէ

երել տալ մանր կենդանիների կոլեկցիաներ, որոնց տեղ {հասցնելը} մեծ ծախսերի հետ չի կապված: Ես առանց այն էլ կամեն

ի խնամք են ունեցել այդպիսի բաները գրով մինչեւ մեզ {հասցնելու}: Բայց, այժմ, կայծակից առաջ կամ շուտով կայ

որ պիտի բարձրանայ մի գաւազան էլ այստեղ նորա գլխին {հասցնելու} ՝ " ձայնդ կտրի՛ր, տաճիկ տրամաբանութեամբ ես խօսու

ւնը ազատւում է այդ մոմենտները առարկայական էութեան {հասցնելուց} "։ " Որ զփորձ առեալ է, կարող է փորձանաւորաց

սպասէին գալստեան Մեսիային, որ արքայութեան փառացը {հասցնէ} զիրենք"։ Նախ՝ զի հոգիք ո՛չ մեռանին. զսոյն, թ

ին ասել ex post facto նույնպես ոչ մի արդյունքի չի {հասցնի}, եւ դրա համար էլ անցնում եմ սիրելի Անանիայից ստա

որ այժմ վարում է Գրիշան, նրան ոչ մի արդյունքի չի {հասցնի}, իսկ նրա հիշյալ եղբայրը նրա մասին մտածել անգամ մ

ը, նա սկսանում էր մի մի արաղից եւ բանը բերում էր {հասցնում} էր այնտեղ, որ հաշուատեսքը տաղ չէին թողնում, մեղ

թե հայկական տպագրությունը ո՛ր աստիճանի մաքրության {հասցուցինք}, այդ իհարկե տեսաք, կտեսնեք միշտ օրագրի հետեւյալ

նչ վերաբերում է գովաբանված, համարյա Հավաննայինին {հասցրած} սիգարներին, պետք է ասեմ, որ ոչ ավելի եւ ոչ պակա

մուխ չլինելով այն խթաններին, որոնք ֆիզիոլոգիորեն {հասցրել} են նրան այդ դրության: Կարելի է դրականորեն աս

ն հովանավորությամբ գնված դավանափոխների չնչին թիվը {հասցրել} էին տասնյակ հազարների: Սուտը ի վերջո բացվեց: Դո

նում են սեփական շահով, ծառայության փոխարեն վնաս {հասցրին} իրենց խնամակալին, եւ այս դեպքում նրանք շատ են հի

Համենայն դեպս, այդ պարոնները անփոխարինելի վնաս {հասցրին} հասարակության: Դիցուք թե պարտապանը ճանաչվի պարտա

են ժամանակիս տղայքը: - Ուրեմն առ այս գիրը եւ {հասցրո՛ւ}, ինչպէս ասացի, պարոն Շահումեանցին. իւրեան ձեռք

ր գրքերը եւ հենց շաբաթ օրը նամակիդ հետ միասին ինձ {հասցրու} այն գրքերը, որոնց մասին ես գրել եմ քեզ 15-ին: Ա

ր, որոնք փիլիսոփայական երկասիրության դեր խաղալու {հավակնություն} ունեն, վերջիններից ես խուսափում եմ այնպես, ինչպ

քյանքս, եւ սրբազան հայրն ալ նմանապես: Տեղիս {հավան} թե կամիք հարցանել՝ տաք է, մեկ երկու շաբաթ առաջ

րքեւ կասեմ իմ կարծիքը: 14-ին նամակ էի գրել քեզ, {հավանաբար}, այժմ հասել է քո ձեռքը, որի մեջ ես արդեն արտահա

ի համար է հաղորդում ինձ տորոնի լատիներեն անունը, {հավանաբար} երբեւէ մենք այդ մասին խոսել ենք եւ հայկական տորոն

ության արժանի է, ապա ինձ համար մի օրինակ ճարիր, {հավանաբար}, այստեղ Գլազունովի մոտ կա, Սադովայա փողոցում:

ւնների մեջ չէին: Եթե ես տեսնեի Անանիային, ապա, {հավանաբար}, նրան հարցերով կգնդակոծեի, եւ նախ եւ առաջ, իհա

լոր բարեկամներիս եւ ծանոթներիս: Հովհաննեսը, {հավանաբար}, ինձ համար պատրաստում է երաժշտական մի սյուրպրիզ

էլ՝ ծնողներիս ուղարկելու համար, որ դու արդեն, {հավանաբար}, ստացել ես: Նույն օրը քեզանից մի նամակ էլ ստացա

անվեն այն արտաթորումները, որոնք տվյալ պարագայում {հավանական} են արյան զարկերակայնության դեպքում: Աչքի առաջ ու

ության մեջ, ինչպես ես մենակ եմ կալանքի տակ: Շատ {հավանական} է, որ նա այժմ հաճախ է կրկնում Ռեպետիլովի խոսքերը

ռեւմատիզմը, թեեւ այժմ բավական թուլացել է եւ շատ {հավանական} է, որ մոտ ապագայում բոլորովին կկորչի: Քո հանձնա

երը ցանել երկու շաբաթ առաջ այն օրից, որից հետո, {հավանականության} տեսությամբ, սառնամանիքներ չպետք է լինեն: Եվ ահա

պ. Հ. Աջեմյանի պայմանները. եթե Դուք կամ քաղաքը {հավանիք} այս պայմաններին, ուրեմն կարող եք իսկույն հայտնել

կլինի, իսկ ինչ վերաբերում է գովաբանված, համարյա {Հավաննայինին} հասցրած սիգարներին, պետք է ասեմ, որ ոչ ավելի եւ

ած սիրո մեջ: Այդ մասին ինքը լավ գիտե: Բայց նա, {հավանորեն}, ըստ իր սովորության, գնում է, ինչպես մեզ մոտ ե

ա անմիջական հսկողության: Անցյալ իմ նամակը դու {հավանորեն} արդեն ստացել ես եւ եթե համաձայնվես վերադառնալ տու

նվարի 12-ին հավատարմագրի նախագծի հետ միասին, որը {հավանորեն} դուք կստանաք ավելի շուտ, քան այս նամակը: Այդ

ռաջին էջում գործ է ածում սովորական փծուն Sprach: {Հավանորեն}, մեզ մոտ բոլոր հանրագիտական ձեռնարկումները դրոշմ

էքսպեդիցիայի տեղագրի կամ երկրաբաշխի գործն է, որը {հավանորեն} եւ կազմել է: Այսպես թե այնպես, այդ գիրքն իր տես

հետ նա այնքան էլ լավ հարաբերությունների մեջ չէր՝ {հավանորեն} վերջինիս իր քրոջ հետ գժտված լինելու պատճառով, եւ

ցա երեկոյան, այսօր գրում եմ պատասխանը, որ դու, {հավանորեն}, կստանաս վաղը: Ինձ հաղորդած քո բոլոր տեղեկո

ար. խնդրեմ հաղորդես նրան իմ անկեղծ հարգանքը: {Հավանորեն} մոտ օրերս Անանիային նամակ կգրես, ապա չմոռանաս նր

ինչ, մի կերպ կկառավարվենք: Ի դեպ, մոտ օրերս {հավանորեն} լույս կտեսնի Իլենկովի տեխնիկական քիմիայի երկրորդ

, եթե պ. Եղյանցը ցանկանում է ինձ տեսնել, ապա, {հավանորեն}, հնարավորություն կգտնի հետաձգելու իր այցելությու

լոկ ի սեր վարդապետի. այդ նրա կողմից լավ չէ: {Հավանորեն} մոտ օրերս Անանիային նամակ կգրես, հաղորդիր նրան ո

կանգ են առել: 20-րդ եւ հաջորդ դարերի մանուկը {հավանորեն} պիտի ժպտա Բերցելիուսի, Լավուազեի, Լիբիխի եւ Ֆրե

նները, որ նա կատարում է մեզնից հեռու եւ գաղտնի: {Հավանորեն} նույն կերպ կարելի է նաեւ ստերլյադ բազմացնել, հետ

ան քերականությունը: Դե՛հ, բավական է այս մասին: {Հավանորեն} կրկին կերթաս Մակարիա եւ սեպտեմբերից առաջ Պիտեր չե

դիր Ս. Ի. Նազարյանցին եւ Ֆեդինկային: Վերջինս, {հավանորեն}, այժմ զբաղված է համալսարան մտնելու քննություններ

ւֆակտուրային գործարանների բոլոր բանվորների թիվը. {հավանորեն}, այդ մասին որեւէ բան կա ամսագրերում, կամ թե ֆին

ճակատագրի հալածանքը թափառական հրեայի անեծքի հետ: {Հավանորեն}, նա երաշխավորել է տիկին Ամեդիի համար, քանի որ վ

ոխանակ ուրախության, վիշտ ու թախիծ են պատճառում։ {Հավանորեն}, մեր եղբորորդի Ղազարոսն արդեն ամուսնացել է: Ավե

ավ խստագույն պարոքսիզմի, այնպես որ, բժիշկ Կեպեն {հավանորեն} ավելի չի դողացրել, որոնելով Ֆրանկլինին բեւեռային

ր իմ բարեւները երկու սեռի բոլոր բարեկամներիս։ {Հավանորեն}, որեւէ պատճառով մոռացել եք այսօր բերել ֆիզիկան -

ես մինչեւ այսօր, պայմանագիրը, որ կնքել ես դու, {հավանորեն}, կարելի է ոչնչացնել, իսկ եթե ոչ, բացի քեզանից

հիմամբ, որ յոթ հոդվածներից այն, որոնք կարող էին {հավանություն} չգտնել, ես հանել եմ բոլորովին: Հայոց լեզվի ո

նա այն սերը, թեեւ դուք նորան թուրքի կամ չերքեզի {հավասար} կկարծեիք ձեր աչքումը: Այս բաները փոքր ի շատե

րագաներից: Մարդերի իրավունքը եւ ազատությունը {հավասար} է. եւ եթե մինը ավելի ազատություն եւ ավելի իրավու

եւ ես պետք է փոշին առանձնացնեի, որովհետեւ խառնած {հավասար} չի ծխվում։ Չնայած այդ ծխախոտն ավելի թունդ է, բա

միջոցով, - ցուցակի մեջ ոչինչ չի հիշված. ինչի՞ է {հավասար} այդ շրջանառության գումարը: 3) Կարո՞ղ եք արդյոք

տիչ աչքերն ագահորեն հառել է նրա վրա: 4) Ինչի՞ է {հավասար} Նախիջեւանի շրջանառության գումարը՝ արտասահմանից ս

որ Նախիջեւանի առեւտրի ամբողջ շրջանառության ծավալը {հավասար} է 8. 750. 000 արծաթ ռուբլու, որտեղ մանուֆակտուրա

հանուր արժեքը, ըստ պաշտոնական տեղեկությունների, {հավասար} է 250. 000. 000 ռուբլի գումարի: Նախ՝ համեմատ

մանուֆակտուրային գործվածքների արժեքը, ասացինք, {հավասար} է 250. 000. 000 գումարի, ուրեմն՝ բոլոր մանուֆակ

պահանջի շուկան, յուրաքանչյուր տարի առաջ է բերում {հավասար} գումար առաջարկի շուկայում: Այնինչ ֆաբրիկացիան,

աքացիական կաստաներ եւ մենք մաթեմատիկաբար նույնպես {հավասար} ենք իրար, ինչպես հավասար են նման եռանկյունների ա

մաթեմատիկաբար նույնպես հավասար ենք իրար, ինչպես {հավասար} են նման եռանկյունների անկյունները: Մենք ունենք բ

դ վավերագիրը բնավ չունի նման իմաստ եւ օրենքի առաջ {հավասար} է ∞ 0, ես կանվանեի նրա բնական եւ միակ խորհուրդը

, բնության անծայրածիր տնտեսության մեջ գործ ունենք {հավասարակշռության} եւ տարրերի զանազան զուգորդումների հետ... Այդ գ

ան կարգով, ինչպես այլ ցանքսերի համար, հետո հողը {հավասարեցնում} են տափանով կամ որեւէ այլ այգեգործական գործիքով (

ահմանագիծ. բայց դա այլ բան չէր, քան տնաբույս մի {հավասարեցում}, հիմնված բացարձակ սուտ ու արհամարհելի սկզբունքնե

իվ դուք շատ բարեկամներ ունենալով, որոնց առաջեւ, {հավաստի} գիտեմ, որ հարգելի էր Ձեր միջնորդությունը, կարող

եւ մի բաժին կամ ավելի ուրիշին տա ստորագրել: {Հավաստի} եմ, որ Դուք չեք հրաժարվիլ ինձ այսպիսի մի ազգասիր

տարեվոր աշխատությունը պիտի կենդանանա ազգի համար, {հավաստի} եմ նույնպես, որ բավական կմնաք իմ աշխատությունից

նացած էին Լոնդոնից մինչեւ Կալկաթա, այսպես են այդ {հավաստի} լուրերը, որ առանց հաշվելու Կալկաթայում բնակությա

կանում ենք հարգելի պրոֆեսորին լրիվ հաջողություն, {հավաստիացած} լինելով խոստումը կատարելու նրա ազնվության ու բարե

ն: Ընդունեցեք, խնդրեմ, իմ անկեղծ հարգության {հավաստիքը}, որով մնամ Մեծարու պարոնիդ պատրաստական խ.

Ընդունեցե՛ք ողորմած տեր, առ Ձեզ անկեղծ հարգանացս {հավաստիքը}, որով պատիվ ունեմ մնալ Ձեր խոնարհ ծառա Միքայե

ողորմած պարոն, առ ձեզ ունեցած իմ անկեղծ հարգանքի {հավաստիքները}, որով պատիվ ունեմ լինել Ձեր խոնարհ ծառա

ներ որեւէ թանկարժեք իր: Դա ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ {հավատ} դեպի կախարդական գավազանը: Իմ ամբողջ շարադրածի

քո հանձնարարությունքը փոքր ինչ ուշ եմ կատարում, {հավատա} աստված, որ մոխիր կտրել եմ, դուռեն դուրս գնալու

րից լսեի. այդ կանե միայն այն մարդը, որ գիրին չի {հավատալ}, բայց ես հավատում եմ ձեր գրին, այն մասին էլ չեմ

ուշին համար հոգս չանե եւ թե ` ինձ եւ իմ գրածիս չի {հավատալ}, ահա կգա Մարտին Մակարիչը, կարող է նորանից լսել

րտմի, այնպես չէ՞: Ինձ հաճելի է նախօրոք անսահման {հավատալ} քեզ այս խնդրում, ինչպես բոլոր այլ խնդիրներում:

ժդա] Նիկոլաեւնայի հետ, չնայած դրան ես ոչ մի կերպ {հավատալ} չեմ կարող, բայց ո՞վ գիտե ղրանց ինտիմ գործերը. թ

անիրավացի է ու սուտ, այդ հարցում նրանց կարելի է {հավատալ} այնքան, որքան կարելի է հավատալ եզվիտներին, երբ

ւմ նրանց կարելի է հավատալ այնքան, որքան կարելի է {հավատալ} եզվիտներին, երբ նրանք շարադրում են 16-րդ եւ հետա

նեք բանի զորությունը: Թող եւ ուրիշները կարդան եւ {հավատան}, որ Նալբանդյանցը ոչ թե առանց ստորագրության սորան

ինձի սիմ սիմ մի ասեք, գրեցեք պարզ, վեր առնեմ մի {հավատարիմ} եկողի հետ ուղարկեմ։ Ես իմ պարտականությունս կատար

մանուելի անունով " Հյուսիսափայլի " մեջ, կարող են {հավատարիմ} գրավական լինել ասած կամ խոստացած բաներիս: Խնդրեմ

ն նամակիս մեջ: Գուցե ժամանակով ինձ հարկավոր լինի {հավատարիմ} պատճենը այն տեղեկության, որ Դուք 6 մարտ. վերջին

ը երկու (այսինքն 400-ական) փոխանակագրով, որ մի {հավատարիմ} հաշվատնի ձեռքով պիտի քաշվեր Լոնդոնի մի երեւելի սե

րա նեապոլիտանյան խայտառակ դրոշակը. 4500 զինվոր, {հավատարիմ} մնացած Ֆրանսիսկոս Երկրորդին, փակված են այնտեղ եւ

ելուց հետո, գրեցի նույնպես Թիֆլիս եւ Էջմիածին իմ {հավատարիմ} բարեկամաց, որք անշուշտ նույնպես կգրեն եւ կխոսեն

n-ի համար, որով հյուրասիրել է Դոն-Քիշոտը խեղճ եւ {հավատարիմ} Սանչոյին՝ հանուն Դուլսինեայի ազատագրման կախարդան

գոնե հանգամանալից նամակի, քո {հավատարիմ} եղբայր՝

ակարեւորը, " Աբգար ընկերության " անունով կատարած {հավատարմագիրը} ՝ եղբայրս ուղարկել է Ձեզ սույն հունվարի 12-ին հավ

, իմ սիրելի եղբայր: Ասացեք խնդրեմ, ի՞նչ եղավ {հավատարմագիրը}, որ պետք էր Հնդկաստան ուղարկել, եւ Հայրապետյանը

իրը՝ եղբայրս ուղարկել է Ձեզ սույն հունվարի 12-ին {հավատարմագրի} նախագծի հետ միասին, որը հավանորեն դուք կստանաք ա

այլը կհարկադրե ինձ զինել նրան իմ անունից օրինական {հավատարմագրով}, որով ես կզիջեմ նրան իմ բոլոր իրավունքները: Եվ

մասնավոր ծանոթությունքը գրելով Ձեզ եւ հաստատապես {հավատացած} լինելով Ձեր ազգասիրության եւ դեպի իմ նվաստություն

ձ քաջալերություն չտար, ես համարձակվելու չէի: {Հավատացած} եմ, որ կկատարեք իմ խնդիրը: Ստորագրողների անունը

հետ, ճանապարհ տալով նորան Ձեր բարձր սրբազնության {հավատացած} թեմի մեջ: Խնդրելով Ձեր բարձր սրբազնության օրհ

այի մեջ ավարտեմ իմ գիտություն ուսանելու ընթացքը. {հավատացած} կացի՛ր, որ այդ բանը ինձ մեծ եւ մեծ օգտակար կլինի

իրենց կողմից ոչ մի ծանոթագրություն չեն տալիս. ես {հավատացած} եմ, թեեւ դեռ ամբողջ գիրքը չեմ կարդացել, որ այն

յան բնագավառի ընկերոջ պարտականությունն է: Ես շատ {հավատացած} եմ, որ նա նատուր-փիլիսոփա չէ եւ ոչ էլ դոկտրինյոր

ս շատ եմ ափսասում: Նա եթե Ուստիմովիչի հետ գնար, {հավատացած} եմ, որ բոլորովին կուղղվեր եւ Ուստիմովիչի ղեկավար

ն նրա պայմանները ներեին. եւ թույլ կտայի՝ լիովին {հավատացած}, որ նա իմ այդ քմահաճույքը չի մերժի, եթե այդ քմա

իչն էր: Սակայն Ռոդիսլավսկին չի հուսահատվում, նա {հավատացած} է, որ եթե ոչ ներկա սերունդը, ապա հաջորդը իրեն ը

անք: Եթե տանից որեւէ տեղեկություն ստանաս, ապա, {հավատացած} եմ, չես մոռանա ինձ հաղորդել: Առայժմ չեմ կարող ա

ություններ, բացի պարբերականների համաճարակից: Ես {հավատացած} եմ, որ այժմ որեւէ լավ պարբերաթերթ, իսկ ամենից ա

աեւնային, որ նա օժանդակի այդ բարի գործին, եւ ես {հավատացած} եմ, որ նա կգործադրել իր ամբողջ ուժը: 86. ՂԱ

այդ արել է իմ ներշնչմամբ եւ որ, միանգամ ընդմիշտ {հավատացած} լինի, որ ես ավելի շուտ կհամաձայնվեմ դիմել Մեֆիստ

ով, որ մի փոքր տեղ տաք նորան Ձեր լրագրի մեջ: {Հավատացած} եմ, ոչ չպիտի մերժվի խնդիրս, քանի որ էլ չեմ կարո

անցը, - խոսել նշանակում է մտածել: Պ. Նազարյանցը {հավատացած} է այն բանում, որ ժողովրդի պատիվը մեծ մասամբ կախվ

ացած եւ շատ խռոված եք եպիսկոպոսի սպառնալիքներից, {հավատացեք}, որ ոչինչ չէ կարող առնել ձեզ: Երկյուղ ունիք կաթ

եւս ասած եմ: Թիֆլիսի եւ Էջմիածնի բարեկամքը, {հավատացեք}, որ ամեն ջանք պիտի գործ դնեն, որ դուք ամենեքին

ապես ասաց, եւ ես օրե օր մոտենում եմ գերեզմանին: {Հավատացեք}, այնպես վատած եմ այժմ, որ ինքս ինձ հայելիի մեջ

են անցել կոորդինատի այն կողմը եւ կամենում են մեզ {հավատացնել}, որ մենք բոլորս բացասական մեծություններ ենք. այ

ձեւերը: Հին ձեւերի համար, որոնք (եթե, ինչպես {հավատացնում} են) գործ են ածվում Տարոնի բարբառում, ես վերջինի

րքը, բայց վերջը մեջ բերած Ձեր բանքը դղրդեցին մեր {հավատը}, ուստի եթե անարժան չհամարիք Ձեր նամակի մեջ քանի

ե միայն այն մարդը, որ գիրին չի հավատալ, բայց ես {հավատում} եմ ձեր գրին, այն մասին էլ չեմ հարցրել, բայց այս

ացել եք: Ցավածներուդ համար անչափ շնորհակալ եմ եւ {հավատում} եմ, որ պիտի ցավեիք, բայց եղբայր, ինչո՞ւ եք բար

թե չէ ես ինքս նրանց կգրեի. բայց մի՞թե նրանք չեն {հավատում} Ղազարոս եղբորը, որ այդքան անհանգստանում են: Ինչ

յուս վրիպումները, ինչպես օրինակ նավաստիների բռնի {հավաքագրման} մասին, եւ այլն: Բայց վրդովեցուցիչն այն է, որ պ

եքստը եւ Քրիստոսի ծննդից հետո 3-րդ դարում Օրիգենի {հավաքած} հունական թարգմանությունը, որը համարվում է 72 մեկ

այդ բնագիրը 72 թարգմանչաց գործը չէ, այլ կցկտուր {հավաքածո} ասորական կամ այլ հունական թարգմանությունների, որ

ը գործին բոլորովին չեն վերաբերում: Նյութերի նման {հավաքածուները} կարող են լույս սփռել միայն անցյալի վրա, այնինչ ե

ապարհ կատարել: Մեք որքան կարողացանք տեղեկություն {հավաքել} այստեղ անգլիական հաշվատներից (контора) կամ այդ

լեզուն ուսմունք չէ, այն չի կարելի քարոզել, եթե {հավաքես} ամբողջ ժողովուրդը եւ աշակերտական նստարաններին նստ

: Հարյուր անգամ ավելի օգտակար կլիներ խելքը գլուխը {հավաքեր} ու մի բան սովորեր, քան թե քաշ գար ինչ-որ Անանյան

տանալով ֆիզիկան, մինչեւ որ հարկավոր տեղեկանքները {հավաքեցի}, արեւը վաղուց արդեն մայր էր մտնում եւ աշտարակի ժ

վելու չէ, ըստ որում Ստռոգոնովը, ինչպես գրել է, {հավաքում} է ծանոթությունք եւ մինիստրին առ ժամս առնելու բան

անրական տեսուչ Նեապոլսի. ազգային թիկնապահ գունդը {հավաքում} է, որ ընդառաջ ելանել յուր նոր գալու իշխանին: Բո

ում է 1-11/2 արշին բարձրության, այն ժամանակ հողը {հավաքում} են արմատների մոտ: Դա անհրաժեշտ է, որեւէ այլ խնա

այժմ մեր անատոմա-պաթոլոգիական եւ ֆիզիկո-բժշկական {հավաքույթները}, գրքերը, տետրակները, զրույցները, եւ որպես այդ

ամակով տեղեկություն կտաք ինձ, մինչեւ այն թվականը {հավաքված} ստորագրության մասին, նշանակելով ստորագրողների ան

տանը: Այստեղ կան շատ լեհացիք եւ դեռեւս օրեօր {հավելանում} են՝ լսվում է մի խուլ ձայն, որպես թե նոքա կամին

, 000 վերստից մինչեւ 40 000 վերստ: Այս կատակ չէ. {հավելացուր} սորա վերա եւ այն դժոխային եղանակները կամ ծովային

, Հովհաննեսին եւ Սաշային: Հավետ քո Միշել {Հավելում}. Մի կտոր թուղթ եւս գտնելով, գրում եմ այն բաների

ջոցները վաղուց արդեն գործադրվում են սերտերյան ջրի {հավելումով}, որպեսզի ալկալիական այդ ջրով չեզոքացվի արյան խիս

դադարեցրին, եւ որ Բեգզադեն իր ժամանակին մնացուկը {հավելումով} կստանա, որ ես նրանց բոլորին ողջունում եմ: Ասա խ

եսզի դրանք միասին կազմվեն, իբրեւ երկու հատորների {հավելված}: Տես, չմոռանաս: Սաշայի վերաբերյալ հայտնեցեք

ՄԵՂՈՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻԻ " ԽՄԲԱԳՐԻՆ Պարո՛ն, Որպես {հավելված}, ճիշտ սրանից երեք տարի առաջ (" Հյուսիսափայլի "

տին մեծ եղածեն, նայինք երբ պիտի վերջանա: {ՀԱՎԵԼՎԱԾ} Մ. ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԻ ՁԵՌՔՈՎ, ԲԱՅՑ ԱՅԼ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ԱՆՈՒՆ

թերցողներին ուղարկում է, ըստ մեծի մասին, A տառի {հավելվածին} եւ ուրիշ բառերին, որոնց, բարեբախտաբար, խմբագրո

: Ցտեսություն, եղբայր, առողջ եւ ուրախ եղիր: {Հավետ} քո Միքայել Նալբանդյան Հ. Գ. Չգիտեմ, երբ

ալել այս նամակը, եւ սպասելով մեծադիր թղթի, մնամ {հավետ} քո եղբայր Միշել Նորին գերազանցության Ս

ն: Կրկին ձեզ բոլորիդ " քրիստոս հարյավ"։ {Հավետ} քո Միշել Մարտի 30-ին, առավոտյան ժամը 7-ին

տարկված "... բայց պետք է հուսալ, որ մռայլ օրը {հավետ} այդպես չի մնա, ամպերը կանցնեն, գարնանային հովը

, համբուրում եմ քեզ, Հովհաննեսին եւ Սաշային: {Հավետ} քո Միշել Հավելում. Մի կտոր թուղթ եւս գտնելով

, որ ես մեծ բավականությամբ տեսնվեցի մեր հարգելի " {հավետ} ազնիվ " բարեկամ պ. Նազարյանցի հետ, եւ որ նա խոս

տակերումը նշանակած է, կամենում էի նորանց չմատնել {հավերժական} կորուստի, ինչպես մինչեւ այսօր իմ անհոգութենովը ի

նա գլխի չի ընկել Նախիջեւան ուղարկելու Կոխինխինյան {հավի} մի քանի ձու - կբազմանային նրանք այնտեղ, ապա կար

երին աստիճանի ծանր գործ, բայց թեեւ դանդաղ, թեեւ {հավի} քայլով, այնուամենայնիվ, առաջ է գնում: Ես մտադի

աջորդի մեջ եւ ո՛չ թե յուրյան իսկ ծերության հասակի {հավիտենական} շարունակության մեջ, որ կարող է եգիպտական մումիայ

շխատությունը կպսակե մեր սրտի ցանկությունը, եւ դա {հավիտենական} արձան կլինի մեր անկեղծ բարեկամությանը: Ողջ եղ

ւ գերեզման գնա, եւ ես իմ այս գրչովը պետք է արձան {հավիտենական} հիշատակի կանգնեմ քո համար մեր ազգի մեջ: Հույս ու

սրտաշարժ տեսարան: Էգուց կուղղեմ ընթացքս դեպի {հավիտենական} քաղաքը: Այս Հռովմը փորձանք դարձավ մարդկության գլ

ես այդտեղ, ո՞վ է ինձ հաց ու ջուր տվողը հավիտյանս {հավիտենից}: Ամեն մարդ ունի յուր աչքի առաջը յուր ապագա վիճակ

ավ, հազարներ կորավ տեի։ Այս բաները ես հավիտյանս {հավիտենից} բերանես չէր հանեի, բայց հարկադրեցիք նե, ասացի,

անախորժ է, երբ պատասխան չի լինում, կարծես հարցդ {հավիտենության} գիրկն է սուզվել: Դե, ժամ է ինձ հանգստանալու

ս չես առնիլ եւ ինձ չես մոռանալ, ես եւս կմնամ քեզ {հավիտյան} երախտապարտ: Խ. ծ. Մ. Նալբանդյանց 1859

ի՞նչ անեմ ես այդտեղ, ո՞վ է ինձ հաց ու ջուր տվողը {հավիտյանս} հավիտենից: Ամեն մարդ ունի յուր աչքի առաջը յուր ա

բանից անցավ, հազարներ կորավ տեի։ Այս բաները ես {հավիտյանս} հավիտենից բերանես չէր հանեի, բայց հարկադրեցիք նե

թե տեղդ նոր բաներ կա նե, գրիս, եւ Սատեթին հետ 3 {հատ} սպրինցովկա ուղարկել էի, ստացա՞ր թե ոչ: Խնդրե

, Ինձ պ. Հովհաննես Պատկանյանցը հանձնել էր 100 {հատ} պատկերը մեր վեհափառ կաթողիկոսի, որ ուղարկեմ Մոսկ

ձնից իմ վերջին հնարները: Բայց դու աշխատիր գեթ մի {հատ} ազատամիտ բան թարգմանելու: Ինչ եւ իցե այդ օրագիրը

իում գիրս է պատասխան չունիմ տեյի. ես քեզիմեն մեկ {հատ} գիր առիլ էի, պատասխանը հատուկ քո անունովդ գրիլ ե

եշկիկ չուզիմ, չիմ ուտիլ, միայն ապուխտ, ան ալ 2 {հատ}, չըլլա թե ավելի, զերե խըմըզի ատեն ուտելու բան չ

նա, զարար չունի: Ուրիշ բան պետք չէ, քանի մը {հատ} լիմոն, փոռթաքալ կուզենայի ամա, ան ժամանակը պեքի

ոլորը քարից ու աղիւսից շինած: Եկեղեցիքը, որ վեց {հատ} են թուով, հոյակապ եւ ամենեւին նոր ճարտարապետութե

ափառ դաւանութեամբ, որոնց մէջ գտանւում է միայն մի {հատ} պապական Հայ, որ հանգուցեալ ՆԵՐՍԷՍ Կաթողիկոսը 184

պէս, սիրելի՛ Հայք, յառա՛ջ, դէպի յառա՛ջ, եւ մի {հատ} աւազը կորած չէ սարի ահագին կազմուածքի մէջ, ամենա

նինք եւ ուխտիւք կը խնդրենք, որ անոր նման քանի մը {հատ} գրքեր դուրս հանէք, որպէսզի ձեր ծիծաղելի դրութիւն

սնաւոր սեպհականութիւնք են, հասարակ ժողովուրդը մի {հատ} ցից զարկելու հող չունի: Լոնդոնի՝ այն հսկայ քաղա

- Քոյրե՞ր եւս ունի: - Այո՛, երկու կամ երեք {հատ}: Մեք հրաժարւում ենք այս թշուառութեանց պատկե

խ յայտ լիցի ամենեցուն, որ ի թուի Փրկչին 1793 մլն {հատ} հոլանդզեւար կտակ ամ գրել տվել Յակոբ Փիրէֆրնի անմա

ննոս Յարութիւնեան։ Երկու հազար ռուպլին չորս {հատ} երծաթեայ սկիհ գնվի մինն Մադրասայ, մինն Կալկաթու

իսկ գիտես եւ քոյդ ասացածովն նոյն քաթում եղած 1425 {հատ} եափանի ոսկե դրամի գին 106871/2 փարդաւն ուղարկել Կ

ցի աշխատել ապրիլի 1-ից: 7-ին նամակ ստացայ երկու {հատ}, մինը 4-ից, իսկ միւսը 6-ից եւ պատասխանեցի 8-ին

29-ին նամակ ստացայ առանց ամսաթուի: Սիգար հարիւր {հատ}, ընտիր ծաղիկ, Ուպմանից: Մայիսի 1-ին նամակ գրեց

ուեալ է մայիսի 26-ից, փոշտի պատճառով: 25-ին 100 {հատ} սիգար-ծաղիկ ուպմանեան: Նամակ ստացայ եղբօրիցս, ն

րուած, որով ուղարկեցին 2 մունդշտուկ եւ նարինջ 10 {հատ}, որ եւ ընծայեցի: 30-ին նամակ գրեցի եղբօրս կուպ

ւթիւնը նշանակուած է 17-ին: 12-ին նամակ ստացայ 2 {հատ}. մինը եղբօրիցս նոյն թուականից, իսկ միւսը մեր տո

Այսօր սկսեցի սիգարը, որ առնուած է Ուպմանից. 100 {հատ}: 26-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, նոյն թուականից:

ւնը նշանակուած է 29-ին: 24-ին սկսեցի սիգարը 100 {հատ}. տկար եմ: Նամակ ստացայ եղբօրիցս, անթուական, կ

կը տուի. եւ ինձ բերել էր Լ[ազար] Ի[լյիչը] հարիւր {հատ} սիգար: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 26-ին:

օրը պատասխանեցի: 26-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 2 {հատ}. մինը անցած շաբթից մնացած, Աւտուշիցն էլ էր մի ն

յժմ ամայի, հայկական եկեղեցիք, իսկ հայ եւ ո՛չ մի {հատ}, ի՞նչ եղան, ո՞ւր գնացին: Հոգեւորականութիւնը

արտակները, Սուվորովի նամակը եւ այլն: Ակտերք, 2 {հատ}. եր[ես] 68: ՅԻՇԵԼԻՔ Քանի մի օրինակ Թափառական հր

տաբերի գործակատարք Զենոբ եւ Ռափայէլ Փափազեանք 225 {հատ} մնաց, Փարիզ, 27 մարտի Գէորգեւսկ ` տէր Սարգիս Տ

գործերը եւ ուրիշ յանգամանքը, որ եթէ գրուին, մի {հատ} գիրք կը բաղկացնեն: Սա թէպէտ այս պաշտօնի մէջ թոյլ

թը։ Աւելորդ է ասել, որ Վաղարշապատի մէջ երկու {հատ} չէր, այլ մէկ հատ Սուրբ Կաթողիկէ անունով եկեղեցի

ասել, որ Վաղարշապատի մէջ երկու հատ չէր, այլ մէկ {հատ} Սուրբ Կաթողիկէ անունով եկեղեցի, եւ այն մեր Մայր

է, թէ Փարպեցին ականատես է Վռամշապուհ թագաւորին ( {Հատ}. Ա., եր. 764), որ, ինչպէս յայտնի է եւ ինքը

հու նոցին աշակերտեալ եղեւ երանելւոյն Աղանայ"։ ( {Հատ}. Ա., եր. 540)։ Մէկը հարցնէ, թէ, ո՛վ վարդա

խմբագրի մէջ, որ Հայոց Պատմութեան մակագիր ունի, {Հատ}. Ա, եր. 508, ասում է. " էառ եւ եղբայրն Վարդա

նէին. պատճառ, այդ բոլորի մէջ եւս չկայ եւ ո՛չ մի {հատ} ծանր եւ ամուր մտածութիւն: Երբ գրապետը ամենա

արեհաճեցէք տեսանել, ահա այժմ եւս իմ մօտ կան տասն {հատ} գերմաներէն ապստամբական ճառեր, որ ասուեցան Համբախ

հինգ օրագիր եւ սահմանել այստեղ, երկրի տակ, հինգ {հատ} քաղաքական-պաշտօնական օրագիր, պարտաւորւում եմ պոչ

Հաւը կորեկ է տեսանում երազում, իսկ Հայը նի՛ւթ: {Հատ} ու կոտոր բաներ, որ այժմ անփորձ մարդիկ ազգային են

ւ բարակ մոմեղէնը եւ մի քաի կոտոր արճիճ: Յետոյ մի {հատ} ձու, եօթն աւելի ճիւղերի վերայ կապում են հիւանդի

եղ, այս գիշեր առաւել զարհուրելի էր... Երեք {հատ} եօթանասուն, ութսուն տարեկան, քրքրուած պառաւներ

եօթն բլրի հողից եւ եօթն աղբիւրի ջրից. թուով երեք {հատ} էին նոքա. որոնց մէջ ամփոփուած էին թալիսմանական հ

ը չգիտէր, թէ ո՛ր մատանին էր այն. պատճառ, երկու {հատ} էին նոքա. ինչպէս քեզ եւս յայտնի է, ամենեւին միմ

ւնճի-օղլուի: - Ի՞նչ Թիւթիւնճի-օղլու: - Մի {հատ} է Նախիջեւանում Թիւթիւնճի-օղլու, շատ չկայ. նորա

իչք ստանալով, պիտոյ է տարածուէր ամենայն տեղ՝ մի {հատ} մարդու սեփականութիւնը հասարակաց մարդկութեան սեփակ

յս եւ այն ուսման ճիւղին մէջ են՝ Էնցիկլոպէդիկական {հատ} ու կոտոր տեղեկութիւնք, իսկ կապակից ուսումն ամենե

դի, Հաբերտի եւ Ալբերտի Աստուածաբանութիւնքը, այլեւ {հատ} ու կտոր տեղեկութիւններ քաղելով եկեղեցական սուրբ հ

ագիստրոսանում եւ Վարդապետանում էին երազներում։ Մի {հատ} է այս ողբալի բանի պատճառը՝ կոյր եւ կամակոր տգիտու

չին անհիմն եւ տղայական անխորհուրդ գովեստ, բայց մի {հատ} է մեր մեր խորհուրդը՝ "անաչառ պաշտօնեայ լինել ճշմա

գրիչ վասն պապին, ջանացեալ է միշտ պղտորել զընթացս {հատ} ու կոտոր աւանդութեանց, ազգային պատմութեանն վերաբ

եսպանութիւն ուղարկեցին Հռովմ, որի մէջ կային երեք {հատ} նորադարձ իշխաններ։ Պիոս IV Պապը շատ փաղաքշանքով

մտաւ Սուրբ Լիգայի մէջ։ Բայց որովհետեւ տասն եւ վեց {հատ} էին այս երեսփոխանքը՝ քաղաքի տասն եւ վեց թաղի թուո

բոլոր ոտանաւորքը, որ տակ ու վերեւ են անում, մէկ {հատ} չկայ այսպիսի անխորհուրդ, անաջող եւ սառը ոտանաւոր

ս տողերը գրելու։ Դարձեալ, մի քանի տեղ լոկ մի {հատ} բառը կամ մի հատ ձեւը, որ գործ էր ածում պ. Պռօշե

։ Դարձեալ, մի քանի տեղ լոկ մի հատ բառը կամ մի {հատ} ձեւը, որ գործ էր ածում պ. Պռօշեանցը, որ թերեւս

նելոյ " (եր. 181)։ Մենք նորա համար այս մէկ {հատ} բանը մէջ բերինք, որ իրեն իսկ հեղինակին որոշ կերպ

ութեամբ։ Թող ներեն մեզ, որ մենք այսպիսի մէկ-մէկ {հատ} երեւցած արտուղութեանց վրայ խօսք ենք բանում. բանը

, որ բոլոր ոտանաւորքը տակ ու վերն ես անում, մէկ {հատ} չկայ այսպիսի անխորհուրդ անաջող եւ ցուրտ ոտանաւոր

ում են թէ մրրիկ կը լինի այնուհետեւ, իսկ թէ երկու {հատ}, այդ դիպուածում նորան ասում են Կաստորը եւ Պոլլու

երեք ոչխար է առնում թուրքից եւ Սօսին ոչ միայն մէկ {հատ} ցոյց տալիս, այլ պահանջում է, որ նա այն մէկն էլ

ճարտարութիւն, խելքդ ինչ է կտրում։ Կը գտնե՞ս մի {հատ} Իտալացի, որ թողնի իր հարսնացուն միմիայն այն պատճ

քանակութիւնը կամ եթէ ամբողջ օրի մէջ նշանակած է մի {հատադեղ} (pilula)"։ Ասիացու յատկական բնաւորութեններից

յն առողջանայ: Պարացելսոսը պատրաստեց օփիւմից երեք {հատադեղ} եւ քսան եւ չորս ժամի մէջ առողջացրեց հիւանդ աբեղան

ամբ եւ փիւրասիրութեամբ. նոքին հայացուցին քանի մի {հատակոտոր} գրեանս զեւրոպէական լիւնն (l) ի ղադ թարգմանեալ ե

ւն Հայ լեզուի գուցէ մեծ եւ անփանաքելի, բայց միշտ {հատակտոր} եւ կցկտուր ի նեղ եւ ի փոքրիկ հրապարակս երեւեալ,

ական էր իսկ եւ իսկ բանալ զկանոնաւոր քննութիւն ապա {հատանել} զվախճանական զվճիռ ի սրբագումար ատենին: Յառաջ

մերձենալի լինելով նոր ժողովրդեանն, պիտոյ էր ուղի {հատանել} լուսաւորութեան ընդ կենդանին բարբառ, դնելով ի նմա

նպէս գիրքը ձեռքին, պարապելով իւր ուսմանը, քունը {հատանելով} "։ Այս օրինակ ահա պարապելով ամբողջ վեց տարի, եր

ւ խօսին 'ի հաճիլ. (գնա՛ մեռի՛ր, եկու սիրեմ), {հատանեն} զգլուխս անպարտ եւ սանտրեն զմօրուսն։ Օ՛ ասեն, դո

ստատուն. Որպէ՞ս նմա շող փայլակեալ Զոր {հատանէ} լուսատունն. Որպէ՞ս ստրուկ թոպեալ ի գանս

ի մէջ այս ամենը, այն ժամանակ առաւել պարզ վճիռ կը {հատանէ} դոցայ արարքի վերայ: Իմացիր, բարեկամ, յաւելցրեց

րիտասարդը, խանութի ապրանքները օրէ օր սկսանում են {հատանիլ}, այս պատճառով եւս տեսակի պակասութենից առուտուրը

ն գրած մարդ չէ. համբերում էր... Վերջապէս " {հատել} է նորա համբերութիւնը ", պիտոյ էր տպագրութեամբ հա

առնել, - ասաց դեւերի թագաւորը, որի բարկութիւնը {հատել} էր մի փոքր, - աշխատի՛ր, հոգիս, փոքր ինչ շարժի՛

ն նե, վերուր թապլե, անոր համար կասիմ, որ երկու {հատը} խիստ բավական է: Ասկեց ջոկ մեկ կապ մը աղեկ թաժա չ

ւմ են բանը. բայց երբ այդ դերանուններից էլ լոկ մի {հատը} միայն գործ ենք դնում, այն ժամանակ ստիպւում ենք շ

ք ու զրոյցը: Ճշմարտութեան պաշտօնեայ լինել մի {հատիկ} խորհուրդն է մի բարոյական մարդու, եւ վա՜յ այն մար

եւ ներս մտան տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն եւ նորանց մի {հատիկ} Մանուշակը: II Եօթը շաբաթը սկսուել էր: Ցեխը

: Բայց թէ նոքա ինչպէ՞ս էին հագցնում իւրեանց մի {հատիկ} Մանուշակը, արդարեւ արժան էր, որ ամենայն ծնող օր

, թէ անխնամ չէին մնացած դէպի իւրեանց սիրական, մի {հատիկ} Մանուշակի առողջութիւնը: Այսպէս ահա տիկին Թիւթ

եսանելու, եւ չկամիմ ինչպէս եւ իցէ հարսն առնել մի {հատիկ} Մանուշակս. ի՛նչ կայ, կարող է վեց եօթն ամիս եւ հ

ւ արժանի Եւրոպական անունի գաղափարներ. ահա այն մի {հատիկ} գործը, որով պիտոյ է պարապէին հոգիազգեաց հեղինակն

կնարկութիւններ, զորօրինակ բնութեան խրատը, սերմի {հատիկները}, կրոկոդիլոսը, Բրամինների ձորը, անապատ կղզին,

կ: Տեսակետը ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կենդանի մարդու {հատկանիշը}, հետեւապես, ժամանակի եւ քաղաքակրթության արգասիք

ա երբեք չի դրսեւորել ամբողջական կենդանի օրգանիզմի {հատկանիշներ}: Նրանց համար, ովքեր գեթ մակերեսորեն ուսումնասիր

ոսը ոչինչ չէ պիտո կարողանա առնել: Ողջունեցեք {հատկապես} ձեր պատվական եղբայրը: Մնամ խորին հարգանք Խ

ատ կլիներ: Հա՜, հա՜, հա՜: Իսկապես, ինչո՞ւ {հատկապես} Տիգրանյանին մերժեցին: Անանիան չգիտի՞ արդյոք:

: Կասկած չկա, որ նրան դեռ անհրաժեշտ է սովորել եւ {հատկապես} պարապել աստղաբաշխությամբ, երկրաբանությամբ, հանք

նենալու համար, շնորհված հրովարտակը չի վերաբերում {հատկապես} որեւէ դասակարգի կամ այլ կարգի մարդկանց, այլ բոլո

այման հոգալ, որպեսզի նրանց մեջ նշված աղբյուրները {հատկացվեն} սուրբ թարգմանիչների անվան նախագծվող ճեմարանին: Ճ

, բավական է այս մասին, առանց այն էլ դրան շատ տեղ {հատկացրի}: Երեւի Անանիան մոռացել է տեր Մովսեսին հաղորդե

ի համբոյր Կնքէր կուսին ի շրթունս, Մերթ {հատկլէր}, զի ծփիւր, Ճնշեալ զվարդագեղ պտկունս՝

նակին, հաղթել ասիական բնության պղտոր եւ անմխիթար {հատկություններին} եւ զարդարել յուրյանց հայությունը եվրոպական իմաստո

յս ձեւով(աղյուսակ), եւ այդ գծերի յուրաքանչյուր {հատման} կետում ցանում են մեկական սերմ։ 12 12 12 12 12 12

ա, որ մովրովը գնալուց յետոյ տասն օր ուտում են չի {հատնում}. մի տունն ա նրանն ըլնում. ես էլ, որ ընենց տուն

, որից հետո որեւէ գործիքով [անց են կացնում] իրար {հատող} զուգահեռ գծեր, որոնք գտնվում են միմյանցից 12 վեր

թե քեզ հաջողվի ճարել, ապա, խնդրում եմ, մի քանի {հատոր} միասին բերես, եւ ոչ թե հոմեոպաթիկ չափերով՝ մեկա

նի: 3) Հանդէս նոր հայախօսութեան, երկու մեծ {հատոր}: 4) Թափառական Հրէայ (առաջին մեծ հատոր):

մեծ հատոր: 4) Թափառական Հրէայ (առաջին մեծ {հատոր} ): 5) Դքսուհի դը Շեւրեօզ: 6) Պաւլոս ե

արակութեան բաժանորդ: Լսում ենք, թէ տասն եւ չորս {հատոր} պիտի լինի բոլոր հրատարակութիւնը: Որպէս հնութ

աւոր պատահմանց, զորս ամենայն աստ ի թղթոջս ի հինգ {հատոր} բանս բովանդակեմ, որ է այս. Ա ՀԱՏՈՐ. Առաջի

ի հինգ հատոր բանս բովանդակեմ, որ է այս. Ա {ՀԱՏՈՐ}. Առաջինն պատուիրեմ կտակակատարացն իմոց, զի թաղես

րքոյ գրեալ Բ հատորեալ պատուիրանին։ Բ {ՀԱՏՈՐ}. Երկրորդ պատուիրեմ կտակակատարացն իմոց, զի Ստեփա

ամ շնորհել ումեք զտունն եւ կամ ՚ի տան սարանջամիցն {հատոր} ինչ. ուստի յետ մեռանելոյ յիշեալ Աննային իմ կտակա

նորոյ առաւել հարկ է զնոսա խնամել: Գ. {ՀԱՏՈՐ}. Երրորդ պատուէրս յայտնեմ կտակակատարացն իմոց, զի

մենայն կայիցն իմոց զկնի մահուան իմ։ Դ {ՀԱՏՈՐ}. Չորրորդ պատուէրս յայտնեմ կտակակատարացն իմոց, թ

ն հինգ ռուփին եղիցի իւրեանց մասն։ Ե. {ՀԱՏՈՐ}. Հուսկ յետոյ այժմ հինգերորդ պատուիրանս յայտնեմ ա

ՍՈՒԹԵԱՆ, ԳՈՐԾ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՎԱՐԴԱՊԵՏԻ ՆԱԶԱՐԵԱՆՑ. Ա. {ՀԱՏՈՐ}, ՄՈՍԿՈՒԱ, 1857։ Մեր " Մինին խօսք, մի

ի " Հայոց Պատմութիւն " անունով ամենին յայտնի երեք {հատոր} խմբագիրքը, որ մէկ անգամ է տպուել եւ էլ չպիտի տպո

Սուրբ Գիրք (Աստուածաշունչ), Վենետ. 1805, 4 {հատոր}, հրատ. Հ. Յովհ. Զօհրապեան վարդապետի։ Ստեփ

կի պատուանունով: Սատանան հանեց տակառից չորս {հատոր} բաւական լաւ կազմով գրքեր, որ համեղ էին երեւում ն

նգուած։ Յայս ակն եդեալ իմ յօրինեցի զառաջին զչորս {հատոր} գիրս (անուանեալ նոյնպէս Վահան հաւատոյ ուղղափառու

 ՄԻՔԱՅԷԼ ՆԱԼԲԱՆԴԵԱՆՑԻ ԵՐԿԵՐԸ {ՀԱՏՈՐ} ԵՐԿՐՈՐԴ Րոստով Դօնի վրայ. Տպարան "

հի խտուրն բաժանեսցեն իմ համեմատ իմ ներքոյ գրեալ Բ {հատորեալ} պատուիրանին։ Բ ՀԱՏՈՐ. Երկրորդ պատու

լ մարդկեղեն աշխարհի մեջ։ Նազարյանցի հանդեսի Բ {հատորը} ավարտված է, շուտով կտպվի " Պավլոս եւ Վիրգինիան "

, այլեւ տեսակարար կշռով. ասացեք խնդրեմ, առաջին {հատորը} 70 թերթ է, եւ դեռ հազիվ մինչեւ 18-րդ դարն է հասե

լույս կտեսնի Իլենկովի տեխնիկական քիմիայի երկրորդ {հատորը}, որի համար դու տոմս ունես: Եթե գիրքն ստանաք, ա

ւր կազմելու ճիշտ այնպես, ինչպես կազմված է առաջին {հատորը}: Միայն տես, չմոռանաս, որ գրքում եղած աղյուսակն

ի երկրորդ հատորի երկրորդ պրակը, Մակոլեյի երկրորդ {հատորը}: Հարցնել նույնպես՝ լո՞ւյս է տեսել արդյոք Պրո

րուդոնի " Պատերազմ եւ խաղաղություն " գրքի երկրորդ {հատորը}: Այն հրատարակվում է Մոսկվայում եւ առաջին հատորը

հատորը: Այն հրատարակվում է Մոսկվայում եւ առաջին {հատորը} ես արդեն կարդացել եմ մեծ հաճույքով։ Հեղինակը պող

. - Թիֆլիզու առաջնորդի ճանապարհորդութեան երկրորդ {հատորը}. - Փարիզեան ազգային դպրոցը. - Հրեշտակն Հայաստան

հասաւ Թիֆլիզի առաջնորդի Ճանապարհորդութեան երկրորդ {հատորը} ` տպած Թիֆլիզում 1858-ին: Դորա առաջին հատորը

հատորը ` տպած Թիֆլիզում 1858-ին: Դորա առաջին {հատորը} տեսած ես, ուստի աւելո՛րդ է տեղեկութիւն տալ քեզ ն

ն արժանի սրբագրող է եղած, ինչեւիցէ: Այս երկրորդ {հատորը}, որ անտարակոյս տեսած չես, հարկադրում է մի քանի

րկեցի բերդակալին մի թուղթ, որով խնդրեցի օրէնքի Թ {հատորը}: 14-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս. 15-ին պատասխանեցի

այր Սարգսի Մուրադեան վարժարանի պատմութեան երկրորդ {հատորը}, որ գուցէ մինչեւ այս տարու վերջը հրատարակուի: Ո

եալ 1857 թ. Մոսկվայի մէջ տպուեցաւ եւ որի երկրորդ {հատորը} շատ շուտով հրատարակուելու է նոյնպէս ազգի մէջ։ Մե

Մեք, մեր կողից, ընթերցասիրելով այդ գործի առաջին {հատորը}, արժան ենք համարում մասնակից առնել ընթերցող ազգը

րեանցի նոր հայախօսութեան հանդէսի հետ, որի առաջին {հատորը}, ինչպէս վերեւումը ասացինք, բաւական վաղուց արդէն

ուն մատենագրութիւնը ճոխացնելու համար։ Առաջին {հատորը}, որի վերայ է այժմ մեր խօսքը, ազգի փոքր ի շատէ գ

գրած նամակդ հռչակավոր հանրագիտական բառարանի 5-րդ {հատորի} հետ միասին: Սկսեմ իմ սիրելի բարեկամ Անանիայից:

Երեկվա թվակիր քո սիրելի նամակը Շլոսսերի երկրորդ {հատորի}, Մակոլեյի երկրորդ հատորի եւ Գերվինուսի առաջին պր

նամակը Շլոսսերի երկրորդ հատորի, Մակոլեյի երկրորդ {հատորի} եւ Գերվինուսի առաջին պրակի հետ միասին ստացա այսօր

վարի 28-ի նամակդ ստացա այս րոպեին՝ Մակոլեյի 3-րդ {հատորի} եւ Բոքլի " Քաղաքակրթության պատմության " հետ միասի

թե գրքի հետ կազմել, որովհետեւ ձեր մեղքով առաջին {հատորի} աղյուսակները հատորից դուրս մնացին, այդ պատճառով

ուրս մնացին, այդ պատճառով, ճարահատյալ, երկրորդ {հատորի} աղյուսակներն էլ պետք է դուրս թողնել, որպեսզի դրա

տեղեկանալ, լո՞ւյս չի տեսել արդյոք Բոկլի երկրորդ {հատորի} երկրորդ պրակը, Մակոլեյի երկրորդ հատորը: Հարց

ակութիւնը եւ բնաւորութիւնը նոյն է, ինչ որ առաջին {հատորի}, ժողով մակագրերի, որ կարելի է ասել, միմիայն ան

ան գիրք տպվի՝ ըստ կերպի իմոյ կողմանէ վերն երրորդ {հատորի} յատկութենում գրեցելոյս։ Բաժին մօրն իմոյ չոր

ելոյն անուան՝ ըստ կերպի իմոյ կողմանէ վերն երրորդ {հատորի} յատկութենում գրեցելոյս եւ մնացեալ երկու բաժինն եր

էս Նոր հայախօսութեան " անունով աշխատութեան առաջին {հատորի} վերայ է, որ անցեալ 1857 թ. Մոսկվայի մէջ տպուեցա

խօսել այս պատուական աշխատութեան երկրորդ աւելի ճոխ {հատորի} վերայ, որ այս օրերումը դուրս է եկած տպագրական մա

ամեն։ Քսան հազար ռուպլի, վերոյ տասն եւ ինն {հատորին} բովանդակութիւնն, որ առանց ոչ ինչ պատճառ բարւոք կ

, որովհետեւ ձեր մեղքով առաջին հատորի աղյուսակները {հատորից} դուրս մնացին, այդ պատճառով, ճարահատյալ, երկրոր

րումը, որքան Յիսուսեան Կարգը։ Յիսուսեանք հարիւր {հատորից} աւելի գրեցին միմիայն այս ապացուցանելու համար, թէ

ւթյունը դեռ լույս չտեսա՞վ: Ի դեպ, իր այս երրորդ {հատորն} այնքան մանրատառ է տպագրված, որ առանց դժվարության

ութեան հարստութիւնը, Պիլուարդի Աստուածաբանութեան {հատորները}, տրամաբանութիւններ, զանազան, ընդարձակ թէ համառ

կարգում են եւ Չամչեան " Հայոց պատմութիւն " ասուած {հատորները}, ուր Յազկերտներ, Լանկթամուրներ, Թաթարներ, Յոյ

տելու որեւիցէ իրողութիւն ազգային կեանքի մէջ. այն {հատորները}, ուր Հայոց կաթողիկոսքը եւ եպիսկոպոսքը անդադար հպ

ղնել, որպեսզի դրանք միասին կազմվեն, իբրեւ երկու {հատորների} հավելված: Տես, չմոռանաս: Սաշայի վերաբերյալ

որէն դարձնելու եւ մեր մոլորութեան տարեգրացը վերջի {հատորներն} ընդարձակելու։ Բայց մենք ոչ այն կողմերն ենք եւ ոչ

րգի իրաց, թողում զի զօրութեամբ 2280-րորդ յօդ. Ժ {հատորոյ} Սվօդին քաղաքական օրինաց արգելեալ լինին այդօրինակ

Հինգերորդ, նախ քան զմահն իմ, եթէ ի վերն չորրորդ {հատորում} յիշեցեալ ժառանգորդացս մահ պատահիցի, յայնժամ ժառա

տերիս փակածի յատկութիւնն ցոյց կտայ թալապի չորրորդ {հատորում} միոյ քաթի բալանս տաջիկս տասն եւ չորս հազար ութ հա

ր տեղով: Տասներորդ, որպէս ի վերն հինգերորդ {հատորում} ասացի, որ եթէ նախ քան զմահն իմ կտակակատարոյն իմո

նոր հայախօսութեան" անունով գրքի մէջ։ Տե՛ս երկրորդ {հատորում} ։ Տպած Մոսկուայի մէջ 1857 թիւ։ Ինչ ժաման

ուն 150 ռուպլի արծաթ դրամ եւ առանց ոչ ինչ պատճառի {հատորս} այս կատարելն կխնդրեմ։ Իններորդ, որպէս յայտ

այել Չամչեան եւ զպատմութիւն նորա յերիս մեծամարմին {հատորս}, այլ եթէ ուսաք զճշմարտութիւն պաշտել, բեր ապա աս

փորձել կամքը կոտրելու: Նա այն ժամանակ սուր ունի {հատու}, Կըրակ է թափում այրող բերանից. Մուսան նորանով խ

ասած են մեզ. որպես " Երկնէր երկին եւ երկիր ", " {Հատուած} գնացեալ Վարդգէս մանուկն ", " Հեծաւ արի արքայն Ար

ոյժը բաժանւում է նախ եւ յառաջ երկու կամ երեք մեծ {հատուած}, յետոյ այդ հատուածի պատկանողքը եւս, իւրեանց մաս

մանակին ընկած են օրագրութեանս մէջ: Յիշատակարանքս {հատուած} են այդ ընդհանուր եւ մանրամասն օրագրութենից, ուր

դարանալ առաջի կրիտիկական սուրբ դատաստանի, բնական {հատուած} ծրագրիդ կերակրի միշտ ի Շտեմարանէ պիտանէ գիտելեաց

նման մանկանն Վարդգէսի, որ անդ ուրեմն ի հնումն {Հատուած} գնացեալ... ի Տուհաց գաւառէն, զՔասաղ գ

արհաբառ լեզուի քերականութեան " աշխատութեան ԱՌԱՋԻՆ {ՀԱՏՈՒԱԾ} ԱՍՒՈՒՄ Է ԼՍՈՒԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ Մի մարդ ունէր մի կին,

ն է։ Ասւում է լսուելու համար։ ԵՐԿՐՈՐԴ {ՀԱՏՈՒԱԾ} Գլ. VI Նոր լեզուի մշակութիւնը չէ կարելի առ

դով, որ կառավարութիւնը, տեսանելով մի օտար ազգից {հատուածեալ} միաբանութիւն, որ պատրաստ էր նուիրել իւր կրօնը,

ուցել ես իմ անձը, այլ, մէջբերելով այդ ոտանաւորի {հատուածը}, կամեցել եմ միայն ցոյց տալ Պ. Իսահակեանցին, թէ

մար երբէք ծուլացած չեմ. միթէ մոռացա՞ր, որ քո մի {հատուածը} (տպած " Հիւսիսափ. ", Յուլիս, 1858) գրեցի մի

քո էջերը: Շատ հեռի հարկաւոր չէ գնալ, քո վերջին {հատուածը} չգրեցի՞, մինչեւ գնում էի շոգեշարժ կառքով... Եթէ

եր ներկայ քննութեան մէջ տեղ չունի. ապա թէ ոչ, մեր {հատուածը} բնաւ չի վերջանալ։ Թուղթ կաթուղիկեայց Խապ

։ Մխիթարեան միաբանութիւնը՝ այդ մեզանից ընկած {հատուածը}, օտարութեան մէջ, պատերազմելով բազմադիմի նեղութե

լապէս իւրեանց բնաւորութիւնը։ Բայց այս խորհրդական {հատուածը} ունի՞ արդեօք իւր մէջ մեծ թագաւորութեան սկիզբն։ Ա

շատ երկար կը լինի։ Առանց նորան էլ երկարում է մեր {հատուածը} ։ Գուցէ աւելորդ էլ լինէր այս աչքի յայտնի թուլութե

որ ոչինչ չկարողանայ դաւաճանել ճշմարտութեան: Մեր {հատուածը} նոյնպէս շպար չունի, ինչպէս մեր քննութեան առարկան

շատ երկար կը լինի, առանց նորան էլ երկարում է մեր {հատուածը}: Գուցէ աւելորդ էլ լինէր այս աչքի յայտնի թուլութե

թիւն ունին այդ տեղերը, որ մենք չնայելով, որ մեր {հատուածը} վաղուց անցել է սովորական չափից, չենք կարող մի քա

ը մեծ խորհուրդ ունի ընկերական կեանքում, բայց մեր {հատուածը} Մաթուսաղայի կեանքից անց կացաւ: Մենք թողում ենք ա

շխատում ենք, այս րոպէիս էլ: Վերջացնենք մեր {հատուածը}: Պ. Պռոշեանցի ոտանաւորքը մեծ հարազատութիւն

ւ պատուի տիրանայ: Մենք աւարտեցինք մեր {հատուածը}, Սօս եւ Վարդիթեր ազնիւ եւ պատուական աշխատութեան

խ եւ յառաջ երկու կամ երեք մեծ հատուած, յետոյ այդ {հատուածի} պատկանողքը եւս, իւրեանց մասնաւորի տեղ դնելով, թ

անի անարուեստ խեղճեր " Հիւսիսափայլի " այս կամ այն {հատուածի} բովանդակութեան նմանելու համար գործ դրին։ Տակաւին

ан. соч. Грановского т. 2. եր. 319-320: Այն {հատուածի} մէջ, որ դրել էր Օդենի գրքի վրայ Histoire de Henr

ացու մէջ ընկած Բոռքին: Հայմը այսպէս է խօսում այս {հատուածի} վրայ. " Այս հատուածի մակարդակը է երկիւղը, թէ տէ

: Հայմը այսպէս է խօսում այս հատուածի վրայ. " Այս {հատուածի} մակարդակը է երկիւղը, թէ տէրութեան վերականգնեալ վ

ած եկել էր մեզ մօտ, աղաչելու, որ բան չգրենք այդ {հատուածի} վերայ, ահացուցանելով եւ սպառնալով մեզ բոլոր դժոխ

այ։ Հետեւեալ § 43-դ յօդուածում յիշուած {հատուածի} վրայ է ակնարկում։ Երանելի Մաշտոց կաթողիկ

սինքն ֆիզիկայի մասին գրուած գրքի) կամ մի առանձին {հատուածի} էլեկտրականութեան մասին եւ ոչ բնաւ կարելի է թոյլ տ

համար հաւաքած ենք շատ փաստեր, բայց այստեղ, մեր {հատուածի} նեղ շրջանակը չէ ներում ազատ ընթացք տալ նոցայ: Բա

ւորութիւն ապացոյցներով հաստատելու համար, զանազան {հատուածներ} դուրս գրել դորանից եւ դնել կրիտիկայի մէջ։ Բայց մ

յլի " մէջ չտեսանէի անդադար քո օրագրութեան թերթերի {հատուածները}: Ինչպէս երեւում է, շատ պարապած ես եւ ժամանակ չո

նիս եւ Լիցիդա)։ Հիները կարդացւում էին միայն {հատուածներով}, եւ այն, ինչ որ կառավարիչը կ'ընտրէր, իսկ պատմո

վերեւ բերեցին իմ հոգին... Պատմաբանական չորս {հատուածով} եղերերգութիւնը՝ Արիստակէս անուանուած, ձեւացնում

րկասիրութիւն իւր մակագրեալ " Եղծ աղանդոց " ի չորս {հատուածս} տրոհեալ. առաջինն՝ ընդդէմ հեթանոսութեան, երկրոր

չ գիտե, թե ի՛նչ ասել է կամ ո՛ւր է Կալկաթա: Մենք {հատուկ} խնդրում ենք Ձեզանից, որ աշխատություն հանձն առնու

ում եմ՝ մեր քաղաքի հասարակության, իրեն եւ Ընկ. {հատուկ} անբարյացակամ միտումով թույլ է տվել իրեն կասկածել

տեյի. ես քեզիմեն մեկ հատ գիր առիլ էի, պատասխանը {հատուկ} քո անունովդ գրիլ եմ հունվարի 28-ին, անկից ետեւ մ

անք, զորպիսի առ այլս նկատեմք, այլ՝ ընդհատեալ, {հատուկոտոր}, ստրկացեալ եւ ենթակայացեալ ազդեցութեան այլոց իշխ

ւն հանդէս հանելու. ոտանաւո՞ր գրելն, եթէ քանի մի {հատուկոտոր} տղայական ճառեր, եւ որո՞նք էին այդ հանդէսը բոլորո

մանություն, պատմաբանական եւ, մեռած համարյա թե, {հատուկտոր} հիշատագրական գրված, ինչպե՞ս է անցել այս լեզվի պա

ր իցէ եւ զնոյն գնեսցեն եւ յետոյ յիմ տների քրէհիցն {հատուսցեն} զպարտսն եւ զնոյն նոր ստացեալ շինուածքն եւս յորժամ

վճարելի, որ բաւական լինիցի, էնքան անձանց պարտքն {հատուսցեն} եւ ի բանտէն ազատեսցեն յաւուրս մեծի աւագ շաբաթու պ

ի իւրոյ դատիսցէ եւ իւրաքանչիւրոց զգործոց իւրեանց {հատուսցէ}: Կաթողիկոսն ամենայն Հայոց Ներսէս կարգեալ զայս

քահանայից քաղաքիս օծանել զպատկերն եւ թէ օրէն իցէ {հատուցանել} վասն այսր զոր եւ իցէ քանակութիւնս դրամոց առ որ եւ

անակութիւնս դրամոց առ որ եւ իցէ վախճան պատրաստ եմ {հատուցանել}, ըստ որում պարոն Խալիպովն թոյլ չետ առանց դրամոց

ար, շատ տարիներով կամակորւում էր եւ չէր կամենում {հատուցանել} այդ գումարը, արդեօք ա՞յն պատճառով, որ այդ պարտք

իւր չկրած, մտացածին վնասը, նա կամի այդ գումարով {հատուցանել} իւր պարտքը եւ մնացորդը գործ դնել շամպայն գնելու հ

հասել աշխարհիս բանը. պարտականը ոչ թէ միայն չկամի {հատուցանել} իւր պարտքը, ո՛չ, հերիք չէ այդ, այլեւ մի մեծ գո

էր խաբեբայութեան եւ անբարոյականութեան հետ (պարտք {հատուցանել} ՝ առանց իւր ծոցից արծաթ դուրս տալու) շատ լաւ բան

մանէթի մուրհակ, որի զօրութեամբ պարտական է մնում {հատուցանել} այդ գումարը: Գտանւում են մարդիկ, որ հարցանո

ովն, յիմ տների եւ յիմ ստատի եկամտիցն պարտական են {հատուցանել} իմ կտակակատարքն, որպէս եւ ահա պատուիրեմ յիշեալ ի

ձեռն օրինաւոր դատաստանի պարտաւորեալ զԽալիպեանն ՚ի {հատուցանել} մերձ իբր զերկու հարիւր հազար մանեթս արծաթոյ, կող

ուել ինձ որպէս գաղափար, որի նմանը ես պարտական էի {հատուցանել} կառավարութեանը, ինձ նստելու էր մի մանէթ եւ մի քա

ջում էր ժողովրդից, որ պարտական էր միայն Աստուծոյ {հատուցանել}, որի մոլեկրօն աբեղայքը՝ այդ ստրկութեան որդիքը ե

եց իւր ունեցած չունեցածը, որպէս զի, կարողանալով {հատուցանել} Սարրակինոսներին սովորական հարկը, թոյլտուութիւն ս

անդ շարժեալ ի զգացմանց սեպհական եղելոց հարց, քան {հատուցանելով} զարժանին իմում փոքրութեանս: Ոչինչ աւելի, քա

յդ գումարը, արդեօք ա՞յն պատճառով, որ այդ պարտքը {հատուցանելով} խանգարելու էր իւր վաճառականութեան ընթացքը, թէ ագ

ին, ի՛րենց կամեցողութեամբ, վանքի պտղաբերութիւնը {հատուցանելով} ։ Մեռնելու չափ անմխիթար տրտում եմ, որ գայլեր

իւնը՝ առանց ծոցից արծաթ դուրս տալու իւր պարտքերը {հատուցանելու} մասին: " Մի պարոն, - գրում էր նա, - որ պար

ր հանդէս դուրս գալ այդ տաժանելի քննութեան պարտիքը {հատուցանելու} ։ Այս խորհրդի վերայ դիմեց նա դէպի ֆակուլտէտի Դեկա

մանակեայ բժշկագործութեանը, ուստի եւ հրաժարուեցաւ {հատուցանելուց}: Բացուեցաւ մի դատաստանական վէճ. գործը յանձն

, եթէ առիր, լաւ է, բայց եթէ չես առել, նա ես կը {հատուցանեմ}, միամիտ եղիր: Ես ողջ եւ առողջ եմ, նոյնպէս ցանկ

եւ առաւօտ. դոքա իւրեանց անհնազանդութեան վրէժը կը {հատուցանեն}: Այս եւս պատմում են, որ երբ գերիներին քաղաքական

ւ այն օրը հառաչես, մինչեւ քո անօրէնութեանէ վրեժը {հատուցանես}: Այս խօսակցութենից յետոյ սկսաւ նա այլագուն

ղութիւն իւրեանց զոր կրեն ի վերայ բանին իմոյ, տէր {հատուցանէ} նոցա ի հանդերձելումն: Ի յաւարտմանէ գրեցեալ

ց ունենայ, մերկութիւնը ծածկէ, բնութեան պարտքերը {հատուցանէ}, ահա այդ ճամփան եւ հնարներն են փիլիսոփայութեան ի

երգործել արձակ համարձակ, միայն այն պայմանով, որ {հատուցանէ} Արքունի գանձարանին, որ Մադրիտումը էր, սահմանած

ս, այն է զ70 ֆունտ ստերլինգս, զոր անդէն առ նմին {հատուցեալ}, ընկալայ զպաշտօնական ստացագիր: ՚Ի գումարէ յայսմ

04) եւ երկրորդին ութսուն (80) կումպանու ռուփիս {հատուցեալ} կամ չորսն պ. Պալին ընդ ձեռն արժանայարգ պ. Ս. Յ

նս սնեալ եւ դաստիարակեալ ի պապականութեան, ինքնին {հատուցեալ} բարբարոս բռնակալութեան հարկս ստրկականս, եւ ՚ի կո

ակալություն հայտնել. այժմ ուրիշ ոչնչով չեմ կարող {հատուցել}: Հրեաների վերաբերյալ Անանիայի հետ ես համաձայն

կ՚անարգէ ձեր կոչումը եւ անձը: Մեր կայսրը, որին {հատուցել} ենք մեր հպատակական երդումը, այնպիսի իշխան չէ, ի

նդունել է նորան եւ, օրինաւոր քննութիւն առնելով, {հատուցել} է արժանի վարձը: Ո՞չ ապաքէն առաւել, քան թէ թեթեւ

ին՝ Կատարինեայ Խօջամալեան: Բաց ՚ի գումարէն {հատուցելոյ} ինեւ, պարտ է վճարել զվարձ օրէնսգիտին, որ գուցէ

ն գազանանոց, որի մուտքը արժէր կէս մանէթ: Շուտով {հատուցի} եւ մտայ, բայց ինչպէս զարմացայ, վերահասու լինելո

զարմանալի էր, որի մուտը արժէր վեց կոպեկ. շուտով {հատուցի} եւ մտայ. բայց ինչպէ՛ս զարմացայ վերահասու լինելով

Այսչափ ժամանակ գործեցիր եւ մշակեցիր իմ հողը, ինձ {հատուցիր} այսքան վարձ, շնորհակալ եմ, այսուհետեւ չեմ կարող

յնժամ յիշեալ ութսուն հազար սթայ ռեփի գունահքեարին {հատուցից} եւս եւ կամ իմ օրդնին, եւ այլն յիշեալ կառավարչաց

իւնքը եւ մատնւում է, բայց շատ անգամ էլ փախչում է {հատուցման} երեսից: Բացի սորանից թշնամութեամբ զրպարտուած, ս

վարուիլ, եթէ չլինի նիւթի եւ աշխատութեան փոխադարձ {հատուցում}: - Բայց ես մտածում եմ, որ կարող է, եւ ման

ւնը: Մարդը յղացել է յանցանքը, նա թէեւ գիտէ, որ {հատուցում} կայ, բայց նոյնպէս զգուշութիւնք է առնում, որ այդ

րի խրացը արժանի էր լուծանել: Այդպիսի աշխատութեան {հատուցումը} է մի սառն արհամարհութիւն, որ լիամասն կերպով ընդո

ժամանակը աւելի մօտեցաւ, ի՛նչ ճար: " Այս առաջին {հատուցումը} ձեռք բերելու համար վճռում է նա իւր մէջ. " Հարկաւ

քը, առանց աչառութեան, ստանում են իւրեանց արժանի {հատուցումը}: Մարդկային բանականութիւնը միայն այդ բեմին է տուե

լինել յանցանքի եւ հատուցումի մէջ, որովհետեւ այս {հատուցումը}, վերստին կրկնում ենք, մի լոկ վրէժխնդրութիւն չէ

կայ, բայց նոյնպէս զգուշութիւնք է առնում, որ այդ {հատուցումը} իրեն չհասնի, այո, շատ անգամ զուր են գնում նորա

բերել. գնողը չէ վճարում, միւս կողմից վաճառականի {հատուցումի} նզովեալ ժամանակը մօտենում է եւ մօտենում է անխնայ

քի եւ իրաւունքի առաջեւ միջնորմն լինել յանցանքի եւ {հատուցումի} մէջ, որովհետեւ այս հատուցումը, վերստին կրկնում

նք գործել Յայտնի է, թէ այս վարդապետութիւնը, եթէ {հատուցումի} երկիւղը չլինի, ուրիշ բան չկայ նորան բռնող: Հիմի

տեղ մի լոկ վրէժխնդրութիւն, բայց մէք այդ արդարացի {հատուցումի} մէջ տեսանում ենք հասարակաց իրաւունքի պաշտպանութիւ

й же монетой! - Անտարակո՛յս: - Արժանաւոր {հատուցումն}: Մեք կտրում ենք այս մասնաւոր խօսակցութեան թե

000 ռուպլին երծաթ դրամ թողում վասն հոգոյն իմոյ եւ {հատուցումն} սորին այսպէս լինիցի, որպէս ի վայր հինգ հարիւր ռո

ալից ծածուկ է: Կարդինալի քրմական պատգամից ո՛չ մի {հատուցումն} չստանալով, վերադառնում են դէպի գործարանը: Վերակ

զանից մի անկողմնապահ սառն քննութիւն եւ արդարակշիռ {հատուցումն} ։ Մխիթարը՝ իւրանուն միաբանութեան հիմնադիրը,

այներ, տեսնվում են առակներ, բանաստեղծություններ {հատված} բաներ, որոնք դարձյալ մի գալոց հսկայամարմին նոր հ

մի շատ լուրջ, բայց եւ վերին աստիճանի ծիծաղաշարժ {հատված}, որտեղ պատմվում է, թե ինչպես վիեննացի մի հայ (

մինի մեջ՝ " Հրաշափառ տոնական ", գրված 1456-ին, {հատված} կա այս ողբից այսպիսի վերնագրով. " Երանելւոյն Աբր

վագույն մտքերն ու լավագույն զգացմունքները, ընտիր {հատվածներ} հին հայկական, ռուսական եւ եվրոպական գրականությու

Ուրիշ " Ճառընտիրների " մեջ եւս նույն ողբի զանազան {հատվածները} ցիր ու ցան՝ դարձյալ վերագրվում են Աբրահամու Խոստ

նչեւ Ձեր տպածը տեսնելը մենք կարծում էինք, թե այդ {հատվածները} դուրս են եկած " Արեւելեաց " գրքից, որ Թովմ. Արծ

՝ Ուսումնական, Բանասիրական, Պատմական եւ Բնական {հատվածներից}, որոնք, համաձայն հոդվածների պարունակությանը, պ

ավարտելը եւ նախքան իմ ազատվելը: Այդ ներածության {հատվածներից} մեկում կա մի շատ լուրջ, բայց եւ վերին աստիճանի ծ

ռաջ տանի սկսածը: Մենք քաջ որ Սօս եւ Վարդիթերը չէ {հատցրել} նորա պաշարը. մանաւանդ, որ դեռ շատ բան մնում է,

: Բացարձակ ոչինչ չկա, այլ ամեն ինչ գնահատվում է {հարաբերականորեն} ՝ որոշ տեսակետով: Իսկ ի՞նչ բան է տեսակետը: Հեղի

ում է բացարձակորեն, իսկ մենք ընդունում ենք միայն {հարաբերականորեն}, որովհետեւ նրա առաջ բացարձակորեն ստրկանալը մեզ ո

տալիա եւ Իտալացոց ստիպենք թողուլ իրենց լատիներէնի {հարաբերութեամբ} աղքատ լեզուն ու խօսել հին հռովմէական գերապանծ լեզ

ադրեցիր բողոք գրել նրան. իսկ ես չէի կամենա որեւէ {հարաբերության} մեջ մտնել նրա հետ: Քո եղբայր Միքայել 1865

եւ եթե այդ կարիքը բավարարելու համար հարկավոր լինի {հարաբերություն} ունենալ Չինաստանի, Հնդկաստանի, Ավստրալիայի եւ Ա

հոդոսի միտքը. այդ մասին անհոգ կացեք: Կաթողիկոսի {հարաբերությունը} առ Թադթեոս եպիսկոպոսը ինձ հայտնի է, որի մասին կա

վ, մենք գտնում ենք, որ Նախիջեւանի հասարակության {հարաբերությունը} կայսրության եվրոպական մասի նույնպիսի դասերի վերաբ

գործվածքների շրջանառության, գտնում ենք, որ նրա {հարաբերությունը} կայսրության ընդհանուր արտադրության արժեքի վերաբեր

ախիջեւանի առեւտրական գործունեության շատ հետաքրքիր {հարաբերությունը} գործարանային բանվորների նկատմամբ, որոնք նույնպես

հման բաց թողնված հում նյութերի համեմատությունը եւ {հարաբերությունը} նույնպես չափազանց մխիթարական է: Նամանավանդ որ,

ւ անգամ չորոշել, որովհետեւ ոչ-բյուրեղային շաքարի {հարաբերությունը} բյուրեղայինի հետ հակադարձ համեմատական է. նրանք ա

լու ժամանակ Մ. Ն. Պանովայի հետ նա այնքան էլ լավ {հարաբերությունների} մեջ չէր՝ հավանորեն վերջինիս իր քրոջ հետ գժտված լ

ց, փող չունե՞ր, ինչ է: Կարծեմ նրանք այնքան մոտ {հարաբերությունների} մեջ չէին: Եթե ես տեսնեի Անանիային, ապա, հավանա

կամ Անանիային: Հուսով եմ, որ այդ մասին նա լուրջ {հարաբերությունների} մեջ կմտնի ընկերության դիրեկտորների հետ եւ իր միսի

ւն սննդեան պանդխտացելոյն, ես, իբրեւ եղբայր նորա {հարազատ}, նոյն եւ որդի ծնողի նորա, իմոյս երախտաւորի, սո

Խնդրեմ գիրդ անպակաս արա՛ եւ մի մոռանար ինձ՝ քո {հարազատ} բարեկամդ: Ստրախավոյ գիրիս մեջը հայտնիլ իմ Օդդ

. սպասում եմ ստրախավոյ գիրիս պատասխանին: Ձեր {հարազատ} բարեկամ եղբայր Մ. Նալբանդյանց 12 ապրիլի

անենք, թե որքան սխալ կարծիք է այդ եւ թե մեր ազգի {հարազատ} որդիքը ունին կարողություն բարոյապես առնիլ այդ բան

ԵՏՅԱՆԻՆ ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ ԵՎ ԱԶԳԱՍԵՐ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ {Հարազատ} բարեկամ, Ձեր գրած ապահովյալ նամակը արձակած հ

լ տերը թող լինի քեղ պահապան: Անձնանվեր եղբորդ {հարազատ} բարեկամ Մ. Նալբանդյանց 42. ԳՐԻԳՈՐ ՍԱԼԹԻԿԵ

եր հետ լինի միշտ: Ձեր անխարդախ բարյացակամ եւ {հարազատ} եղբայր Մ. Նալբանդյանց 43. ԳՐԻԳՈՐ ՍԱԼԹԻԿԵԱ

յժմ այնքան: Մնաս բարեւ մինչեւ տեսություն: Քո {հարազատ} եղբայրը՝ Մ. Նալբանդյանց 1860 45. ԼՈՒՍ

յդտեղ կլինեմ, ողջ եղեք ամենայն հաջողությամբ: {Հարազատ} եղբայր քո Մ. Նալբանդյանց 46. ՄԱՏԹԷՈՍ ՉՈՒԽ

յունների համար, հետեւապես, քո առաջ կանգնած է քո {հարազատ} եղբայրը, եւ ոչ այլ ոք: Ես դեռ հույս ունեմ,

որթ, Կանոնաւոր, սիրուն ոտք"։ - Ուրիշի հե՞տ, {հարազատ}, Ասում ես չամաչելո՞վ: - " Իմ բոլոր սիրական

ց: Ահա՛ այդ հրովարտակի հաւատարիմ պատճէնը եւ նորա {հարազատ} թարգմանութիւնը: Божиею поспешествующею Милос

ք եւ պարծանք դոցա: Եւ մատենագրութիւնը, որ, {հարազատ} մնալով ազգի կեանքին, յառաջ է շարժւում այժմ մի քա

այժմ սուտ ազգասէրքը՝ տեսանելով, որ բուն ազգային {հարազատ} մատենագրութիւնը յառաջ է շարժւում, տեսանելով, որ

ով եւ, որպէս մի նոր եւ հաւաստի նշան միաբանութեան {հարազատ} պապականութեան, ներկայացուցած է Վատիկանին եւ արժա

ային անդամների դէպի իրեար ունենալու եղբայրական եւ {հարազատ} արենակցութեան սէրը այնքան ծանր կշիռ, այնքան մեծ

են մտածող մարդերի յոյսերը, ժամանակի եւ դարու այն {հարազատ} որդիքը, իւրեանց կամ ուսումնական եւ կամ փորձական

ամար հարկաւոր է, որ հասարակութիւնը մի բանագէտ եւ {հարազատ} մարդ ընտրէ իւր միջից եւ ուղարկել նորան արեւելեան

րին իմոյ, եղբայրակից պարոն Վարդանին եւ ապա երկու {հարազատ} եղբարցս Յովհաննէս եւ Գէորգին նաեւ մայր Սիրուն Գու

ակակատարն իմ ընկալցի չորս բաժին. վեց բաժին երկու {հարազատ} եղբարցս համահաւասար, ֆի ոմն՝ երեք բաժին եւ մնաց

, փոխարկվի այսու կերպիւ որպէս ի վայր: Բաժին {հարազատ} եղբարցս, թէ օրինաւոր ուստր եւ կամ դուստր զաւակ ո

աժին քոյրս ստանայցէ եւ մնացեալ երկու բաժինն երկու {հարազատ} եղբարցս օրինաւոր նախկին զաւակացն նոցա ուստեր կամ

բաժնէն մին բաժինն ստասցէ եւ միւս մին բաժինն երկու {հարազատ} եղբարցս նախկին արու զաւակացն նոցա. թէ ունիցի ոչ

կութենում գրեցելոյս եւ մնացեալ երկու բաժինն երկու {հարազատ} եղբարցս թէ ունիցին օրինաւոր նախկին արու զաւակ, ա

բաց ի ճշգրիտ վարդապետութենէ քրիստոնէութեան, ըստ {հարազատ} ձայնարկութեան աւետարանչաց եւ առաքելոց, անժխտելի

նեց հեգնելով. " Նա երէցն է, իսկ ես կրտսեր {հարազատ}... " - Բայց ո՞վ էք դուք, - ես հարց արի գոռ

նաւոր, սիրուն ոտք"։ - Ուրիշի հե՞տ, {հարազատ}, Ասում ես չամաչելո՞վ: - " Իմ բ

ի՞նչ էլ: Կ՚ասէ. " Եկել եմ, մայր իմ {հարազատ}, Գիրկդ բաց որդուդ քո չուառական.. Հա

յ ճակատին Կապել էր կամար շնորհք արարչի {Հարազատ} պարգեւ հայազգի ոգին։ Գերեզմանական լռո

նորա կողքին ինքն եւս չոքեց։ " Հայր իմ {հարազատ} ծերունի հայկազն. Խիղճ իմ ստիպեց, որ ուղիղն

եր կարծիքը եւ այլն այսպիսիք անխտիր եւ մինչ մենք, {հարազատ} մնալով մայրենի լեզուի ոգուն, գրում էինք կամ " ես

բան, հետաքրքիր գիտութիւն եւ այլն, եւ երբ մենք, {հարազատ} մնալով մայրենի լեզուին, հետաքրքիր ածականը տալիս

էր Յիսուսեան Կարգի ուղղութիւնը, որ Պապականութեան {հարազատ} զաւակներն էին։ Այսքան եւս աւելորդ էր ասել, եթէ

Ո՞ր հայը կարող է այսուհետեւ մտածել, թե նա {հարազատ} որդի է տասն եւ իններորդ դարու, առանց մասնակից լի

րս երկարատեւ քաղաքական իրաւունքը, որպէս ժամանակի {հարազատ} որդի, յառաջ է խաղում մեծ մեծ քայլերով եւ տանում

ս դուրս կը գայ, մեր ժողովրդական աղքատին, բայց՝ {հարազատ} եւ բուն մատենագրութիւնը ճոխացնելու համար։ Առ

ռնելով Թադդէոս եւ Բարթողիմէոս առաքեալների եւ նոցա {հարազատ} յաջորդների արիւնով՝ ոռոգել էին Հայաստանի կռապաշտ

նն թիւր " (Մարգ. Ամբակ. գլ. Ա, համ. 3-5)։ {Հարազատ} թարգմանութիւն է յունականից, բայց մի փոքր անհամաձ

, որ Աբովեանը աշխատում էր նորա վերայ, որպէս իւր {հարազատ} զաւակի վերայ։ 1846 թուականին, մինչ դեռ Ներսէ

ւսեալ է ըստ հնոցն բարբառիլ յոճ համեղական ազդոյ եւ {հարազատ}: - Ես մեղաւոր չեմ, եթէ դու, թէեւ պաշտօն ո

Իսկ դու, իմ զաւակ, քեզ եմ դառնում այժմ, իմ {հարազատ} զաւակ, որ քո շատ տարեկան կեանքումդ երբեք ամօթ չբ

տուն անխռով Ի քում խաւար զօրութեան: Նա {հարազատ} նախահօրն, Ծերոյն Քամայ նոյածնի, Խայտա

թէեւ կան նոյնպէս մի քանի ձայներ, որ մինչեւ այժմ {հարազատ} են յունականին, զօրօրինակ երկրորդ ձայնը: - Մ

մունքների բոյն եւս դառնալու համար: Բայց բնութեան {հարազատ} որդին պիտոյ է սառն աչքով նայի այս բանի վերայ եւ պ

արածների հետեւանքներից՝ հաստատեն իւրեանց մէջ մի {հարազատ} լուսաւորութեան կենտրոն, թո՛ղ մի անսխալ հիմքի վեր

վասն Հայոց, յորում վկայէ, ազգ Հայոց, ազգ մեծ, {հարազատ} որդի սուրբ եկեղեցւոյ եւ այլն։ Այս հրովարտակ տպագ

այս ազգ մինչեւ ցաւուրս սրբազան քահանայապետիդ գտաւ {հարազատ} եւ հաւատարիմ որդի սուրբ եկեղեցւոյ, ուրեմն անմոլա

Հետեւանք այդօրինակ բռնաբարական ընթացից մերոցն ընդ {հարազատ} լեզու ժողովըրդեան զի՞նչ. այդպիսի մատենագրութիւն

տակեալ մի գրականութիւն հռոմահայ, բայց ոչ բուն եւ {հարազատ} հայկական]: Եւ գրուածք նոցա որպէս աւանդեն նոքին ի

շարմանց մատենագրեցին [դժուարիմաց, այո՛ եւ ոչ իսկ {հարազատ} հայկական հոգով], մի՞թէ արժան իցէ հնաuիրացդ [հրաժ

, եթէ ոչ Պապի արբանեակներ եւ Հռովմէական եկեղեցու {հարազատ} զաւակներ... Կլեմենդ XIV Պապը, հասկանալով

ա ստորագրութեանքը այն աստիճանի ուղիղ, կենդանի եւ {հարազատ} են, որ թէ մանր մունր երեւակայութեան անաջող արդիւ

խօսքերը հայ կնոջ բերնից. այնչափ բնական եւ այնչափ {հարազատ} են նոքա նորա հասկացողութեան, մտքերին եւ տրամաբան

ովին հանձնելու համար. վերջինս պետք է հանձնել մեր {հարազատներին}, որոնք հաճախ են լինում Մոսկվայում. Կարպովն ստաց

նքս ասում է, որ ես նրանց կենդանի կտեսնեմ: Բոլոր {հարազատներիս}, ազգականներիս եւ ծանոթներիս ողջունիր իմ կողմից:

այն եւ զաւուրս երկուս անընդհատ աշխատ լեալ ամենայն {հարազատութեամբ} թարգմանեցի եւ զստուգութենէ թարգմանութեանս ձեռնագր

թեամբ կարդան այս անցքերի նկարագրութիւնը, որ մենք {հարազատութեամբ}, որպէս քաղուած, հանեցինք բնագրից (եր. 218-222

յն, վերեւը գրեցի, ինչպէս աստծու առջեւ, ամենայն {հարազատութեամբ}: Որ ազգի մէջ կամենայ թող լինի, բայց եւ այն

մ Անոյշի նկարագրութիւնը (եր. 15) ուր զարմանալի {հարազատութեամբ} երեւում է Անոյշի մէջ մի հայ աղջիկ: Սօսը խնդրում

(եր. 100), ուր հայ պառաւի ոգին եւ սիրտը ամէն {հարազատութեամբ} թափել է հեղինակը. Նանիկ արա մեծանաս, Հալի

ս միայն է տրիտուր ճշմարիտ արդարադատութեան եւ վարձ {հարազատութեան} առ եկեղեցին ազգային, եթէ բազմօրինակ ծեքաբանութիւ

ստ քննութեան: Բնականութեան կողմից եւ հոգեբանական {հարազատութեան} մասին շատ բարձր է եւրոպական ամենաւուր վիպասանութի

Ընդհանրապէս, նկարագրուած բնաւորութիւնքը ապշելի {հարազատութեան} ունին, բայց երբեմն աւելի զօրութեան կամենալով դնե

կների հանած աղաղակի համար, քահանայի բնաւորութեան {հարազատութեանը} մենք ուզում ենք լռել, որ հեղինակը խօսի: " Երեխե

ութիւն, ամենեւին մերկացեալ եւ օտարացեալ յազգային {հարազատութենէ}, ուստի որպէս այժմ, նոյնպէս եւ ի ժամանակս յայնոս

ւորութեանը այս կամ այն մոմենտները հիանալու արժանի {հարազատութիւն}: Բացի սորանից, պ. Պոոշեանցը արդեօք չպիտի՞ դուր

բնական եւ անզարդ խօսքերի միջնորդութեամբ, այնպիսի {հարազատութիւն} ունին այդ տեղերը, որ մենք չնայելով, որ մեր հատո

մեր հատուածը: Պ. Պռոշեանցի ոտանաւորքը մեծ {հարազատութիւն} ունին Արարատեան աշխարհի եւ տեղ-տեղ էլ ամբողջ ազգի

՛ր լցւում նոյնպէս թերթերի պակասութիւնը։ Թղթի {հարազատութիւնը} երկբայութեան ենթակայ խնդիր չէ։ Մեծ Վահանի օրով,

ոյտ է գալիս գործի շատութենից: - Ես գիտեմ քո {հարազատութիւնը} եւ գործունէութիւնը, - ասաց սատանան, - ցոյց տուր

այումը. տարակոյս չկայ, որ այդպէս չէ, բայց նորա {հարազատութիւնը} եւ ջերմեռանդութիւնը դէպի ձեր գահը հարկադրեցին այդ

, այն լօգիկաբար կապակից պարբերութիւնքը, որոնցով {հարազատօրէն} կարելի էր ամենայն եւրոպական գաղափար թափել հայերէն

թեոս Խաչատուրյան Երեցփոխյանից: Խնդրեմ այսուհետեւ {հարած} -վարած մարդոցմե ինձ վերա բան չհարցնել. առաջինը,

անցավ, վասն որո նորոգում եմ իմ առաջարկությունս, {հարակցելով} թե, եթե դուք, ազգի իշխանքդ եւ կարողքդ չօգնեք մե

իմել դէպի գերբնական ուժերի ազդեցութիւնքը, " որով {հարայ} նովին եւ բժշկեցայց " ասելով: Այժմ միայն կար

ի հիւսիս եկեղեցւոյն գաւիթն է, յայսկոյս որմոյն ի {հարաւ} հանդերձ որմովն իմ տանս բաժինն է, որպէս տանս Բէլս

յարեւելս սհաթսազ Մարգարի որդի Նիկողոսի տանն, իսկ {հարաւ} կողմանէ հասարակ քուչա, որ տանս Բիլսէթ եւս յայտնէ

տի տան, առ յարեւմուտս Դավիթ Ստեփանոսի տանն. իսկ {հարաւ} կողմանէ հասարակ քուչայ, որ եւ ներկայ ի սոյն տանս

Սրբութեան կանգնեցաւ Սեղան Տեառնդ ընդ {հարաւ}, Որդւոյդ առ յիշատակի Հաց եւ գինի Քեզ

Յետո՞յ, մի ամբողջ գայլի շարական: {Հարաւ} հիւսիսից փոշի բարձրացաւ... Շառաչիւն զէնքի.

աղաքից աւելի հեռու, քան թէ վանքը, հիւսիսից դէպի {հարաւ} ուղղուած։ Ղազարապատից դուրս գալով, եթէ իսկոյն դ

Թէ ո՞րքան երկայնւում էր տակաւին այդ պարիսպը դէպի {հարաւ}, չէ կարելի այլեւս հաստատ ասել. բայց երեւի թէ տա

Իսրայէլի։ Եւ անուն առն Իսրայէլացւոյ հարելոյ, որ {հարաւ} ընդ կնոջն Մադիանացւոյ, Զամբրի... եւ անուն կնոջն

քաղաքումը փոքր Հայաստանի, երկու օրաճանապարհ դէպի {հարաւ} հեռի Թոխաթից, 1676 թ. փետրուարի 7-ին։ Մխիթարի

րոնք խորհուրդ էին տալիս Իգնատիոսին ուղեւորիլ դէպի {հարաւ}, բայց նա ամենեւին չէր համաձայնում։ Վերջապէս Կսա

ընկերութիւնք, որ պարապում էին թռչնավաճառութեամբ {Հարաւային} Ամերիկայի եւ Եւրոպայի հետ, եւ եւրոպացի երեւելի Բ

ւմ տալիս է քաղցրահամ պտուղ։ Այդ ծառը, տնկուելով {հարաւային} Ռուսսիայում, կորուսանում է իւր պտղատու որակութիւ

ռնունք այժմ մի կենդանի, որ ծնել էր, դիցուք թէ, {Հարաւային} Ամերիկայում եւ բերենք այդ կենդանին Հայաստան։ Արդ

ւմ է մի ապառաժից, ոչ շատ հեռի գետի ափից՝ քաղաքի {հարաւային} արեւելեան կողմից: Քաղաքը մերկ է ծառաստանից.

ր եւ, ուղարկելով, չասեմ ուրիշ տեղեր, այլ միայն {հարաւային} եւ Փոքր Ռուսսիա, շինում են միլիոններ։ Ինքը՝ նա

ստանալու էր մեծ օգուտ, մանաւանդ՝ գրաւելով բոլոր {հարաւային} Ռուսսիայի մէջ այդ ճրագի վաճառականութիւնը, աւելի

լիովին սփոփիմ եւ զովարար ցօղ հիւսիսոյ խառնեալ ընդ {հարաւային} ջերմութեան կամի զիս ծաղկազարդել, պտղաբերս առնել

: ՖԷՅԵՐԲԱԽ Հիւսիսային Ամերիկան, {Հարաւային} Ամերիկայի միջից ստրկութիւնը վերցնելու համար, ուր

ար, ուրեմն՝ ազատութեան անունով, պատերազմ բացեց {հարաւային} մասի դէմ. քանզի այս մասը չէ յօժարում վերցնել իւր

հութիւնը, ո՛ր խղճմտանքն է, որ հաշտ կարող է մնալ {Հարաւային} Ամերիկայի ` մինչեւ այժմ բռնած ընթացքի հետ:

քը, կարելի՞ բան է, որ համակրութիւն ունենայ դէպի {հարաւային} Ամերիկան, ուրախանայ նորա յաղթութեններով եւ տրտմի

տճառով, ժամանակաւորապէս բամբակ չգալուց, ապա եթէ {հարաւային} Ամերիկայի միջից ստրկութիւնը վերնայ, եւ բամբակի,

" Չէ կարելի բուռն զօրութեամբ վերացնել ստրկութիւնը {Հարաւային} Ամերիկայի միջից: (Այսինքն հիւսիսայնոց պահանջողո

ս սահմանն արեւելեան կողմն է նեղ եւ անելք քուչայ. {հարաւային} կողմն է լայն արձակ եւ հասարակ քուչայ, արեւմտեան

եաց Մայրը բնա՛ւ Վաղարշապատի մէջն էլ չէ, այլ նորա {հարաւային} կողմում, առանձին եւ շէնից մեկուսի։ Բայց սակայն

ագաւորական պալատին, որ գուցէ ընկնում էր եկեղեցու {հարաւային} արեւելեան կողմը, ըստ որում՝ այդ կողմից փակուած

եալ զԱփրիկեան եւ զԱսիական բարբարոսս եւ զմարդակերս {հարաւային} Ամերիկոյ փոխադրեալ են հետզհետէ ի խաւարէ ի լոյս,

ատերազմէր ներկայ բաների կարգի հետ. բայց այստեղ՝ {Հարաւային} Ամերիկայի անապատներումը, կարո՛ղ էր փչել իւր հոգի

ն գօտին Մեքսիկայի Անագուակա սարերի, որ 20° աւելի {հարաւային} դրութիւն ունին (Արարատը մօտաւորապէս գրանցւում է

րոպայի մէջ քաշուած թելը պակաս արժէք ունի, քան թէ {հարաւային} Ֆրանսիայի կամ Իտալիոյ (Պիեմոնտ) մէջ քաշուած թել

չէ քաղում: Ամէնին յայտնի է Էջմիածնի պարսպի {հարաւային} կողմում այն մեծ լիճը, որ հանգուցեալ Ներսէս կաթող

նկնին այդ մշակութիւնքը՞, ինչպէս կամին հաւատացնել {հարաւայինը}, այդտեղ չէ մեր խնդիրը: Ներկայ պատերազմի այսօրու

անզի յաղթութիւնքը, որ տանում են այժմ հիւսիսայինք {հարաւայնոց} վերայ, շատ եւ շատ ծանրանում են Անգլիոյ սրտին:

իսայնոց պահանջողութիւնը եւ պատերազմը, զուր է)։ {Հարաւայնոց} ատելութիւնը դէպի Հիւսիսայինքը աննկարագրելի խոր է

ի են ձօնում Ի յիշատակ քո որդուն: Դու չե՞ս գալիս {հարաւէն}, Փառան սարից չե՞ս, Աստուած, - Այս ասում է մա

ւ հոգաբարձութեամբ, որ հիւսիսի ցրտաբեր մրրիկը կամ {հարաւի} այրող տօթը չկարողանային չորացնել նորանից ծլելու բ

եղանակի ազդեցութենից, որին անսովոր են առհասարակ {Հարաւի} բնակիչքը, հանգուցեալը սաստիկ տկարացաւ իւր ուսում

Հաց եւ գինի Քեզ մատչի: Ո՞չ գաս ի {հարաւոյ} Ո՛չ սուրբդ ի Փառան լեռնէ. Մարգարէն զ

հետեւեալ խօսքերը. ՄԵԾ ՄԱՅՐ Պառաւը, մի փոքր {հարբած}, Իւր թոռների առաջեւ, Թառամ գլուխը շարժելով Մեղք

եսայ: ՄԵԾ ՄԱՅՐ Պառաւը, մի փոքր {հարբած}, Իւր թոռների առաջեւ, Թառամ գլուխը շ

ով վախճանեցուցին եւ այժմ էլ դեռ անյագութեան գինով {հարբած} մեռածին հետ կռւում են։ Անարատ եւ ամեններից յա

ու զով Թէ ծառի տակ դու պառկես, Վարդի բոյրից թէ {հարբելով} Անոյշ գրկի մէջ փակուես, Եւ մրմնջան քո ականջին

ունաւոր լեզու ունին, որ վատ առողջութեան տէր են, {հարբելով} դառնում են մի թրջած հաւ, եւ այնուհետեւ մեր ձեռքո

արաւ իւր խօսքը պ. Մարկոսը: - Գիտե՞ս, որ նա {հարբելու} էր եւ դու զգաստ մնալու, որ կարողանայիր քո դիտաւո

ունակեցին բարեկամքը: - Սխալւո՛ւմ էք. մեք կը {հարբեցնենք} նորան եւ յետոյ կը ծիծաղենք նորա վերայ: Այդպիսի մ

միմ ասել... կամիմ ասել... թէ ախտոտեալ էր իմ {հարբղխով}, - պատասխանեց կէտադիրը: - Ա՛յ դու խելագար

ք հոդվածներ, որոնց մեջ իրար հետեւից երեւացին շատ {հարգալիր} եւ սուր բողոքներ այդ միսիոներների դեմ: Ախր նրանք

երջին իմ զոյժ: Խնդրելով հաւատալ անկեղծութեան {հարգանացս} զոր ունի առ Ձեզ, մնամ նովին միշտ, որպէս յերեկն

քի եկել: Ընդունեցե՛ք ողորմած տեր, առ Ձեզ անկեղծ {հարգանացս} հավաստիքը, որով պատիվ ունեմ մնալ Ձեր խոնարհ ծառա

ցեք հատկապես ձեր պատվական եղբայրը: Մնամ խորին {հարգանք} Խ. ծ. Միքայել Նալբանդյան 71. ԱՆԱՆԻԱ ՍՈՒ

ներիս ձեռքը, իսկ գեղեցիկ սեռին անկեղծ ողջույն եւ {հարգանք}: Եթե տանից որեւէ տեղեկություն ստանաս, ապա, հավ

տնական Հայր Ֆիրկովիչին, հայտնեցեք նրան իմ անկեղծ {հարգանքը}: Երեւի նա ինձ կների, որ ես այն ժամանակ չկարողաց

ւ ողջույնի համար. խնդրեմ հաղորդես նրան իմ անկեղծ {հարգանքը}: Հավանորեն մոտ օրերս Անանիային նամակ կգրես,

: Խնդրում եմ, Քրիստոսի տոնի առթիվ, իմ անխախտ {հարգանքը} եւ շնորհավորանքը (եթե կարելի է այսպես արտահայտվե

արդյոք: Երկսեռ բոլոր բարեկամներիս հայտնիր իմ {հարգանքը}, իսկ Մարիա Աֆանասեւնային շնորհակալությունս՝ ուղ

կամ թե այս կամ այն բանն եմ գրում: Հաղորդիր իմ {հարգանքը} կնոջդ, իմ ամենասիրելի քրոջ Ֆլորա Պետրովնային եւ

, որ այնտեղ արծարծված գաղափարները իրավունք ունեն {հարգանքի} արժանանալու մարդկության սրբազան շահերի յուրաքանչյ

նեցե՛ք, ողորմած պարոն, առ ձեզ ունեցած իմ անկեղծ {հարգանքի} հավաստիքները, որով պատիվ ունեմ լինել Ձեր խո

հետ մեկտեղ նրան հաղորդեցեք առ նա ունեցած իմ խորին {հարգանքն} ու պատիվը: Տեսակցության վերաբերյալ ահա թե ինչ

ուլսինեայի ազատագրման կախարդանքից: Հայտնիր իմ {հարգանքները} բոլոր լավ ծանոթներին եւ իմ կողմից շնորհակալությու

րի պատասխանը դեռեւս չունեմ: Խնդրում եմ անկեղծ {հարգանքս} հաղորդեք նորին գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շա

առաջ շարժվելու արմատական պայմաններից մեկը: {Հարգարժան} պրոֆեսորը, որը նոր հայերեն լեզվով գրած իր բազմաթ

տ: Թույլ տվեք ինձ, ողորմած պարոն, այստեղ բերել {հարգարժան} պրոֆեսորի բառերը: " Մեր մարդասեր եվրոպական դարու

ներ ունենալով, որոնց առաջեւ, հավաստի գիտեմ, որ {հարգելի} էր Ձեր միջնորդությունը, կարող էիք օգնել մեզ այս

Հ, Վստահ լինելով Ձեր ազգասիրության վերա, Ձեր {հարգելի} անունը հայտարարությանս մեջ (որ շնորհ ունիմ Ձեզ ո

ոչնչանա չափազանց անախորժ հոտը, իսկ երկրորդ՝ մեր {հարգելի} թառաֆը աղաղային կդառնա, այն ժամանակ ոչ մի խոնավո

լի հարմար ժամանակի, քան այժմս է: Եթե տեսնեք շատ {հարգելի} հրեա գիտնական Հայր Ֆիրկովիչին, հայտնեցեք նրան իմ

Անանիային, որ ես մեծ բավականությամբ տեսնվեցի մեր {հարգելի} " հավետ ազնիվ " բարեկամ պ. Նազարյանցի հետ, եւ ո

ական լեզվի երկրպագու, ամբողջ հոգով ցանկանում ենք {հարգելի} պրոֆեսորին լրիվ հաջողություն, հավաստիացած լինելո

ре под № 46, Mиx. Налбандянцу. Ձեզ միշտ {հարգելով} Մ. Նալբանդյանց 50. ՄԱՏԹԷՈՍ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ՉՈՒԽ

ալ համարներից մինի մեջ պիտի խոսենք եւ տանք արժանի {հարգը}: Մինչեւ այժմ հայ ազգը կարծել է, թե միմիայն Վ

որովհետեւ նա արդեն լռած է: Անկեղծ հարգությամբ, {հարգո} պարոնիդ անձնանվեր Մ. Նալբանդյանց 20 հունի

եմ Ձեր ավետավոր նամակին: Ողջ եղեք: Ձեզ միշտ {հարգող} ու պատվող խ. ծառս Միքայել Նալբանդյանց Մար

սակ հաջողություն։ Աստված մեր հետ է։ Ձեզ միշտ {հարգող} եւ ոգվով մեծարող անխարդախ բարեկամ խ. ծ. Մ

եղեւով հայ չմարդերից " հրաժարելով հրաժարիմ"։ {Հարգությամբ} Մ. Նալբանդյան 1861 55. ԿԱՐԱՊԵՏ ՀԱՅՐԱՊԵ

ափայլի " մեջ, որովհետեւ նա արդեն լռած է: Անկեղծ {հարգությամբ}, հարգո պարոնիդ անձնանվեր Մ. Նալբանդյանց

աշխատությանն: Ընդունեցեք, խնդրեմ, իմ անկեղծ {հարգության} հավաստիքը, որով մնամ Մեծարու պարոնիդ պատրա

ւնն եւ անունները դրամների հետ միասին կուղարկե Ձեր {հարգության}, իսկ դուք ստանալով նորանց, կգրեք Ձեր մատենի մեջ

ձեր ազնիվ բարեկամությունը եւ սերը: Խնդրում եմ իմ {հարգությունը} հայտնել Գայանե Նիկոլաեւնային եւ Պետրոս Նիկոլաեւիչ

արյանցին, նա կհասուցանել ինձ: Իմ ողջույնը եւ {հարգությունը} հայտնել հետեւյալ պարոններին. Հայրապետյանցին, Քա

յունը այս գործի մասին, խնդրեմ ընդունել իմ անկեղծ {հարգությունը}, որով մնամ միշտ Մեծարու պարոնիդ անձնանվեր

ղ, պահպանվել են լեզվի լավագույն ձեւերը"։ Ես {հարգում} եմ հանգուցյալ հայրենակցիս գիտելիքներն ու տաղանդը

ամանակի, այսինքն ի 24 ամեայ իմում հասակի՝ բուռն {հարեալ} զայլոց եղանակէ կենաց՝ վասնորոյ գտանիմ եւ ի մեծի

վասն որդւոցն Իսրայէլի։ Եւ անուն առն Իսրայէլացւոյ {հարելոյ}, որ հարաւ ընդ կնոջն Մադիանացւոյ, Զամբրի... եւ

դիանացւոյ, Զամբրի... եւ անուն կնոջն Մադիանացւոյ {հարելոյ} Քազբի " (Թիւք, գլ. ԻԵ, հ. 6-8, եւ 10-15)։

աց. "Ողորմա՛ծ Պարոն, յիշեցէ՛ք, թէ ինչ որ դուք մեր {հարերին} կ'առնէք այնտեղ, նոյն բանը ձեզ կ'առնեն Վերսայլումը

չդեռ ջրի հերթը իրենը չէ, այլ իր խեղճ հարեւանին: {Հարեւանը} տեսնում է բանը եւ բողոքում է: Հեթումը պատասխանու

մ, կ՚ըլնի որ ջուրն ինքն ա ծակել " եւ այլն: Խեղճ {հարեւանը} գիտէ, որ Հեթումը սուտ է խօսում. աղաչում է նորան

ել է տեր Մովսեսին հաղորդել իմ շնորհավորանքը՝ նրա {հարեւանի} գրական ժողովածուն ընդհատվելու առթիվ: Լավ է, որ

յետոյ, Հեթումը նորից քանդում է ջրի ճանապարհը եւ {հարեւանի} ջուրը կտրում: Պէ՛տք էր որ Հեթումի պէս մարդիկը խր

ելով ", մինչդեռ ջրի հերթը իրենը չէ, այլ իր խեղճ {հարեւանին}: Հարեւանը տեսնում է բանը եւ բողոքում է: Հեթումը

այսինքն տեր Մովսեսի) համար վատ կլիներ, եթե նրա {հարեւանները} չդադարեցնեին իրենց պարբերականները. լավ է, որ նր

ւրն հինգ: Մանաւանդ առիթ առեալ ինչքեան, որպէս եւ {հարեւանցի} իմն զգացոյց զիս, զայսքան ամեայ լռութիւն հասարակո

, որ ծիծաղեմ դոցա վերայ, կամ պախարակելով անցանեմ {հարեւանցի} նոցա մօտով. ոչ, այդ պակասութիւնքը ծակում են իմ

այստեղ նշանակած երեսներս միայն կարդացի՝ մնացածը {հարեւանցի} թերթելով: Այժմ խօսեմ ուրիշ բաների մասին:

ւսաւորութեան վերաբերեալ բաներով, կա՛մ շատ եւ շատ {հարեւանցի} քերուելով ազգային խնդիրների մօտից: Այս չորս

ացողքը պէտք չէ՛, որ հակասութիւն համարեն նորա մէջ {հարեւանցի} յիշուած, բայց Թղթում իսպառ չեղած բաները։ Առհասա

եան արժանի էր այս ուսումը, հերիք համարւում է այս {հարեւանցի} գծագրութիւնը: Այժմ անցանենք համառօտապէս դնել այս

Շաքարեանցը: Մանթուխեանցը վեր առաւ ցուցակը եւ {հարեւանցի} նայելով նորա վերայ ասաց, - Չէ՞ք հրաւիրելու այն մ

բայց 'ի պաշարմանս վստահ եմ։ Պատմեցից ձեզ ինչ մի {հարեւանցի}. յաւուրս Թերեզեայ թագուհւոյն եկն դեսպան 'ի Պէջ ք

զասացեալսն ցայս վայը, ո՛չ աւելորդ համարիմք քերել {հարեւանցի} զպատմութեամբ գրականութեանս մերոյ, առ ի լուսափայլ

մեք, արժանի եղեն ընդունակութեան"։ Ի սկզբանէ {հարեւանցի} պատմութեան հինգերորդ դարում, անտեսեալ մեր զհամառ

բանիս: Քերեալ զպատմութեամբ գրականութեան մերոյ {հարեւանցի} ի սկզբանէ ծաղկման լեզուին մինչ ցայս վայր, մնա դե

եանդ գաղտածածուկ էր առաւել քան թէ երեւի նկատողացն {հարեւանցի} աչօք: Ուսումնական ընկերութիւնք առ Հայս Տաճկաստան

ոյ, յառաջեսցուք անդրէն ի կարգ բանին, զոր կոչեաց {հարեւանցի} հայեցողութիւն մեր ի պատմութիւնն գրականութեան:

ձեռքկապ աշխատութիւնը։ Բայց այս չափ միայն, գոնէ {հարեւանցի}, անհրաժեշտ ենք համարում ասել, որ, ստրկանալով հ

մօտ ուզելով պտուտ գալ, հեղինակը ոչ միայն շատ տեղ {հարեւանցի} եւ երկու խօսքով է անցնում երկրորդական ներգործողնե

օտ: Մեր շոգենաւը սուրալով կապուտակ ծովի յստակ եւ {հարթ} մակերեւոյթի վերայ, անզգալի կերպով կտրում էր ճանա

ասանական արձակախօսութեան մէջ. այնտեղ ամենայն բան {հարթ}, խաղաղ, խոնարհ եւ ամենախոնարհ...: - Անտ

երայ, պիտոյ է նախ եւ յառաջ երեւակայել ճանապարհ, {հարթ} կամ անհարթ (viam planam aut arduam), եթէ նորա

ն " է: Յոյս ունինք, որ մեր ապակու երեսը նոյնպէս {հարթ} լինի եւ նորա թանձրութիւնը զուգահեռաբար հաւասար,

տեւ միշտ աշխատեցաւ ճանապարհը լայնացնել, ուղղել, {հարթել} ՝ մոռնալով, որ իւր նեղութիւնը ճանապարհից չէ այնք

բառն ազգային ի յարգի կացուցանել եւ նովին ճանապարհ {հարթել} ընդ անշքացեալ անապատ Հայկական լուսաւորութեանն, թ

ուցանելու ազգին եւ թէ՛ " Հիւսիսափայլի " ճանապարհը {հարթելու}, այն ժամանակ, իհարկէ, մեք եւս կը զոհէինք ազգի

իր Զմիւռնիոյ իրաւամբ կրեալ զանունդ " Ազգասէր " թէ {հարթութեամբ} ոճոյ նոր հայախօսութեանն, եւ թէ առողջ դատողութեամ

եղմնաւոր մտացն եւ լուսաւոր տեսութեանցն, [այլ] առ {հարթութեան} [հնախօս ոճոյն՝ գրելոյն: Զաւակն հայկական ո՛չ կար

գրելու ժամանակ, պէտք է նայի, որ իր ձեւը եւ ոճը {հարթութիւն} ունենայ եւ մի կանոնով առաջնորդվի, իսկ առանց կանո

նցանելի քարքարուտներով, Խոչ ու խութերը մի՞թէ չի {հարթում} Եւ չի՞ բաց անում ուղի ապահով. Մարդն է առած սղոց

արդերն ասացինք, այդ թերութեանքը եւ խորդուբորդքը {հարթւում} են, երբ արժանաւորութեան բլուրները բարձրացնում են

քերի. բայց փոքր է այս, մտաւորական կամ բարոյական {հարինք}: - Թէպէտեւ ես շատ գլուխ չունիմ ուսումնական բ

ատարել էր իւր վերայ, մինչեւ անգամ իւր տեսիլքները {հարինքի} մէջ։ Նա Ֆիզիկա եւ Քիմիա ուսուցանելու ձեւերը դնու

ուրանալով, Պ. Չամուռճեանի հետ բռնուիլ բարոյական {հարինքից} եւ ճօճալ մի տղայամտութենից դէպի միւս սոփեստութիւն

րեսում երկիւղի կամ չարչարանքի նշան։ Երկար ու ձիգ {հարինքից} յետոյ, որ հազիւ կարողացաւ տանել, Իգնատիոսի վէրք

Նորա երեւակայութիւնը, որ դեռ չէր ամրացած սաստիկ {հարինքից} յետոյ, պատրաստ էր ընդունել ամենայն հրաշալի բան,

սանել իւր սրտի ցանկացածին. նա հիւանդացաւ յանկարծ {հարինքով} եւ մեռաւ՝ փակած Կայսերութեան դուռի մօտ, իւր սրտ

ն: Երկու հարիւր ռուպլի Երուսաղէմայ: {Հարիր} ռեպլի Հալաբայ սրբակրօն քահանայից: Հարիւր ռո

եմ իմանում, համա հիմի իմացուեց, էրեկուանից դեսը {հարիր} հետ կռիւ ա քցել, թէ կամ թուրը վեր կունիմ ինձ կը

, ըստ ասելոյ ազգայնոց, յամիսն հասանէ մինչ ցերկու {հարիւր} քսան եւ հինգ ռուփիս (225), ուրեմն 2, 700 ռուփի

Գէորգ Աւետի եւ պ. Յովհաննու Աւդալ առաջնոյն երկու {հարիւր} չորս (204) եւ երկրորդին ութսուն (80) կումպանո

արգ պ. Ս. Յ. Աբգար, գումար երկուցն առնէ երկու {հարիւր} ութսուն չորս (284) կումպանու ռուփիս, զորմէ խնդ

լ է ցվերջ 1860 ամի մինչեւ 2784 ցերեկու հազար եօթն {հարիւր} ութսուն եւ չորս հնդկական կումպանու ասացեալ ռուփիս

թէ միայն ես պարտական չմնամ նորան, այլեւ մի քանի {հարիւր} մանէթի մուրհակ առնում նորանից այն արծաթի հանդէպ,

ան չեմ տպում, օտարի չեմ ցոյց տալիս, ունիմ երկու {հարիւր} ութսուն բարեկամ, միայն նոքա են տեսանում: Եւ այն

, ինձ ինչ փոյթ: Իմ Յիշատակարանիս ընթերցող երկու {հարիւր} ութսուն բարեկամքս կարող են զարմանալ, թէ այս ի՛նչ

նք: Տրուած է Սանկտպետերբուրգ քաղաքում հազար ութն {հարիւր} երկու թուականին Դեկտեմբերի քսան եւ մի երրորդ օրու

ժմ եւս գտանւում է մի նոր աւերանքի տակ։ Եթէ յառաջ {հարիւր} բառի մէջ երեսունը Թուրքի ու Թաթարի էր եւ մնացած ե

ուսերէն եւ Թաթարերէն, քան թէ Հայերէն, որովհետեւ {հարիւր} բառի մէջ հազիւ մնացել է երեսուն կամ քառասուն հայկ

ձանակը ձգելուց: Տարակոյս չկայ, որ հարուստ մարդը {հարիւր} արծաթ եւս կը համաձայնի ձգել, եւ գիւղացիք անգամ կ

տանը: Մոսկուայի եւ եկաւոր Հայերից մօտ իբր երկու {հարիւր} մարդ՝ այր եւ կին, ներկայ էին այդ հանդէսին, որո

, գտայ կապոցի մէջ հին եւ պատառոտուն հանդերձներ՝ {հարիւր}, հազար կարկատաններով։ Բացի նոցանից, ուրիշ այլ

քերով եւ հոգեւոր ասպետութեններով, բայց չորս հինգ {հարիւր} տարի անցան նորանից յետոյ, եւ նոր պատմութիւնը (1

իւս բոլորի արժէքը լիապէս գնահատելու համար պիտոյ է {հարիւր} տարիներով յետ երեւակայել իւր անձը, երբ ոչ այսչափ

, որ մեր աչքի առաջեւ են Հայոց ազգի համար սորանից {հարիւր} տարի յետոյ գալոց օրերը... Հրաւիրում ենք կեղծ

պական Տաճկաստանում, իսկ մնացեալ երեք միլիոն հինգ {հարիւր} հազարը՝ ասիական Տաճկաստանի մէջ: Համաձայնի՛ր

աւելի շատ գործեր է կատարում, քան թէ սորանից հինգ {հարիւր} տարի յառաջ, եւ արծաթը, ոսկին կամ այլ անփուտ բան

ովտիոյ մէջ է 29, 307, 199 հոգի բնակիչ, որոնց մէջ {հարիւր} յիսունի չէ հասնում հին ազնուական, այսպէս անուանո

, եւ, այս րոպէիս: Որքա՞ն հող ունիս դու: - {Հարիւր} հազար քառակուսի գազ... - Ե՞ս որչափ ունիմ:

զօրանում է: Մի մարդ, որ սորանից տասն տարի առաջ {հարիւր} ոսկի ունենալով, հանգիստ կարող էր ապրիլ մի տարի,

ստ կարող էր ապրիլ մի տարի, այժմ նոյն մարդը երկու {հարիւր} ունի, բայց ապրում է նեղութեամբ, քանզի այժմեան ե

, այժմ տան տէրը չկամի տալ յիսունի եւ պահանջում է {հարիւր} ։ Ի՛նչ կարող ես ասել: " Եթէ դու չտաս հարիւր, ու

ւմ է հարիւր։ Ի՛նչ կարող ես ասել: " Եթէ դու չտաս {հարիւր}, ուրիշ տուող կայ ", - ասում է նա, եւ եթէ ես նո

տուող կայ ", - ասում է նա, եւ եթէ ես նորան չտամ {հարիւր}, ուրիշ տեղ եւս պակաս գնով չէ պիտոյ գտանեմ, ուստ

տոյ գտանեմ, ուստի եւ հարկադրուած վճարում եմ այժմ {հարիւր}: Ի՛նչ հարկաւոր է տան վերայ խօսիլ, ո՞ր բանը այսպ

նի մէջ տասն տարու միջոցում յաւելացել է գրեթէ հինգ {հարիւր} հազար հոգի: 1851 թուականում Լոնդոնը ունէր բնակիչ

152, 500 ղուրուշ: Տարակոյս չկայ, Թիւրքիոյ ոսկին {հարիւր} ղուրուշ հաշուելով: Մինչեւ 1861, արտաքին եւ ներք

ը ի լոյս կը ճշմարտուի, եւ Բուլուէր ասպետը, հինգ {հարիւր} հաց բաժանելով, չէ կարողանալու դարման տանել վերահ

ւ Անգլիոյ տարեկան ածուխի պէտքը, եւ գտանելով, որ {հարիւր} երեսուն տարուց յետոյ Անգլիան չպիտի ածուխ գտնէ իւր

չ ապաքէն, եթէ մեզնից մինը իւր ունեցածից աւելի մի {հարիւր} ստանայ, մեզնից միւս մինը պիտի տուժէ այդ հարիւրը

մեզնից միւս մինը պիտի տուժէ այդ հարիւրը: Եւ այս {հարիւր} ոսկին երեւութական եւ առժամանակեայ մի վաստակ է, ք

մ ժառանգների մէջ, այլ շատ անգամ նոյն ինքը երբեմն {հարիւր} հազարներ իւր ձեռքի մէջ շարժողը դառն աղքատութեամբ

մբ Անգղիացոց, ամէն: Յամի Տեառն հազար եօթն {հարիւր} իննսուն եւ չորք մայիս ամսոյ յերեսնոջն, ես՝ յիշե

օտ մնալ. յայնժամ իմ կտակակատարքն իմ ստատիցն երեք {հարիւր} ռուփի սքայ տացեն յիշեալ Սուզային. եւ փարխաթի առե

նային, յետ մեռանելոյ Աննային, զվերն յիշեալ երեք {հարիւր} ռուփի սքէն յիմ տների քրէիցն տացեն եւ հանցեն զնա ի

յաւիտենիւ ամէն։ Եղեւ յամի Տեառն հազար եօթն {հարիւր} իննսուն եւ չորս ի Մայիս ամսոյ յերեսնոջն ՚ի Կալկաթ

տեղս բաց թողած բոլորն բովանդվեց յիսուն հազար երեք {հարիւր} քառասուն եւ երկու կէս փարդաւ քաղաթ դրամ, որ փոխա

փարդաւ քաղաթ դրամ, որ փոխարկի ութսուն հազար հինգ {հարիւր} քառասուն եւ ութ (80548) քաղաթ դրամ ի այլոց տալի

ատուցումն սորին այսպէս լինիցի, որպէս ի վայր հինգ {հարիւր} ռուպլին ծախս թաղմանս, հանդերձ պաշտմամբ քահանայից

քահանայից, յոր տեղ որ մահն իմ հանդիպեսցէ, հինգ {հարիւր} ռուպլին բաժին հոգոյս մնալով Մադրասայ սուրբ եկեղեց

մատուցանվի վասն թողութեան մեղաց իմոց։ Երեք {հարիւր} ռուպլին խոստովանահօրն իմոյ տէր Մարտիրոս Դաւթեան:

ստովանահօրն իմոյ տէր Մարտիրոս Դաւթեան: Հինգ {հարիւր} ռուպլին Նոր Նախիջեւանու ժողովարար տէր Ստեփաննոս Յ

ուրբ եկեղեցեացն նուիրվի վասն յիշատակի իմոյ: {Հարիւր} եւ յիսուն ռուպլի սրբոյ Էջմիածնայ Սրբազան պատարագի

լի սրբոյ Էջմիածնայ Սրբազան պատարագի յիշեն: {Հարիւր} ռուպլին Երուսաղեմայ պատրիարգին։ Հարիւր ռու

Հարիւր ռուպլին Երուսաղեմայ պատրիարգին։ {Հարիւր} ռուպլի Նոր Նախիջեւանու առաջնորդին։ Հարիւր

Հարիւր ռուպլի Նոր Նախիջեւանու առաջնորդին։ {Հարիւր} ռուպլի Հալաբայ առաջնորդին: Երկու հարիւր ռո

Հարիւր ռուպլի Հալաբայ առաջնորդին: Երկու {հարիւր} ռուպլի սրբոյ Էջմիածնայ եղեալ միաբանացն: Եր

պլի սրբոյ Էջմիածնայ եղեալ միաբանացն: Երկու {հարիւր} ռուպլի Երուսաղէմայ: Հարիր ռեպլի Հալաբայ սր

Հարիր ռեպլի Հալաբայ սրբակրօն քահանայից: {Հարիւր} ռուպլի նոր Ջուղայու սրբոյ Ամենափրկչի վանայ եղեալ

Ամենափրկչի վանայ եղեալ սրբակրօն միաբանացն։ {Հարիւր} եւ յիսուն ռուպլի Հալաբայ եղեալ աղքատաց ողորմութիւ

լի Հալաբայ եղեալ աղքատաց ողորմութիւն: Հինգ {հարիւր} ռուպլի սրբոյ Էջմիածնայ աթոռոյն նուէրք։ Հին

ուպլի սրբոյ Էջմիածնայ աթոռոյն նուէրք։ Հինգ {հարիւր} ռուպլին Երուսաղէմայ։ Ութ հարիւր ռուպլի Հայ

Հինգ հարիւր ռուպլին Երուսաղէմայ։ Ութ {հարիւր} ռուպլի Հայրապետայ վանին: Ութ հարիւր ռուպլի

Ութ հարիւր ռուպլի Հայրապետայ վանին: Ութ {հարիւր} ռուպլի Լիմու։ Ութ հարիւր հուդլի Կտուց:

վանին: Ութ հարիւր ռուպլի Լիմու։ Ութ {հարիւր} հուդլի Կտուց: Ութ հարիւր ռուպլի Նոր Ջուղայո

Լիմու։ Ութ հարիւր հուդլի Կտուց: Ութ {հարիւր} ռուպլի Նոր Ջուղայու կուսանաց: Ութ հարիւր ռ

թ հարիւր ռուպլի Նոր Ջուղայու կուսանաց: Ութ {հարիւր} ռուպլի Հալաբայ երկու սուրբ եկեղեցեացն։ Այս

որդ, ամենայն զատ զուտ մնացեալ վաթսուն հազար հինգ {հարիւր} քառասուն ութն (60548) ռուպլին ի վերայ տասն եւ ե

ւմ միոյ քաթի բալանս տաջիկս տասն եւ չորս հազար ութ {հարիւր} քառասուն եւ մին 14841 փարդաւ քաղաթ դրամ, եւ որոյ

կանայ յետ մահուանէս վերստին ունիլ ի ստացուածէս եւ {հարիւր} յիսուն 150 ռուպլի արծաթ դրամ եւ առանց ոչ ինչ պատճ

տաւորեալ զԽալիպեանն ՚ի հատուցանել մերձ իբր զերկու {հարիւր} հազար մանեթս արծաթոյ, կողոպտեցան յառաջնորդ անուա

9-ին: 29-ին նամակ ստացայ առանց ամսաթուի: Սիգար {հարիւր} հատ, ընտիր ծաղիկ, Ուպմանից: Մայիսի 1-ին նամակ

ժի նամակը տուի. եւ ինձ բերել էր Լ[ազար] Ի[լյիչը] {հարիւր} հատ սիգար: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 26-ի

ի այլ մարդու հետ: Մի ուրիշի ամուսնութիւն հինգ {հարիւր} ղուռուշի համար լուծել եւ վերստին այլ մարդու հետ ա

ալ ժողովրդի լուսաւորութեան վերայ։ Ահա հազար երեք {հարիւր} տարին լրացած, հազար չորս հարիւրն է գնում, որ ոչ

ի հնութիւնը չ'փոխելով, միւս կողմից միեւնոյն բանը {հարիւր} անգամ գրելով՝ օտարացուցել է ժողովուրդը իւրանից ա

ւ, որ եւ ոչ բնաւ գերմանացի ես, դու որ ապրում ես {հարիւր} տարի Քանթից յետոյ, քեզ ի՛նչ կարող են օգնել Քանթը

անհնարին արագութեամբ: Եղան ժամանակներ, որ մարդը {հարիւր} տարի ապրեցաւ, բայց մի օրուայ ճամփայ չգնաց, բայց

իմանամ, թէ ինչպէս կը լինի մարդու հասկացողութիւնը {հարիւր} տարի ետքը, որ հիմիկուայ դատողութեան անեմ այն մաս

աների մերժողութիւնք: Եւ գիտէին նոքա, որ նոցանից {հարիւր} տարի ետքը նոցայ ժառանգները արիւն-քրտինքով պիտի աշ

ասկածելի բնութեան տէր մարդ է: Մի վայրկենում {հարիւր} տեսակ կը փոխուի, բոլորը յառաջանում է նորա հոգու

ը փոխուեցաւ։ Նո՛յը, շատ ժամանակ, մինչեւ հի՛նգ {հարիւր} տարի կուսութիւն պահելով եւ սորանից յետոյ որդեծնու

սիքի կողմից եւ ամեն հարկաւոր եղած բաներով, երկու {հարիւր} տարուց շինուած վանքերից փոքր պակաս կամ յետ մնացած

ցոյց ունինք։ Փարպեցու հալածուելուց առաւել քան թէ {հարիւր} քսան տարի յետոյ՝ Կոմիտաս կաթողիկոսի օրով, կառավ

Թա՛փ տանք մի փոքր այս կարծիքը, որ գո՛նէ հինգ {հարիւր} տարի է, ամեն հեղինակ, իր նախորդներից փոխ առնելո

յիսուն տարի ետքը, եթէ այս աղճատանքի առաջը չառնվի, {հարիւր} բառի մէջ քսան հինգ բառ հայի չպիտի մնայ։ Ցաւալի եր

յն արաղ առել եմ մի վեդրօ, իսկ հասարակ խմելի գինի {հարիւր} քսան շիշ, Շամպայն, շատ լաւերը, Կլիկ եւ Րեդերեր

ալը, սկսեց ծանր կերպով եւ մտածողութեամբ համարել․ {հարիւր} քսան, տասն եւ ութն եւս, հարիւր երեսուն ութն, ք

ութեամբ համարել․ հարիւր քսան, տասն եւ ութն եւս, {հարիւր} երեսուն ութն, քսան չորս դորա վերայ, հարիւր վաթս

ւս, հարիւր երեսուն ութն, քսան չորս դորա վերայ, {հարիւր} վաթսուն երկու, մի բան չէ․ բայց եթէ մի վեդրօ արաղ

խանակ, իսկ Մարասկէնը վերջաբանի տեղ, այն ժամանակ {հարիւր} վաթսուն երկու շիշը մի բանի նման կը լինի: Բայց ին

նիքը, եթէ երդում տալով հաւատայի քեզ: - Երեք {հարիւր} տասն եւ ութն հայրապետների նզովքը գլխիս լինի, եթէ

ւ գտել են այն դեղը, որի օգնութեամբ կարելի է քանի {հարիւր} տարիներ ապրել: Ֆրանսիսկեան կարգի աբեղայքը, նորա

եւ կրակ: Ջեբերի ժամանակից սկսած մինչեւ երկու {հարիւր} տարի յետոյ, Ալքիմիան, անդադար մշակուելով, փոխե

ւոր արծաթը, ես արդէն տուել եմ նորան մօտ իբր երեք {հարիւր} մանէթ. երեք հազար եւս կը հաւատամ, ի՛նչ բան է այ

ենք թէ կօշիկներ: Եւ այսպէս, ինձ յանձնած է երկու {հարիւր} հազար կօշիկ պատրաստել, իւրաքանչիւր կօշկի համար ե

- Ինչպէս հրամայել էիք, տուեցի գործաւորներին {հարիւր} քառասուն փուդ արճիճ... - Սաստիկ պատուիրեցի

ից, ոչ ով ոչինչ չէ իմանալու: Այնքան կլայեկի մէջ {հարիւր} քառասուն փուդ արճիճը մի մեծ բան չէ... ընդունող

եր: Այժմեան հոգաբարձութեան խորհուրդը այն էր, որ {հարիւր} քառասուն փուդ արճիճ խառնուի կլայեկի մէջ: Սորա հե

երի հնարագիտութեանը, որ շատ եւ շատ է: Կին մարդը {հարիւր} անգամ իւր հնարագիտութենով կարող է խաբել մի այր մա

անելու: Մարդ, մի ասեղ, մի մատնոց գնելու լինի, {հարիւր} անգամ կը նայի, որ չխաբուի, որ դեռեւս չնչին արժէ

ինելով, նա առատապէս վարձատրեց Հոլոյին կնիկը, որ {հարիւր}, հազար շնորհակալութիւններով դուրս գնաց Թիւթիւնճի

դստեր հետ, պիտոյ է Թիւթիւնճի-օղլուից ստանար հինգ {հարիւր} մանէթ, որ շատ օգտակար կարող էր լինել նորան իւր ա

ու բռիլլիանտի վերայ, որ, քիչ-քիչ արժում էր երեք {հարիւր} մանէթ, բայց չգիտեմ ի՛նչ անձնասիրութենով ասաց.

ոց ազգը, առանց աչք բանալու, քնում է միալար չորս {հարիւր} տարի՝ մինչեւ տասնեւութերորդ դարու սկիզբը։ Ա

ողմը։ Վենետիկեան Ծերակոյտը (սենատը) դեռեւս {հարիւր} տարի յառաջ, այսինքն՝ տասն եւ եօթներորդ դարու սկ

Հռովմէական դատաւորի առաջեւ։ Աչքերս ձգենք մի {հարիւր} յիսուն տարու ժամանակամիջոցի վերայ՝ մինչեւ Կարլով

ւանուն, այն պայմանով, որ իւրաքանչիւր տարի երկու {հարիւր} մարկա արծաթ հարկ վճարէ Գրիգոր պապին եւ նորա օրինա

ւթիւնը նոցա աշխարհի վերայ, տարեկան հարկ պահանջեց {հարիւր} մարկա արծաթի։ Ծայրագոյն հրովարտակներով Եւրոպայի

պարանոցի վերայից, բայց այս մի այնպիսի բան է, որ {հարիւր} անգամ արժանի էր կասկածանքի եւ երկբայութեան տակ ըն

ներ մեր գրչի տակից, բայց որքան դառն է ձեզ կարդալ, {հարիւր} անգամ դառնագոյն մեզ գրել։ Երանի՜ թէ ունենայինք գո

իմանում էր այս վճռին եւ առաջնորդ դառնալով մի քանի {հարիւր} կտրիճ զինուորների՝ վերջին յուսահատութեան մէջ պաշ

ար, թէ կործանելու էին Հռովմի Քահանայապետների ութ {հարիւր} տարի ունեցած իշխանութիւնը, ուրիշ ուղղութիւն տուե

ունելութենից, ստանալով նորա օրհնութիւնը եւ երկու {հարիւր} դուկատը, որ հաւաքուած էր Հռովմում Սպանիացի վաճառ

ն մասներումը, որքան Յիսուսեան Կարգը։ Յիսուսեանք {հարիւր} հատորից աւելի գրեցին միմիայն այս ապացուցանելու հա

ի կենդանի կը թաղուի. այնպիսի գերեզման, դէպի որը {հարիւր} մղոնից պիտոյ է թռչին, հասանեն ագռաւները եւ անգղն

uvea Testament"։ Այս գիրը պարունակում է իւր մէջ {հարիւր} մի կանոն՝ մեծ մասնով դուրս բերած Օգոստինոսի եւ ա

խօսքեր), որոնցով դատապարտւում էին Քենելի գրքի {հարիւր} մի կանոնքը՝ respective et in globo։ Դժուար չէր

մներից մինը թռչում էր դէպի հարկ տեղը, թէ եւ հինգ {հարիւր} Լիօի ճանապարհ լինէր այն)։ Այս պատճառների հ

ֆրին եւ Լէօնսի ազգանունով եղբարցը մի միլլիոն հինգ {հարիւր} երկու հազար ֆրանկ։ Յիսուսեանք պահանջեցին, որ գո

ուել ա էն պտի ըլնիլ. ճակատի գրուածը ջնջուիլ չի. {հարիւր} տարէն մեռած մարդի գլուխն էլ հողի տակիցը դուրս ա գ

կապ Լիբիզը իր նամակների մէջ, " երեւակայութիւնը, {հարիւր} հազար դիպուածներում ստեղծում է հարիւր հազար մոլոր

այութիւնը, հարիւր հազար դիպուածներում ստեղծում է {հարիւր} հազար մոլորութիւնը. եւ չկայ ոչի՛նչ բան այնպէս վն

անավանքցոց վիճակը, երբ նոքա այգեքաղի ժամանակ 5-6 {հարիւր} հոգի գալիս են Աշտարակ այգի քաղելու, երբ Վարդիթեր

չորս ու կէս միլլիոն ժողովուրդից հասկացել են հինգ {հարիւր} կամ հազար մարդ։ Ազգը երբէք չի կարող ուրանալ գ

չլինելով, իր ընդունակութեամբ եւ լուսաւորութեամբ {հարիւր} անգամ նախընտիր եւ հարիւր անգամ պիտանի լինել, քան

թեամբ եւ լուսաւորութեամբ հարիւր անգամ նախընտիր եւ {հարիւր} անգամ պիտանի լինել, քան թէ նորա մեռած մայրը։ Այ

զայրացած իւր անյաջող արշաւանքի վերայ կրակով դատեց {հարիւրադուռն} Թեբասը: Ականատես էի, երբ պարսիկք, ալանք, արաբ

ածքը, որի զօրութեանը չեն կարող դիմանալ շատ անգամ {հարիւրամեայ} կաղնիքը: Հիւսիսում, եթէ Յունիսի եւ Յուլիսի մէջ

ւանելոց, խափանեալ դադարեսցէ գործարան տպագրութեան {հարիւրամեայ} ժամանակաց եւ այն առանց քննութեան։ Եկեղեցին Քրիստ

ռիթ, ինչպէս մի կայծակ, մի սամում, մի հեղեղ կամ {հարիւրամեայ} ծառերը արմատից եւ տան ծածքը պատերից խլող մրրիկ,

մամարդ օրը է Վարդավառի կիւրակէն եւ երկուշաբաթին. {հարիւրաւոր} գերդաստան գնում են քաղաքից եւ գեղերից, ոմանք վան

ովանում է զարմանալի: Վերսայլի պարտէզը զարդարած է {հարիւրաւոր} գեղեցիկ մարմարիոնեայ արձաններով. այնտեղ են բոլոր

լատը եւ մեծ ու փոքր Տրիանոնքը: Եւ եթէ այն րոպէին {հարիւրաւոր} տարիներով յետ գնար ժամանակը, եթէ մտքիս եւ յիշատա

մատենագրութեան վերաբերեալ գրուածք, որ ցեցակեր եւ {հարիւրաւոր} տարեկան մագաղաթների մէջ փտում են վանքերի կամ այս

է, քան թէ այլ ամենայն սովորութիւն: Լուսաւորչից {հարիւրաւոր} տարիներ յետոյ կանգնեցան Բագրատունեաց եւ Ռուբենեաց

ս հասարակ բանի հետեւանքին: Հազարաւոր խանութներ, {հարիւրաւոր} գործարանը եւ բիւրաւոր գործաւորքը մնացին դարձեալ ա

Հազարաւոր գովեստներ, բիւրաւոր երանիներ լսած ենք {հարիւրաւոր} անգամ. նոյնը գրեթէ եւ Ֆրանսիոյ վերաբերութեամբ:

, աւազակութիւն եւ յափշտակութիւն, եթէ մինը առնու {հարիւրաւոր}, հազարաւոր, իսկ միւսը ամենեւին ոչինչ: Այլ խնդի

՛ղ հազարաւոր դառնայ հարուստ անհատների թիւը, թո՛ղ {հարիւրաւոր} լինի եւրոպական դպրոցների մէջ կրթութիւն ստացողների

, մի՛թէ այդտեղ չէ՞ կարելի վնասի հանդիպել, եւ այլ {հարիւրաւոր} հարցական միթէներ լսւում են այստեղ: " Վնաս վ

ւոր. Ծառաներիս թիւը չըկայ, Իմ հիւրերը {հարիւրաւոր}: Եղբարք ունիմ, ունիմ որդիք,

իւրը այդ խօսքն է լինում, որին ո՛չ տասնաւոր, այլ {հարիւրաւոր} ապացոյցներ պատրա՛ստ ենք դնել պահանջողի առջեւը։

է անհաւատալի արագութեամբ մի օրուայ մէջ կատարելով {հարիւրաւոր} մղոններ, կամ թէ տեսանեն, որ մի աշխարհից դէպի մի

ա, ի՜նչ համարձակ քայլափոխներ է անում, այդ մասին {հարիւրաւոր} են ապացոյցքը: Նոյնիսկ մեր յիշած Ցիմմերմանի ֆիզիկ

անես, երբ այդ չնչին միջատի որպիսութիւնը չիմանալը {հարիւրաւոր} հոգիների պատճառ է լինում, որ զրկուեն մի պատուակա

կերպաւորէ. դորան հարկաւոր է ժամանակ։ Շատ անգամ {հարիւրաւոր} տարիներ չեն թողուլ փոփոխութեան կնիք, թող որ մի մ

ւմ է, որ պահել են իրենց մէջ եղած բաների հազիւ մի {հարիւրերորդ} մասը, եւ այս է պատճառը, որ տեղ տեղ անհասկանալի

առանգորդացս, զի իւրեանց ստացած ժառանգութենիցն ֆի {հարիւրէն} երկու թողուն նմա իբր ժառանգութիւն յինէն եւ զայս պ

կատարեն ըստ համեմատ վերն գրեցելոյս եւ ամենայն մի {հարիւրէն} հինգ վարձս ընկալցին եւ յաւելորդ նեղութիւն իւրեանց

, բայց ապրում է նեղութեամբ, քանզի այժմեան երկու {հարիւրը} անցած ժամանակների հարիւրի զօրութիւնը չունի, որով

ի հարիւր ստանայ, մեզնից միւս մինը պիտի տուժէ այդ {հարիւրը}: Եւ այս հարիւր ոսկին երեւութական եւ առժամանակեայ

ական տարեգրութեանը նայելով՝ նա դեռեւս հազար երեք {հարիւրի} եւ հազար չորս հարիւրի մէջ է, որովհետեւ այդ մեծար

ելով՝ նա դեռեւս հազար երեք հարիւրի եւ հազար չորս {հարիւրի} մէջ է, որովհետեւ այդ մեծարգոյ յիշատակի արժանի մա

բ, քանզի այժմեան երկու հարիւրը անցած ժամանակների {հարիւրի} զօրութիւնը չունի, որովհետեւ ապրուստը թանգ է:

սէս Խորենացու ողբի մէջ, եւ որ ազգը մի չար բաղդով {հարիւրին} երեսուն աճեցուցած է մինչեւ մեր օրերը: Ահա,

ով գնել Բէգզադէից մօտ իբր 15. 000 մանէթի ապրանք՝ {հարիւրին} 10 շահով: Բէգզադէն համաձայնում է, տալիս է ապրան

նդոնի եւ այլ գաւառական քաղաքներում բնակիչքը գրեթէ {հարիւրին} տասն եւ հինգ շատանում են ամենայն տարի: Թողո՛ւնք

մեմատութեամբ շինական կեանքին, եթէ ոչ աւելի, գէթ {հարիւրին} քառասուն առաւել է եւ ծախքը: Եթէ մարդը, հինգ ստա

պարտքը վճարել: Ուստի իջեցնում է նա ապրանքի գինը {հարիւրին} մի քանի տասանորդ: Միւս վաճառականը ի՛նչպէս կարող

րանք կամ դրամ չէ տալիս նորան, եւ եթէ տային եւս, {հարիւրին} իննսուն անօգուտ, քանզի նոյն գործողութիւնը, ինչ

Վնաս վնասից տարբեր է: Անհիմն վաճառականութեան մէջ {հարիւրին} իննսուն հաւանականութիւն կայ վնասի հանդիպելու, իս

, թէ քո թոռներին, քո ունեցածից հազիւ պիտի հասնի {հարիւրին} 5-6 տասանորդ: Իսկ թոռներիդ որդիքը դարձեալ պիտի մ

, որ միշտ շէն մնան նոքա, որպէսզի կարողանան գոնէ {հարիւրին} 8 տոկոս բերել, որով պիտի պահպանուէին լինելոց ուս

տներիս քրէհն ժողովեսցեն եւ ի ժողովեալ մալաղիցն ֆի {հարիւրին} հինգ իրանց հախսայ վեր առցեն: Նոյնպէս եւ իմ թաղմա

րողութիւնը կամ անհատը, ապա ուրեմն, անտարակոյս, {հարիւրին} եօթանասուն պիտի փոքրանար նեղսրտելու եւ բարկանալու

չքիդ արտասուքով։ Իհարկէ, ազգային օրագրերից գոնէ {հարիւրից} մինը իմանում էք եւ գիտէք, խօսք չկայ, որ մի թշու

ացած էին քարոզում, թէեւ այդ տեսակ պարոններից 99ը {հարիւրից} գերմաներէն էլ չգիտէին. բայց ինչ անես, առածը ասո

զի ըստ զօրութեան կտակին ինքն օգտի յարդեանցն, առ {հարիւրն} հինգ: Մանաւանդ առիթ առեալ ինչքեան, որպէս եւ հար

մարէ աստի, ինքն Ադմինիստրատորն տասանորդ առնու առ {հարիւրն} հինգ. նոյնպէս վճարէ ՚ի գանձարանն տէրութեան զգետն

ն եւ ընդունին զտոմսակն, ՚ի բաց զեղջեալ զքսան առ {հարիւրն} (дисконт)։ Տիկինն պ. Յովհանջանի չէր աստ ի

յանցուցանել ի Նախիջեւան եւ ի կորուսանեալ զքսան առ {հարիւրն} ստացայց ՚ի բանկէն կամ ի սեղանաւորէն զհաշիւ, թէ ա

ւտն ջամ անեն եւ ջամ եղած մապլաղիցն նախ իւրեանց ֆի {հարիւրն} ինչ իւրեանց հախսայ վեր առցեն, յետ այնորիկ եւս տն

։ Ահա հազար երեք հարիւր տարին լրացած, հազար չորս {հարիւրն} է գնում, որ ոչինչ չ'յառաջացաւ, եւ թէ Հայերի մէջ

փայլը " գերմանախօս էր դառնում!!! " Հիւսիսափայլը " {հարիւրներով} ունի այս տեսակ գերմանախօսութիւնք, խոստովանում են

ի ճնշուած, խեղճ ողորմելի սիրտ ամենայն վայրկեան, {հարիւրներով} զարկում էր այդ կերպարանքի մէջ: Նորա սրտի եւ հոգո

ւր սենեակը, բայց նորա սիրտը կարո՞ղ էր մի րոպէում {հարիւրներով} չզարկել, այո՞, եւ դուրս չգալ կուրծքի վանդակից,

ք, ինչպէս մեր նախնիք առել են, որ մենք կարող ենք {հարիւրներով} ցոյց տալ։ Տարակոյս չկայ, որ ժողովուրդը, իսկոյն

լի ուժով չէ, քան թէ նորը, թէեւ սա հին լեզուի եւ {հարիւրում} մասի չափ էլ մշակուած ու գործածուած չէ։ Խոստովանո

փիս զ400 վասն գործոյն Մասեհի Բաբաջանեան իսկ զերիս {հարիւրս} վասն հրիտակին Եկատարինեայ Խօջամալեան: Այս ամենայ

նսիստորիայն ի Քիշնեւ յաղագս դատաքննութեան, թէպէտ {հարկ} էր առաքել զայն ի կոնսիստորիայն, սակայն չգտանի ան

որ ազգի բարեմիտ անդամք կբարձրացնեն յուրյանց ձայնը {հարկ} ժամանակում: Այսքան Ձեզ հայտնի լինի, որ գեր[ապատ

Բալասանյանցը: Ես երկու օր մնում եմ Վարսովիա, որ {հարկ} մերժողությունը գրեմ (опровержение) եւ ուղարկեմ

մաց այնպես է, ինչպես Մոսկվան Պետերբուրգի դիմաց. {հարկ} չկա սկսել, որ ֆրանսիարեն կուսանիմ որպես ֆրանսիաց

կացեք, մինչեւ պատգամավորների գալը բան չավերվիլ: {Հարկ} կլինի կայսեր խնդիրք տալ, ուրիշ դուռը չկա, ինչպե

ի, այն ժամանակ, ով գիտե, պատահի, որ տարիներով {հարկ} լինի մնալ, եւ մեք օրինակ ունինք Հ. Սարգիս Թեոդո

, մնացած յուրաքանչյուր ամիսների համար, որքան եւս {հարկ} լինի մնալ մինչեւ գործի կատարելապես ավարտը, մեզան

դրվի առանց արծաթ չթողուլ մեզ օտարության մեջ, եթե {հարկ} լինի մնալ այնտեղ եւ գործ կատարել: Այլ եւ կարեւոր

իրավունք ունիք եւ հասարակության ցույց տալու, եթե {հարկ} լինի, ըստ որում սորա բովանդակությունը ազգային է

բնաւ երեւի, յայտ է թէ թիւր մտօք: Այսու պատճառաւ {հարկ} անձին համարեցայ բողոքել զայսմանէ եւ հրատարակել զթ

, առ որ պատասխանի արար ինձ պ. հյուպատոսն, եթէ {հարկ} է նախ եւ յառաջ զթուղթն զայն, ընդ ձեռն դեսպանութ

րեսցի մինչեւ ցվերջ ամսոյս, ըստ հին տոմարի, թէեւ {հարկ} ի վերայ իմ կայր անդէն առ նմին ուղեւորիլ ի Հնդկաս

ւթիւն իմ առաջի օրինացն Ռուսսիոյ, ըստ պաշտամանս, {հարկ} անժխտելի դնեն յիմ վերայ քաղել զմանրամասն ծանօթութ

ալկաթա: Առ այս պատասխանի արար ինձ պ. Հագն, եթէ {հարկ} է սկսանել զգործն, ըստ կերպին օրինադրին (Անգլիա

վետվության. հասարակության վրա յուրաքանչյուր տարի {հարկ} է դրվել, գոյություն ունեին նաեւ եկամտի ուրիշ հար

ւնը որեւէ փոստային թղթի վրա կատարելու բան չէ. դա {հարկ} էր քննարկել մինչեւ ոսկորների ծուծը, որովհետեւ նյ

ց հետո: Նամակիդ քննության մեջ չմտնելով, առաջինը {հարկ} եմ համարում նկատել, որ վերոհիշյալների հետ ստացա

նք, իսկ այդ տեսքով տուն ուղարկել չի կարելի, կամ {հարկ} եղած դեպքում հնարավոր չէ դրանով ճանապարհ գնալ: Ա

մանրամասն քննության ենթարկի, եւ ապա, որպեսզի նա {հարկ} եղածը հիմնավորապես ուղղել տա, եւ ոչ թե հենց այնպ

ունակությունը նույնպես: Ի դեպ, ում միջոցով, որ {հարկ} է, ուղարկեցեք մի կապուկ փոստի թուղթ 25 ծրարի հետ

մ ամսիս 27-ի նամակիս պատասխանն էլ, այն ժամանակ, {հարկ} եղած դեպքում, կավելացնեմ անհրաժեշտը՝ ըստ քո նամ

են ածվում Տարոնի բարբառում, ես վերջինիս դիմելու {հարկ} չեմ զգում, որովհետեւ ես դրանց կարող եմ գտնել 5-ր

ւ դրա համար ամեն անգամ անունների բառարան կազմելու {հարկ} չկա: Դե՛, ցտեսություն: Ի դեպ, խնդրեմ այդպե

դժբախտաբար տեղափոխվում է դեպի Սարատով. ուստի ինձ {հարկ} եղավ ամսույս 15-ից վաղօրոք խնդիր գրել առ գավառապե

պողք աշակերտներին ուրանալ իւրեանց բուն եկեղեցին, {հարկ} են համարել, խոյս տալով յառաջանալու անախորժութենն

ւնը փոխ տալով՝ Հեղինակը պատասխանատու կեցնելէն եւ {հարկ} եղած ատենը, անոր վրայ ցնդած ածականը դնելէն ետեւ

Խօսելով այսքան հոգեւոր վիճակից մարդերի վերայ՝ {հարկ} համարում ենք հանդէս հանել Յիշատակարանիս մէջ արգոյ

ն տիեզերական կրթութիւն տալ ազգի զաւակներին. սոքա {հարկ} եւ հարկ պիտի դիմեն օտարի դպրոցը եւ այնտեղ ուսանին

ական կրթութիւն տալ ազգի զաւակներին. սոքա հարկ եւ {հարկ} պիտի դիմեն օտարի դպրոցը եւ այնտեղ ուսանին: Այո՛

բացի անամօթ հայհոյութենից, բան չգտանք, ուստի եւ {հարկ} եղաւ լռութեամբ մերժել, որ պատասխանելով մի գուցէ

յինք արժանի գրուածի արժանի հեղինակին: Եւ ինչ {հարկ} կար պատասխանելու մի գրուածի, մինչդեռ հասարակաց կ

արդէն յառաջաբանը, ասես թէ ապտակ իջեցուց երեսիս. {հարկ} չկայ ասել, որ բոլոր գիրքը կարդալը հաւասար էր կից

ւ սրտով ընդունել էին, իսկ թէ ընդունել էին, ի՞նչ {հարկ} կար վերստին բաժանուելու: Չգիտենք, թէ ի՛նչ ա

ողովուրդը դառնում է իւր բնակարանը եւ դարձեալ պիտի {հարկ} տայ ազնուականին այն հողի համար, որ գործում է եւ

րաքանչիւր գնացող պիտի զէնք ունենայ իւր ձեռքում եւ {հարկ} դիպուածում պատերազմ պիտի մղէ, իմ հետ հաւասար, ե

ք բերելու համար, քանզի ինքեանք վաճառած լինելով՝ {հարկ} է, որ եւ գնեն: Իսկ եթէ 200 տարու միջոցում այդ ք

եւ ցարդ նստած հայրենիքի հողի վերայ ծառայում էր եւ {հարկ} էր տալիս իւր պարոնին, վաղո՛ւց եւ վաղուց ազատուած

նական աշխատութիւնը, փոխանակ դրամի, համարւում էր {հարկ}, իսկ այժմ նոյնը պիտի անուանուէր վճար: Բայց շինա

ան, իւր մէջ պատրաստուած ապրանքի վերայ աւելի ծանր {հարկ}, ո՛չ երկրագործութիւն, ո՛չ ճանապարհ, ո՛չ հաղորդ

բոլորովին ձրի ներկայանում են մեզ, իբրեւ օրինակ, {հարկ} է, որ խրատուինք եւ չ'երթանք այն ծուռ ճանապարհը,

ր կարգը հասնի թղթին, ըստ որում նոր է սկսանում եւ {հարկ} է, որ յառաջ անկատարը ձեռք բերէ: Եթէ մինչեւ

նէական հաւատս ընկալան ի տանն իմ, վասնորոյ առաւել {հարկ} է զնոսա խնամել: Գ. ՀԱՏՈՐ. Երրորդ պա

: Այլապէս, փոխանակ ստացական դերանուանս՝ յիմմէ, {հարկ} լինէր զէականն ի գործ դնել՝ յինէն: Շնորհալի եւս

ելողութեան Հոգւոյն եւ յՈրդւոյ: Եւ ո՞ր անհրաժեշտ {հարկ} ստիպէր զԱյվազովսքին, զայսպիսի հարցմունս առաջարկե

ուսանողը դադրած-վաստակած Տունէ յետ դառնում ( {հարկ} է թէ քաղցած), Դեռ իմ դատաւորն տեղերում նստ

ար դատից, չես երբեք պրծնիլ. Զանազան կերպով {հարկ} է քեզ տանջուիլ, Անիրաւ, անգութ, անխիղճ դի

ն ժողովի կողմից մի պատգամաւորի ներկայութեամբ, որ {հարկ} դիպուածում պաշտպանէ պարտաւորուածի իրաւունքը, եթէ

ութիւնը օրացուցի պէս, տարին մի անգամ փոխւում է. {հարկ} դիպուածներում եւ ամիսը մի անգամ: - Հասկացայ,

, պաշտելով նոր լեզուի իրաւունքը, այնուամենայնիւ {հարկ} կայ մատենագրի վրայ խնամով եւ կամաց կամաց ազնուացն

մասին ես ահա լուռ եմ կենում, որովհետեւ ինձ բնա՛ւ {հարկ} չկայ ասել. Քրիստոսի ահագին եւ անաչառ օրը չի լռիլ

իլ. այս պատճառով, երբ թարգմանեցինք այս Թուղթը, {հարկ} եղաւ հրապարակել թէ՛ մեր անհամաձայնութիւնը եւ՛ թէ

ո՛վքեր էին նորան ուսում տալիս Աշուշայի տանը, եւ {հարկ} է, թէ կային ուսուցիչք, երբ ասում է " յորում դրա

ջուց շատ սառն աչքով նայում էր այս փորձերի վերայ, {հարկ} համարեց, որովհետեւ վարդապետ Պրայսը անդամ էր այդ

: Որեւիցէ գործ, որ պիտի պատկանէր ամբողջ ազգին, {հարկ} է որ կատարուի հասարակաց ձեռքով, հասարակաց հոգու

ԻՐԵԼՈԻ ԽՐԱՏ " Եթէ կամենաս փերիները հրաւիրել, {հարկ} է, որ սուրբ մնաս անկողնուց: Առ մի կլայեկած աման

երկրորդ, այդ պատուանունների արժանաւորութիւնքը: {Հարկ} չկայ ասելու, որ այս ճանապարհով ստացածը լինում է

ոյց տալիս այնպիսի տեղերում եւ դիպուածներում, ուր {հարկ} չկայ իւր ցանկութիւնը իսկոյն գործով ապացուցանելու

եան մէջ գտանուած իւրաքանչիւր գերդաստան պարտական է {հարկ} տալ ամենայն տարի երկու սու, եւ հրամայում է իւր դ

արակում է իւր անձը պապի գործակալ եւ համաձայնում է {հարկ} տալ նորան՝ որպէս տէրութեան իսկական տիրոջ։ Կօրսի

ով, որ իւրաքանչիւր տարի երկու հարիւր մարկա արծաթ {հարկ} վճարէ Գրիգոր պապին եւ նորա օրինաւոր յաջորդներին,

յրագոյն իշխանութիւնը նոցա աշխարհի վերայ, տարեկան {հարկ} պահանջեց հարիւր մարկա արծաթի։ Ծայրագոյն հրովարտա

րդարեւ՝ եթէ չէր դոցա պակասեալ ի հասկացողութենէ, {հարկ} էր դոցա վաղ ուրեմն մերկանդամ տեսանել զայն բաւիղ տ

էին ի լուսաւորութիւն ժողովրդականացն առ հասարակ, [ {հարկ} էր ապա] ընթանալ [նոցա զայն ճանապարհ], զոր ընթացա

Անտեսեալ զայս ամենայն իմաստնոցն Հայոց, մինչ դեռ {հարկ} է վերայ կայր խնամով հոգաբարձու լինել նոցին, արշա

կշռադատութեամբ բաւիմ ք ճանաչել, գրոցս այս լեզուի {հարկ} էր գոլ նույն ինքն ոստանիկ անուանեալ, զի զսա գտան

բայից ընդ նոյնաձայն բայից, որպիսի զքուն ննջել, {հարկ} հարկանել, գերի գերել եւ այլն, թող պարարեսցին քի

եւ յապացուցանել մ եր զօգտակարութիւն եւ զանհրաժեշտ {հարկ} մշակելոյ զլեզուն: Պատուելի հնասէրն ի ջատագովութի

չ'մնար, ինչ որ պատմութիւնը մեզ հասուցել է, ապա {հարկ} էր ինձ մի Աստուածաշնչի մեծութենով գիրք գրել, որի

ականութեան ապստամբութեան առաջը առնուլ, անհրաժեշտ {հարկ} համարեց ընդունել հասարակաց ցանկութիւնը եւ թոյլ տա

տուեց մեռանող թագաւորին ստորագրել այն թուղթը, որ {հարկ} էր դնում թագաւորական ժառանգի վերայ ընդունել Ֆրանս

ւ փոխանակ նամակի, անդամներից մինը թռչում էր դէպի {հարկ} տեղը, թէ եւ հինգ հարիւր Լիօի ճանապարհ լինէր այն

այլ՝ ուում է։ Պէտք չէր գործ դնել այս ձեւը, եթէ {հարկ} չկայ։ Այսպէս ասում ենք այն պատճառով, որ երբեմն

ի մեզանից եւ պ. Նազարեանցից, որքան յիշում ենք։ {Հարկ} չկայ ասել, որ այս մի աններելի սխալ է, որի մասին

աւելի շատ են հասկանում, քան թէ տասը տարի առաջ։ {Հարկ} չկայ ասել, որ քսան տարի ետքը աւելի լաւ պիտի հասկ

մեր կարծիքը այդ աշխատութեան մասին: Եւ իրա՛ւ որ, {հարկ} չկայ կողմնապահութեան. այնքան զուտ եւ անհակառակել

ռու է այդ տեսակ բաներից: Եւ զարմանում ենք. ի՛նչ {հարկ} կայ Սօսի սիրող, երգող, ուրախ եւ աշխատաւոր բնաւո

իւնը եւ շատ անգամ գործը կը վերջանայ հաւի մահովը: {Հարկ} չկայ, կարծում ենք, ասել, որ այս բոլոր խօսք ու

լիս, թէ ի՞նչ լոյս կամ ի՞նչ կրակ եղած պիտի լինի: {Հարկ} չկայ ասել, որ բնական երեւոյթը առասպելով մեկնաբան

ցանից յետոյ, ընկնում են դարերի ազդեցութեան տակ: {Հարկ} չկայ ասել, որ ամէն բան հնացնող եւ մաշող ժամանակը

քան մեր ուժը կը տանի ձգտինք այս խնդիրը լուծելու: {Հարկ} չկայ ասել, որ այս բանի համար հարկաւոր է շրջանկատ

, եթէ երկու բանի նախնի յարաբերութիւնը փոխուել է, {հարկ} է, թէ այդ բաներն են փոփոխութեան ենթարկուել, եւ

ւնք կ՚ունենային ձանձրանալու։ Բայց մի քանի օրինակ {հարկ} եղաւ դնելու, որովհետեւ չկամեցանք չոր դրութեններո

մ է կազմուածքը, ցնդում են նորան կազմող տարերքը։ {Հարկ} չկայ ասել, որ առաջին մահացուցիչ հարուածի հետ դադ

նշանները սկսում են իրագործուիլ։ Բուն այս պատճառը {հարկադիր} է լինում մեզ բարձրացնել մեր ձայնը եւ արձակ համարձ

հեղինակք մեր, թէ այն օտարացուցիչ զօրութիւն, որ {հարկադր} է զազգ մեր ուրանալ զիւր լեզու, է այն, զի չունի

արանի կարասները չունին նիւթերի պակասութիւն եւ դու {հարկադրած} ես այդ գործերը յառաջ տանել մինչեւ ժամանակի վախճան

եւ մարդկութեան խորհուրդը, առանց բռնադատուելու մի {հարկադրական} պահանջողութենից, ինքնին աշխատում ենք օգնական գտա

նաստեղծական ճարտարութենից. ասես թէ դորա հեղինակը {հարկադրանքով} գրել է այդ գործը: Նա ամենայն տեղ, ամենայն րոպէ

էն յոյս վերակենցաղելոյ ըստ գուշակության բժշկացն, {հարկադրեալ} եղէ հրաժեշտ տալ հոգեւոր կոչմանն ապիկար զանձս առ ս

ես դրուստ: Ես ոչ ոքի, իհարկե եւ ձեզ, չեմ կարող {հարկադրել}, թե ինձ այսպես ճանաչեցեք կամ այնպես, այսինքն ին

մինչեւ այժմ մին մինի գիր չենք գրած, այդ ժամանակը {հարկադրել} է:: 21. ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ԳԵՕՔՉԵՅԵԱՆԻՆ ՄԵԾԱ

այնոց այնքան տարբեր են եւ հեռի ի միմեանց, մինչեւ {հարկադրել} զլսօղն չհաւատալ ոչ միոցն եւ ոչ միւսոցն, մինչեւ ո

րի կառուցվածքին: Միեւնույն պատմական պատճառը, որ {հարկադրել} է ժողովրդին թողնել հին ձեւը՝ կհարկադրի նրան չենթ

չէ, չնայած, դժբախտաբար, ընտանիքի աղքատությունը {հարկադրել} է նրան ապրել Իսահակի հետ, իսկ սա Գրիշայով բոլորո

ստուգութեանը: Թշնամութիւնը եւ կատաղի նախանձը {հարկադրել} էին Սկայորդուն ցանկանալ թէ՛ " Հիւսիսափայլի " վերջ

եւ այն շրջապատը, որի մէջ կանք մեք, վաղուց արդէն {հարկադրել} են մեզ հայկական դպրութեանը տալ այն ակնարկական ուղ

ապարտութեան խօսք արած չէինք, եւ վատութիւնը միայն {հարկադրել} էր Պ. Չամուռճեանին քաշքաշելով մեր ասածը, ինկվիզ

իտի համարձակի բռնանալ մեր ազատ խղճմտանքի վերայ եւ {հարկադրել} եկեղեցական ճանաչել մի պիղծ էակ, որ կորուսանում է

ն այնպիսի լեզուով (այսինքն ձեւով), որ կարո՛ղ է {հարկադրել} երկբայել, թէ այդ արուեստը կարող էր ազդեցութիւն ո

ասում է պարոն Մոգենը: Ես մինչեւ անգամ մտադիր եմ {հարկադրել} Ֆրանսիայի բոլոր պալատականներին, կանոն հրատարակել

երում պատմած անցքերը: Նորա անձնական տկարութիւնքը {հարկադրել} էին նորան, օդափոխութեան համար դուրս գալ իւր մռայ

ատարել ձեր խոստմունքը, որ արել էիք ձեր փեսային, {հարկադրել} էք նորան հեռանալ ձեր ընտանիքի միջից... Հերիք չ

ը ցոյց տալու համար, թէ արդեօք բուն ազգի սէ՞րն էր {հարկադրել} նոցա կատարել այդ գործը, թէ մի այլ պատճառ, եւ ահ

փորձութենէ: Քարոզութիւն լոկ Հայկական լեզուի, {հարկադրել} զմանկունս սերտել զուղղականն, զկոչականն՝ ընդ նմի

ն իւրեանց հետ քարշել Հնդկաստանի անթիւ բնակիչքը եւ {հարկադրել} նորանց թողուլ իւրեանց հին կրօնը, որի վերայով անց

ծ հայ հոգեւորականութեան միջից: Որպէսզի կարողանար {հարկադրել} ազգին վաւերական ճանաչելու աւանդութիւնը, նա կարող

երացուցեալ եւ ոչ իսկ վեհափառ կաթողիկոսն: Եւ դուք {հարկադրելով} զիս մտանել ընդ ձեզ ՚ի դատաստան, ձգէք զազգն ի ծախ

ա համար աչքերս լցուեցան, - պատասխանեց Մանուշակը, {հարկադրելով} ցոյց տալ իւրեան ուրախ եւ անշփոթ: Այս միջոցին

ձը իւր պաշտօնի մէջ։ Այս բաներից յետոյ Լօյոլայն, {հարկադրելով} իւր աշակերտներին միեւնոյնը գործել, ինչ որ ինքը գ

ութիւնը ոչինչ այլ բանի պատճառ չէ լինելու, եթէ ոչ {հարկադրելու} ինձ, որ այժմեան Հայոց ազգի դրութիւնը հրատարակեմ

նորան իւր մտքումը եւ ուխտ էր դրել, թէ նորա ծնողը {հարկադրելու} լինէին, Դօնը ընկնիլ խեղդուիլ, քան թէ այսպիսի մա

ընդդէմ մի մեծ թշնամութիւն յառաջանալու, որ եւ ապա {հարկադրեց} նորան հեռանալ Բազըլից: Նա զրկուած ամենայն օգնութ

ն իւրեան, որ չլսելով հօր երկու անգամ ձայն տալը, {հարկադրեց} իւր հօրը ներս մտանել Մանուշակի ննջարանը, երբ դու

էր բորբոքուիլ Ֆրանսիայի եւ Սպանիայի մէջ, նորանց {հարկադրեց} թողնել Փարիզը դեռ 1536 թուականում։ Նոքա ճանապարհ

ի վիճակը գրաւեց հայերի ընդհանուր ուշադրութիւնը եւ {հարկադրեց} նրանց հնար փնտրելու նմանօրինակ դրութիւնից դուրս գ

Ուժեր ստրկացուցին: Նոյնիսկ լուսին {հարկադրեցին} Մեզ պատկերներ նկարել Եւ շոգեվար նաւ ո

տարել իւր ուսման ընթացքը, բայց զանազան պատճառներ {հարկադրեցին} նորան դառնալ Մոսկուա եւ այնտեղ ուսանել Կովկասեան

հարազատութիւնը եւ ջերմեռանդութիւնը դէպի ձեր գահը {հարկադրեցին} այդպէս գործ կատարել: Խարդախութեան եւ դաւաճան

ութեան հնարները եւ եղանակները քննելու համար: Երբ {հարկադրեցին} Պրայսին փորձ կատարել ժողովի անդամների առաջեւ, նա

չը կարողացաւ մնալ այդտեղ. քաղաքական իրողութիւնք {հարկադրեցին} նորան տեղափոխ լինել շուտով։ Արդարեւ, Վենետկեցոց

ուրիշ ուղղութիւն տուեցին այս հասարակութեանը, եւ {հարկադրեցին} նորան նշանաւոր հանդիսանալ ընդհանուր պատմութեան մէ

նքը այն մասին, որ ժողովը լինի Իտալիայում. նորան {հարկադրեցին}, որ լինի այն Տրիդենտի մէջ։ Պապը կամենում էր ուղ

ենին, եւ երկար չոր ու ցամաք վիճաբանութենից յետոյ {հարկադրեցին} նորանց լռել եւ դադարիլ այդ անօգուտ խօսակցութենից

ւ այլ թագաւորութենների մէջ նոցա ձգած խռովութիւնքը {հարկադրեցին} թագաւորին, որ իւր մտադրութիւնը յետ դնէ։ Հայր Մա

արիտ որ, Յիսուսեանք, ինչպէս ինքեանք ասում էին, {հարկադրեցին} Յանսէնեաններին խմել մինչեւ տակը Յիսուսեան Կարգի ա

ասին: Ասա՛, խնդրեմ, ո՞ւր է քո գլուխը: Դու ինձ {հարկադրեցիր} բողոք գրել նրան. իսկ ես չէի կամենա որեւէ հարաբեր

վերայ էր, - պատասխանեց Շահումեանցը, -բայց դու ինձ {հարկադրեցիր}, որ ապացուցանեմ քեզ, թէ, մահ չկայ աշխարհի երես

ը ես հավիտյանս հավիտենից բերանես չէր հանեի, բայց {հարկադրեցիք} նե, ասացի, խնդրեմ, եթե ձեզի այս բանով վիրավորե

ի կարողանան հաց ճարել, աղքատութիւնը եւ սովը պիտի {հարկադրէ} նորանց դէպի յափշտակութիւն եւ կողոպուտ, մի խօսքով

, որ արեց, պահանջում էր նորընծայ Կարդինալից, որ {հարկադրէ} նա Րիշիէին հրաժարուիլ իւր գրքից եւ գրել նորա հակա

րեմն, ինչպէս կարելի է, որ ես ուշանայի եւ սպասել {հարկադրէի} քեզ: Ներիր ի՛նձ. այդ, ինչպէս ասում եմ, պատահե

վանի Այվազովսքին զհոգիս գոլ մահացուս, ապա ուրեմն {հարկադրի} խոստովանել զանզգուշութիւն իւր ՚ի գործածութեան կամ

զխոստովանութիւն իւր ՚ի մասին բնութեան Քրիստոսի, {հարկադրի} նախ առաջին հարցանել զհարցանողն, եթէ զիա՞րդ ընդու

ուցն է, որ չենք ծառայացնում մեր հոգին այս եւ այն {հարկադրող} հանգամանքների, որ, պաշտելով մեր անձին իրաւացի ա

երանը միայն, եւ այն ամաչելուց եւ այլ հազար տեսակ {հարկադրող} պատճառներից, ի՞նչ ուխտ է, որ դնում է աղջիկը մի

մինչ նաւարկութիւնը համարեա՛ թէ անկարելի լինելով, {հարկադրուած} կը լինիմ ամբողջ երեք ամիս փակուած մնալ այստեղ: Ա

ը, եւ ես այս րոպէիս երեք ամսական լռութենից յետոյ {հարկադրուած} եմ, փոխանակ զուարճալի բաների, ստորագրել քեզ այն

նէր իմ վիճակը, եթէ ես չիմանայի նոցա լեզուն, եթէ {հարկադրուած} լինէի մի միայն կովի նման նայել նոցա երեսին:

գնալով ազգի կեանքի հետ, ամենայն առողջամտութեամբ {հարկադրուած} ես այդպէս ընթանալ: Ճշմարտութիւնը աւելի շուտով ըմ

անմիջական յարակցութիւն չունենալով Եւրոպայի հետ, {հարկադրուած} են հնազանդուիլ եւրոպական վաճառական տներին, որ գտ

եք չգիտենք մեր թիւը, որքանութիւնը եւ վիճակը, եւ {հարկադրուած} ենք սուտ ու մուտ ծանօթութիւնք մուրալ այս կամ այն

րիշ տեղ եւս պակաս գնով չէ պիտոյ գտանեմ, ուստի եւ {հարկադրուած} վճարում եմ այժմ հարիւր: Ի՛նչ հարկաւոր է տան վերա

րեր տալ մեր ազգին, բայց մի չար բաղդով այս րոպէիս {հարկադրուած} ենք մեր գրիչքը շաղախել արտասուքով. պատճառ, պիտո

մ եւ նորա անունը գրել, եւ երանելի կը լինէի, եթէ {հարկադրուած} չլինէի նորա մասին եւս գրել. բայց ես շատ թշուառ ե

արհին կարող է հրամայել... այսպէս ահա Մկրտիչը, {հարկադրուած} քրոջից, սկսեց մատանու պատմութիւնը: - Շատ տար

արդ մանաւանդ այն ժամանակներում։ Այս պատճառով {հարկադրուած} էր Մխիթարը ծածուկ փախչել Տաճկաստանից։ Աշակերտներ

կ հասարակապետութիւնը բանի տեղ չդրեց իւր կոնդակը, {հարկադրուած} էր զօրացնել իւր նզովքը զէնքի ուժով, Վենետիկեցիք

ակ երեք փեսայի (այսպէս էին ասում այն ժամանակ), {հարկադրուած} է ներկայ լինել երեք՝ որպէս թէ միմեանց ներհակ պատ

ունի ընթեռնուլ, քննել եւ հասկանալ Սուրբ գիրքը եւ {հարկադրուած} է ոչ թէ սրտի վկայութեամբ, այլ մեքենական հպատակու

Հայոց ազգի մէջ լուսաւորութիւն տարածելու գաղափարը {հարկադրուած} են վարագուրել պապական իշխանութեան աչքից. նոքա եր

րւում էին խաչակիր զինուորութիւնքը։ Միաբանութիւնը {հարկադրուած} է այժմ ծառայել երկու պարոնների՝ Հայոց ազգին եւ պ

Իբրեւ երեսփոխան Կարոլոս Vի գործերումը, Օրտիցը {հարկադրուած} էր մնալ միշտ Հռովմի մէջ, վասնորոյ չէր կարողանում

այլեւս վշտացնել Յիսուսեանները, այն ժամանակ Կարգը {հարկադրուած} կը լինի ցոյց տալ բոլոր աշխարհին, թէ ի՞նչ կարող է

գաւորական իրաւունքը։ Հին ազնուական գերդաստանները {հարկադրուած} էին խոնարհել խիստ նախարարի կամքի առաջեւը, որ եւ

, խլում էին Օրլէան Դուքսի բոլոր ժամանակը։ Երբ նա {հարկադրուած} էր պարապիլ Տէրութենական գործերով, խմում էր քանի

ղած, որ նա, ընկնելով Պապականութեան հողի վերայ, {հարկադրուել} է սկզբումը Պապական ձեւանալ։ Նորա մեղքը չէ, որ ն

կանութիւնը, աստուածեղէն մասը եւ, անգէտ, ակամայ {հարկադրուելով} իւրեանց ստրկական կրօնից, հաւասարուել էին անբան ա

անք, բայց քաջութեամբ ընդդէմ կանգնեցան։ Եւ երբ, {հարկադրուելով} բռնութենից, ընդունում էին կոնդակը, բողոքեցին դէ

լով, թէ մի՛ գուցէ Վարդիթերի սիրտը ցաւեցնէ, բայց {հարկադրուելով} իր եղբօր Գարեգնի խօսքերից կատարում է, Վարդիթերը

անգամ դուրս երեւեցաւ Պ. Խուդաբաշեւի գիրքը, մեք {հարկադրուեցանք} կարդալ նորան ակամայ, ակամայ կարդում էինք՝ յառաջ

նք շատ, որ իբրեւ յիշատակագիր, մի փոքր մերկանդամ {հարկադրուեցանք} ցոյց տալ Պ. Խուդաբաշեւին ճշմարտութեան երեսը՝ գո

նակ մեծ շշունջ ընկաւ ազգի մէջ, մինչեւ որ Ներսէսը {հարկադրուեցաւ} փախչել գնալ իւր հայրենի գաւառը: Այն ժամանակ ազգը

տումն ամենայն քայլափոխում, մինչեւ որ Լամբրոնացին {հարկադրուեցաւ} չափաւորութիւն քարոզել, որովհետեւ եկեղեցու անկախո

ր լսուեցաւ: Եւ խեղճ մարդը, վարատական եւ անհող, {հարկադրուեցաւ} դարձեալ իւր օրական հացը ճարել՝ ստրկանալով ուրիշի

նարին: Բայց, չնայելով սորա վերայ, Ստիւարտ Միլը {հարկադրուեցաւ} հրատարակել իւր գիրքը ` " On liberty"։ Ստիւարտ Մ

ը: Բայց երբ սորանից հինգ տարի յառաջ հիւանդանալով {հարկադրուեցաւ} թողուլ իւր արհեստը, եկեղեցին, բացի քանի մի փուդ

գոյն թուղթ, առեց գրիչը եւ գրում էր: Երկու անգամ {հարկադրուեցաւ} խեղճ Մանուշակը թուղթ փոխել. պատճառ, արտասուքը ա

պապական աթոռի առաջեւ, որպէս կիսակատար պապական եւ {հարկադրուեցաւ} Հռովմ գնալ՝ արդարանալու իւր եւ միաբանութեան ջերմ

ացնելու էին ահա գործը։ Այս պատճառով Պիոս IV Պապը {հարկադրուեցաւ} տասն տարուց յետոյ նոր ի նորոյ կազմել մի ընդհանուր

ցէ քաղաքակրթեալ ազգի դպրութեան մէջ, անշուշտ, կը {հարկադրուէինք} պատասխանել, բայց Պ. Չերքեզեանցի գրուածի մէջ, բ

րգով հերքելով նորա բոլոր սխալական գաղափարը, պիտի {հարկադրուէինք} մի նոր գիրք գրել՝ երկու անգամ մեծ Պ. Խուդաբաշեւ

ռ էին տուել ձեզ այնքան խօսելու, մինչեւ որ Մուզան {հարկադրուէր} Մասեաց դարեւանդիցը դադարեցնել ձեր գոչիւնը...:

քան խօսելու, մինչեւ որ Մուզան Մասեաց դարեւանդիցը {հարկադրուէր} դադարեցնել նորա գոչիւնը: Ես խնդրում եմ նորան

համբաւ, որպէս թէ մեռած էր Մանրիկօն, որ Լէոնորան {հարկադրուի} ամուսնանալ իւր հետ: Բայց օրիորդը ընտրում է կուսա

ւմ, ուր ոչինչ հաստատ բան չկայ, ուր շատ անգամ կը {հարկադրուիս} այսօրուայ հազար ղուրուշ պարտքիդ փոխանակ, վաղը եր

ւթիւն կը ձգեմ դժոխքի նզովեալների մէջ, որ Դուք կը {հարկադրուիք} յայտնել, թէ դժոխքը պատած պաշարած է թշնամիներից ե

մարմինների անմշտնջենականությունը մի անհատի մեջ՝ {հարկադրում} է նորան թողուլ հաջորդի սերմը, այսպես ներգործում

չնայած մեր խաղաղասեր ոգուն, մեր կամքի հակառակ, {հարկադրում} են մեզ մերկացնել հենց իրենց սեփական պակասությունն

դրութիւն չդարձուցանելով ներկայ հանգամանքի վերայ, {հարկադրում} է ամուսնուն լուացուիլ. ինչ պիտոյ է առնէր, կամայ

ն " լծել են մի սայլի եւ, ինքեանք լծուելով մէջը, {հարկադրում} են նորան աւելի մեծ ասպարէզ կատարել աշխարհի երեսին

ն " լծել են մի սայլի եւ, ինքեանք լցուելով մէջը, {հարկադրում} են նորա աւելի մեծ ասպարէզ կատարել աշխարհի երեսին

: Այս երկրորդ հատորը, որ անտարակոյս տեսած չես, {հարկադրում} է մի քանի բառ խօսել, մինչեւ որ դու ինքդ տեսանես

ձին պատասխանել այդ բոլորին, յաղթահարում է մեզ եւ {հարկադրում} է դիմել դէպի մամուլի օգնութիւնը: Այս պատճառով եւ

ր զաւակներին: Պ. Խուդաբաշեանի գրուածի հոգին {հարկադրում} էր մեզ պաշտել մի ամենեւին լռութիւն՝ թոյլ տալով,

չորսերրորդի օրերում. տարուց տարի նորաձեւութիւնը {հարկադրում} է մեզ բաց ձգել այն զգեստը, որ մի, երկու տարի յա

յն Քրիստոսի արդիւնքին հաւատացող քրիստոնէութիւնը, {հարկադրում} է մեզ կարեկից լինել հիւանդներին կամ ախտացածներին

ենտրոնանում է մի մարդու մէջ, ուր մի հողեղէն մարդ {հարկադրում} է ժողովրդին իւր պառաւական տրամաբանութեամբ, բաց ա

ունէինք հանդէս բերելու, բայց ժամանակի սղութիւնը {հարկադրում} է մեզ հերիքանալ այս փոքր ի շատէ ծանօթաբանութեամբք

ի համար, միւս կողմից՝ բռնութիւնը եւ ստրկութիւնը {հարկադրում} են հրաժարուիլ այս եւ այն քննութենից, հնազանդուիլ

եւ, խոստանալով նորանց Պօրտուգալացոց օգնութիւնը, {հարկադրում} էին ընդունել Քրիստոնէական հաւատը։ 1587 թուականին

ատութիւնքը, տաղաչափութեան ստիպանքի տակ լինելով, {հարկադրում} են Պ. Գամառ-Քաթիպային զոհել լեզուի մաքրութիւնը ե

թիւնը, այս բոլորը իրենց սիմբոլական բնաւորութեամբ {հարկադրում} են մեզ կարծել, թէ դոքա շատ հին ժամանակներից, եւ

րեսին թաւալ գալ։ Ահա այս անձնապահութիւնն էր, որ {հարկադրում} էր սոցա պարիսպ քաշել ճշմարտութեան ջրի ընթացքի հան

րից առաջին 17-ը բոլորովին ոչնչացրել եմ, ուստի ես {հարկադրված} եմ եղել արտագրելու այդ էջերը. 18, 19-ը վերափոխվ

առ հրատարակողը, որ ճշմարտությունից եւ խղճմտանքից {հարկադրված} գրել եմ, գուցե դորանով ստանալու եմ մի քանի զորեղ

Մրրիկը չթողեց ինձ ուղղակի նավել դեպի Մարսեյլ՝ {հարկադրվեցա} ոտք կոխել Սիկիլիա կղզին: Երբ մեր շոգենավը մոտեցա

ոչինչ պայման չեք առաջարկում, որ եթե այն գնացողքը {հարկադրվին} այնտեղ երկար մնալ, ի՛նչ պիտի ստանան քաղաքից յուր

աւոր ուրախութիւն. այդ օրերում շատ վշտակիր մարդիկ {հարկադրւում} են պատշաճից ուրախութեան քօղ ձգել իւրեանց դառն կամ

Յիշատակարանիդ մէջ չերեւի. բարեկամութեան անունով {հարկադրւում} ես կատարել այս իմ ցանկութիւնը՝ իմ պատիւը ժողովրդ

երել Յիշատակարանիս մէջ՝ չունինք համարձակութիւն: {Հարկադրւում} ենք այսքան միայն ասել, որ հին բարոյական աշխարհի

րդին, շատ անգամ տասներկու տասն եւ հինգ տարեկան, {հարկադրւում} է թողուլ դպրոցը եւ գնալ ծառայութեան, որ մի քանի

մ է, այո՛, բայց եւ շատ անգամ նորա մեծագոյն մասը {հարկադրւում} է միմիայն կեանքի էական պիտոյքը հոգալ՝ կարելի եղա

վ իմ դրութիւնը ժողովրդի մէջ, ինքս ոչինչ չխօսելով {հարկադրւում} եմ ականջ դնել ուրիշների խօսածին: Մի անգամ մի տան

իւնը եւ այլ սոցա նման արատներ, որով զրահաւորուիլ {հարկադրւում} է ամեն մի ստրուկ մարդ, իւր գոյքը եւ բարեկենդանու

է։ Աչքի առաջեւ ունենալով այս հանգամանքները՝ մեք {հարկադրւում} ենք կրկին շնորհակալութիւն մատուցանել Մխիթարեան մի

րկիւղ կրելով, որ չ'արտաքսէին իւրեանց եկեղեցուց, {հարկադրւում} էին իսկոյն հասուցանել իւրենաց օգնութիւնը, երբ Յի

ի ներքոյ պահպանութեան կտակակատարոյս եւ կտակադրել {հարկայ} ունիլ հետեւողութիւն ուսման նորա, ի պատճառի զոր ե

նմանէ, քանզի նոյնոյ գինն չէ ի մէջ ստացուածիս եւ {հարկանայ} յետ մահուանէս վերստին ունիլ ի ստացուածէս եւ հարիւ

ոյ եւ առաթուր կոխելոյ, քանզի ուխտեալ է նոցա սպաս {հարկանել} ազգին, կամենայն թողուլ, այլ զնա ոչ երբէք, զամե

խտ եւ զառաքելանման մերոց թարգմանչաց զգահուց բուռն {հարկանել}: Սակա՞ւք իցեն առ մեզ, օրէն լիցի հարցանել, որ ի

երել յանդուգն առաջարկութեանս, թոյլ տալ ինձ ի գրի {հարկանել} զոր ինչ շրթունք իմ չզօրին ըստ ամենայն արժանեաց գե

ա իմանալ, քանզի 'ի ճոխաբանել իւրեանց եւ յընդվայր {հարկանել} զմեզ, ժողովուրդ ընդդէմ ելեալ եւ զուլից սոցա կախե

ց ընդ նոյնաձայն բայից, որպիսի զքուն ննջել, հարկ {հարկանել}, գերի գերել եւ այլն, թող պարարեսցին քիմք դոցա ե

. Յական քթթել նմա վակժոյժ լեալ՝ Բուռն {հարկանեմ} զխրոխտ բրգանց... Եւ ի համբոյր վառ վարդիցն

ն զիմ արդարութիւն, երկրպագիմ գաւազանին, որ զիսն {հարկանէ}: Ձերոյին աստուածարեալ քահանայապետութեան ողորմ

, տեսանելով զորդին հօրամոյն յաջորդեալ զնա, բուռն {հարկանէ} զլուսաւորութենէ Ազգին եւ ի խնդիր ելեալ հայկական ն

ատրաստք էին այլ օգնութեամբ Բարձրելոյն քաջալերեալք {հարկանէին} 'ի դիմի աներկիւղապէս " եւ այլն (եր. 221-22)։

չաց, Ահաբեկեալ ընդ երդումնն, Զդողանի {հարկանէր}, Եւ առ Ադամ՝ զներումն Խնդրել երդմանց

երուդ մեջն էլ չլինեին անպատշաճ եւ անճոռնի բաներ, {հարկավ} ձեռքս կպած ժամանակ կպատասխանեի, բայց այնպիսի թու

ւնը քակտվի, աշխարհս եւս կքանդվի. այս բաները լավ {հարկավոր} է իմանալ եւ իմացածը գործ դնել խելոք կերպով, պետք

արժանավորություն, որ այժմյան ժամանակներումս շատ {հարկավոր} է: Այս մասնավոր ծանոթությունքը գրելով Ձեզ եւ հաս

ազգը չխնայե մեզանից այնքան նյութական հնար, որքան {հարկավոր} էր մեր հոգեկան վաստակների վերա մարմնին պատմելու,

ի Ձեր օգնությունը եկավորների բերանով, թե մի փոքր {հարկավոր} էր սպասել: Այն օրից մինչեւ այսօր հինգ կամ վեց ամ

յլ մի քանի ազգասիրաց ձեռնտվությամբ հասուցանել ինձ {հարկավոր} արծաթը, որ կարողանամ, գոնե ապրիլի 20-ից սկսանել

յո, եթե մեք լինեինք հարուստ մարդիկ, այն ժամանակ {հարկավոր} չէր մեզ ոչինչ, բայց մեր նյութական կարողությունը

տացել էի առաջին նամակիս մեջ: Գուցե ժամանակով ինձ {հարկավոր} լինի հավատարիմ պատճենը այն տեղեկության, որ Դուք

փոքր է Նախիջեւանի համար, գոնե 100 ստորագրություն {հարկավոր} էր, Թիֆլիսումը բարձրացավ մինչեւ 150: " Մեղուն "

տ պահեցեք սրբազան Մատթեոս արքեպիսկոպոսի հետ, այդ {հարկավոր} է: Չգիտեմ ի՞նչ ազդեցություն գործեց իմ նամակս

եւ Գլեբովին, գնում եմ սահմանից դուրս, այս բանը {հարկավոր} էր իմ կյանքը փրկելու համար... մանրամասնություն

, пусть посоветуются с местными врачами. Ձեզ {հարկավոր} Էմսկի ջուրերու հոգաբարձությունը ես կհանձնեմ տեր Մ

ին, ոչ թշնամու եւ ոչ ամենամերձ բարեկամի, այդպես {հարկավոր} է, մինչեւ որ ստանաս ստրախավոյ նամակս: Պատկեր

ց եւ այսօր հասա Վարսովիա: Իմ տկարության պատճառով {հարկավոր} համարվեցավ մի քանի ժամանակ դուրս գալ Մոսկվայից դե

թյուն տան ինձ: Եթե այնպիսի բաներ ունենաս, որ {հարկավոր} էին տպվել " Հյուսիսափայլի " մեջ, դոցա մասին երկո

չեմ, կարող եմ շատ աշխատել, բայց աշխատելու համար {հարկավոր} են պայմանք, որ ես չունիմ եւ որի մասին չկամիմ ոչ

ի ծով է: Խնդրեմ Նազարյանցի բանը ոչ ոքի մի՛ ասա, {հարկավոր} չէ, թող թշնամիք չուրախանան, նորա պատիվը մերն է

աբերությամբ: Բայց պարզության համար, նախ եւ առաջ {հարկավոր} է մեջ բերել այստեղ Ձեր նամակի դրությունքը, որ այ

չէ կարող գուշակել եւ սահմանել, թե ո՛րքան ժամանակ {հարկավոր} էր մնալ Հնդկաստան, ուր կարողանային բոլորովին ավա

անին, եւ այս էր պատճառը, որ ասում էի, թե հառաջ {հարկավոր} է մարդ ուղարկել այն պայմանով, որ նա քննել, հարց

ռանց դատաստանի չկարողանանք գործը ավարտել, եւ եթե {հարկավոր} լինի դատաստան մտանել, այն ժամանակ էլեկտրական հեռ

հայտնած էինք, թե այսքան կամ այնքան բան կա եւ թե {հարկավոր} է դատաստան մտանել, եւ երբ որ քաղաքը կհանձներ մեզ

րդարությամբ: § 7. Եթե, ինչպես § 4 ասվեցավ, {հարկավոր} լինի ավելի քան թե երկու ամիս մնալ Հնդկաստան, այն

ած (1857) աշխարհաբար Աստվածաշունչ, որ կարի շատ {հարկավոր} է, ըստ որում " Հյուսիսափայլի " մեջ 1 եւ 2 տետրակ

ասել եմ քեզ, մի անգամ էլ կրկնում եմ - ինձ ոչինչ {հարկավոր} չէ, մի՛ ուղարկիր: Խնդրում եմ՝ թող սիրելի քույր

խաղողը եւ եգիպտացորենը. բայց, այնուամենայնիվ, {հարկավոր} է փորձել տեղում, de facto: Սերմերն ստանալուն

ն համար, միայն խնդրում եմ, մի՛ բերի, ինձ ոչինչ {հարկավոր} չէ: Ծխախոտ ես գնում եմ այնտեղից, որտեղից դուք է

ղը չէ, բացի այդ, նման հարցերի պարզաբանման համար {հարկավոր} է ոչ թե ինչ-որ մի թերթ թուղթ, այլ ամբողջ ուսումն

եմ՝ խնդրեցեք եւ ուղարկեցեք: Բացի այդ, ինձ էլի {հարկավոր} են մի քանի գրքեր եւ բառարաններ, բայց այդ մասին ե

ունը որպես գիտություն, բայց չնայած դրան, նա դեռ {հարկավոր} է: Գիտությո՞ւն է արդյոք նա, - ինչպես պնդում են

րյուղի եւ սաթի " եւ այլն: Ափսոս, որ մանրադիտակը {հարկավոր} չափով դեռ չի կատարելագործված: Եթե քիմիան ու մանր

ր եւ խարիսխ պիտի ձգեմ, որովհետեւ այս դեպքում ինձ {հարկավոր} կլինեն համարյա այն բոլոր գրքերը, որ մեր գրականու

ակաս չի լինի, որովհետեւ 15 թերթից ավելի անպայման {հարկավոր} կլինի ներածության համար. մեծ ներածություն եմ ձեռ

Երկուշաբթի անձամբ բեր ինձ [1 բառ անընթ. ]: Ինձ {հարկավոր} է այնտեղից տեղեկանքներ քաղել մի քանի բանի մասին՝

ջոցներ: Դու լավ գիտես, որ ինձ, իսկապես, ոչինչ {հարկավոր} չէ - ո՛չ նյութական, ո՛չ էլ բարոյական վարձատրությ

ի որեւէ կարիք եւ եթե այդ կարիքը բավարարելու համար {հարկավոր} լինի հարաբերություն ունենալ Չինաստանի, Հնդկաստան

ած, որ գոնե որեւէ բան վերադարձվի, իսկ դրա համար {հարկավոր} է, որպեսզի ուղարկված Անդրեաս սրբազանը գործի անբա

գրել եմ եղբորս յոթ կետի մասին, որոնց վերաբերյալ {հարկավոր} է խնդրել նորին սրբության վեհափառ մեր հայրապետին.

հոմեապատներից, որովհետեւ մեզ այլեւս ուրիշ ոչինչ {հարկավոր} չէ: Սպասում եմ խոստացած ընդարձակ նամակիդ՝ ըս

լ էի կեսօրին, բայց չստանալով ֆիզիկան, մինչեւ որ {հարկավոր} տեղեկանքները հավաքեցի, արեւը վաղուց արդեն մայր է

րում այն: Երեւի բժիշկ Սուլթան-Շահը գրել է քեզ {հարկավոր} բաների մասին, որովհետեւ ես նրան խնդրել եմ. այլե

յն, որ դու որոնում ես տան կալվածագիրը, ինչի՞դ է {հարկավոր} այդ: Կալվածագիրն ինձ մոտ է, եւ ես այն կբերեմ,

երեմ, երբ գամ, իսկ առայժմ ո՛չ քեզ, ո՛չ ինձ այն {հարկավոր} չէ: Սերովբե եղբայրը կմնա. ես նրան խնդրել եմ

ւզածը ու բերեք, շատ շնորհակալ եմ, ինձ ոչ մի բան {հարկավոր} չէ, եւ դուք զուր տեղը անհանգիստ մի՛ լինեք: Տ

բ ապացուցել էր հայերին՝ ներկայիս կրթության համար {հարկավոր} կենդանի, համընդհանուր լեզվի գրական կենսական անհր

արանալու չէր ծախք նշանակել թե այնտեղ մնալու եւ թե {հարկավորության} ժամանակ դատ վարելու համար, ըստ որում հաստատ իմաց

անալով ձեր բոլորի որպիսություններին, ի՞նչ այլեւս {հարկավորություն} ունեի, որ օտարներից լսեի. այդ կանե միայն այն մա

: Առայժմ ներե եղբայր, որ երկար չեմ գրում, թեեւ {հարկավորություն} եւս չկար գրելու, այսինքն այնպես արժանավոր բան չո

առիչ ըստ որում մի ժանգոտ կոպեկ չեմ ստանում: Ի՞նչ {հարկավորություն} ունիմ էշի նահատակ լինելու: Այդ ի՛նչ խելագարությո

սպասիլ, ինչո՛ւ, որ չունիմ կարողություն գրելու, {հարկավորություն} էլ, թե որ ասենք, չկա, շատ սուտ չի լինիլ: Մ

կոչման, վասնորոյ եւ կամ իմ վերստին մտանել ի թիւս {հարկատու} անձանց կայսեր, ըստ զօրութեան 110 յօդուածոյ բարձր

զարձակման վկայագիրս, զի ես լինելով ըստ առաջնոյն {հարկատու} անձն ամենողորմած կայսեր եւ արձակեալ ի հոգեւորական

կատու, առու եւ այլն եւ այլն, կամ պատասխանատու, {հարկատու}, որ ստէպ ութիւն վերջաւորութիւն են ստանում վերացա

որ հասարակութեան օգտի եւ շահի համար առանց որեւիցէ {հարկատուութեան} դէպի ՄԵՐ գանձատունը: Երրորդ. Թագաւորութեան

ասարակապետութեանը իւրեանց հարստութեամբ եւ ամենայն {հարկատուութենից} ազատութեամբ։ Կտրիճ Ծերակոյտը այս իւր ընթացքով բո

նօդին ի հոգեւոր կոչումն, բարեհաճեսցի զարձակման է {հարկաց} վկայագիր իմ, ըստ առաջնոյն, չեղծանել, վասն զի հ

եւ ձեռնտու չլինելով մեր կարդացած գրքի հեղինակին, {հարկաւ}, նորա աշխատութիւնը պիտի նմանէր մի առասպելի, որ

ուողը՝ կարծելով, թէ ամենայն օդ, որ վառւում է, {հարկաւ} պիտի ծծումբ ունենայ իւր մէջ։ Ինքը՝ արգոյ հեղինա

նձնական օգտի ծառայել: Ազգի օգտի վերայ մտածողները {հարկաւ} պարտ են մոռանալ իւրեանցը: Ազգասէր անուն կրել կամ

սահմանադրութեան գրեթէ բառական թարգմանութիւնն է, {հարկաւ} պիտի գտնուին մէջերնին անոր կանոնները ճիշդ պահողնե

կացելոյ այլասեռ իշխանաց, որպիսի եղեալ է Հայոցն, {հարկաւ} ուներ լինել ինչ մի ի ստորագունիցն յոյժ: Արժան

ող լուսաւորութեան եւ հանգուցիչ տառապեալ որբոց ընդ {հարկաւ} տաճարին գիտութեան: Մի՞թէ չիցէ արժան տեսեալ Հայոց

կամ սակաւ՝ հայեցեալ ի դարսն, որք անցին զնոքօք, {հարկաւ} պարտէին վիճակի վհատեալ եւ անհանգիստ հոգւոյ, որո

դի օգտակարութիւնը եւ վնասակարութիւնը դրականապէս: {Հարկաւո՛ր} է, որ այդ մարդը իմանայ յառաջուց, թէ ինչ տեսակ օ

իրաւունք ստանայինք: Ո՛հ, դեռ շատ ժամանակ {հարկաւո՛ր} է, որ պարզուի մարդու պղտոր տեսութիւնը: Քրիստոնէ

ենք դորա վրայ վէճ չունինք. այլ այն մանաւանդ, թէ {հարկաւո՞ր} է պահպանել ժողովրդի վնասակար եւ մոլորական նախապաշ

եր լավութեան աշխատող եմ, լերուք միամիտ եւ թէ մէկ {հարկաւոր} բան կ՚ունենաք, գրեցեք ինձ անթագուստ: Հայրութեան

ց վկայագիր իմ, ըստ առաջնոյն, չեղծանել, վասն զի {հարկաւոր} լիցի ինձ այն յայնժամ յաղագս մտանելոյ յարքունի ծառ

ութիւնը շատ կը ծանրանար, մինչեւ այն աստիճան, որ {հարկաւոր} կը լինի Սպանիական ճանճի գործադրութիւնը " Մեղուի "

մարդուց իւր ուսումնական վարդապետութիւնը: Այս եւս {հարկաւոր} է իմանալ, որ Նազարեանցը չէր համաձայնելու ընդունե

հայրենի հողի վերայ: Այս խնդիրը լուծանելու համար {հարկաւոր} է քննել այն պայմանքը, որոնց ազդեցութեան տակ պիտո

թիւնը, բուրդի յատկութիւնը, գոյնը եւ բնութիւնը: {Հարկաւոր} չէր այդքան հեռաւոր տեղափոխութիւն, աւելի մօտը ասե

գլխաւորապէս իւր մօր ձեռքով, ուրեմն նախ եւ յառաջ {հարկաւոր} է մեծ ուշադրութիւն դարձուցանել աղջիկ զաւակների կր

այ պատասխան տալ Աստուծոյ արդար դատաստանի առաջեւ, {հարկաւոր} չէ իւր վերայ առնուլ եւ զաւակների պատասխանատուութի

ը դրացիս է, որ վերադառնում էր դէպի տուն՝ մի շատ {հարկաւոր} ընտանեկան գործի համար դուրս գնացած լինելով: Օրի

աւելորդ կարողութիւն ունիս, որ քո ապրուստի համար {հարկաւոր} չէր, եւ եթէ մի այդպիսի արծաթագլուխ յօժարում ես զ

յժմ խօսածը կատակ էր), - ես գործի եմ եկել եւ շատ {հարկաւոր} գործի: Տեսանո՞ւմ ես՝ այս սաստիկ անձրեւը եւս արգ

եսել... - Ես Էֆիմերդէ չունիմ։ Ա՞յդ է քո շատ {հարկաւոր} գործը, խելքիդ աղ առնեմ. ո՛վ մարդ, տարիքդ քառաս

եսակ հացեղէն սերմեր, անասուն եւ ամենայն բան, որ {հարկաւոր} էր տնտեսութեան համար եւ որ պարտական էին դարձուցան

ատուկ ծախքով վաճառական ծովագնաց նաւեր, հիմնարկել {հարկաւոր} եւ օգտակար ֆաբրիկայք, գործատներ եւ պտղաբեր այգին

, որովհետեւ չկային այն մտածութիւնքը, որոնց համար {հարկաւոր} լինէր ձեւ ու ոճ որոնել: Մի գիրք վեր առնուլ եւ մտ

աւերի մէջ, որ մօտենում էին Նախիջեւանին: Այս եւս {հարկաւոր} է առանց յիշատակութեան չթողուլ, որ օրական մշակութ

պիսի ուսումնարան մշտնջենաւորապէս պահպանելու համար {հարկաւոր} է մեծ արծաթագլուխ, թէ քաղաքի գանձարանը չունի այն

րեմն հասարակութեան եւ ընդհանուր բարու համար աւելի {հարկաւոր} է քրտնել եւ աշխատել, քան թէ իւր սեպհականի, որով

, պիտոյ է յուսալ, որ այդ սակաւքը շատանան, միայն {հարկաւոր} էր իսկոյն սկսանել մի բարի գործի հիմնարկութիւն, շ

ոչինչ չհասկացայ, փառաւորի նա, իհարկէ, այդպէս է {հարկաւոր} ։ Վաղուց այդպիսի մարդիկ պէտք էին մեր ազգին...

պիսի մարդիկ պէտք էին մեր ազգին... Մեր ազգին {հարկաւոր} են ճշմարտապէս ազգի վերայ մտածողը եւ ոչ թէ այդպիսի

վէրքերը... Մեք առողջ, հիւանդ չենք, մեզ դեղ չէ {հարկաւոր}, ունինք զՄովսէս եւ զմարգարէս, եւ կարօտ չենք այն

նարգանք գնում էք ձեր համար, եկէք մեր մօտ... Ձեզ {հարկաւոր} չէ նոցա դեղը... Թանգագին է, մեք աւելի՛ դիւրին գ

գնով մկնդեղ կը տանք ձեզ. այդ շատ լաւ է, եւ ինչ {հարկաւոր} է ձեզ կեանք եւ շարժողութիւն, դուք մեր ձեռքումը պ

, որպէս մեռեալ դիակ. դուք կամք չունիք... Ձեզ եւ {հարկաւոր} չէ լեզու եւ բանականութիւն, մտածեցէք մեր խելքով.

ծնողքը: Սուտ ազգասէրների սրտի մեծ ցաւի համար {հարկաւոր} եմ համարում ներս բերել Յիշատակարանիս մէջ այն գրեա

որդական բաներ են, մանաւանդ թէ՝ ընտանեկան. այժմ {հարկաւոր} չէ դորա վերայ խօսիլ, նկատենք Պ. Իսահակեանցի հրա

, ցաւագար եւ վիրաւոր անասունքը գաստռօնօմիային եւս {հարկաւոր} չեն, մանաւանդ, որ բժշկական պօլիցիան սաստիկ արգե

нно խօսքերով, ուրեմն մեծատունների մասին միջապէ՞ս {հարկաւոր} էր խօսել, черезъ г. Исаакьянца, что ли? չեմ հա

ն գրել եմ այդ առարկայի վերայ, բայց երբ... (քեզ {հարկաւոր} չէ իմանալ այդ բանի մանրամասն հանգամանքը) վերստին

ի՜նչ պատկերներ ներկայացան իմ հոգու առաջեւ, բայց {հարկաւոր} չէ այդ բաները գրել այստեղ. ով գիտէ, մի՛գուցէ Յի

ի տակ ցոյց էր տուել Իզիսի երեսը: Ասացին, թէ ինձ {հարկաւոր} է այլ ճար... " Ո՜չ, ո՜չ ", - աղաղակում եմ ես:

արտութիւնը՝ ստութեան հետ։ Այդ վէճը եւ պատերազմը {հարկաւոր} էր, որ մի օր յառաջանային մեր ազգի մէջ, հարկաւոր

հարկաւոր էր, որ մի օր յառաջանային մեր ազգի մէջ, {հարկաւոր} էր, որ լոյսը եւ ճշմարտութիւնը ոտաբոկիկ քշէին Հայ

ի աթոռի վերայ նստած լցնում էի քո էջերը: Շատ հեռի {հարկաւոր} չէ գնալ, քո վերջին հատուածը չգրեցի՞, մինչեւ գնո

ւ այսօր անպատասխանի, որովհետեւ չկար գրելու համար {հարկաւոր} ոյժ: Ձանձրոյթը միւս կողմից խեղդում էր. չկար

չ տեսակ օդ ինչ բաղադրութեամբ եւ ինչ չափով տարերքի {հարկաւոր} էր՝ առողջ մարմնի առողջութիւնը շարունակ պահելու հ

անման փաստեր: Մեր դրութիւնը այսպէս է. ա) Դպրոց {հարկաւոր} է հիմնել եւ պահպանել այնտեղ, ուր է ազգը. բ) Դպ

րհի համակրութեանը, բայց Լամարթինի գործերը առաջին {հարկաւոր} բաները չեն մի ազգի համար, որի մատենագրական չքաւո

նականութեամբ աչքի տակ ձգենք մեր ազգի վիճակը: Մեզ {հարկաւոր} է կեանք եւ շարժողութիւն, հարկաւոր է յոյս ունենալ

ի վիճակը: Մեզ հարկաւոր է կեանք եւ շարժողութիւն, {հարկաւոր} է յոյս ունենալ մեր անձին եւ մեր ընկերի վերայ, եւ

ի գործը լինում է միշտ միստիկական, բայց մեր ազգին {հարկաւոր} է հեռի մնալ: Մեզ օրինակ չէ այս դիպուածում եւրոպա

շտ, կորուսանելու է իւր յարգը նորա աչքում... Ինձ {հարկաւոր} է այդ, ես... դեռեւս կը ծիծաղեմ նոցա երկուքի վեր

ծակատարը, - միեւնոյն է, էգուց կը տամ: Այժմ ինձ {հարկաւոր} է այս չնչին արծաթը այն պատճառով, որ բնակարանս հե

եղաւ դորա ուսման առաջարկութիւնը, շատ աննշան է։ {Հարկաւոր} է զօրացնել, բայց ասում են, թէ առաջնորդը չունի ա

պիտի վարժեցնէին նորանց այդ լեզուների մէջ։ Առաջին {հարկաւոր} բանը չէ, որ ազգի զաւակը ուսանի օտար լեզուներ. դ

կատարել այս պաշտօնը քնքուշ խնամով: Մեր ազգին {հարկաւոր} է ընդհանուր լուսաւորութիւն, որպէսզի ազգը գիտակցո

երը կոխել: Մեր ազգի մէջ ոչինչ չկայ, ամենայն բան {հարկաւոր} է նորից սկսանել, բայց թող չվհատուին փոքրոգի մարդ

ւմ շատերին, դորա հակառակ՝ մեզ շատ հեշտ: Այստեղ {հարկաւոր} է ազգի կամքը. եթէ սա չէ մեռել կամ չէ դադարել ներ

երեւեն: Տարակոյս չկայ, որ այսպիսի դիպուածներում {հարկաւոր} են վճռական հնարներ. կիսակտուր հնարները ոչ թէ միա

գիտեմ՝ ինչ բան կար սորանից թեթեւ: Քո ասածը, թէ {հարկաւոր} է, որ մի քանի մարդիկ դուրս գային ու ճանապարհորդէ

րեալ իրաւունք եմ տալիս քո գաղափարին, թէ թուի հետ {հարկաւոր} էին եւ մի քանի վիճակագրական եւ տեղագրական ծանօթու

ինչ էր պակաս կամ աւելորդ։ Տեղագրութիւնը նոյնպէս {հարկաւոր} է, որ հոգացողքը կարողանան բնութեան երեւոյթներին

որում, մեր ազգին ուսման եւ լուսաւորութեան հետքից {հարկաւոր} է տալ եւ կանոնաւոր տնտեսական, գիւղական եւ վաճառա

լով, զուր տեղը պիտի ժամանակ կորուսած լինէի։ Այլ {հարկաւոր} եմ համարում մի երկու խօսք ասել այն մասին, թէ ինչ

արում մի երկու խօսք ասել այն մասին, թէ ինչ բաներ {հարկաւոր} էին ազգին նախ եւ յառաջ, որ յետոյ ազգի ուսումնակա

չկային պարզ եւ նոր աղբիւրք: Լուռ մնալ մի այլ {հարկաւոր} բանի մասին եւս չենք կարող: Մեր ազգի ուսումնականն

։ Թողնում ենք, որ ներկայումս, մի փոքր աւելի բան {հարկաւոր} է Հայ մատենագրին, քան թէ ունէր Պ. Խուդաբաշեւը:

, այսինքն՝ Խորենացու գրուածքը չհասկանալը (թէպէտ {հարկաւոր} եւս չէր այս բանի համար ապացոյց ներս բերել) նորան

քանի շիլլինգ մի անգամ, մինչդեռ հացը եւ ապրուստը {հարկաւոր} է ամեն անգամ: Ֆրանսայի մէջ՝ Լիոն քաղաքում

մ. նոյնը գրեթէ եւ Ֆրանսիոյ վերաբերութեամբ: Բայց {հարկաւոր} է իմանալ, որ տէրութիւնքը ազգ չեն, եւ տէրութեանց

, բայց այստեղ է խնդիրը, երկրագործի համար երկիր է {հարկաւոր} գործելու, որ Անգլիոյ մէջ չունի հասարակ ժողովուրդ

լ եմ, այսուհետեւ չեմ կարող իմ հողը տալ քեզ. ինձ {հարկաւոր} է։ Մի ուրիշ տեղ ճարիր քո համար"։ Եւ ֆերմերը եւ

տնին պարտիզի, անասնոց գոմի եւ այլ կարեւոր բաների {հարկաւոր} եղածի չափ հողի քանակութիւն, որի վերայ կը շինես ք

մի քանի շիլլինգ եւ հոգայ իւր ընտանիքը: Ւ՞նչ {հարկաւոր} է մեզ ազնուականների անհուն հարստութեան տէր լինելը

զնուականների անհուն հարստութեան տէր լինելը, ի՞նչ {հարկաւոր} է մեզ անգլիական դրամանոցի հսկայութիւնը, ի՞նչ հար

ւոր է մեզ անգլիական դրամանոցի հսկայութիւնը, ի՞նչ {հարկաւոր} է անգլիական կառավարութեան դրամի կարօտ չլինելը կամ

մի հայրենիքի որդիք ենք, եղբայր ենք: Ինչպէս քեզ {հարկաւոր} է ապրուստ, նոյնպէս եւ ինձ, ինչպէս դու կրում ես

ստեղ եւ կարծում էիր, թէ ահա շօշափում է նա իւրեան {հարկաւոր} առարկան... Կը ստանայ նորան... Բայց չէ. ստանալը

.. 2, 540, 385 Լիբրէ ստերլինգ Որտե՞ղ ուրեմն {հարկաւոր} է որոնել ոսկին եւ արծաթը: Նախ, մի քանի երեւելի

ւստի եւ հարկադրուած վճարում եմ այժմ հարիւր: Ի՛նչ {հարկաւոր} է տան վերայ խօսիլ, ո՞ր բանը այսպէս չէ: Այսքան տ

րթայ մայրաքաղաք կամ այլ գաւառական քաղաքներ: Ասել {հարկաւոր} չէ, քանզի մինչեւ այստեղ ասածներիցս հետեւցնելը շա

ում ենք հանապազ մեր վաճառականներից մի կարծիք, թէ {հարկաւոր} է աշխատիլ վաճառականութեան վերայ, որպէսզի ազգը հա

ի, շինուածքը ի՞նչպէս կարող է կանգուն մնալ: {Հարկաւոր} է հիմքը նորոգել, կենդանութիւն տալ նորան, ոյժ եւ

ւ ապա բարոյական էակ: Նորածին մանուկի համար, ինչ {հարկաւոր} է նորածին մանուկը առնուլ մեզ օրինակ, պատանու համ

այստեղ է, թէ ո՞վ տայ երկրագործին այն դրամը, որ {հարկաւոր} է նորա լքեալ բազուկները զօրացնելու համար: Վ

ւցումը ձեռք բերելու համար վճռում է նա իւր մէջ. " {Հարկաւոր} է վնասով եւս վաճառել այս անգամ. յետոյ կը բարձրաց

մեծութիւն դրական մեծութեան: Մեզ ուրիշ վկայութիւն {հարկաւոր} չէ մեր ասածը ապացուցանելու համար. ազգի վիճակը առ

: Զարհուրելի է մեզ երեւակայել միլիոնաւոր մարդիկ ( {հարկաւոր} եւս չէ երեւակայել, որովհետեւ իրականապէս կան),

գործել սարերից կատաղաբար վազած ջրերով, որի համար {հարկաւոր} չէ վատնել այն դրամը, ինչ որ Եւրոպացին վատնում է

ն, վաղը ոչ միայն չէ մնում ազգութեան խնդիրը, այլ {հարկաւոր} եւս չէ: Բայց այս է բանը, որ դորան հասնելը ժաման

ութիւնը, մեք յետոյ կը խօսինք, այժմ այսչափ միայն {հարկաւոր} է ասել, որ եթէ չկայ այդ զօրութիւնը, արտաքին ոյժ

նապէս ժողովուրդն է ենթակայ: Կառավարութեան դրամ է {հարկաւոր}, իւր որեւիցէ խորհուրդը յառաջ քշելու համար, ներք

րակուր չէ տալիս, - ասում է ազգը: - Եւ ի՛նչ {հարկաւոր} է քեզ կերակուր, երբ դու ապրում ես այդ փառքով:

ի, որ հանգամանքը կարող են ծնուցանել: Ազգութիւնը {հարկաւոր} է եւ օգտակար այն ժամանակ, երբ նա չէ բորբոքւում ի

ոչինչ չէ խնդրում աւելի: Ազգութիւնը օգտակար է եւ {հարկաւոր} այն ժամանակ, երբ զգալի է ոչ որպէս մի բարոյական շ

արգութեան պիտի հանդիպի: Եւ միթէ պակա՞ս քաջութիւն {հարկաւոր} է, հասարակաց մի սխալ կարծիքը ոտքի տակ կոխելով,

ճանապարհով այդ բոլոր տեղեկութիւնքը ստանալու համար {հարկաւոր} է, որ հասարակութիւնը մի բանագէտ եւ հարազատ մարդ

ամենայն ստացուածոյն եւ կայիցն եւ կամ վասն այլ ինչ {հարկաւոր} պատահմանց, զորս ամենայն աստ ի թղթոջս ի հինգ հատո

ն երկաթեայ սանդուղս մի՛ վաճառեսցեն, այլ զամենայն {հարկաւոր} գրեանքն իմ կրկին ի նոյն սանդղօջն փակեալ պահեսցեն

ցի զայն ՚ի գնել, մուդաթի վեր առցեն որքան դրամ եւ {հարկաւոր} իցէ եւ զնոյն գնեսցեն եւ յետոյ յիմ տների քրէհիցն հ

ակալ, հաւատարմաբար զամենայն եկամուտն ժողովեցից, {հարկաւոր} շինելիքն շինեցից, եւ մնացեալ եկամտովն, եթէ յիշե

ամ տեսանիցեն, տիրաբար արգելցեն եւ աւերեսցեն եւ ի {հարկաւոր} ժամանակի կարողութիւն ունիցին առանց հարցանելոյ միւ

ն տալ անպատճառ: Եւ վասն բարեպէս բերելոյ զամենայն {հարկաւոր} գործսն եւ կամ զգանգատն եւ զյանդիմանութիւնս իւրեան

նաւոր նոյնոյ տպարանացն այսու դաշամբ, ինչ գիրք որ {հարկաւոր} լինիցի, զնոյնն նոյն դրամով տպեսցեն առ ի յիշատակի

գիրք ժւղովել՝ բանդ գործդ ձգել անտէր։ Ի՞նչ {հարկաւոր} միշտ ամեն օր՝ նոր նոր բաներ մտքէդ հանել, Կ

Թէ հայրենիք պիտի սիրել. Բայց թէ ինչպէ՞ս {հարկաւոր} էր, Ամենեւին չկամիք լսել: Ես ս

Ներկայ օրերում այլ ի՛նչ սեւ քնար, Սուր է {հարկաւոր} կտրճի ձեռքին. Արի՛ւն ու կրա՛կ թշնամու վերայ

փայլ: Ուր թողունք, որ Հիւսիսափայլը ասած էր, թէ {հարկաւոր} է այս ռեֆօրմը կատարուի ինքնուրոյնաբար, հեռի մնալ

դիր չեն եղած լեզուի մշակութեան, որպէս թէ այդ կամ {հարկաւոր} չէր, կամ թէ, կատարեալ լինելով, մշակութեան կարօ

ութիւնը, ասում ենք, ոչ միայն ինչ որ մարդկութեան {հարկաւոր} էր, բոլորը չասացին, չպրծան, այլ երկուքն էլ, մ

դրական ապացոյցը։ Բանը այստեղ հասած լինելով՝ {հարկաւոր} էր հեղինակներին մի հնար գտանել ժողովրդի սիրտը մի

ց հասկանան։ Չ'գիտեմ՝ ի՞նչ գերբնական զօրութիւն է {հարկաւոր}, որ տասն եւ չորս դարու խտրոցը, որ այնքան մեծամա

է պատուել եւ թշնամու արժանաւորութիւնը։ Ի՞նչ {հարկաւոր} է կրիտիկա. ամենայն մարդ, կարդալով մի շարադրութի

էջ կարող է ստանալ այնպիսի ահարկու կերպարանք: {Հարկաւոր} է ուրեմն աւելի քաջ բացատրել մեր այն խօսքը, թէ "

էր, եւ Հռոմի վիճակին նայելով, նորա համար մի շատ {հարկաւոր} բան: Նոքա պէտք է լաւ մտածէին, որ նոցայ ազգութեա

ինչպիսի՛ն մարդերի հետ ունի բարեկամութիւն եւ սէր, {հարկաւոր} եմ համարում ասել մի քանի խօսք եւ նորա ծառայապետի

ին, որ նա ազգասէր անձն էր, յիսուսական չէր, շատ {հարկաւոր} մարդ էր գործարանի համար, եւ թէ նա մի գեղեցիկ զար

երը լիովին երեւան հանելու համար, տարեւոր ժամանակ {հարկաւոր} է: Քարտուղար Իմացած լինիս, որ այս պաշտօնը

րում էին Սուրբ Կաթուղիկէի վանքը՝ ընծաներ եւ ամեն {հարկաւոր} բաներ նուիրելով, որոնցից ամեն մէկի տուածը յայտնի

չունէի"։ Եթէ բոլոր կահ կարասիքի կողմից եւ ամեն {հարկաւոր} եղած բաներով, երկու հարիւր տարուց շինուած վանքեր

նը եւ՛ թէ սորա պատճառները։ Եւ ինչ որ սոցանից զատ {հարկաւոր} համարեցինք գրել, այդ բոլորը կարդացողի ձեռքին է ա

ինք Թղթի բնագրի խօսքերն էլ, եթէ որեւիցէ պատճառով {հարկաւոր} թուեցաւ։ Սուրբ գիրքը, բացի որպէս վկայութիւն

քաղաքից դուրս չէր, այլ՝ նորա մէջ։ Բայց ի՛նչ {հարկաւոր} են մեզ հողեղէն վկայութիւնք, երբ գրաւոր, պարզ եւ

ը, գո՛նէ պիտի չմոռանար այս եւ 53-դ երեսում, երբ {հարկաւոր} էր գտնել այն կաթողիկոսի անունը, եթէ անպատճառ պիտ

"։ Լիակատա՛ր իրաւունք ունի պ. Էմինը. գուցէն էլ {հարկաւոր} չէր, որովհետեւ բովանդակ Աստուածաշնչի մէջ, բացի

Փարպեցին լոկ քահանային էլ քահանայապետ է կոչում, {հարկաւոր} է աւելցնել, որ մենք մոռացանք, որ թէ կապուած սու

չգտանք։ Այստեղ {հարկաւոր} ենք համարում ծանօթաբանել, որ բնագրում ասած է, Գլխ

ար իւր որդու բնակութեան, կերակրի, զգեստի եւ այլ {հարկաւոր} պիտոյքը։ Ի՛նչ ճար գտանել սորա համար։ Աբովեանցը

ական արծաթովը հոգաց ոչ թէ միայն հանդիսաւոր թաղման {հարկաւոր} պիտոյքը, այլեւ փառաւոր ճաշ պատրաստեց գերեզմանատն

է կրում այս վերարկուն, այլ այն օրերը միայն, երբ {հարկաւոր} էր նորան պաշտօնական կերպով հանդէս դուրս գալու. ե

Այս տեղագրական եւ համառօտ պատմական ծանօթութիւնքը {հարկաւոր} էին որպէս ներածութիւն, այլապէս շատ դժուար կը լին

շինուածը եւ նորից շինել նոր ձեւով.... - {Հարկաւոր} չէ՛, - գանչեց սատանան, - դու այդ շինութեան ժամա

ւ բնակել այնտեղ իբրեւ երկրորդական սատանայ. չէ՛, {հարկաւոր} չէ՛, այս դժոխքը դեռեւս շատ լաւ է իմ համար, առաջ

իծը եւ հաշիւը վաղուց ահա պատրաստ է. տեսէ՛ք ահա, {հարկաւոր} է կանգնել երկու հազար գոթիական սիւներ, որ այժմ շ

քո բարեկամին, - ասաց սատանան թթու դէմքով. - ինձ {հարկաւոր} չեն քո շարադրութիւնքը, այլ ցանկալի է իմանալ, ին

Նախ, որ դու արժանի չես նորան, երկրորդ, որ ինձ {հարկաւոր} ես. քաղաքական գործերը դեռեւս խանգարուած են: Բայ

ի այն յատկութիւնը, որ ամենայն պարբերութեան վերայ {հարկաւոր} է լաւ մտածել, մինչեւ լաւ իմանաս նորա միտքը:

, - պատասխանեց դժոխքի թագաւորը բարկացած, - ի՞նչ {հարկաւոր} է ինձ այդ փորձանքը. ես ամենեւին չեմ հասկանում ձե

օգուտ չունի իմ հայրենի գահը: Բացի սորանից, ինչ {հարկաւոր} է մեզ դժոխքում քաղաքական պաշտօնական օրագիր շինելո

պէս բացառութիւն ընդհանուր կանոնից: Նոր ժամանակին {հարկաւոր} է եւ նոր լեզու, հին ժամանակը տարաւ իւր հետ հին լ

ատարել է արեգակը իւր տարեկան շրջանառութիւնը. ինձ {հարկաւոր} չէ քո բարբառի նեղսիրտ ձեւը, այլ այն միայն, որ հ

կը ներկայանայ իմ խաւար զօրութեանը. այդ անպատճառ {հարկաւոր} է, պատճառ, դա նոր է գալիս այստեղ, ուրեմն եւ ար

տէր սատանայի վերայ: Սորա պատճառը իմանալու համար {հարկաւոր} է յառաջուց ծանօթանալ այն աւանդութեանը, որ պաշտօն

օթքներով վահանափակել էր իւր անձը, այնուամենայնիւ {հարկաւոր} համարեց հանել շապիկի տակից մի փայտի կտոր, որ արծ

տար, չգտանելով մի բոլորովին սեւ հաւ, որ անշուշտ {հարկաւոր} էր. միւս այլ բաները վաղուց պատրաստել էի: Երէկ ե

իսին չեմ ճանաչում, իսկ այսպիսի հրաւէրի ժամանակ, {հարկաւոր} էր, որ վերահասու եղած լինէինք դոցա բոլորի բնաւոր

: Եւ ճշմարիտը պիտոյ է ասել, ուրախութեան մէջ ի՛նչ {հարկաւոր} են ուսումնական խօսակցութիւնք. մարդը ուրախանալու

- Միթէ՞ կարելի է այդպիսի բան: - Անտարակոյս, {հարկաւոր} է միայն լաւ ուսանել Ալքիմիան: - Ճշմարի՛տ, ա

յառաջ քան թէ սկսած էր գործ դնել իւր բժշկութիւնը, {հարկաւոր} համարեց պայման կապել իւր աշխատութեան համար ստանալ

տեսանելով բոլոր մետալները, ուրեմն եւ ոսկին, ապա {հարկաւոր} էր փորձել եւ իմանալ, թէ այս մարմիններից որքան եւ

ին երեք ամսումը զանազան ժամանակ ինձանից է ստանում {հարկաւոր} արծաթը, ես արդէն տուել եմ նորան մօտ իբր երեք հար

լը, եղբայր, ապա նզովեալ լինի դորա ծնունդը. ինչ {հարկաւոր} է մեզ հրաւիրել մի այդպիսի գազան մեր ազգասէր եւ եղ

առնէ, գլուխը քարը... Կորչի գնայ... մեզ {հարկաւոր} չէ. նորա խունկ ու մոմը պէտք չէ, միայն թէ մեր եկ

վ եւ բարձրացնել ջերմութեան աստիճանը, որ անպատճառ {հարկաւոր} էր դժուարահալ մետալները հալեցնելու համար: Բաւակա

համար: Բաւական չէր միայն նոցա հալուիլը, այլ եւ {հարկաւոր} էր, որ եռ գային․ այս պատճառով թողեցի այդ սաստիկ

մնաս այդ բաներից, անտարակոյս քո յօժարութիւնը եւս {հարկաւոր} է, այստեղ ես համարեա թէ ոչինչ եմ: - Ի՞նչ բա

մ, այժմ չէ կարելի, ըստ որում անօթներս փոքր են, {հարկաւոր} է անօթներ եւ գործիք բերել տալ օտար աշխարհներից:

ք, որ այդ հաւատը ամուր եւ անխախտ պահպանուի, մեզ {հարկաւոր} է ոչ թէ հաւատի թշնամիք յաւելացնել, այլ հաւատի պա

ի վերայ ման էր գալիս նա, ասաց թէ քեզ ոչինչ աւելի {հարկաւոր} չէ, երանի՜ թէ ես եւս քո պէս անգէտ լինէի, բայց ք

ոյս այս բոլորը կ'առնենք մեք քո հետ. բացի սորանից {հարկաւոր} է, որ դարպաս ուղարկենք Երուսաղէմ, Մշու սուրբ Կա

, մեք քո հետ հոգիներիս պատրաստութիւնը տեսանենք։ {Հարկաւոր} է մեր ճարելու հարստութենից մասն եւ բաժին հանել Վա

կան իմ մօտ գտնուած գրչագիրների մէջ. Այս անպատճառ {հարկաւոր} է, որ այդ սուրբ նշանների բարեխօսութիւնը եւս անպա

արակոյս: - Ուրեմն ժողովուրդը խօսելու համար, {հարկաւոր} է, որ այդ առանձին առանձին մարդիկը միմեանց մօտենա

յս տեսակ չէզոքական մարդիկը այսպէս մտածում են. թէ {հարկաւոր} չէր հասարակաց օգտի համար ստանալ անձնական թշնամիք

տ ունի նոցա անձնական շահասիրութեանը, ուրեմն ի՜նչ {հարկաւոր} է ամէն մարդու հետ կռիւ վէճ բանալ: Քաղաքը մինչեւ

հակառակ, այն տեսակ մարդերից էր, որոնց ջրհեղեղ է {հարկաւոր} խոնաւութիւն զգացուցանելու համար, անձրեւը փոքր է

ան հորիզոնական մակերեւոյթին: Բայց այս բանի համար {հարկաւոր} է երկար միջոց. տիրացուն հանդիպեցաւ կոմսին, երբ

ամար. մանաւանդ լսած լինելով իւր ուղեկցի անունը, {հարկաւոր} էր համարում զգուշութիւն գործ դնել, որովհետեւ կոմ

սումնական խնդիր, որ արժէ tartarus emeticus ․ ինձ {հարկաւոր} չէ մի խօսք եւս յաւելացնել. ինքեանք ընթերցողք կար

ողոցի պատերին իւր երաժշտական քանքարը: Այստեղ {հարկաւոր} է չթողուլ առանց յիշատակի այն, որ միւս առաւօտը,

ցին, վաղուց ահա ներս էին մտած մեր եկեղեցու մէջ: {Հարկաւոր} է առանց ուշադրութեան չթողուլ այն եւս, որ եթէ հայ

խոր, այնքան եւս խորին ցաւակցութեան արժանի: Ի՛նչ {հարկաւոր} է այժմ դորա մասին խօսք բանալ եւ տխուր մտածութեննե

ամանակագրական կամ իրողութենների կատարուելու համար {հարկաւոր} եղած մեքենականութեան կանոններին: Արդարեւ պատմութ

երպարանագործելու եւ այս մասին երկար խօսելու համար {հարկաւոր} է ժամանակ... մանաւանդ այստեղ յարմար չէր երկարա

պարոնները ինքեանք չգիտեն, թէ ի՛նչ պայմաններ էին {հարկաւոր}, որ մի երգ լինէր ազգային: Նոքա ունին միայն մի պ

ծածկուի: Առ մի ութ կամ տասն տարեկան տղայ, բայց {հարկաւոր} է, որ նոր եւ մաքուր լինին տղայի հանդերձքը, սկսա

ւսանիլ, պարապէր բնական գիտութեամբ, այդ մանաւանդ {հարկաւոր} է, որովհետեւ ժողովրդի կեանքը միշտ գործ ունի նիւթ

- Լսելու համար այդ երգը, ինչ պիտոյ է առնել, {հարկաւոր} է յանձն առնուլ այդ թէեւ ծանր պայմանը: Օրիորդ

դուք հասկանալու չէք. այս եւս կայ, որ ձեզ այնքան {հարկաւոր} չէ ցաւի պատմութիւնը, որքան այդ տկարութեան դարման

իր, այն միւսին ընծայ տուր... իսկ որքա՛ն դողալ {հարկաւոր} է, մինչեւ այդ բոլորը ամենայն ապահովութեամբ կ'անց

տասն արծաթ: - Ի՛նչ հաշուով տասն արծաթ. ինչի՛դ է {հարկաւոր} այդքան մեծ գումար... - Պարոն, ես չորս ամի

ր ասացեալ ինչ եղածը չգիտէր. պատճառ, դորայ համար {հարկաւոր} է քնքուշ սիրտ. նա պսակւում էր Մանուշակի հետ, տե

այ, պատճառ, առաւել մօտ է մեզ, եւ ամենայն բանից {հարկաւոր} է իմանալ, թէ ինչ էինք մէք: - Ի՞նչ կողմից կամ

այլ այս մի անսահման բան է, այնպէս, որ շատ անգամ {հարկաւոր} կը լինի արժանաւոր մարդուն կեանքը դնել սիրու համար

արի մէջ ձմեռուայ համար, եւ դեռեւս այնքան, որքան {հարկաւոր} էր, եւ ոչ արծաթասէր մարդերի նման, որոնց հաւաքել

մենեքեան անարժան էին, թէ ամեններից եւս փախչել էր {հարկաւոր}: Բայց այս երեկոյ մեր խօսակցութիւնը փոքր ինչ ե

, քան թէ ամուսնացած էինք, այս պատճառով անհրաժեշտ {հարկաւոր} է մեր առանձնախօսութիւնը, որից յետոյ պիտոյ էր ինձ

ար հերիք չեն մի քանի լուսաւոր գաղափարներ, այստեղ {հարկաւոր} է հիմնաւոր դաստիարակութիւն, որ կարողանայ ազատութ

: Մի՛ վիրաւորուիր դու իմ այս խօսքերից, պատճառ, {հարկաւոր} էր, որ լսէիր դու նորանց յառաջուց, քան թէ կատարո

ում ես ամուսնութեան մասին, բոլորն ճշմարիտ է, եւ {հարկաւոր} է ամուսինների կողմից այն փոխադարձ ձգտողութիւնը,

ամենում տալ իւր աղջիկը, թող թթու դնէ նորան, մեզ {հարկաւոր} չէ. ես քեզ ուրիշ աղջիկ կը գտտնեմ, Նախիջեւանը մե

Գասպարի աղջիկը, թէպէտ շատ սիրուն չէ, բայց ի՞նչ {հարկաւոր} է գեղեցկութիւնը, հացով ուտելու չես, գոնէ արծաթը

նտրես, ուրեմն առանց կին կը մնաս: Խելքի մասին {հարկաւոր} չէ քննութիւն, եւ ինչի՞դ է հարկաւոր կնոջ խելքը,

Խելքի մասին հարկաւոր չէ քննութիւն, եւ ինչի՞դ է {հարկաւոր} կնոջ խելքը, մարդը պէտք է որ խելօք լինի, եւ պէտք

օժարութեան ընդդէմ. ես ասացի միայն հարկը, դեռեւս {հարկաւոր} էր ասել, թէ մի անզգամ կին ի՛նչ բաներ չէ ստիպում

տկար լինելով չեմ կարող դուրս գալ տանից. բայց շատ {հարկաւոր} բան ունենալով ձեզ ասելու, խնդրում եմ, որ դուք ա

յի՛ր, նորա սրտին... Այդպիսի նեղսիրտ փեսայ մեզ {հարկաւոր} չէ: Այս խօսքը աւարտած, նետեց նամակը սեղանի վ

լ, չունէր այլ եւս այն բարոյական ընդունարանը, որ {հարկաւոր} էր իւրաքանչիւր հոգեւոր սերմնացանութեան համար։ Հա

րպէս գլխաւոր կէտ նպատակի, տարածել ազգի մէջ բոլոր {հարկաւոր} եւ օգտակար տեղեկութիւնքը, մի ընկերութիւն, որի խ

կան իրաւասութիւն։ Մեր ասածի վկայութեան համար {հարկաւոր} էր դնել այստեղ պապական պատմութենից մի քանի իրողու

անութեան համար բոլոր պապականների։ Բացի սորանից, {հարկաւոր} էր հանդէս բերել մի այլ իրողութիւն, որ իսկոյն մեր

պապական հայերի թիւը, իսկ Մխիթարեանց ժողովուրդ է {հարկաւոր}. ուրեմն մնում է նոցա որսալ Հայոց ազգի սիրտը եւ բ

իթարեանց բարոյականութիւնը։ Այստեղ մի բան եւս {հարկաւոր} է չթողուլ առանց յիշատակի, այսինքն՝ թէ Մխիթարեան

ի նորն եւ հասկանալին ժողովրդեան: [Զայսպիսի ամեն {հարկաւոր]} հոգաբարձութիւն [ոչ ուրեք տեսանիմք առ ի մերng] աս

այսր ամ ենայնի ո՛չ եթէ միայն անօգուտ էր, այլ եւ {հարկաւոր} եւ կարի հարկաւոր զնշխարս աւանդութեանց, զգործոց ն

՛չ եթէ միայն անօգուտ էր, այլ եւ հարկաւոր եւ կարի {հարկաւոր} զնշխարս աւանդութեանց, զգործոց նախնի Հայկազանց ի

ի կրթութիւն եւ արական սեռի, որ չիք այժմ առ մեզ, {հարկաւոր} է անշուշտ, յորում պարտի լինել միջնորդն գիտութեան

վերայ։ Ինչպէս խօսել եմ յառաջաբանութեանս մէջ, ես {հարկաւոր} համարեցի մեր Ազգայինների ուշադրութիւնը դարձուցանե

երը բժշկելու համար գանչուած բժիշկները ասացին, թէ {հարկաւոր} է անպատճառ հանել ոտքի փշրուած ոսկերքը. եւ մինչ կ

տեսանելով, որ իւր սուրբ նպատակին հասանելու համար {հարկաւոր} է առողջութիւն, իսկոյն մօրուքը ածիլեց, մազերը եւ

Քրիստոսի կեանքում պատահած մի անցքի, այն ժամանակ {հարկաւոր} է երեւակայել մի սահմանեալ տեղ. զոր օրինակ, եթէ

յաղթութեան եւ թագաւորութեան վերայ խօսելու ժամանակ {հարկաւոր} է երեւակայել գեղեր, քաղաքներ (villas et oppida

չ գործերի ծնող դարձան։ Գարունը վերայ հասաւ։ {Հարկաւոր} եղաւ մտածել դէպի սուրբ տեղերը ցանկալի ճանապարհորդ

, այս ճանապարհորդութիւնը կատարելու համար անպատճառ {հարկաւոր} էր Պապի օրհնութիւնը եւ մանաւանդ ողորմութիւնը. պա

Պապի մօտ, որ շատ սիրով ընդունեց նորանց, առաջին {հարկաւոր} դէպքումը խոստացաւ գործ դնել նոցա ծառայութիւնը, Ֆ

սի Աւետարանը քարոզելու։ Բայց Իգնատիոսը, այսպիսի {հարկաւոր} ժամանակում չ'կամենալով բաժանել իւր հասարակութիւնը

անդամները։ Բանը այսպէս լինելուց յետոյ Իգնատիոսին {հարկաւոր} եղաւ դիմել դէպի Պապի պաշտպանութիւնը, որ իւր կոնդ

մասին, որ պատճառ եղան այս ժողովքի կազմութեանը, {հարկաւոր} համարում եմ մի քանի խօսք ասել։ Եկեղեցական Վե

գեւոր իրաւասութենների ինքեան սեպհականելը։ Այստեղ {հարկաւոր} էր, որ Պապի կողմի մարդիկը պաշտպանէին Հռովմի Աթոռ

մ չ'երեւէին ոչ մի բանի ընդունակութիւն, որ Կարգին {հարկաւոր} էին, այնպիսիներին յետ էին ուղարկում։ Կանոնի զօր

, եւ դատել դատապարտել Կարգի դատաստանովը։ Եւ եթէ {հարկաւոր} լինէր, աշխարհական իշխանաւորները, երկիւղ կրելով

էր " ճշմարտանման " վարդապետութիւնը։ Բայց այս եւս {հարկաւոր} է իմանալ, որ վերոյիշեալ յանցանքների համար Գեներա

ւթիւնքը գաւառներից ստացածների հետ։ Եթէ մի առաւել {հարկաւոր} կամ գաղտնի բան լինէր, այս ծանօթութիւնքը գրւում է

ութիւնքը, յարմարուելով Կարգի օգուտներին։ Այստեղ {հարկաւոր} է ասել եւ այս, թէ այն աշակերտները, որոնք կարո՛ղ

անը զարհուրելի թշնամիների ձեռքից, եւ թէ անպատճառ {հարկաւոր} է շահել Յիսուսեանների սիրտը, որ նոքա միջնորդ լին

երաժշտութիւն, այն չափով եւ այն սահմանով, որքան {հարկաւոր} էր այնտեղի կեանքին։ Հրապարակական զուարճութիւնքը

սխանեց, թէ այդ բանը գլուխ բերելու համար յառաջուց {հարկաւոր} է իմանալ, թէ Յիսուսեան աբեղայքը աշխարհական են,

ի զրահաւորուած անծանօթ մարդիկ, որոնք ասացին, թէ {հարկաւոր} է սպանել նորան, եւ անյայտացան բազմութեան մէջ։ Դ

ակալ եւ յաջորդ հանգուցեալ թագաւորին, այն ժամանակ {հարկաւոր} կը լինի հանել այս սուրը պատեանից։ Ես գիտեմ, ձեզ

իսուսեանք կարո՛ղ էին ամենայն բանի ձեռք տալ. նոցա {հարկաւոր} էր միայն մի պատճառ, որ բոլորովին ջնջէին իւրեանց

տակը Յիսուսեան Կարգի ատելութեան բաժակը։ Այս եւս {հարկաւոր} է իմանալ, որ Յանսէնական էին անուանւում նոքա բոլո

նչ-որ երեսուն վանականներին: Սրա հետ մէկտեղ {հարկաւոր} է առանձին ուշադրութիւն դարձնել այն հանգամանքի վրա

արտաբերում է ժողովուրդը կամ չէ արտաբերում. ի՞նչ {հարկաւոր} է հետեւել նորա աղճատանքին։ Մեք կը համաձայնինք այ

թում շինվի, կոկվի, փայլի եւ պայծառանայ. այստեղ {հարկաւոր} է համբերութիւն եւ յարատեւ արիաջան աշխատութիւն։

նը շատի կամ քչի վրայ չէ, այլ կանոնի վրայ, ուստի {հարկաւոր} է, որ լեզուի վրայ աշխատողքը իրենց մշակութեան արդ

խնամով եւ ուշադրութեամբ վարվելով նոր լեզուի հետ, {հարկաւոր} է այս ցիր ու ցան ճապաղ ընկած ձեւերը կարելի սկզբու

բառեր, որ Վանեցին է մշակել կամ Մշեցին։ Բայց ինչ {հարկաւոր} է այսպիսի ուժով կենդրոնների վրայ խօսել. շատ հոյա

առարկան ` " Սոս եւ Վարդիթերը"։ Շատ կարդալ {հարկաւոր} չէ " Սոս եւ Վարդիթերը ", իմանալու համար, թէ ի՛ն

մ: Բացի սորանից, ուրիշ կողմից նայելով, դարձեալ {հարկաւոր} էր, որ այն միջոցին աւելի հասակաւոր եղած լինէր Վա

ատկութիւնքը, որ վերագրւում է նորան եւ որ անշուշտ {հարկաւոր} էր տալ նորան, ամոլների մէջ սիրու գործի զուգակշիռ

տեւ ի՛նչ աղջիկների կարգ է դնում նորան. սորա վրայ {հարկաւոր} էր մի փոքր մտածել: Այն էլ Համասփիւռը, որ սովորա

. յայտնի է թէ Ապարանը անպարանից դուրս գալու համար {հարկաւոր} էր, որ այս վերջինը եղած լինէր դպրութեան մէջ, մի

` որոտ: Բայց այժմ այս վերջինը մեզ պէտք չէ. մեզ {հարկաւոր} է միաւորութիւնը ամպի եւ երկրագունգի էլեկտրականութ

ան պատճառով հնարաւոր է այս, ապա ուրեմն է՛լ աւելի {հարկաւոր} էր աչքի տակ ունենալ այս խամութիւնը այն դատողութեա

լիական ասացուածներից, այլ, նկատողութիւններից եւ {հարկաւոր} փաստերից, որովհետեւ ե՛ւ բնութիւնը ե՛ւ Աստուածաշո

ը եւ թէ աղջիկները թողում էին իրենց աշխատութիւնը: {Հարկաւոր} էր հոգի փրկել. ո՛վ կարող էր մեղադրել: Ակնթարթի

իրը լուծելու: Հարկ չկայ ասել, որ այս բանի համար {հարկաւոր} է շրջանկատ ուսումնասիրութիւն մշակող հեղինակների կ

ակնթարթում շինուի, կոկուի եւ պայծառանայ: Այստեղ {հարկաւոր} է համբերութիւն եւ յարատեւ արիաջան աշխատութիւն:

" Սոս եւ Վարդիթերի " մէջ: Նոցա աճելութեան համար {հարկաւոր} է հող, հարկաւոր են պայմաններ եւ հնարներ, որոնցի

րի " մէջ: Նոցա աճելութեան համար հարկաւոր է հող, {հարկաւոր} են պայմաններ եւ հնարներ, որոնցից զուրկ ենք այսօր

ղի ժամանակ ա գալի, թազայ հաւող, լաւ դեղձը, չի՞ {հարկաւոր} տանի՞նք. էս հո մենակ մեզ համար չի՞. սաղ աշխարհք

արների քարոզ: Ո՛չ գիրք, ո՛չ կարդացող. դպրոց էլ {հարկաւոր} չէ: Թո՛ղ կործանուի բողոքականութեան եւ անհաւատութ

լաւ, ո՞րն է վատ ` դորա վրայ չէ խնդիրը, երեւոյթը {հարկաւոր} է առնուլ որպէս իրողութիւն: Բայց այնպիսին,

որանից է, որ հասել է այս ողորմելի վիճակին։ Այժմ {հարկաւոր} էր ձիաւորուիլ. ոտանաւորով ոչինչ չի յառաջանայ։ Ե

ում է լսուելու համար։ Ազգը լուսաւորելու համար {հարկաւոր} չէր ոտանաւորներ եւ ոչ խրթին եւ հին հայախօսութիւն

ւմ հին եւ մեռած լեզուն սովորելու համար, գործ ածէ {հարկաւոր} գաղափարներ ստանալու մասին։ Չէ պիտոյ նորա հինգ դա

ախօսութիւնը. այդ նորան հաց ու ջուր չի տայ։ Նորա {հարկաւոր} է գիտութիւնը, որ կարող է ստանալ նոր լեզուի միջնո

նայ եւ երբ, ուզածին պէս շինէ, կերպաւորէ. դորան {հարկաւոր} է ժամանակ։ Շատ անգամ հարիւրաւոր տարիներ չեն թողո

ններին։ Չէ՞ որ կասեն քեզ. " Պարո՛ն, մեզ կնիկ է {հարկաւոր} ներկայումս, իսկ մեր գեղեցիկ նախամարքը ապրեցան եւ

չէ կարող այսպիսի ոչինչ բաների առջեւ ընկրկիլ։ Ինձ {հարկաւոր} է, որ իմ միտքը առջեւիս կանգնած մարդը հասկանայ։

րաժեշտ բաներ լինելով շինուածքի համար, երեւում են {հարկաւորաբար} յառաջացուցած: Զարմանալի բան. Մոսկուայի եւ Պ

աջ կամ յետ, լինել կամ չլինել: Այս հիմքերի վերայ {հարկաւորաբար} պիտոյ է մտածել, որ եթէ Նախիջեւանը հոգաբարձու չլի

: Մի կողմից հեթանոսականը բաց ձգելով, միւս կողմից {հարկաւորաբար} քրիստոնէականը - Յունականը պիտոյ էր ներս բերել: Բ

ն ազգերին, թէ (առ ժամս) կրօնական մտքով պիտոյ է {հարկաւորաբար} լսել այս հովուի ձայնին միայն եւ պաշտպանուիլ նորա

նէն օգտիցիս, մարթ է չառնել ինչ հօրն կամ մօրն: Ի {հարկաւորագունից} սակի համարիմք ուսանիլ նոյնպէս, եթէ զիա՛րդ խտրին

ր, ապա նորա աշխատութիւնքը պիտի լինէին Հայերէն եւ {հարկաւորապէս} այլ կերպարանքով եւ այլ հոգով։ Թողնում ենք, որ ն

րտքը կարողանայ վճարել: Եթէ գործ չդնէ այս հնարը, {հարկաւորապէս}, պիտի շահով պարտք առնու եւ այնպէս վճարէ. չվճարե

բան, որի համար պիտոյ էր ներողութիւն տալ մեղքերին {հարկաւորապէս}, բայց առաւել փոքր բաների համար, միայն թէ դա մի

եւ սորա կենդանութեամբ կին առնուլ Մարիա Մեդիչիսը, {հարկաւորապէս} բանախօսութիւն բացեց Կլեմենտ ութերորդ պապի հետ, ո

այապետների ագահութիւնը եւ արծաթսիրութիւնը պիտոյ է {հարկաւորապէս} չափից անցանէր. քահանայապետութիւնը, որ ստանում էին

է եմը էական բայ է, ինչպէս կարծում են բաժանողքը, {հարկաւորապէս} պիտի խոստովանեն նոյնպէս, որ նոր լեզուի մէջ, բաց

ոսն Մովսէս Խորենացի, զորով չկարեմք առնել զանց եւ {հարկաւորեմք} առ վայր մի զկայ առնուլ եւ սքանչանալ ընդ այրն եւ ը

եւ առ ուսումնական եւ աստուածաբանական գրուածոցն, {հարկաւորեմք} պատկառ ակնածութեամբ ասել զայրս զայս արդարեւ հօտապ

յսպէս թափանցիկ մարմիների շարժողութեան համար եւս, {հարկաւորեցաւ} հարուստ ժամանակ, մինչեւ որ բոլորը, կարգով ողջու

ն Ազգային դպրոցների մասին եւ վերջապէս, որ ամենից {հարկաւորն} է, մինչեւ մեր պատուելի հեղինակները, դպրոցական փ

ասն դստերաց անտեսանելի է միանգամայն, երբ եւ կարի {հարկաւորն} էր ի պահպանութիւն լեզուին, ըստ որում եւ ամ ենայն

ուսելոցն: Այլ զայսմանէ գրեցից զկնի, եւ ընդ դէպս {հարկաւորութեան} առաքեցից եւ զօրինակ թղթոյ երեսփոխանութեան, թէ ո՞

մ ի Նախիջեւան Նոր. եւ այժմ վասն ներկայ իմ առաւել {հարկաւորութեան} եւ օգտին, ի յիշեալ կտակացն իմ յայտնեալ երից տանց

ք անդադար աշխատում են, ինչպէս յարմար էր ժամանակի {հարկաւորութեանցը} ։ Ապա եթէ այս չլինի, հեղինակ, աշխատելով տիւ եւ

ատարել կամեցողներին միշտ յայտնել ապրանքի գները եւ {հարկաւորութենների} քանակութիւնքը: Մանաւանդ յարմարութիւն կայ մեր Հայ

, կախւում էր Գեներալից, որ, յարմարուելով Կարգի {հարկաւորութեններին}, տնօրինում էր։ Նուիրեալների ընդունակութիւնքը եւ

զգին, ինչ որ վայելում էին եւ յարմար էին ժամանակի {հարկաւորութեններին} ։ Առաջին անգամ պատշաճ համարեցանք փոքրիշատէ հան

, որի բնակիչքը բաւականանում էին միմիայն անհրաժեշտ {հարկաւորութեններով}, եւ ի՞նչքան աշխատութիւն պիտոյ է գործ դնէին Յիսու

յին արիւնից: Ճշմարիտ, Մայիսը որ եկաւ, արդէն մի {հարկաւորութիւն} է ճանաչւում արիւն թողուլ: Հիւանդը թողնում է՝ առ

, որ ես իմ ձեռքով առնէի քո դատաստանը, բայց ի՛նչ {հարկաւորութիւն} ունիմ անհաւատի արիւնով պղծել իմ ձեռքը: Տարակոյս

: Իսկ եթէ մինակ հեղինակն էր պատասխանատուն, ի՞նչ {հարկաւորութիւն} կար այդ Մխիթարեան պատկառելի անունը յանդգնութեամբ

ւսաւորութեան, մինչդեռ մի այսպիսի առողջ ծննդարանի {հարկաւորութիւն} մեծապէս զգալի էր բոլորին, միթէ՞ անքաւելի յանցանք

ինելու համար բերել տալ այդ օրագիրքը, եթէ այդպիսի {հարկաւորութիւն} զգալի է դժոխքի համար, մեզ աւելի օգտակար է բերել

անայական, այսօր պէտք էր որ ուշանար այդքան, մինչ {հարկաւորութիւն} կար շուտով խօսելու նորա հետ: Մկրտիչը եկել էր..

ել էր իւր վէրքը, մինչեւ անգամ, եթէ կար բժշկական {հարկաւորութիւնը}, ծծում էր այս տարափոխիկ վէրքերից արիւն ու թարախը

յետոյ, բայց տների շինութեան համար, փայտ եւ այլ {հարկաւորութիւնք} կը տրուին գանձարանից առանց վճարի, իսկ ունեւորքը

է, որքան շատանում են եւ սաստկանում են կարիքը եւ {հարկաւորութիւնքը}: Այս ասածներիցս երեւում է ահա, որ Նոր տարում եւ

տեղ մեծ կշիռ եւ տեղիք կարդինալի մօտ, պէտք է ազգի {հարկաւորութիւնքը} ուշադրութեան տակ ձգէր, եւ ամենայն ջանքով աշխատէր

մ էք իմ հագուստը այդպէս անկարգ, ի՛նչ առնես. տան {հարկաւորութիւնքը} ստիպում են երբեմն դուրս գալ սովորական տարազից:

մ են, այսուամենայնիւ նոքա չեն մեղաւոր, ժամանակի {հարկաւորութիւնքը} անխնայ պահանջում են, նա, իւր սեպհականը չունելով

ը խաչ չէին ընդունում) եւ եթէ հանդիսաւոր օրերում {հարկաւորում} էր անպատճառ խաչի գործածութիւնը, ծածկում էին նորա

յիսուն հազար ռուփի, եւ յիշեայ դպրատանցն եւս մինչ {հարկաւորս} ունել վասն տարեկան խարջին քառասուն հազար ռուփոյ մ

հարկ (поземельная повинность) թե ո՛րչափ ինչ իցէ {հարկդ} այդ ցարդ ոչինչ գիտեմ: Ուստի ամ ըստ ամէ, ՚ի բաց

լ փառաւորելու համար"։ Եւ խեղճ ազգը կրում է ծանր {հարկեր}, զոհում է իւր առոյգ զաւակները թշնամին վանելու հա

ն մինը այդ եղջերուաքաղ փառքերից գնւում են սոսկալի {հարկերի} եւ սարսափելի պարտքերի ծանրութեամբ, որոնց էականապ

ւթեամբ ազատում ենք ամենեքեանքդ բոլոր Տէրութենական {հարկերից} եւ պաշտօններից, որպիսի եւ լինէր ձեր կոչումը, տա

41 անձինք տուեալ են վարդապետին Այվազեան: Առ այդ {հարկեցայ} յայտնել ժողովականաց ի ներկայութեան վեհափառ կաթողի

ոգցես անշնչացեալ ի կատաղութենէ մրրկիս, ի միւս օր {հարկեցայ} մտանել յայլ շոգենալ, որ զեզերբ քերեալ Միջերկրակա

ս անշնչացեալ ի տառապանաց մրրկին, ի միւսում աւուր {հարկեցայ} տեղափոխ լինել յայլ շոգենաւ, որ ընդ եզերօք նաւել

զի մի անլուր եղեալ խորհրդոցս եւ իջեալ ի Հնդիկս, {հարկեցայց} անգործ նստել անդէն զամիսս չորս, մինչեւ հասցի պատ

բրեւ տեսի, եթէ ոչ յօժարի ի խաղաղութիւն, յայնժամ {հարկեցան} ըստ օրենի պատրաստել զթղթեանն ընդ ձեռն օրէնսգիտի ի

էս ինքն պարծէր) ի լսելիս նորին վեհափառութեան, ի {հարկէ} թէ առանց յիշելոյ զայն ամենայն, զորս ի վերոյ յիշե

րդեանց ոչ աւելի քան 270 լիբրէս ի տարւոջ, զորմէ ի {հարկէ} խօսեցայց յատենի Կորտին, եթէ այդպէս իցէ ստուգիւ

գնոցն, առնէ մերձ իբր 1852 մանէթս արծաթոյ եւ որ ի {հարկէ} մինչեւ ցարդ աճեալ է դարձեալ ընդ ձեռն տօկոսեաց:

շ մարդերից: Այսպէս լինելով բաների կարգը, ի {հարկէ} ոչ ոք չէ ցանկանում հանդէս գալ թատրոնաբեմի վերայ,

ողութիւնը, հնար ստանալու են մի մեծ բարոյական (ի {հարկէ} դէպի լաւը) յեղափոխութիւն գործել իւրեանց հասարակո

ւն, Թէյ ու հացեղէն մատուցին իսկոյն. Ի {հարկէ} կ՚ուտէր. նորա պէս թէ կուշտ Ես էլ քնէի՜ կ՚ու

պապից նորա համար մի օրհնութեան կոնդակ հանելու: Ի {հարկէ}, պապը այնպիսի անարգութիւն յանձն չէր առնլու, բայ

սա եւս զոհուեցաւ վերակացուի չարահոգութեանը, որ ի {հարկէ} առանց կարդինալի գիտութեանը չէր: Քննենք ինչպէս սո

սակուիլ եւ յետոյ ուխտ գնալ: - Ի՞նչ ասել է. ի {հարկէ} հաշիւը մեծ բան է, եւ այդ հաշիւն է, սիրելի՛ որդի

րացուց իմ ատելութիւնը եւ արհամարհանքը դէպի նա. ի {հարկէ} հասկանում ես, թէ ո՛վի մասին խօսում եմ, չկամիմ ե

մայրը, - որ շուտով հարս առնենք քեզ, զաւա՛կս, ի {հարկէ} Աստուած բարի պսակի արժանի առնէ, բայց ես չգիտեմ,

պէտք չէ եւ հանդէս չունի մեր խօսակցութեան մէջ. ի {հարկէ}, եթէ դու ասես մարդու ինչ լինելը, այն ժամանակ պի

նչեւ վերջը: Ամենայն մարդ իւր կարծիքն է ասում. ի {հարկէ} նոցայ աչքով խելօքը նա է, որ մի նոր եւ դժուարահաւ

, ի՛նչ քաղաքավարութիւն է մի նամակ չգրել: - Ի {հարկէ}, այդ է պատճառը, - պատասխանեց կինը, - բայց այդտեղ

պիտոյ է յայտնէր նորան կամ աւետիք կամ բօթ: - Ի {հարկէ} հրաժարուեցա՛ր, որովհետեւ խօսք ենք տուած Մկրտչին

լ յիւրայոցն՝ այնինչ զօգնութիւն եգիտ յօտարաց, [ի {հարկէ} ստիպեալ գտաւ՝ այնուհետեւ պաշտել եւ զդաւանութիւն

ս ազգասիրական քաջալերք առողջամիտ հայրենասիրաց: Ի {հարկէ} ոչ հրամայելով նմա որպէս իւրեանց ծառայի, այլ ի պա

ցոլացեալ յօտարաց չար է, քան զսեպհական խաuար, ի {հարկէ} եթէ առողջ բանականութեամբ քննէր այր իւրաքանչիւր զխ

ճգանց, կամ թէ լաւ ասե՝ գինք արեան. իսկ Հայք ի {հարկէ} ծայրագոյն պակասամտութեամբ մտածեն, եթէ մտածեն, թ

զառաջինն պապակիմք հետեալ ձայնարձակութեան մարց. ի {հարկէ} բարւոք յոյժ լինէր, եթե պատուելի հայրենակիցք մեր

ը մի քանի Աստուածաբանական հարցմունք առաջարկեց։ Ի {հարկէ} նա ոչինչ չ'կարողացաւ պատասխանել, եւ ինչպէս կարող

դդէմ դուրս եկան ժողովրդական իրաւունքի անունով՝ ի {հարկէ} խառնելով նորա հետ իւրեանց Աստուածապետական Հասարակ

ծուած զանազան հրաշքների պատմութիւն էին լինում։ Ի {հարկէ} թագաւորական Պալատը եւ հասարակութեան վերին կարգը ծ

ապետս այբբենարանը տուեց կարդալու. աջահամբոյրը ի {հարկէ} անշուշտ պիտոյ է լինէր. ես եւս այս անկարգութիւնից

ի շուտով շալակիր այս անպիտան եւ ծոյլ կենդանին: Ի {հարկէ} Սարգիսը եւս պիտոյ է հրամանակատար լինէր. եթէ ո՛չ

ուրս գալիս, որ գուշակում է նոցայ գլխի գալիքը: Ի {հարկէ} կարելի է ասել, որ պատահմունք է այս. կը համաձայն

գի անբաղդ զաւակները օգուտ ստանային։ Թէեւ ցաւելով {հարկէ} խոստովանել՝ ի՞նչ էր դոցա գրածը՝ բաղդատելով եւրո

եմ: Եթե հեռու եմ նոցանից տեղով, այդ պահանջում է {հարկը}, ես այստեղ բժիշկ դառնալով, կարող եմ ե՛ւ իմ ծնող

ս պատկեր քաղաքի, կարողանան դատաստան մտանել, եթե {հարկը} պահանջել, որպեսզի կառավարության ատյանների ձեռքով

անին, ուստի եւ ստիպուած են իւրեանց փառասիրութեան {հարկը} ազգից անընդհատ ստանալու համար որքան կարելի է աշխա

կ ժողովուրդը հող չունի: Որովհետեւ բնականը չկայ, {հարկը} ստիպում է արհեստականով լցնել նորա պակասը: Անգլիա

ան խնդիրը մի աներեւոյթ զօրութեամբ ընկաւ մէջտեղը. {հարկը} ստիպում էր լուծել նորան այս անգամ: Եւ ահա ժ

՝ դրամական կամ առեւտրական նաւաբեկութենից յետոյ, {հարկը} ստիպում է նորան երթալ ենթակայանալ մի կոպիտ յարաբե

մ են տնօրինել այնպէս, ինչպէս ցոյց է տալիս ներկայ {հարկը}, ինչպէս ցոյց է տալիս բանականութիւնը, եւ ոչ այնպ

րկաթի գաւազանը ձեռքում, պահանջում է իւր արդարացի {հարկը}: Մարդկութիւնը կապուած է երկրագունդի հետ. փորձեր

իւն առնելուց յետոյ տալիս է կրիտիկայն իւր արդարացի {հարկը} մի այդպիսի աշխատութեան՝ միտ դնելով դորա որպիսութ

որ կեանքումը կատարելու էր հօր այս պատուերը, բայց {հարկը} ի՜նչ բաներ չէ ստիպում կատարել մեր սրտի յօժարութեա

արել մեր սրտի յօժարութեան ընդդէմ. ես ասացի միայն {հարկը}, դեռեւս հարկաւոր էր ասել, թէ մի անզգամ կին ի՛նչ

սու, եւ հրամայում է իւր դեսպաններին ժողովել այս {հարկը} ՝ որպէս Ֆրանսիայի դէպի սուրբ գահը հպատակութեան նշ

կարողանալով հատուցանել Սարրակինոսներին սովորական {հարկը}, թոյլտուութիւն ստանայ Փրկչի գերեզմանի մօտ աղօթել

Արքունի գանձարանին, որ Մադրիտումը էր, սահմանած {հարկը} (ètat mi-souverain)։ Յիսուսեան Կարգը, հիմնարկ

չկայ։ Այսպէս ասում ենք այն պատճառով, որ երբեմն {հարկը} ստիպում է վեվի տեղ ուն պահել՝ չնայելով, որ իսկո

յիշատակը: Միայն Արագածը չէ, որ տուել է իր {հարկը} միջին դարերին. մեր վեհափառ Ազատ Մասիսը նոյնպէս ձ

յնուամենայնիւ տալիս են դարերի. ազդեցութեան իրենց {հարկը}, նոքա զրկւում են իրենց ներքին խորհրդից եւ դառնու

ը եւ ծուծը, եթէ նա մշակած չէ ինչպէս պահանջում էր {հարկը}, ոչ այլ ինչ է, բայց եթէ մին թարգման, որ մտքի ծ

կագործի հանճարեղ ճարտարապետութեան վրայ՝ բնութեան {հարկը} չէ վճարւում, մեր տունը չէ կառավարւում, մեր այգի

նն նա զի եւ ո՛չ անգամ ճանաչէր իսկ զնա՝ անհրաժեշտ {հարկի} ենթակայանայր զայնոսիկ գրութիւնս իւր զոր այժմ ուրա

զոր ո՛չ ընդունի հոգին, մաքուր խղճմտանօք, այլ առ {հարկի} կամ ստիպանաց, չար քան զանհաւատութիւն խոստովանիմք

Մեք կամինք կեանք վայելել. Ուրեմն ի՛նչ {հարկի} համար Մեզ պիտոյ էր ծառայել Ճշմարտութե

պպոս եւ այլքն. եւ ոչ թէ այն անձինք, որ յետոյ առ {հարկի} ստիպեալ 'ի բռնութենէ տէրութեան եւ պատրիարգին, որ

ի է, որ ինչպէս մեզ է թւում, պ. Պռոշեանցը առանց {հարկի} եւ ստիպողութեան ընկել է այս հակասութեանը մէջ: Եթ

յդ ազգի միջնորդութեամբ, որ առանց պատճառի, առանց {հարկի}, առանց որեւիցէ ազդեցութեան ոչ մի խօսք աւելցնում

ծառայութեամբ, որ ի հայթհայթանս հանապազորդն հայի {հարկիմք} ծառայել: Որպէս զիարդ եւ իցէ, օրէնս այս համազօր

մին հասկանալի՝ որոց մտառութեամբն ընթեռնուցուն: [ {Հարկիմք]} խոստովանել, թէ հեղինակիս [դիտաւորութիւն] ուղղեա

թիւն նորա, որպէս եւ ի պատմութիւնէ անտի մակաբերել {հարկիմք} զորպիսութիւն, զհոգի որ եւ իցէ ազգի, որպէս մասն

է սուրբ հարքն մեր ընկալեալ զհանգանակն Նիկիոյ, առ {հարկին} յաւելին ՚ի նմա զքանի մի բառս բացադրականս, առանց

աւոր եկեղեցեաց, զորս ուղղափառս խոստովանի այժմ առ {հարկին} ստիպելոյ, որպէս եւ ի պատասխանւոյն՝ որ առ հարցու

պիտոյ, թէեւ այնչափ ինչ խնդրեցաւ 'ի վանաց 'ի գալ {հարկին}, եւ ո՛չ լսելի եղեւ բացարձակ։ Էր, էր եւ արտաքին

ի Դիւանս՝ Արքունեաց: Ժողովուրդն առ հասարակ ըստ {հարկին} պահանջման բնական ընթացեալ կանոնիւք վարեցաւ աշխարհ

է ժամ վտանգով ընդունելով՝ համբերում էի ամեն բանի {հարկից} լինելով ստիպուած։ Պատճառ, որպէս ամուր եւ պիրկ կ

։ Այնպէս էլ մեր ժողովուրդը, չնայելով, որ երբեմն {հարկից} ստիպուած նորան անծանօթ բառեր ենք գործ դնում, կը

ռը, կամ ինչ անէ հեղինակը, երբ ուրիշ բառ չկայ եւ {հարկից} բռնադատված՝ ընդունել է կա՛մ հինը, կա՛մ օտարը։

ւ ընդունելոց եմ իբրու հոգեւորդի, վասնորոյ խնդրեմ {հարկիւ} ի ժառանգորդացս, զի իւրեանց ստացած ժառանգութենիցն

ակեալ եւ զտեղիս 'ի սրբագրել եւ այնպէս առաքել. եւ {հարկիւ} հաւանեալ էին այնմ մասնաւորապէս Հ. Մկրտիչ Աւգերեա

յաղագս առաջի առնելոյ զվերոյիշեալ վկայագիրս, ուր {հարկն} է ի մասին ի բաց հանելոյ զիս ի թուոյ ցեխավոյից Նախ

Ձերոյին բարձր սրբազնութիւն, աղաչեմ միջնորդել ուր {հարկն} է ազատ կացուցանել զիս յայսմանէ, քանզի իմ պատասխա

ժամանակ չունէի, վասն որոյ պատասխան տուի, ինչպէս {հարկն} էր, ուստի դուք ըստ ամենայնի միամիտ եղիք իմ մասին

խիջեւանայ, յաղագս հանդիման կացուցանելոյ զայն ուր {հարկն} է վասն պատկանաւորն հաստատութեան, որ եւ մատուցեալ

կվա, խնդրեմ այդ մասին հանգամանորեն խոսես ում հետ {հարկն} է եւ համոզես նրանց. ես այդ գործում ինձ համար ոչի

Թէպէտ սա անարժան էր այն պաշտօնին, բայց սորան եւս {հարկն} էր ստիպում: Գովելի է սորա միակ յատկութիւնը, որ

ռաքեալիներին, պատուիրում էր, թէ երբ ամեն ինչ որ {հարկն} է կատարէք, ասացէ՛ք, թէ անպիտան ծառաներ ենք)։

անց մատենադարանի մէջ եւ շարում եմ կարգով, ինչպէս {հարկն} է: Դուք ասացիք, որ այս պաքսիմատները դիւրամարս չ

նայ նոյնպէս, եթէ այդ բառերը գրուած լինէին ինչպէս {հարկն} էր՝ " ճանապարհ ", " աշխարհ " եւ այլն։ Մեր

նութեան, ինքնին հատուցեալ բարբարոս բռնակալութեան {հարկս} ստրկականս, եւ ՚ի կոյր հնազանդութեան ժողովրդեան ո

ք զսա զի թիւրէր զազգս մեր, եւ արգելո՛յր 'ի տալոյ {հարկս} կայսեր, եւ ասէր զանձնէ թէ Քրիստոսն իցէ թագաւոր "

ր ազգի համար անհոգ չենք եղել, որ ազգի թշնամիների {հարձակմունքին} դեմ ենք դրել մեր կուրծքը եւ ճակատը, որ ազգի օգտի

ես կարող եմ միմիայն պաշտպանողական դիրք ընդունել. {հարձակողական} գործողությունների դեպքում պահանջվում են միանգամայ

երյալ, իսկ հետեւյալ օրը մտադիր էր զինված ուժերով {հարձակում} գործել պառլամենտի վրա: Ինչ էլ որ լինի, այնուամե

նում եմ Անանիայի նամակին: Փոքրիկ պաթոլոգիական {հարձակում} եղավ. ահա մոտ մի ամիս է, ինչ ձախ թիակիս տակ ինձ

բացի, իհարկե, քննադատությունից եւ ինձ վրա եղած {հարձակումների} պատասխաններից, որոնց ես դեռ չեմ պատասխանել: Ես

բազմակնութեան ընդդէմ (Հնդկաստանի քրիստոնեայք շատ {հարճեր} պահում էին) եւ փոքր ի շատէ կարողացաւ դղրդել այս

պահանջել, [անխորհրդաբար], զի Հայք 19-րորդ դարու {հարմամբ} կախարդական իմն գաւազանի թռուցեալ փոխադրիցին ի դար

հոգվով, որ Ձեր ազգասիրական հոգու արժանավորության {հարմար} ստացաք եւ արտաքին արժանավորություն, որ այժմյան ժ

սումնասիրություն, դրա համար էլ թողնենք այդ ավելի {հարմար} ժամանակի, քան այժմս է: Եթե տեսնեք շատ հարգելի հ

ին չկարողանալով այս միջոցին մի ուրիշ արժանավոր եւ {հարմարավոր} մարդ գտանել, ուղարկում եմ ձեզ այն պատկերները եւ

ց վաղը երեկոյան: Կրկին ձեզ բոլորիդ " քրիստոս {հարյավ} "։ Հավետ քո Միշել Մարտի 30-ին, առավոտ

կներդ ստացել եմ, նույնպես եւ Ֆեոդր Միխ[այլովիչի] {հարյուր} մանեթ գումարը, Նազարյանցի ձեռքով ստրախ[ավոյ] գիր

Ֆեոդր Միխայիլիչից, այսինքն 200 մանեթ մի անգամ եւ {հարյուր} մանեթ վերջին անգամը, հասուցել եմ Լազարյանց Ճեմար

դահլիճի մեջ, ուր գտանվում էր ավելի քան թե երկու {հարյուր} հոգի, կար մի մեծ աղմուկ եւ շփոթ: Մտածեցի մոտենա

մ են փոշու մեջ: Երեւում է, որ սորանից իբր երկու {հարյուր} տարի առաջ, Արգոսյան դուքսի ընդդեմ ապստամբության

դիմի վարմունքով խրախուսել են նրան, երբ մեր երկու {հարյուր} հազարի չափ եկեղեցական գումարները ոչնչացել են - էլ

ու ձգտումը: Այդ լոնդոնցի պլեբեյից ավելի լավ չէ: {Հարյուր} անգամ ավելի օգտակար կլիներ խելքը գլուխը հավաքեր ո

արկ է դրվել, գոյություն ունեին նաեւ եկամտի ուրիշ {հարյուրավոր}, գերազանցորեն կամայական աղբյուրներ. ո՛չ մեկից,

ատության երեսփոխաններին տալ, ստանալիք գումարից, {հարյուրին} տասն պրոցենտ: Այժմ մի փոքր քննենք այս առա

խնդիր է, գնացող պարոնները, որոնց առաջարկվում է {հարյուրին} տասն պրոցենտ, ո՛ր հարյուրից պիտի ստանան: Բոլոր

որոնց առաջարկվում է հարյուրին տասն պրոցենտ, ո՛ր {հարյուրից} պիտի ստանան: Բոլոր կայքերի արժողության եւ առձեռն

րժականի եւ թե անշարժի արժողութենից կհատուցանե մեզ {հարյուրից} տասն պրոցենտ: Կայքերի գնահատությունը կլինի անգլի

լոր կայքերի արժողության եւ առձեռն պատրաստ գումարի {հարյուրներից} ընդհանրապե՞ս թե միմիայն այն հարյուրներից, որ արծ

գումարի հարյուրներից ընդհանրապե՞ս թե միմիայն այն {հարյուրներից}, որ արծաթով պիտի հասուցանեին քաղաքին, եւ որը,

հըրամայել Ծառայից շատ բազմութեան, Այն {հարո՛ւստն} է, որոյ համար Մահ է՝ գալուստ մահուան։

ի՛ն է, քանզի արդա՛ր է: Այժմ հարցնում ենք, {հարո՞ւստ} է անգլիական ազգը, եթէ մի քանի գործարան փակուելով

ան հետ պատերազմելով, կարող են սովամահ կորսուիլ: {Հարո՞ւստ} է ֆրանսիական ժողովուրդը, եթէ մի քաղաքում մի քանի

նգլիան ուրախ էր մինչ սորանից մի քանի ամիս յառաջ, {հարուած} հարուածի քամակից ընդունում էր հիւսիսային Ամերիկան

եամբ չէ սպասում նա, Որ չէր ստացել բաղդից մի {հարուած}, Որ գոհ իւր օրից հասած գիշերին, Աղօթ

Կը տանեմ, թէեւ պատրաստած լինէիր ինձ մի խորտակիչ {հարուած}, հանդարտ հոգով կը լռեմ քո խօսքը ` թէեւ լինէր այն

ամ պիտոյ է անչափ ուրախանար կամ ստանար մի խորտակիչ {հարուած}: Հօր երեսը չէր ցոյց տալիս ոչ դրական եւ ոչ բացասա

ատենագրաց, ինչ ոչ տեսանեմք այնուհետեւ, բայց եթէ {հարուած} վերահաս յասպատակութեանց Թաթարաց եւ այլոց հետ զհետ

վ, կանգնեցաւ կառքի քամակի անիւների վերայ, երկու {հարուած} տուեց Հենրիկոսի կուրծքին դանակով, առաջին հարուած

միայն ասում ենք, որ վիպասանութեան շինուածքին մեծ {հարուած} է տուել կատաստրօֆի այս անբնականութիւնը։ Եւ որպէս

միայն ասում ենք, որ վիպասանութեան շինուածքին մեծ {հարուած} է տուել կատաստրոֆի այս անբնականութիւնը: Եւ

եւ միակ հնար է պահելոյ զկենդանութիւն նորա: Հայք {հարուածեալ} են յետ բազում հարուածոց եւ պատժոց նաեւ կորստեամբ

զարկում է գետին Հուժկու ուժով նժոյգի Եւ ձգտում է {հարուածել} Իր եղջիւրով շեշտակի. Ապա, ոտքի՛ քաջաբար Կպչում

չդեռ ժամանակ ունիմ ձեռքումս, ճշմարտութեան մուրճի {հարուածը} հասուցանեմ դորա ճակատին: Բայց Շամիլը այդ մտքի վե

Այն կողմից կտրիճի մինը, երկաթի տրամաբանութեամբ, {հարուածը} իջեցուց նորա գլխին: - Սեպհականութիւնը գողու

կատնից լսուեցաւ երեկոյեան զանգակահարութեան առաջին {հարուածը}, ուրեմն երեք ժամն էր ճաշից յետոյ: Այս միջոցին,

պատասխան տալու լինէր, պիտի ուտէր քրոջ ձեռքից այդ {հարուածը}, այն պատճառով Աղուանեանցը շտապեց կտրել քրոջ խօսք

հարուած տուեց Հենրիկոսի կուրծքին դանակով, առաջին {հարուածը} ՝ մահացուցիչ։ Մեծ շփոթութեան մէջ ընկան բոլորը։

յն ժամանակին աշակերտի շալակին ստանում էի գաւազանի {հարուածը}. սորան չհերիքանալով, տակաւին ստանում էին իմ ոտն

ն եւ գիտնականութեան նախագահը, որովհետեւ գաւազանի {հարուածը} անպակաս էր մեզանից: Փառք նախախնամութեանը, ինչո՞

յական խնդիրը չքանում է ական թօթափել։ Ժամանակի {հարուածը} վաղուց արդէն հասուցել է մեր ազգին այս բարոյական մ

ւրախ էր մինչ սորանից մի քանի ամիս յառաջ, հարուած {հարուածի} քամակից ընդունում էր հիւսիսային Ամերիկան: "

ոքր ընկերութիւններ, նորանցից ոմանք ընկան դէպքերի {հարուածի} տակ, ոմանք տեւում են կիսամեռ, բայց մինչեւ այժմ

վիճակի դառնութիւն, Կը թուլացնենք ճակատագրիդ Խիստ {հարուածի} սաստկութիւն"։ Նա տանում է, տառապելով, Այս սոս

ղ տարերքը։ Հարկ չկայ ասել, որ առաջին մահացուցիչ {հարուածի} հետ դադարում է եւ բարոյական խնդիրը։ Սա չէ նմանու

կան դու... վայրկեան մի... եւ շան սատակ կը լինիս {հարուածիս} տակ, եթէ կեցցէներ չգոռաս: - Կեցցէ՛, կեցցէ

առաջացել էր Ագապի օրիորդի սգալի վախճանի պատճառած {հարուածից}: Բնականութիւնը եւ արուեստը իրար հետ լծորդուած են

դէմ անէիր կայծակին, կարո՞ղ էիր քեզ ապահովել նորա {հարուածից} ։ Բայց տե՛ս, բնութիւնը դարձեալ զէնք տուեց քո ձեռ

Իսրայէլացի, եւ զկինն ընդ արգանդ իւր եւ դադարեաց {հարուածն} յորդւոցն Իսրայէլի)... Եւ խօսեցաւ Տէր ընդ Մով

, որ այդ սոսկալի տարաբաղդութիւնք էին, զարհուրելի {հարուածներ}, սարսափելի փոթորիկներ, որ անցան մեր ազգի գլխից

Յովհաննէս կաթողիկոսը, պատմելով Բուխայի հասուցած {հարուածները}, այսպէս է խօսում. " Եւ անտի եւս չուեալ (Բուխայ

ցա սիրտը զարկում էր ազգութեան համար։ Ազգին հասած {հարուածներին} քաջութեամբ մասնակից եղան նոքա, իւրեանց ամուսիննե

ռ լինելը, երկրից երկիր տարագրելը եւ բախտի անգութ {հարուածներին} մատնելը, իւր սարոք ի՛նչ ուղղափառութիւն է: Թո՛ղ

ւ համար, իսկոյն այդ րոպէին, որպէս մի ելեքտրական {հարուածով} վերջանալու են մարդ լինելուց նորա խարդախ, առաջնոր

ն գտանւում էր գործարանի մէջ: Սա կարողանում էր մի {հարուածով} գետնին զարկել տասներկուամեայ քաջազունքը: Թէպէտ ե

պան տառապեալ որդւոց Հայկայ, ընդ բաղդին հազարաւոր {հարուածովք}. դուք ընդ Ձեր տոհմի յայտնեցեալ էք միայն ի բարեբա

ձանց եւ եթ խորհեն, անհոգ զազգէն գնացեալ, որ ընդ {հարուածովք} բաղդին զվերջին հեկեկանս արտաքս ի կրծոց արձակէ: Օ

անել եւ սփոփել զվշտացեալն սիրտ, ընկճեալ ընդ բիւր {հարուածովք} ժամանակին: Եւ զի չէ մեր դիտաւորութիւն զպատմութիւ

ին մաքուր խղճմտանօք, թէ զաւակն Հայկական ընդ բիւր {հարուածովք} ժամանակին կարէր արդեօք ուսանելով զհին դպրութիւն Հ

թեամբ հոգւոյ, տեսանել տեսանեն զկորուստ ազգին ընդ {հարուածովք} ժամանակին անտէր եւ անպատրաստ, այլ արդեօք կար էին

փոքր մի եւս եւ կատաղիմք իսկ, իբրեւ ի շանթից, ի {հարուածոց} առ ազգն, ընդոստացեալ, քանզի չեմք նմա օտար, քա

: Յիս հաստատէայ սիրտ անվկանդ բաղդին ընդդէմ {հարուածոց} Եւ ղեկավար կաց նաւակիս ումդ հառաչեմ ի խորոց

կենդանութիւն նորա: Հայք հարուածեալ են յետ բազում {հարուածոց} եւ պատժոց նաեւ կորստեամբ լեզուի, զոր չկամին եւ մ

իւր զնուիրեալ Բէլփէգովրայ... Եւ եղեն մեռեալքն 'ի {հարուածոցն} յայնցանէ քսա՛ն եւ չորք հազարք " (Թիւք, գլ. ԻԵ

նբախտացել է, ես նորա հետ անբախտացել եմ, որ ազգը {հարուածուել} է, ես այնպէս եմ կարծում, որ նորա թշնամու վրէժխն

կաւին ստանում էին իմ ոտներս այն օրհնեալ փալախայի {հարուածքը}. Յիրաւի, որ մեծ բախտաւորութիւն էր ինձ համար, ո

, որ " մեր հայրերը ազոխ կերան, իսկ մեր ատամները {հարուեցան} "։ Բայց այսպիսի վտանգաւոր դրութեան մէջ, մինչ մե

ց եւ զառաջին կարգի վաճառական Սեվաստօպօլեայ զպարոն {Հարութիւնն} Աջեմեան, զորս եւ վաւերական ստորագրութեամբ արգոյ

ՈՒԹԻՒՆ ԳԵՕՔՉԵՅԵԱՆԻՆ ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ ԲԱՐԵԿԱՄ. ՏԵՐ {ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆ} ՔԱՀԱՆԱ ԳԵՈՔՉԵՅԱՆ, Ձեզ հայտնի է պատմություններ

այսպես կարող ենք վճռել այս խնդիրը: Ես եւ պ. {Հարություն} Աջեմյանցը, որի հետ Ձեր նամակի հիման վերա խոսեցա

էի ելած Պոլսից դեպի Լոնդոն: Ձեր նամակը եւ պ. {Հարություն} Աբգարյան բարեպաշտ ծերունվո նամակը առ վեհափառ կաթո

լ եւս պետք է ուրախանանք եկեղեցական փողերի [խնդրի] {հարություն} առնելուն, քանի որ նրանց համարում էին անվերադառնա

ԱՐԱՊԵՏՅԱՆ. Շնորհավորում եմ քեզ Քրիստոսի Սուրբ {Հարությունը}, տա աստված, որ դա մեզ ամեններիս համար հոգու եւ

Շնորհավորում եմ Ձեզ Քրիստոսի տեառն մերո սուրբ {Հարությունը} եւ խնդրում եմ աստուծուց ողջություն եւ հաջողությու

ավոր ենք, որ ազգասեր ենք: Այո, եթե մեք լինեինք {հարուստ} մարդիկ, այն ժամանակ հարկավոր չէր մեզ ոչինչ, բայ

նացն, որպէս ծառայ եկեալ ընդ առաջնորդին ի Ջուղա, {հարուստ} լինի քան զտէր իւր եւ քան զվանս, մեծագումար դրամս

բաւական թեթեւ է եւ տանելի: Այսօրեան օրագրութիւնս {հարուստ} է այն խօսակցութեամբը, որ պատահեցաւ իմ եւ Պ. Խ.

ը հարստացաւ: Բայց ինչ որ ասում ես դու, թէ բոլոր {հարուստ} մարդիկ իւրեանց հարստութիւնը ճարել են արիւնով, զր

տնի չէ՞, որ Անգլիայում ընկերութիւնք կան եւ այն՝ {հարուստ} ընկերութիւնք, որ պարապում էին թռչնավաճառութեամբ

ար, հասայ այն չարագործ Բրամինապետին, մինչ նա մի {հարուստ} եւ ազնուական հնդկացու մօտ հիւր էր գնացած: Ներս մ

մարաւոր նաւահանգիստ։ Մի քանի տարի է, որ քանի մի {հարուստ} մարդիկ, շինելով այնտեղ գեղեցիկ ամբարներ եւ այլ շ

րի ազգային գանձանակը ձգելուց: Տարակոյս չկայ, որ {հարուստ} մարդը հարիւր արծաթ եւս կը համաձայնի ձգել, եւ գիւ

Պ. Իսահակեանցը թոյլ է տալիս ինձ Անգլիա գնալ, {հարուստ} ընկերութենների անդամ դառնալ, թռչնավաճառութեամբ պ

կաւ, որ գտած լինէր իւր համար մի Վռամշապուհ. մեր {հարուստ} իշխաններէն ո՛չ մինը Վռամշապուհ դառնալ չի ուզեր,

ակը է հասարակ ժողովուրդը: Մի ազգ թո՛ղ որքան կամի {հարուստ} լինի երեւելի մարդերով, այնուամենայնիւ, այդ ազգի

ռաւոր զգեստներով զարդարէք եւ կօրսետի եւ քրինօլինի {հարուստ} պաշարներով օր յառաջ ամուսնացնէք նորանց, որքան կա

օր յառաջ ամուսնացնէք նորանց, որքան կարելի է, մի {հարուստ} մարդու հետ: Շատ այն է եղել, որ ուշադրութիւն դար

րել իւր փեսայացուն, այլեւ տեսանել չէ կամեցել այն {հարուստ}, բայց անհաւանելի փեսայացուի երեսը: Այս չէր ձեր

թամարի եւ Սսու կաթողիկոսական մատենարանների գրքերը {հարուստ} լինին այսպիսի յիշատակարաններով: Սոցա պաշտօնը պատ

ով ձրի կը բաժանէր ազգի աղքատ եւ չքաւոր մարդերին՝ {հարուստ} մարդերից միայն ստանալով գրքի նիւթական արժէքը, որ

մէջ կարելի է այդպիսի աղքատութիւն: " Անգլիան {հարուստ} է, ոչինչ տէրութիւն այնքան արծաթ եւ ոսկի չունի,

կարողութեան երեւեցուցիչը: Եթէ ասենք, թէ Անգլիան {հարուստ} է, եւ Անգլիա ասելով հասկնանք կառավարութիւնը եւ ա

մանակ միայն ստուգապէս կարող ենք ասել, թէ Անգլիան {հարուստ} է, երբ այն միլիոններ բաղկացնող անհատների մօտ տես

նտեսութեամբ, այն ժամանակ այդ ազգի ընդհանրութիւնը {հարուստ} է եւ ապահովեալ, որովհետեւ նորա հիմքը դրուած է բն

կա՛մ ժառանգաբար, կա՛մ իւրեանց աշխատութեամբ աւելի {հարուստ} լինելով, իսկ ոմանք մարդիկ, կա՛մ իւրեանց ծուլութ

երի կը դատապարտուի դէպի մուրացկանութիւն... Չէ՛, {հարուստ} չէ, ասում ենք, եւ այն՝ դրականապէս: Որեւիցէ աղ

քան թէ հասել էր մինչեւ նորա կորստական ելքը: Եթէ {հարուստ} լինէր հասարակութիւնը, կարօտութիւն չկար հնար մտած

իմութիւնը աներեւակայելի է: Թո՛ղ հազարաւոր դառնայ {հարուստ} անհատների թիւը, թո՛ղ հարիւրաւոր լինի եւրոպական դ

դէպի այս եւ երբեմն դէպի այն կողմը: Այսօր դու ես {հարուստ}, վաղը ես կը լինիմ, եւ այն ժամանակ քո հարստութիւ

րու գանձ. Ո՛չ ոք չասի, թէ աշխարքումս՝ ես {հարուստ} եմ գերապանծ: Քաղցր ու դառը խառնուած

րին: ԱՌԱՋԱՐԿՈՒԹԻՒՆ Մի շատ {հարուստ} անգլիացի մեծատուն, Բնակւում էր Նէապոլիս քա

Այսինքն ազգի մեր ընդհանրութեան Աղքատ ու {հարուստ} տուած թեւ թեւի ` Այսպէս թէ միայն կայ ճար փր

ան ընկերութիւններ, զանազան լուսաւոր գաղափարներով {հարուստ} շարունակ օրագրութիւններ, այն Ազգը, որի համար ու

, որով գրուած է այդ գիրքը, առաւել ճոխ է, առաւել {հարուստ} եւ առաւել մօտ կենդանի ժողովրդի բարբառին, քան թէ

տակ, սակայն հոգեկան տկարութիւնների տէրապիան շատ {հարուստ} չէ՛ եւ մանաւանդ առաջարկուած հնարները շատ պարզ բան

արծիքը։ Նախ՝ իբրեւ ծանօթութիւն կամ վկայութիւն, {հարուստ} բառի տակ, բերել է Փարպեցու ասածը իր Թղթում. " Ե

խիստ շատ պատճառ, բացի նորա ծնողների ականաւոր եւ {հարուստ} լինելուց։ Պատմութիւնը մեզ չէ ասում, թէ ինչ պատճ

ունք չունինք եզրակացնել այս բանից, թէ երեւելի եւ {հարուստ} մարդիկ պիտի եղած լինէին Փարպեցու ծնողքը։ Երկր

ւթիւնքը չեն կարող եւ թոյլ են Փարպեցին ականաւոր եւ {հարուստ} մարդերի զաւակ եղած ենթադրելու։ Մենք այսքանը գիտե

պատիւ ու յարգանք պահանջել մեզանից, որովհետեւ նա {հարուստ} էր, իսկ մենք՝ ոչ, նա կառքերով էր ման գալիս, ի

ւում էին մինչեւ այժմ, թէպէտ պ. Շաքարեանցը աւելի {հարուստ} էր, քան թէ պ. Մարկոսը, որովհետեւ Շաքարեանցի հա

- Լսի՛ր ուրեմն, պ. Մանթուխեանցը շուտով այնպէս {հարուստ} կը դառնայ, որ Րօթշիլդը կոպեկ չարժէ նորա առաջեւ:

դը յարգում է ուրիշները եւ եթէ մի բարձրաստիճան կամ {հարուստ} մարդ, որ յարգելի էր հասարակութեան աչքում, ասէ թ

մարդիկը, եթէ հաւաքուին մի այնպիսի տեղ, ուր չկան {հարուստ} մարդիկ, այնտեղ խօսում են, քննում են եւ շատ անգա

խջախած ծեր, որ միշտ կանչւում է ժողով, որովհետեւ {հարուստ} էր: Այս կերպով մնացին մէջ տեղում տասն կամ տասն ե

ւմ են զանազան դասակարգ: Ծեր կամ հին ժամանակներից {հարուստ} տան ժառանգը աւելի պատուաւոր է, քան թէ մի երիտասա

իմ տաղարանի մէջ չկայ այս, չնայելով, որ բաւական {հարուստ} տաղարան ունիմ, չնայելով որ Բաղդասար Խալֆայի բոլո

աթանեանցը, որպէս, Հայերի աչքով, մի փոքր ի շատէ {հարուստ} վաճառականի գործակալ, դեռեւս իւր երիտասարդութեան

կ մարմիների շարժողութեան համար եւս, հարկաւորեցաւ {հարուստ} ժամանակ, մինչեւ որ բոլորը, կարգով ողջունած երեք

որա խնդիրը: Նախիջեւան քաղաքի նման տեղում, մի {հարուստ} եւ անուանի մարդ, ինչպէս Շահումեանցը էր, թողումք

թէ ի՞նչ տեղից գլուխն է եկել այս բանը, նորա նման {հարուստ}, ուսումնական մարդու համար աղջի՞կ է պակաս Նախիջեւ

Խեղճ ողորմելի Սպանիան զրկուեցաւ իւր գործունեայ եւ {հարուստ} հպատակներից, որպիսի էին Մաւրիտանացիք, այո մի մա

, մարդը չէ կարող ունենալ, բայց ճիզուիթը առատ ու {հարուստ} է սրտի վկայութեամբք. նա այնքան ունի եւ այնքան կա

Եօթներորդն դար, թէեւ բաղդատութեամբ առ այլ հոծ եւ {հարուստ} դարս, անբերրի եւ ամուլ գտաւ ի ծննդականութենէ, ս

Նորա ծնողքը թէպէտեւ երեւելի մարդիկ էին, բայց ո՛չ {հարուստ} ։ Իգնատիոսը իւր տասն տարեկան հասակում գտնւում էր

ը, որ գտանւում էր այն ժամանակ Հռովմում եւ որ շատ {հարուստ} եւ երեւելի մարդ էր Ֆրանսիայի մէջ։ Կարդինալը խոստ

յն շինում էին եկեղեցի եւ նորա մօտ հոյակապ դպրոց՝ {հարուստ} ամենայն տեսակ բաներով, որ հաճոյ էր բանականութեան

ել Չինաստան։ Դեսպան նշանակուեցաւ մի Պօրտուգալացի {հարուստ} վաճառական։ Կսաւիէն գտանւում էր նորա մարդերի մէջ

ս գալով Հրէաստանի միջից՝ մտան մի նոր աշխարհ, մի {հարուստ} եւ հպարտ աշխարհ, որ լի էր ոսկով եւ գոհարներով,

ափակել, թէ ի՞նչքան մեծ գանձ էր բերում Կարգին այս {հարուստ} երկիրը, որի բնակիչքը բաւականանում էին միմիայն ան

թէեւ այո՜, մեծ պատիւ են բերում մի ազգի, եթէ սա {հարուստ} էր այդպիսիներով, այնուամենայնիւ այդ գիտութիւնքը

ունենայ։ Ինձ ինչ օգուտ է, եթէ ես տեսնում էի մի {հարուստ} մարդ եւ մասնակից չէի նորա հարստութեանը։ Այսպէս ի

ներ հարստանում են: - Այնպէս, ինչպէս ընկնող {հարուստը}, եւ նոյն պայմաններով, ուրեմն եւ նոյն ճանապարհի

հաւասարի ընդհանուր մակերեւոյթին: Եւ եթէ մի ընկած {հարուստի} փոխանակ հարստանայ մի աղքատ, հետեւանքը յառաջադիմո

ւն եւ հինգ կամ յիսուն միջակ մարդիկ, որոնց ամօթ է {հարուստի} ներկայութեամբ խօսել, կամ հրատարակել իւրեանց կարծ

տեսակ մարդերից չէր, որ ամենայն բան զոհում են մի {հարուստի} ժպիտին կամ կիսաքաղցր, կիսաթթու խօսքին, չեմ ասու

մի դժբախտութեամբ աղքատ լինելով, աղքատը կը վաճառէ {հարուստին} իւր հողը, կը մնայ անհող եւ կը զրկէ իւր սերունդը

է մի գեղի մէջ 100 տարու միջոցում, հողերը աղքատից {հարուստին} վաճառուելով, գեղի հասարակութեան սեպհական նշանակո

ծը, Որ փրկել է քեզ մահի Երկիւղիցը, որ {հարուստին} Զարհուրելի կը թըւի, Քեզ համար միշտ նոյ

ր գործը. Ամենիս վայր կը գլորէ։ Այսպէս {հարուստն} վերջին անգամ Անօրինակ յուսահատ Տառապում

ն այդ բանի համար: Ինչո՛ւ պիտի հրաժարուին երեւելի {հարուստները} յիսուն մանէթ, միջակ հարուստները քսանեւհինգ մանէթ

աժարուին երեւելի հարուստները յիսուն մանէթ, միջակ {հարուստները} քսանեւհինգ մանէթ, իսկ հասարակ ժողովուրդը տասներկ

րջապատը, որի մէջ ապրեցար, ի՞նչպէս են, կա՞ն այն {հարուստները}, որ տեսել էիր: Այնպէս չէ՞, որ այն տասն քսան տո

էր նոցա հայրը, այն ժամանակ բիւրաւոր պիտի լինէին {հարուստների} թիւը, փո՛քր է այս, աղքատ ասած բանը բնաւ չպիտի լ

պրում է քաղաքի մէջ իւր չքաւորութեամբ եւ յոյս ունի {հարուստների} վերայ, որ կը հոգան քաղաքի բոլոր պիտոյքը: Այսպէս

երեք չորս փակով կղպած արկղի մէջ, ուր պահւում էին {հարուստների} արծաթը, ոսկին եւ ստացուածքը: Բայց աւա՜ղ, սորա

որ գործերը ձգելու նախնական այն քաոսի մէջ, երբ իր {հարուստների} ձեռքով թալանուած ու ճնշուած ազգը միջոց չէր ունենա

ունքը պաշտպանելու: Մեր անձը եւ գրիչը չնուիրեցինք {հարուստներին}, նոքա իւրեանց արծաթի թումբերի տակ միշտ անխոցելի

պակասութիւնքը, կարողանային պատճառ դառնալ մեր ազգի {հարուստներին} եւ իշխաններին խորհուրդ կատարել այս բանի վերայ։

իայն ճնշուած օտարներից եւ բարբարոսներից այլեւ իւր {հարուստներից}, իւր հոգեւորներից եւ, կիսագրագէտ, ուսումնական

տուեցան քաղաքի կամ ազգի վնասի համար: Միւս մնացող {հարուստներից} ոմանք նոյնպէս խօսում են իւրեանց մէջ: Նոցանից մին

րող այս բաները առնել, բայց եթէ հինգ-տասն երեւելի {հարուստք} միանային եւ միաբան ուժով սկսէին գործ կատարել, այ

ա. սակայն՝ որպէս երեւի, ականաւորք ոմանք էին եւ {հարուստք} "։ Պ. Էմինը երկու բանի վրայ է հիմնում այս կարծի

թադրել, թէ Փարպեցու ծնողքը ականաւոր ոմանք էին եւ {հարուստք} ։ Եւ սոքա են մեր պատճառները։ Նախ, Փարպեցու Ա

րպով մնացին մէջ տեղում տասն կամ տասն եւ հինգ հոգի {հարուստքը}, որ խօսում էին: Բայց պիտի այս եւս ասել, որ այս

՝ եկեղեցական կապիտալների օրինակով: Եթե նրանց {հարուցած} աղմուկն այդ նպատակն է հետապնդում, ապա կարելի է ն

եր հասարակությունը շատ վաղուց դատական կարգով հարց {հարուցած} կլիներ ստորագրողներին. բայց որովհետեւ այն զուրկ

գային լուսավորության, որպես թե " Հյուսիսափայլի " {հարուցանում} է ժողովուրդը ընդդեմ հոգեւորականության ընդհանրապես

ւթյուն ունեի թաքցնելու Ձեզնից այն զգացմունքը, որ {հարուցել} էր իմ մեջ պ. Ալաջալյանի արարմունքը, չեմ կարող ա

Քաղկեդոնիտսն: Եթէ ուրեք ուրեք բան լինի առ սուրբ {հարս} մեր զկրկին բնութենէ ՚ի Քրիստոս, այն ո՛չ է ի մուծ

ղեցական պատմութիւն գրելու։ Հայոց ազգը " շէն տուն {հարս} կը գնայ "՝ Փափազեանից ուսանելով իւր եկեղեցու պատ

ՍԿՈՒԱ, 1857։ Մեր " Մինին խօսք, միւսին {հարս} " անունով այժմուս տպի տակ եղած գործի յառաջաբանութ

ւր կամ կնոջ համար, թէ " մա՛րդ, մէք աղջիկ ունինք {հարս} տալու, պէտք է նորա համար պատրաստութիւն տեսանել "

կել էր, - շարունակեց իւր խօսքը մայրը, - որ շուտով {հարս} առնենք քեզ, զաւա՛կս, ի հարկէ Աստուած բարի պսակի

, եւ եթէ խելքի արժանաւորութեանը նայելով պիտի քեզ {հարս} ընտրես, ուրեմն առանց կին կը մնաս: Խելքի մասի

կուսական չափահասութեան խորհրդական նշանը։ Ամենայն {հարս} ունէր կախած իւր վզից Ողջախոհութեան Աստուծոյ պատկե

կարծեմ թէ Մարտիրոս քահանայն Թորոսեան գնացեալ էր ի {հարսանիս} նորա եւ ականատես է այդմ հրապարակեալ կաթոլիկութեան

անբնական է առն մտեալ ի տուն մեռելոյ պարել որպէս ի {հարսանիս}, այսպէս եւ մուսայն ոչ երբէք մերձենայ, եթէ ոչ շա

ոն Մկրտիչը, - որ եթէ կարելի է այս եօթն շաբաթի մէջ {հարսանիք} առնէինք. պատճառ, ես յիսնակից յետոյ գնալու եմ Ղր

լ էր, եւ ինքը եւս ամբոխուած լինելով այս անակնկալ {հարսանիք} պահանջելուց, չկարողացաւ եւս լսել, մինչեւ Մանուշ

մաձայնութիւնը: Ես գալոց ամառից յառաջ, չեմ կարող {հարսանիք} առնել, ինչպէս կամի, թո՛ղ գնայ գայ երթալու տեղեր

պատահել են մարդիկ, որ տեսել են մեզիմեն աղէկների {հարսանիք} կամ մի այլ հանդէս կատարելը: Շատ անգամ նոքա իւրեա

ց, երբ Աղուանեանցը եկել էր Թիւթիւնճի-օղլուի տուն {հարսանիք} խնդրելու, բայց ոչինչ պատասխան չստացաւ հարսնացուի

. Թիւթիւնճի-օղլուն բոլորովին հրաժարւում էր շուտով {հարսանիք} կատարելուց. նա ասում էր, որ յառաջ, քան թէ ամառ

եւս մի յիմարութիւն է, ոչ այս, ոչ այն, յանկարծ {հարսանիք} պահանջել. ես ստանալիք ունիմ, պատրաստութիւններ ո

ւնովս Բարթոլոմէոսեան գիշեր կամ Փարիզի արիւնաշաղախ {հարսանիք} )։ Նոքա արդէն բաւականաչափ զօրացած էին Ֆրանսիայի

կության հանդեսը, ես նոցա ցույց կտամ յուրյանց հոր {հարսանիքը}. հանգիստ կացի՛ր, եղբայր, մեք այդպես կիրակոսներ

նամակ ստացայ եղբօրիցս, որով յայտնում է Ղազարոսի {հարսանիքը}, Բերբերի հիւանդանալը եւ Սուլթ[անշահի] Նախիջեւան

որ խօսում էինք, ասաց թէ ամառը Աստուծով Մանուշակի {հարսանիքը} կը կատարենք. բարով փեսաներս կը գայ սուրբ Կարապետ

ւ պատրաստ եղիք գալոց տարու վերափոխման տօնից յետոյ {հարսանիքը} առնելու: Ողջ եղիք: Ձեր խոնարհ ծաոայ Մկրտիչ:

: 18 նոյեմբ. 18... Սուդաղ - Մէք {հարսանիքը} եւ առանց քեզ կ՚առնենք, - ասաց Թիւթիւնճի-Օղլուն, -

ավառի ուխտերը, վիճակը կամ " Հաւկթի շուռ տալը ", {հարսանիքը} (թէեւ այս վերջինի մէջ, Սօսի եւ թուրքի մենամարտո

, թէ ջրով... Քրիստոս ինքը Կանա-Գալիլիայումը, {հարսանիքի} մէջ ջուրը գինի փոխեց, դու ինչե՞ր ես խօսում:

վայ գլխիս, ո՞վ էր տեսել, որ աղջիկը մօր հետ իւր {հարսանիքի} վերայ խօսի, մեր տեսածը, եթէ ծնողքը խօսում էին ա

նք քաղաքի մէջ, թէ Թիւթիւնճի-օղլուի Մանուշակը իւր {հարսանիքի} վերայ դատողութիւն է առնում մօր հետ: Այդ լաւ չէ՛

իւր առուտուրի մէջ Ղրիմ գնալու միջոցին: Նորա ցաւը {հարսանիքի} ուշանալը չէր, այլ այն, որ արծաթի կարօտութիւն ու

էին քան թէ այժմ, ունին զանազան երգեր, մանաւանդ {հարսանիքի} վերաբերեալ, որ յայտնի են անունովս " պար"։

Պռոշեանցի ծանօթաբանութիւնքը աջողակ չեն: Խօսելով {հարսանիքի}, որսի եւ մենամարտութեան մասին (եր. 198) արգոյ

է մեզ մեր հեղինակը, բայց ի՞նչ յարաբերութիւն կայ {հարսանիքի} սիմբոլական արարողութեանը եւ թագաւորական զբօսասիրո

Տիրուհուն. բայց ես հույս ունիմ ներկա լինելու նրա {հարսանիքին}: Այլեւս, եղբայր, բան չունեմ գրելու, բարեւ

ները ծրարող Շուրջը կայտառ ուռուցքի: Յաւերժական {հարսերի} Շրթունքներից նրբանուրբ Գեղեցկութեան պանծալի Ապ

խօսք տուել եմ, կը կատարեմ: Ուրեմն ողջունեցէք իմ {հարսը} եւ զոքանչը եւ պատրաստ եղիք գալոց տարու վերափոխման

պէս չլինէր փեսացուն, փոքր ինչ ազատ կը մտանէր իւր {հարսի} տուն, մանաւանդ Աղուանեանց Մկրտչի նման մարդը, որ

նկ ծխեմ դրացու աղջկանը մեր շեմքի վերայ, իբրեւ քո {հարսի} ապայ այն օրից պիտի փոխեմ նորա վարքը, բարքը, մտ

ում է նորա մայրը, եղբօր անունն ենք միայն լսում, {հարսի} անունն անգամ չգիտենք: Հազիւ երկու-երէք անգամ տես

ւսանէր, առասպելի ասածին համեմատ, թէ " Խո՛զի պէս {հարսին} կպրէ-կարասը բաղնիք"։ Իրա՛ւ որ, " թող չպատմուի

պատճառով խնդրում եմ քեզանից, որ չընծայես այն իմ {հարսին} խունկ ծխելու վարձ, որպէսզի նորան չպատժի այդ մահը

ս, որ շարադրել էի մի գիրք " Մինին խոսք, մյուսին {հարսն} " անունով, որի խորհուրդն է, ինչպես եվրոպական այ

սպասում են, որ Խդրելեզը գայ, որպէսզի կարողանան {հարսն} որոնել իւրեանց համար: Այստեղից ջոկ մնում է մի այ

լոս եւ Վիրգինիա: 7) Մինին ` խօսք, միւսին ` {հարսն}: 8) Այբբենարան հայկական լեզուի: Այս բո

Պաւլոս եւ Վիրգինիա " եւ " Մինին ` խօսք, միւսին ` {հարսն} ") գտանւում են տպագրական մամուլի տակ, կարող են

ռը պարզ է ` " Անմեղութիւն, գնաս բարո՜վ"։ - Իսկ {հարսն} ինչպէ՞ս, քոյրն ինչպէ՞ս: " Ցնցւո՜ւմ էին մկանունք

Զոր ինչ դիպեալ ամոլից: Գամ մի յերկրի՝ {հարսն} քոյր Եւ սրսկապան խորանին ՚Ի պատառուածս

" Անմեղութիւն, ե՜րթ բարեաւ"։ - Իսկ զի՞նչ {հարսն}, իսկ զի՞նչ քոյր. " Ո՜հ, ցնցէին մկանունք

 ՄԻՆԻՆ ` ԽՕՍՔ, ՄԻԻՍԻՆ ` {ՀԱՐՍՆ} ԳՈՐԾ ՄԻՔԱՅԷԼ ՆԱԼԲԱՆԴԵԱՆՑ ԱՐԳՈՅ ԳՐԻԳ

թիւններ ունիմ տեսանելու, եւ չկամիմ ինչպէս եւ իցէ {հարսն} առնել մի հատիկ Մանուշակս. ի՛նչ կայ, կարող է վեց

կարելի է այդպիսի բան. մինին խօսք տալ, միւսին ` {հարսն}: Մանուշակը կարողութիւն չունէր այլեւս լսելու,

րտասուելով վշտագին Թռչում իսկոյն, հեռանում, Իսկ {հարսնաբերն} Եւային Ադամի մօտն է բերում: Նախահայրը սիրաւէտ Պի

, այլ մանաւանդ՝ պարծանք, առաքինի ժուժկալութեամբ {հարսնանալով} երկնաւոր անմահ փեսային: Այսպէս էին մեր հին մայրե

խելու վարձ, որպէսզի նորան չպատժի այդ մահը իսկոյն {հարսնացած}: Վարդ- Խաթունը աչքերը բացած լսում էր այս պատմ

օդեղէն ամրոցնէր էր շինում. երեւակայում էր իւրեան {հարսնացած} Շահումեանցին, երջանիկ եւ ուրախ. հարստութիւնը նո

ն Վատիկանի կամարների տակ, իսկ որբացած եկեղեցին, {հարսնացած} միեւնոյն ժամանակ երեք փեսայի (այսպէս էին ասում ա

է պիտոյ մոռանալ Ղազար Փարպեցու առածը. " Ըստ խոզի {հարսնացելոյ} կոյաջուր բաղանիք ", այդպիսի տգէտ եւ կամակոր գիշե

հել այստեղ այդ հոյակապ առածի բնագիրը. " Ըստ խոզի {հարսնացելոյ} կոյաջուր բաղանիք " (եր. 49)։ Թէպէտ եւ սովորաբ

ր Բէգզադէն մեծ ուշադրութիւն եւ խնամք է ցոյց տալիս {հարսնացու} օրիորդի վերայ, զարմանում են: Բայց այդ զարմանքը

րսափ, երբ մի անգամ մի պատուաւոր մարդ, տեսանելով {հարսնացու} օրիորդը, մինչդեռ ման էր գալիս Բէգզադէի կառքով,

ն հարսանիք խնդրելու, բայց ոչինչ պատասխան չստացաւ {հարսնացուի} ծնողքի կողմից. նա անհանգիստ էր այս բանի մասին,

անգամ գնուեցաւ լի քսակով, երկրորդումը՝ գեղեցիկ {հարսնացուի} փաղաքշական խօսքերով։ Մինը Հռովմի քահանայապետների

Այս ի՞նչ պատիւ է, որ ցոյց ես տալիս գործակատարիդ {հարսնացուին} կառքերով, բաներով... - Հը՛մ, դո՞ւ եւս չես

ր Մովսեսի ինձ գրած նամակը, որով խոստանում է լսել {հարսնացուից} մի կատարյալ խոսք. նա այսօր կհայտնե ինձ, եւ ես վ

ամուսնությունից հրաժարվեր միայն նրա համար, որ իր {հարսնացուն} Բելվեդերյան Վեներային նման չէ: Ինչ ուզում եք ասե

լ իւր կնոջ համար, այս պատճառով ես սովորեցնում եմ {հարսնացուն} կառքերի եւ այլ այսպիսի շռայլութենների, որ ամուսն

կեալ եւ անդէն Թռչի ի բաց հեռանայ, Իսկ {հարսնացուն} լուսեղէն Ածէ առ Ադամ զԵւայ: Այն ինչ յ

է կտրում։ Կը գտնե՞ս մի հատ Իտալացի, որ թողնի իր {հարսնացուն} միմիայն այն պատճառով, որ նա նմանութիւն չունէր քո

, ոչ թէ վերայնոցի համար. Աստուած մի արասցէ, իմ {հարսնութեան} ատլաս վերայնոցս սառոյցի նման ժապաւէնով դրած է պահ

գրել էր մեկ անգամ Պետերբուրգ, թե դուն քո բաժինդ {հարսնությանդ} ժամանակ ավելոքով առիլ իս, եւ ինքն է եղել պապայիս

հերթով, Ինչ պատահեց մեր զոյգին: Երբ որ երկրում {հարսնքոյր} Եւ խորանի վարագոյր Պատառւում են անկարկատ ` Նաեւ թ

վառվառուն, Արուսեկի եւ արփային նաժիշտք յաւէժ իբր {հարսունք}, Լուսացնցուղ բոլորեցէք կաճառ զնոքօք բիւրեղեան,

չէր մի մարդու համար, եթէ նա սեղանակից էր եղած մի {հարստականի}: Թիւթիւնճի-օղլուն լաւ գիտէր, որ մարդու արժան

տեսեալ Հայոց Ռուսաստանեայց յորս գտանին մեծատունք {հարստականք} զթշուառ եւ զողորմ դրութիւն հայկական որդւոց, որք

ութիւն: - Դու կարծում ես, թէ աշխարհի երեսին {հարստականքը} արդարութեա՞մբ ճարել են իւրեանց արծաթի կարողութիւն

ան մի եւս, գուցէ անագան լիցի։ Կատարել զխնդիր {հարստահարեալ} ազգայնոց, ազատել զտառապեալ վիճակս ՚ի լծոյ առաջնո

Վերջին խօսքերը, թէ " անիրա՛ւ եւ բռնակալ մարդիկ {հարստահարել} են նորան ", դղրդեցին իմ հոգին, թէեւ երազում չէի

անառակութիւնքը, շռայլութիւնքը եւ ֆրանսիական ազգի {հարստահարելը}, նա մոռացել էր, որ XVI նոցանից ոչ միայն պակաս,

եւ իրաւունք ունի բողոքելու, եթէ մի քանի մարդիկ, {հարստահարելով} նորան, կամէին ինքեանց միայն սեպհականել նորանց:

ւմ է սահմանադրութեան մեռա՞ծ տառի ուժով, թէ՞ թագի {հարստահարելով}: Ոչ առաջինը եւ ոչ երկրորդը. այդ բխում է բուն ան

թս անդ զանուն եւ զստորագրութիւն նոցին իսկ չարաչար {հարստահարելոց}, որոց ազգականք ՚ի Հնդկաստան զնոցա իսկ հասեալ բող

ոքեն զհարստահարութենէ: Կարծեմք, թէ բողոքանք {հարստահարելոց} առ ազատ ազգականս իւրեանց ՚ի Հնդիկս ստուգագոյնք ից

ւառութեան նորա, զարտասուս եւ զտառապանս աղքատաց, {հարստահարելոց}, վարատելոց, որբոց եւ այրեաց եւ զորս ՚ի թեւ ժամա

րը եւ հառաչանքը, նոյն միջոցին եւ օդը հնչեցնում է {հարստահարող} բռնակալների ուրախական բացագանչութիւնը: Յաւիտենակ

ութիւն ունի մարդասպանը, գողը, պոռնիկը, շունը, {հարստահարողը}, վէսը, ամբարտաւանը, ազգատեացը եւ այլն, եւ այլ

ին նորան: Հայերը գիտէին, որ այդ օտար դրացու կամ {հարստահարողի} փոյթը այն չէր, որ Հայերը հասանելու չէին փրկութեա

ենայն բանից նեղանալ, միեւնոյն ժամանակ բարկանալով {հարստահարողի} վերայ, թէ ընկերութեան մէջ մեծ անկարգ բան է մի այ

հեկեկանքը եւ հռնդիւնքը Հայաստանի որբ զաւակների, {հարստահարողների} եւ եկեղեցականների գաւազանի տակից: Ուրիշ ազգեր

Ուրիշ ազգերի նահատակների ուրուականքը հալածեցին {հարստահարողների} կեանքը, մինչեւ մի ժամանակ, իսկ երբ մինչեւ բերան

րկրագործը կամ շինականը բռնադատուած է լուռ մնալ իր {հարստահարողների} ընդդէմ եւ միայն գիշերով, ծածուկ, խորհրդական առա

յական պատճառների մէջ. արդեօք այդպիսի՞ մարդիկ շատ {հարստահարուած} էին, կամ շատ խաբուած, որ այժմ մատնուել էին այդ

ազգի եւ հասարակութեան համար, որի ծանրութեան տակ {հարստահարուած} լինելով, չկարողանար այս քաղցր լուծը յանձն առնուլ

ց մինչեւ նորա վերջը: Շատ անգամ լսւում են օդի մէջ {հարստահարուած} մարդերի ողբերը եւ հառաչանքը, նոյն միջոցին եւ օդը

ամար, նա կազմուած չէ անիրաւութիւնը պաշտպանելով, {հարստահարուած} ազգին թշուառութեան մրուրը մինչեւ տակը խմեցնելու հ

երի իշխանութեան մէջ: Բայց այն խեղճ հայը, այն {հարստահարուած}, ողորմելի, աղքատ, մերկ եւ քաղցած Հայը, ոչ միա

ր ժողովուրդը հարստահարուել է, ես նորա հետ միասին {հարստահարուած} եմ: Որ ազգը անբախտացել է, ես նորա հետ անբախտացե

մբութեան մէջ չէ երեւում մեր հոգին, որովհետեւ այդ {հարստահարուած} մարդիկը աշխատում են միայն իւրեանց սեպհական ազատու

իւր դատապարտելի գործերի վկայելով եւ այդ գործերից {հարստահարուած} եւ բռնաբարուած ժողովուրդի վկայելով չէ՞ լուծւում ք

Տխրութիւն է գալիս մեր վրայ, երբ յիշում ենք, թէ {հարստահարուած} երկրագործը կամ շինականը բռնադատուած է լուռ մնալ ի

ակ եւ միաձեւ աճելութիւնը, երկուքի էլ ընկճուած եւ {հարստահարուած} վիճակը, այն ժամանակ բանը աշկարայ կը լինի, որ հա

ոյ նա սրտի խորքից հառաչեց եւ ասաց, որ ժողովուրդը {հարստահարուել} է, ես նորա հետ միասին հարստահարուած եմ: Որ ազգը

թեան հետ, Պօղոս չարագործը եկեղեցական ճանաչելով, {հարստահարութեան} կողմնակից լինելու թէութեամբ: Քա՛ւ լիցի մեզ.

գաւազանի հետ, ենթարկուիլ նաեւ իւր եկեղեցականների {հարստահարութեան}: Բայց մինչեւ ո′ր աստիճան բարձրանում է այս անա

յթակղութիւն, որի պատճառը չէր եկեղեցական, որտե՛ղ {հարստահարութիւն}, որի հերոսը չէր եկեղեցական, որտե՛ղ խռովութիւն,

ծութիւն նորա ընդդէմ պիտի ծանրանայ ազգի վրայ որպէս {հարստահարութիւն} եւ ազատ իրաւունքի բռնաբարութիւն: Եւ ո՛վ կարող է

է լինում, մեք ուրախ չենք, որ մի ազգ ճնշում է, {հարստահարում} է միւս ազգը եւ իւր զէնքով սահման է դնում նորա հող

էլ, ա՛նարդարին էլ, եւ արծա՛թը միայն, որի համար {հարստահարում} են, ձեռք բերածի պէս, այնուհետեւ ամենին էլ արդա՛

աշխարհներում անքրիստոնեայ ազգերը չարչարում էին եւ {հարստահարում} էին Քրիստոնեայ բնակիչքը, պապերը մի կերպով իւրեան

, այնտեղ մի ընկերութեան անդամ ուրիշ կերպ չէ կարող {հարստանալ}, եթէ ոչ նոյն ընկերութեան միւս անդամների հաշուով

արծաթը ներս բերել մեր մէջ, մեզնից մինը կարո՞ղ է {հարստանալ} ՝ առանց քսանի շահին դպչելու: Ո՞չ ապաքէն, եթէ մե

, որ չունի հող եւ երկիր, երբեք չյուսայ, որ պիտի {հարստանայ}. այդ անբնական մի բան է եւ դորան յուսալը՝ խելագա

ալը՝ խելագարութիւն: Թո՛ղ բնաւ չյուսայ, որ առաջ {հարստանայ} եւ յետոյ երկիր ձեռք բերէ. այդ լինելու չէ: Նախ,

որ է աշխատիլ վաճառականութեան վերայ, որպէսզի ազգը {հարստանայ}: Երանի՜ թէ, ասում ենք մեք, քանզի այն տեսա

ր մակերեւոյթին: Եւ եթէ մի ընկած հարուստի փոխանակ {հարստանայ} մի աղքատ, հետեւանքը յառաջադիմութիւն չէ, քանզի դ

որ հաւատարիմ երեւի, իսկ մեծամեծները ծածկում, որ {հարստանայ}: Իհարկէ այսպէս բան բռնողը, անտարակոյս պիտի շուտ

քրիշատէ կարողութեան տէր մարդու ժառանգները նոյնպէս {հարստանային}, ինչպէս հաստացել էր նոցա հայրը, այն ժամանակ բիւ

ճառակա՛նը, եւ կարողութեան տէր մա՛րդը օրըստօրէ կը {հարստանան}: Զուգահեռաբար սորա հետ կը լայնանայ եւ նոցա գործո

Իհարկէ այսպէս բան բռնողը, անտարակոյս պիտի շուտով {հարստանար}, որովհետեւ կողոպտում էր, չէր վաստակում: Շատ վա

ն սեղանապիղծ ձեռքով, եւ ուրիշները աղքատացնելով, {հարստանում} է եւ տիրապետում է ազգի բնականության վերա: Այս բա

իս է իմ մօտ, որովհետեւ նորա գնալուց յետոյ իսկոյն {հարստանում} է Յիշատակարանս։ Նոյնպէս ուրախանում եմ, եթէ ստան

- Բայց, դորա փոխանակ, եւ աղքատների ժառանգներ {հարստանում} են: - Այնպէս, ինչպէս ընկնող հարուստը, եւ

ը աւելի պատուաւոր է, քան թէ մի երիտասարդ կամ նոր {հարստացած} մարդ․ այս պատճառով եւս, նորա կարծիքը կամ խօսքը ա

այս ինչ մարդ իմ արծաթը կերաւ, ինձ զրկեց եւ ինքը {հարստացաւ}: Բայց ինչ որ ասում ես դու, թէ բոլոր հարուստ մար

ւք չհարստանայիք երբեք: - Դորա փոխանակ, դուք {հարստացել} էք. բայց արծաթի ժանգը նստել է ձեր ուղեղի վերայ:

ա հետ. Աստուած տայ, Աստուած տայ, ես ուրախ եմ, {հարստացի՛ր}, եղբայր, եւ դու, քո նման մարդը, խելացի, հասո

ւանուած բերքերից գէթ երկուքը կամ երեքը բաւական են {հարստացնել} մի բազմութիւն, որ արիաջան փութով պարապում էր այն

՞վ է պառկած այն տեղը, Որի՞ ոսկերքն են փթում {հարստացնել} սեւ հողը։ Նա իւր անձն է պաշտպանում, գող է

էին մեծացնել իւրեանց հասարակութիւնը, զօրացնել եւ {հարստացնել} նորան։ Ոչինչ աբեղայական Կարգ չունեցաւ այնքան

ելով նորա ազնիւ ձգտողութիւնը իւր ձեռքից եկածի չափ {հարստացնելու} մեր ժողովրդական աղքատին դպրութիւնը: Բայց չէ կարե

ենց մտքի խորհուրդը երկնաւոր եւ չապականուող գանձով {հարստացնելու} համար, որ իրենցից խնդրողներին տալ կարողանան աստո

աքինական գործերով, ուրեմն, պիտոյ է լուսաւորէ եւ {հարստացնէ} իւր բանականութիւնը, պիտոյ է ուսանի ճանաչել Աստու

դու զուր տեղը երեք օր տանը չես նստում. երեւի թէ {հարստացնում} ես Յիշատակարանդ: Լա՛ւ նայիր, հա, չլինի, թէ այ

։ Իրաւունք ունի Բէկոնը, մինչ ասում է. " Կարդալը {հարստացնում} է մարդու միտքը, խօսելու մէջ վարժուելը յաջողագիւտ

՝ յորում ամենայն ազգք եւրոպէականք ջանահնար լինին {հարստացուցանել} զանձինս ուղիղ ուղիղ գաղափարօք եւ մաքուր հայեցողու

ուելով եւ տպագրական արուեստին հմտանալով, բաւական {հարստացուցել} է իւր հայկական տպարանը բազմատեսակ տառերով: Այդ տ

մեն ոխերիմ թշնամի էր նախկին վերակացուին, եւ որին {հարստացրել} էր նա գործարանի արծաթով: Բոլոր ծառայողները, գոր

ամուսնանալ Շահումեանցի հետ, ոչ այն նպատակով, որ {հարստի} կին դառնայ, այլ որպէսզի գտանէ Շահումեանցի մէջ իւ

նց: Ծերունիս այս, ամաց իւրեւ ութսուն եւ հնգից, {հարստութեամբ} իւրով եւ մեծակշիռ վաճառականութեամբ, յԵւրոպա եւ յ

, վճարել էր իւր պարտքը, եթէ Աստուած օրհնել է քեզ {հարստութեամբ}, ինչու դու մասնակից չառնես այդ բարութեան մի ուրի

ղաքացիների հետ, միջին թուով շատ վեր է եւ ճոխ իւր {հարստութեամբ}: Գլխաւոր պատճառը քաղաքի հետ մնալուն է ժողովրդի ա

տէր էիր քո բոլոր ստացուածքին: Այն մարդը, որ իւր {հարստութեամբ} կամ որեւիցէ առիթով դուրս կը բարձրանայ հասարակաց ա

ալը իւր պատուի մեծութեամբ, իսկ հոգատարքը իւրեանց {հարստութեամբ} գրաւել էին դէպի իւրեանց կողմը եւ պղտորել էին միտք

մ ցնծանք եւ ուրախանանք: Թող պարծենայ Անգլիան իւր {հարստութեամբ}, թող եւ Ուրալեան սառցագլուխ սարերը ուռչին իւրեան

բթացած ուղեղներով եւ ասես թէ արբեցած իւրեանց հօր {հարստութեամբ}, բոլորովին անզգայացած դէպի ամենայն մարդկային եւ

ար, որ ծանրութիւն էին հասարակապետութեանը իւրեանց {հարստութեամբ} եւ ամենայն հարկատուութենից ազատութեամբ։ Կտրիճ Ծե

ահմեդական թագաւորէ, եւ յետ այսր ամենայնի, այն է {հարստութեան} եւ պատւոյ, Ղազարդ այդ ծառայ մնայ դարձեալ առաջնոր

են, ասես թէ եթովպացի ես դառնում: Ո՞վ է թքում քո {հարստութեան} վերայ եւ ապացուցանելու համար, թէ դու ոչինչ վնաս

Ո՛ր իշխանը քանի մի վաստակասէր հոգեւորական իր {հարստութեան} թեւի տակն առաւ, պահեց, որ նա այն ժամանակ, իր ա

նչպէս ջուրը ձուկի համար, միակ աղբիւր ապրուստի եւ {հարստութեան} է երկրագործութիւնը: Երբ որ մի ազգ կազմող անհատնե

ը: Ւ՞նչ հարկաւոր է մեզ ազնուականների անհուն {հարստութեան} տէր լինելը, ի՞նչ հարկաւոր է մեզ անգլիական դրաման

նը եւ արուեստը անհրաժեշտ է եւ մեծապէս պատճառ ազգի {հարստութեան}, բարօրութեան եւ երջանկութեան, եթէ ազգի փոքրագոյ

յն տեսակ վաճառականութեան մէջ չենք տեսնում ազգային {հարստութեան} սերմը: Եւ մի՞թէ կարծում են մեր պատուելի վաճառակա

վ: Եւ այդ հարստութիւն չէ, այլ պատահական հակումն {հարստութեան} կշռի, երբեմն դէպի այս եւ երբեմն դէպի այն կողմը:

մանակ ասում էր նա իմ աջահամբոյրս է: Այժմ բաւական {հարստութեան} տէր է, 25 հազար ֆրանկ Ֆրանսիայի լոմբարդումը իւր

օրից սկսած ծածուկ դարան մտնելով եւ իրենց անհամար {հարստութեան} համեմատ շատ եւ շատ արծաթով յեսան (սրող քար) գնե

անելով փիլիսոփայական քարը, տէր էր դարձել անհամար {հարստութեան}, որոնց մի մասը գործ է դրել տներ եւ մինչեւ անգամ

մարդու համար, որ այսօր էգուց դառնալու էր աշխարհի {հարստութեան} տէր: - Ես տեսանում եմ, որ դու մի ընկերութեա

- Երկբայութիւն չունիմ այդ մասին: - Այդքան {հարստութեան} տէր դառնալուց յետոյ, ասելիքս այս էր, թեւ ի՜նչ պ

ն թէ միւսքը: Կինը եւ դստերքը, տէր լինելով աւելի {հարստութեան}, քան թէ իւրեանց կարգի շատ մարդիկ, դատապարտելի հ

է ձեր ուղեղի վերայ: Երբեք ցանկանալու չէի այդպիսի {հարստութեան}: - Դուք չափից դուրս էք գնում: - Նորա հա

ակը սիրում էր... Նորա հոգու առաջեւ մի խելքի եւ {հարստութեան}, սէրի եւ մարդավարութեան իրագործուած գաղափար էր Շ

, թէ ամուսնանալ խնդրում էի քո հետ, քո անունի եւ {հարստութեան} պատճառով, կարդում ես ինձ այդ քարոզը: Ես ինքս գի

ծ անուն է ստացել Գիրէյ-խանից, նա իւր խելքովը շատ {հարստութեան} տէր է դարձած ճշմարիտ է, մի քանի մարդ կախել տալու

անձինք, որոնք անուն են հանել միայն շնորհիւ իրենց {հարստութեան}: Այս մարդիկ, հասնելով պետական պաշտօնների ե

ը, եւ մեր համար եղած է երբեմն ժամանակ, երբ ամէն {հարստութեան} յայտարարքը էին զանազան կենդանիների մորթեր եւ ոսկո

ոց ազգի մէջ, կարող են գլխաւոր պատճառ դառնալ ազգի {հարստութեանը}: - Սիրելի՛, - պատասխանեցի ես, - քո կանոննե

դիք ենք եւ կցորդ դորա փառքին եւ անարգանքին, դորա {հարստութեանը} եւ կարօտութեանը, տեղեակ նորա կարողութեանը եւ տկա

մ է սպանել խոհարարը, որպէսզի ինքը տէր մնայ բոլոր {հարստութեանը}: Այս խորհրդով, Կոստանդնուպոլսի մէջ, չնչին արծա

որա անդամքը տարածուած էին աշխարհի ամենայն կողմը, {հարստութեանը} չափ չկար։ Միմիայն Պարագուայն իւրաքանչիւր տարի բե

ս տեսնում էի մի հարուստ մարդ եւ մասնակից չէի նորա {հարստութեանը} ։ Այսպէս ինչ օգուտ է օտարի առողջութիւնը եւ կենդան

պատրաստութիւնը տեսանենք։ Հարկաւոր է մեր ճարելու {հարստութենից} մասն եւ բաժին հանել Վարագայ սուրբ նշանին, Վանկոյ

ստան, կին, որդիք, դստերք, որոնց բացի նիւթական {հարստութենից} ոչինչ ունէր թողնելու, ըստ որում հոգաբարձու չէր ե

ջանում է իսկոյն, դո՛ւք չարաչար օգուտ քաղեցիք ձեր {հարստութենից}, եւ առանց մարդկային սրտի զգացողութեան ընթանալով

աչքերը տնկել էին, որեւիցէ կերպով օգուտ քաղել ձեր {հարստութենից}, բայց, իմ աչքում ամենեւին զանազանութիւն չունիք

ամուսնանալու ցանկութիւնը շարժուած չէ իմ անունով, {հարստութենով}, ապա խոստովանի՛ր ինձ, որ ես կարողանամ հանգստացն

ամբ, որի հիմքը էր փոխառութիւն եւ փոխատուութիւն: {Հարստութի՞ւն} չկայ այդ քաղաքի մէջ։ Ո՛չ, որովհետեւ Նախիջեւանի

ից յետոյ յետ ձգել իւր ժառանգներին շատ արծաթ, մեծ {հարստութիւն}, փայլուն կոչումն եւ այլն, եւ այլն. դոքա չեն մա

ւ ուտել, լաւ խմել, լաւ հագնել, փառաւոր ապրել, {հարստութիւն} ճարել, փառք ու պատիւ ստանալ։ Մի՞թէ մարդը չունի

է ստեղծել մեզ Աստուած, մի՞թէ Քրիստոս մեռաւ, որ {հարստութիւն} եւ փառք պարգեւէ մարդկութեան, քա՛ւ լիցի. հեռի՜ ա

այն առաքինութեան եւ բարոյականութեան, իսկ մարդը, {հարստութիւն} ճարելով, փառք, պատիւ գտանելով, չէր կարող առաքի

նոպօլէոնը չէ՞ եւ հետեւանքը՝ հողատիրոջ տարապայման {հարստութիւն}, իսկ անհող շինականաց տարապայման աղքատութիւն չէ՞

չ եւ այն ամեն ժամանակ չէ կարող գտանել, կարելի՞ է {հարստութիւն}, հնարաւո՞ր է ապրուստ։ Եւ եթէ այսպէս է հասարակ

նոյն ընկերութեան միւս անդամների հաշուով: Եւ այդ {հարստութիւն} չէ, այլ պատահական հակումն հարստութեան կշռի, երբ

մանակեայ մի վաստակ է, քանզի ընդհանրութիւնը չունի {հարստութիւն} եւ շահուողը ընդհանուրի հաշուով շահուեցաւ. քանզի

Իմ կենտրոնը է իմ փորը. Ոսկի, արծաթ, {հարստութիւն}, Ահա կեանքիս լոկ խորհուրդը: Բա

Իմ, կամ իմպէսների փորը. Մեզ պիտոյ է {հարստութիւն}, Որ պարարենք մեր մարմինը: Հոգո

կ խաբեցի նորանց, խոստանալով գեղեցիկ գալոց օրեր, {հարստութիւն}, բարօրութիւն, ազատութիւն, խաղաղութիւն ու կարգ

րաստելու լինիս, այնուամենայնիւ կարճ միջոցում մեծ {հարստութիւն} կարելի է դիզել: - Երկբայութիւն չունիմ այդ մա

ն իւր համար, գազանին է սեփական, արծաթ հաւաքել, {հարստութիւն} ճարել, այդ եւ մրջիւնն է առնում, նա ամբողջ ամառը

րհիս բանը, եւ մեծ խելք բանեցնելով ճարել է այնքան {հարստութիւն}, որ յետոյ մեր պապը եւ հայրը ողջ փչացուցել են, ա

արածուեցաւ բովանդակ աշխարհի երեսին, ստացաւ անչափ {հարստութիւն} եւ բոլոր Եւրոպայի գործերի վերայ ազդեցութիւն ունեն

ս զի կարողանան որսալ Չինացոց սիրտը եւ իրաւունք եւ {հարստութիւն} ճարել իւրեանց Կարգի համար։ Իննովկենտիոս X Պապը ը

ւ դու, այդպիսի կեղտոտ ճանապարհով ձեռք բերելով քո {հարստութիւնը}, համարձակւում ես կուլ տալ այն հացի կտորը, որ գն

որ ասում ես դու, թէ բոլոր հարուստ մարդիկ իւրեանց {հարստութիւնը} ճարել են արիւնով, զրկողութենով եւ այլ յանցանքներ

ի ընդդէմ ականջդ խցում ես իժ օձի նման, եթէ այդ քո {հարստութիւնը} պահում ես ձեռքումդ, որ չարութիւնք յառաջացնես նոր

իւրեանց առուտուրքը եւ առանձնապէս վայելել իւրեանց {հարստութիւնը}: Չկան այդտեղ վաճառական ընկերութիւնք, մանաւանդ՝

նում էր իւր ձեռքից. նա մինչեւ այժմ չգիտէ իւր ո՛չ {հարստութիւնը} եւ ո՛չ աղքատութիւնը, ո՛չ արդիւնքը եւ ո՛չ ծախքը,

ւնը, այդ մի այլ խնդիր է եւ այն ժամանակ վերագրեալ {հարստութիւնը} չէ վերաբերւում անգլիական ազգին, այլ կառավարութեա

րից կարող է հանել հասարակ ժողովուրդը իւր, չասենք {հարստութիւնը}, այլ ապրուստը. եւ ապրուստ հաւաստի, մշտնջենական

յետոյ երկիր ձեռք բերէ. այդ լինելու չէ: Նախ, որ {հարստութիւնը}, որ եթէ կայ այդ ազգի մասնաւորների ձեռքում, կամ

րձեալ ազգին բան չկայ: Ի՞նչ կ՚օգնէ սորա անհատական {հարստութիւնը} միլիոնաւոր աղքատների ընդհանուր կարօտութեան:

էզը: Եւ որքան ասպարէզը լայնանայ, այնքան շահը եւ {հարստութիւնը} կը լայնանայ, եւ որքան շահը եւ գործունէութիւնը աճ

թիւն, որ իւր կարգով դէպի ներս պիտի գրաւէր դուրսի {հարստութիւնը}, այնտեղ մի ընկերութեան անդամ ուրիշ կերպ չէ կարող

ես հարուստ, վաղը ես կը լինիմ, եւ այն ժամանակ քո {հարստութիւնը} անպատճառ պիտի նուազի: - Ինչպէ՛ս, - բացական

անը բնաւ չպիտի լինէր աշխարհի վերայ: Բայց աւա՜ղ, {հարստութիւնը} ոչ թէ չէ յարատեւում ժառանգների մէջ, այլ շատ անգա

լով Ազովի մօտ, Դոնի ափում, կորուսանելով իւրեանց {հարստութիւնը}, շատերը նոցանից եւ ապրուստի հնարը, պատերազմական

չէ ուզում տեսնել նորա մէջ շրջան առնող առատ ուժերի {հարստութիւնը}: Այստեղ վերստին կատարւում է մեր խօսքը, թէ ազատո

բարակ, զանազան ձեւերով կազմած մեր մատենագրութեան {հարստութիւնը}, Պիլուարդի Աստուածաբանութեան հատորները, տրամաբա

է օտար աշխարհում, պանդխտութեան մէջ իւր կեանքը եւ {հարստութիւնը} կնքած մի անբաղդի գերեզման... Այսպիսի մի մա

րեսին էր զարկում սորա չքաւորութիւնը, իսկ իւրեանց {հարստութիւնը}: Դստերքը, այսպիսի ուղղութեամբ եւ այսպիսի խանգար

չկամելով ամուսնանալ Աղուանեանցի հետ, իմանալով իմ {հարստութիւնը}, անունը, գուցէ թէ ամուսնանում էիր իմ հետ այս պա

ւրեան հարսնացած Շահումեանցին, երջանիկ եւ ուրախ. {հարստութիւնը} նորա աչքում բան չէր թւում, որովհետեւ անմեղ էր նո

նչ չունէր, բայց թէ նորանն էին եղած աշխարհի բոլոր {հարստութիւնը}, նա բոլորը միասին պատրաստ էր ահա բաշխել այն մարդ

անալ ո՛չ մանկութիւնը, ո՛չ աշխարհայնութիւնը, ո՛չ {հարստութիւնը} եւ ո՛չ մինչեւ անգամ հպարտ անհաւատութիւնը։ Արդէն

պարզւում է եւ հասկացւում է Յիսուսեանների անհամար {հարստութիւնը} ՝ չ'նայելով, որ նոքա երդում էին կերել աղքատութեա

թեւահաւատութենից օգուտ քաղելով՝ կողոպտեն աշխարհի {հարստութիւնը} ։ Մատաղահաս Կայսրը լսեց իւր վարժապետի խօսքին եւ ա

յայտնագործուեցաւ, Ժիրարը դատապարտուած էր, բայց {հարստութիւնը} եւ Յիսուսեանների ներգործութիւնքը փրկեցին նորան։

արբերվում են իրարից՝ թէ՛ շատ եւ թէ՛ քիչ։ Լեզուի {հարստութիւնը} բառերով է, նոքա են այն ամանները, որոնց միջնորդո

. միջին դարերում մենք ընկանք, միջին դարերում մեր {հարստութիւնը} կորուցինք: Չէ կարող լինել մի այնպիսի բան, միջին

ումը, քան թէ աշխարհի բոլոր թանգագին գոհարները եւ {հարստութիւնքը}: Այս խօսքերի վերայ Պ. Խ. մի փոքր հանդարտեց

տիճան հաստատող վկայագրի զորությամբ, առավել եւս՝ {հարստության} զորությամբ, որ ոչ մի իրավունք չի տալիս, բայց յո

ական պակասությունները հասարակական գործում: Ես {հարստություն} չունեմ, բայց ունեմ պատիվ եւ ես պատրաստ եմ առաջին

լում ո՛չ ազնվականությունը, ո՛չ աստիճանը, ո՛չ էլ {հարստությունը}, բայց խնդիրն այն է, որ այդ քաղաքացիական եւ սոցի

րագիրը կխափանվի, բայց չէ պիտո թույլ տալ, որ այդ {հարվածը} ստանանք. հայտնի բան է, այդ նոցա աչքը ծակում է ե

դիրը - սպանեց ճանճին եւ իր անճոռնի թաթի միեւնույն {հարվածով} ջախջախեց տիրոջ գանգը: Հենց այդպես վարվեցին ձախակ

ամ զգեցեալ զմուշտակ. տէր Յարութիւն եւ տէր Աւետիս {հարց} պատրաստ էի մատուցանել զձեր ողջոյն, բայց տէր Աւետ

պետ, մանաւանդ շարժեալ ի զգացմանց սեպհական եղելոց {հարց}, քան հատուցանելով զարժանին իմում փոքրութեանս:

վեհափառութիւնն, ժողով արարեալ սինօդական սրբազան {հարց}, հաճեցաւ կոչել եւ զիս, ուր ներկայ էր եւ պաշտօնա

զօրաւոր բանիւք ընդդէմ զինեցայ վերոյգրեալ սրբազան {հարց} եւ բանաւոր փաստիւք ապացուցի զպարականոն լինել վերջ

ես պահապան մանուկ ազատության: Որչափ կարողացա {հարց} ու փորձ առնել, որ դղյակի մեջ փակված զորքի վիճակը

ամ. դժոխայի՞ն անհոգութիւն: Եւ մեք որդիքս անհոգ {հարց}, զնոցա զանհոգութեան զյանցանս պարտ եմք քաւել անօր

րը եթե չեն ավելացել, ապա գոնե մնացել են նույնը. {հարց} է ծագում, թե ինչո՞ւ Ձեր օրոք դիվիդենդ էլ է մնում

քեզ էի տվել. այս հարցը առաջնակարգ կարեւորության {հարց} է: Ինչպե՞ս է M-lle Madelaine-ի առողջությունը

ւ քաղաքակրթության համեմատ: Լավ է թե վատ, դա այլ {հարց} է, բայց փաստն այն է որ նա, որպես ժամանակի լեզու

ոպական մի քանի հրապարակախոսներ, դա բոլորովին այլ {հարց} է. ըստ էության, բանն այն է, որ գիտությունը նպա

՝ իր տունն ու բունը բարելավելուն. իսկ հետո արդեն {հարց} կառաջանա փոխանակման եւ ֆինանսական շրջանառության մ

րգով չի հանձնարարել նրան կատարելու այդ: Արդ, {հարց} է ծագում, 40 անձը, որ ստորագրել են այդ հռչակավո

ժ, մեր հասարակությունը շատ վաղուց դատական կարգով {հարց} հարուցած կլիներ ստորագրողներին. բայց որովհետեւ ա

վարձատրությունն է, որ ինձ համար բնավ երկրորդական {հարց} չէ։ Թույլ եմ տալիս ինձ խոնարհաբար հուսալու,

- Մի՞թէ թոյլ էիր տալիս, Մեծ մայր. - թոռները {հարց} արին. " Ո՛հ զաւակներս, գիտէի Գեղեցկութեան իմ գ

ելով մի այդպիսի տուն հայկական անշէն անապատի մէջ, {հարց} արեցի Պ. Իսահակեանցին, թէ ո՞ւր էր այդ տունը, ո

ն Ազուչենան ընկնում է կոմսի զինուորների ձեռք եւ, {հարց} ու փորձի ենթարկուելով որպէս կասկածաւոր ցիգան կին

խս չափեցին իւրեանց աչքերով: - Ո՞վ ես դու, - {հարց} արեց Շամիլը բաւական քաղաքավարութեամբ: - Հայ

ցնելու համար: - Ի՞նչ կայ այդ կապոցի մէջ, - {հարց} արեցի ես: - Չգիտեմ, - պատասխանեց խորհրդական

թուականն եւս առնու ի բերան: 5) Երես 15. {Հարց}. - " Այն մեռած հոգիները յառաջ քան զգալուստ Մեսիայ

բ տեառն եւ արտաքին խաւարաւ"։ 6) Երես 28. {Հարց}. - Մի՞ բնութիւն է ՚ի Քրիստոս, թէ երկու: Պատասխա

աքելոց Թադդէի եւ Բարթոլոմեայ: 8) Երես 52, {Հարց}. - " Մասնաւոր եկեղեցին ուղղափառաց ալ կրնա՞ն ըսուի

ռաւել քան զմանանայն երկնառաք: 9) Երես 56. {Հարց}. - " Մեռնելէն ետեւ մեր հոգին ո՞ւր կերթայ"։ Պատա

իարակութիւն մանկանց ընծայէր։ 11) Երես 68. {Հարց}. - " Սուրբ գիրքը ի՞նչ կերպով կարդալու է"։ Պատաս

խայտառակութեան հանդիսարան: 14) Երես 92. {Հարց}. - " Դրոշմը ի՞նչ է"։ Պատասխանի. " Այն խորհուրդ

ծնունդ ի ջրոյ եւ ՚ի Հոգւոյ: 15) Երես 94. {Հարց}. - " Զայս արարէք առ իմոյ յիշատակի ըսելով, ի՞նչ ը

ուին մոռցաւ իւր չուելը, որ հանգչէ վրանում, {Հարց} գործերը աստղ հաշուելով ` անդադար երգում. Ա

տսեր հարազատ... " - Բայց ո՞վ էք դուք, - ես {հարց} արի գոռալով: " Նա ալեւոր Հայաստանի հ

Մի՞թէ թոյլ էիր տալիս, Մեծ մայր, - թոռները {հարց} արին: " Ո՛հ զաւակներս, գիտէի Գ

ն դէմքով մօտեցաւ, Անունս, ազգանունս իսկոյն {հարց} արաւ. Եւ երբ ճանաչեց հայկազեանց սերունդ,

յդ բաների հակառակը. թող նայի՛ն եւ տեսնե՛ն առաջին {հարց} ապաշխարութեան ճանապարհը։ Աստուծու մա՛րդը՝ Ենո՛վ

ւ խօսելով նորա ուսումնական գործունէութեան վերայ՝ {հարց} էր արել, թէ ունի՞ արդեօք յառաջադէմ աշակերտներ։

րանից յետոյ դարձաւ դէպի իւր Բէհեղզեբուղ վէզիրը եւ {հարց} արեց օրական կարգի մասին: Վէզիրը յայտնեց, թէ այն

հնարները: - Եւ զի՞նչ արդէօք գործեցի... - {հարց} արեց կէտադիրը անհանգստութեամբ: - Անզգա՛մ..

էիր եռացող ջրի մէջ: - Ի՞նչ բանի վերայ ես, - {հարց} արեց սատանան: Այս հարցմունքին պատասխան չեկա

նկատելով Լուկուլլոսի դէմքի փոփոխութիւնը, իսկոյն {հարց} արեց. - Ի՞նչ լուր է այդ, ի՛նչ ամբոխ է, ի՛ն

շատ երեւելի դիպլոմատ է: - Ի՞նչ նոր բան կայ, {հարց} արեց դժոխքի թագաւորը, ինչպէ՞ս են քեզ յանձնած գոր

Պ. Մարկոսը քնաթաթախ բացեց աչքերը եւ երեսը շփելով {հարց} արեց քնից վեր կացած աղախնու ներս մտանելու պատճառը

քո ասածը: - Մա՞րդն է գերազանց, թէ փայտը, - {հարց} արեց նա: - Այդ ի՞նչ տարակուսելի բան է:

վ իւր անձը սատանայական փորձանքների երեսից, յետոյ {հարց} արեց ծառայից, թէ վաղո՛ւց է արդէն, որ նորա պարոն

: - Ի՞նչ պատրաստութիւնք․ - սկսեց պ. Մարկոսը {հարց} առնել: - Հրամայել էր ինձ գտանել մի բոլորովին

րծում էի, թէ կարող էի երջանկանալ: Բայց բոլոր իմ {հարց} ու խնդիրս, բոլոր աշխատութիւնս զուր կորան. իսկ ա

ի մէջ, խոստացաւ ամենայն հնար գործ դնել, ամենայն {հարց} ու խնդիր անտես չառնել, այդ օրիորդը գտանելու համա

համար, միթէ՛ ինքը չունի՞ այդչափ կարողութիւն, - {հարց} արեց պ. Մարկոսը: - Նա մօտ երկու հազար մանէթ

ծ, կարդաց տակի գրերը... - Չկամի՞ք ծխել, - {հարց} արեց պ. Շաքարեանցը: - Ին՞չ է հարցանում այս

մար: Ե․ - Ին՞չ մարդիկ միտք ունիք հրաւիրել, - {հարց} արեց Մանթուխեանցը: - Ահա ցուցակը, - պատասխա

մար, որ նա մի անտանելի մարդ է: - Ինչո՛վ, - {հարց} արեցին բարեկամքը: - Ամենայն բանով... նա խ

րմ խօսեց պ. Մարկոսը: - Այդ ինչ խորհրդով, - {հարց} արեցին բարեկամքը: - Ո՛ր տեղում կարելի է խայտ

, որ մեր ազգը ստանայ եւրոպական լուսաւորութիւն, - {հարց} արեց պ. Մարկոսը: - Սատանան գիտէ նորա խորհու

թիւնը չմեռանի, ստրկութիւնը չէ ծնանում: - Նա {հարց} արեց ինձանից, թէ փո՞քր բաներ կան բնութեան օրէնքն

համարեա թէ ոչինչ եմ: - Ի՞նչ բաներ են ապա, - {հարց} արեց Մանթուխեանցը: - Ոսկին, որ առաջին անգամ

ից այլ բան չունէր... - Ապա ժողովուրդը՞, - {հարց} արեց կոմս էմմանուէլը: - Հը՛մ, ժողովրդին ի՛ն

ածողը: - Ինչպէ՞ս. դուք գիտէք եւ անունը, - {հարց} արեց տիրացուն, - դուք ճանաչու՞մ էք նորան: -

նա ուստի՛ գիտէր, որ ձեր տանը կայ ֆրանսիագէտ, - {հարց} արեց կոմս էմմանուէլը. - այս շատ զարմանալի բան է

այն ճշդութեամբ եւ հաւատարմութեամբ: Երբ աւարտեցիր {հարց} ու փորձդ, պիտոյ է նորանց արձակել, որ գնան, ապա

ինքնաբաւական ժպիտ: - Բայց ասացէք խնդրեմ, - {հարց} արեց կոմսը, - ի՛նչ ոտանաւոր է այդ եւ ովի՛ շինած

րական ողջունատուութենից յետոյ, պ. Յովնաթանեանցը {հարց} արեց. - Ինչպէ՛ս գտաք: - Չէ կարելի գովել, -

գործակատարը: - Ի՛նչ շինեցիք գործարանում, - {հարց} արեց պ. Յովնաթանեանցը: - Ինչպէս հրամայել է

ւր անցած ծառայութեան վարձը: - Ինչո՛ւ ես եկել, - {հարց} արեց պ. Յովնաթանեանցը: -Պարոն, - պատասխան

ցաք այսօր, վաւերացուցա՞ծ է օրէնքի զօրութեամբ, - {հարց} արեց պ. Յովնաթանեանցը: - Այո՛, - պատասխանե

արութեան մէջ: - Ի՞նչ պատահեց քեզ, սիրական, - {հարց} արեց Շահումեանցը: - Ես... Ես... ինքս եւ

տ ու կտոր տեղեկութիւններ քաղելով եկեղեցական սուրբ {հարց} մասին, մեր ազգային հեղինակների գործերից, իւրեանց

ս յԵդեսիա՝ առ ի թարգմանել եւ բերել զգիրս առաջնոց {հարց} փութանակի ի Հայս՝ զի ի նոյն պաշտօն յղեսցին եւ ի

ալեստին վասն թարգմանելոյ ի հայ լեզու զգիր առաջնոց {հարց}, եւ որ՝ այլ այսպիսի ինչ է. այժմիկ արժանի էր հա

ց եւ ի Քաղդէացւոց, գրէ եւ զզանազան ճառս ի խնդրով {հարց} միանձաց: Թեոդորոս Քռթենաւոր ինքնացեալ վարժութ

իմաստիցն բարգաւաճութեան, տպագրեալ է ի Մխիթարեան {հարց}, իսկ միւս ճառք նորա ի վերայ Հոգւոյն Աստուծոյ եւ

մեծ երջանկութիւն էին համարում համբուրել այս Սուրբ {Հարց} հանդերձի քղանցը։ Հասարակաց կեանքը, քաղաքակա

ծ մասնով դուրս բերած Օգոստինոսի եւ այլ եկեղեցական {հարց} գրուածներից. ուրեմն, բաւական նման բան է Յանսէնե

փոքր յառաջ խօսք էր տուել պ. Շաքարեանցին, ոչինչ {հարցախնդիր} անտես չառնել, ամենայն կերպ հնար գործ դնել նորա ս

ւելի բան չկայ, որ կարողանար գրաւել մի եկաւոր կամ {հարցախնդիր} մարդու ուշադրութիւն: Առհասարակ շատ տխուր երեւոյթ

տեղ չէ՞ կարելի վնասի հանդիպել, եւ այլ հարիւրաւոր {հարցական} միթէներ լսւում են այստեղ: " Վնաս վնասից տար

ավոր է մարդ ուղարկել այն պայմանով, որ նա քննել, {հարցանե}, տեղեկանա, իմանա, թե ի՛նչ բան մնացել է այն օրի

եւ այլն: Բավ է: Եթե կամիք իմ որպիսությունս {հարցանել}, փառք աստուծո, ողջ եւ առողջ եմք ամենեքյանքս, ե

ազան հայրն ալ նմանապես: Տեղիս հավան թե կամիք {հարցանել} ՝ տաք է, մեկ երկու շաբաթ առաջ քիչ մը ցրտեց եւ բո

դիմեցի առ հիւպատոսս Ֆրանսիոյ եւ Բելգիոյ խորհուրդ {հարցանել} ի նոցանէ որպէս ի բարեկամաց, ընդ որս ծանօթացեալ է

նունը չկայ մեր մատեանների մէջ. այդ մասին պիտոյ է {հարցանել} փրփրածին Աստղկից... Մի մարդ տիրութիւն էր առնում

իւնքը։ Նա բարի տղայ է եւ բարի սրտով։ Նա եկել էր {հարցանել} ինձանից, թէ ի՞նչ բան է Տրովատոր ողբերգութիւնը,

տպարանում սկսուածը շարունակել: Երբ պատահեցաւ ինձ {հարցանել} Պ. Արամից այդպիսի թանգութեան պատճառը, նա պատասխ

բուռն հարկանել: Սակա՞ւք իցեն առ մեզ, օրէն լիցի {հարցանել}, որ ի չափս ինչ արուեստակեալս զհողմս արածեալ միան

՚ի մասին բնութեան Քրիստոսի, հարկադրի նախ առաջին {հարցանել} զհարցանողն, եթէ զիա՞րդ ընդունի նա ինքն, որպէս զ

Ողջ սորա հետ ընկել են: Ведь ուզում եմ {հարցանել}, Ведь վախում եմ, в самом деле, Թոփեր

ւին փերիքը, առանց ուրիշ բան հարցանելու, պիտոյ է {հարցանել}, - ինչ ազգից էք: Նոքա կը յայտնեն իւրեանց, որ ա

Կոմսը վերջացնելով իւր խօսքը, դարձաւ դէպի օրիորդը {հարցանել}, թէ ինչ թուղթ էր այն: Օրիորդը պատասխանեց, թէ մ

բ նա ինքն առաքեցաւ 'ի նոցանէ առ Մօնսինեօր Քորեսսի {հարցանել} զնա վասն այսորիկ։ Եւ յերկրորդում նուագի չոքան պա

նոսա եւ երկրորդականս անուանեալ, այլ թէ դեպ լինէր {հարցանել}, թէ զի՞նչ ապա պիտոյ էր ուսանիլ, ցուցանէ գէթ զսր

մատենագրութեան, ուրեմն եւ հինն անտեսեալ, այլ ի {հարցանել} մեր զվասն էրն՝ շարունակեաց, թ է Հայք Ռուսաստանի

ու գործածութիւն ընկերութեան մէջ։ Եթէ պատահում էր {հարցանել} դոցա, թէ ինչո՞ւ հին լեզուով չեն խօսում ընդհանրապ

կ, այն ազգի թղթով երդում տալ տուր եւ ապա հարցրու {հարցանելիքդ}, որ պատասխանեն եւ ամենայն ճշդութեամբ եւ հաւատարմ

թերեւս կշտամբեալ ի Քրիստոսի առ փառասիրութեան, ՚ի {հարցանելն}, եթէ ո՛վ իցէ մեծ, եւ այլն: Ունել Պետրոսի զաթոռ

եւ ի հարկաւոր ժամանակի կարողութիւն ունիցին առանց {հարցանելոյ} միւս սամատեարցն եւ կտակակատարացս իմ, ինքնիշխանաբ

ռնելով զբանն Ազգին: Հարցանեմք եւ ունիմք իրաւունս {հարցանելոյ}, եթ է դիտաւորութիւն պատուական առնդ էր զազգ Հայոց

ս մտանելով Շաքարեանցի տուն, չգտաւ նորան այնտեղ: {Հարցանելով} ծառայից, իմացաւ, որ դիւթութեամբ պարապում է դարձ

նճի-օղլուին խօսելու, ինչպէս եւ այս երեկոյ արեց, {հարցանելով} մահի ինչութիւնը, դեռ կարելի է, որ այս երեկոյ եւ

ատասխանեցի: - Ես սկզբումը եւս ասացի, թէ մարդ {հարցանելով}, կամենում եմ, որ դու պատասխանես ինձ նորա մասին

հիւանդ, որ գնացել էր վարսավիրայի մօտ՝ խորհուրդ {հարցանելու}, սորա նախկին առաջարկութիւնն է արիւն թողուլ, որո

որդ անգամ կարդայ, անպատճառ կը գան: Ինչ որ ունիս {հարցանելու} նոցանից, պիտի լինի տղայի միջնորդութեամբ, դու կ'

գիտելի է, որ երբ երեւին փերիքը, առանց ուրիշ բան {հարցանելու}, պիտոյ է հարցանել, - ինչ ազգից էք: Նոքա կը յայ

րթ մարդ էր, եւ Մանուշակին խօսել էր իւր կին առանց {հարցանելու} նորա կամքը, եւ Մանուշակի ծնողքը եւս, ի՞նչ մեղքս

կնքի որդու կամքին, ուղղակի եւ առանց յօժարութիւնը {հարցանելու} մուտք ստացաւ Կայսրի մօտ, որ չունէր եւ ո՛չ մի չին

քաղաքի որպիսութեան մասին այս եւ այն տեղեկութիւնքը {հարցանելուց} յետոյ, գնալու ժամանակ խնդրեց ինձանից, թէ երբ կա

Ես ամոթ կհամարիմ, որ իմ ծնողաց որպիսությունը {հարցանեմ} օտարից, մի՞թե լսողն իրավունք չունի ինձ ասել, թե

տելն իմ հիւպատոսէն Ֆրանսիոյ, ամենայն սառնութեամբ {հարցանեմ}, թէ զի՞նչ արարեալ է նորա ՚ի մասին գործոյն: Նա պ

յն բան է եւ զհին հայկականէն: Բայց ի սէր Աստուծոյ {հարցանեմք} աստանօր թէ զի՞նչ իմանան ուսումնականք հայոց պահպան

այախօսութեամբ, անհասկանալի առնելով զբանն Ազգին: {Հարցանեմք} եւ ունիմք իրաւունս հարցանելոյ, եթ է դիտաւորութիւ

ի բերան պապանձեմ առ մերազնեայս եւ առ օտարս, մինչ {հարցանեն} զպատճառ վաթսուն եւ հինգ ամեայ չարաչար լռութեան:

իմացի ձմեռը այստեղ մնա մինչեւ գարուն: Խնդրեմ {հարցանես} գերապատիվ Մատվեյ Խրիստոֆորիչ Երեցփոխյանից, արդյո

վ, մի փոքր ազատ շունչ առնուլ: Իհարկէ, պիտի {հարցանես}, թէ այս ինչ մարդ է, որ բոլորովին անծանօթ լինելո

ւնելուց յետոյ իմ հիւրի առաջին խօսքը այն եղաւ, որ {հարցանէ} ինձանից զանազան նորութենների մասին. ես ոչ մի այն

ղնելով իմ անվերջանալի վէճը աբեղաների հետ"։ Մինը {հարցանէ}, թէ ե՞րբ վէճ է բացել Շահբէգը աբեղաների հետ, չգի

սերտած բառեր, որ շարել է միմեանց քամակից։ Մինը {հարցանէ}, թէ Հայոց պատմութեան ո՞ր խնդիրը պիտի պարզէր այդ

ալ բոցավառ "... - Զի՞նչ անուն նորա, - {Հարցանէ} ցնա Զոհն թակարդեալ - Կամ զի՞նչ նորա փա

ղբիւր գոլով այլոց բազմապատիկ մեղանաց: Բայց յետոյ {հարցանէ} " գլխաւոր մեղքերուն ամենն ալ մահուչափ կամ մահացո՞

կած է, Ոչ ոք նորան այց չերթալ, որ մի նորան {հարցանէ}, Արդեօք սիրտը չէ՞ նեղւում մնալ այն տեղ անը

յի միջնորդութեամբ, դու կ'ասես տղային, իսկ սա կը {հարցանէ} փերիներից, որոնց պատասխանը նոյնպէս կը ստանաս տղա

եւէր ինձ, եօթն ջրհօրի ջրով լցրած պտուկի մէջ, եւ {հարցանէի} նորանից, նորա ո՛վ եւ ինչ լինելը: - Քեզ արդէ

ն, - շարունակեց պ. Մարկոսը, - ես այնպիսի բաներ {հարցանէի}, որ բաց մնար նորա բերանը, զօր օրինակ. " Որ 'ի

էին նորա անխորհուրդ երեսի վերայ: Եթէ ինձանից {հարցանէին}, թէ ո՛ր բանից մանաւանդ զզւում եմ աշխարհի երեսին

ի այնպիսի խելագարութիւն էր, որ եթէ իւրեանցից եւս {հարցանէիր}, չունէր պատասխան։ Թող որ մինչեւ հիմա իսկ այն հե

Փարպեցու ստոյգ պատմութիւնից. " Եւ Սուրբն Յովսէփ {հարցանէր} ցայրն Աստուծոյ Ղեւոնդ, թէ գիտեմ, թէ հասեալ գայ

ը, որոնելով աղախինը նորա բացակայութեան ժամանակ, {հարցանէր} նորանից նորա գալուց յետոյ, եւ աղախինը սխալմամբ,

արմիրը ո՛չ ոք չէ տեսել մինչեւ այժմ: Եթէ իմ մասին {հարցանէք}, ես կ՚ասեմ ձեզ, որ իմ կեանքը սկսած այն օրից, ե

կասեց. Ո՞վի աստղիկն էր որ ընկաւ, Բան {հարցանող} չերեւեց: Մինչ դեռ լուսինն արծաթափայլ

յլն: Մեր ամենայն ընտանյացը եւ ազգականաց, եւ {հարցանողաց} նվիրեմ զիմ ողջույնն, ողջ լերուք: Խ. ծ. Մ.

ք: Մեր բոլոր ընտանեաց եւ ազգականաց բարեւ եւ ամէն {հարցանողաց}: Ես գիրս անպակաս կը գրեմ, ինչպէս բան է, որ դու

ւյնպես Մանուկ խնամիին եւ կնոջը, նացա մորը եւ այլ {հարցանողաց} շատ բարեւ: Այստեղ նոր բան ոչինչ չկա, միայն

Այվազովսքին ինչի՞ համար ընդունեց: - Ո՛վ է այդ {հարցանողը}: (Պր. Այվազովսքին պատասխանում է. )- Մի հեր

Վարդապետարանի Այվազովսքւոյ, ՚ի դիպել նմա յայտնել {հարցանողին} զխոստովանութիւն իւր ՚ի մասին բնութեան Քրիստոսի,

րել նա այդ վանքը, թէ ուր եւ իցէ գտնւում է, թո՛ղ {հարցանուի} եւ թո՛ղ ասէ։ Իսկ ինչ որ կարգել էին ինձ տարեկան տ

տոսի շնորհից ամենքն էլ ողջ են եւ մէջտեղում, թո՛ղ {հարցանուին} նոքա, իմ ըստ աշխարհի որպէս հայր տուած խրատներիս

ւն է սոցա մեջ, որ միմյանց որպիսություն օտարից են {հարցանում}, մի՞թե դոքա մին մինի նամակով չեն հայտնում յուրյա

...: - Այո՛, նա. ի՞նչ պատճառով այդքան շատ {հարցանում} ես: - Նորա համար, որ նա ուսումնական, խելօք

քը ազգի վէրքերի վերայ վէրք էին յաւելացնում։ Դուք {հարցանում} էք, թէ " մինչեւ ե՛րբ պետք է նախատանաց, բամբասան

- Կարծում ես, թէ երեխայի հե՞տ ես խօսում, որ {հարցանում} ես, թէ ի՞նչ ասել է Լօթեռ կամ Ֆարմասօն... -

սել եւ ոչ իսկ բան հասկացնել: Պ. Իսահակեանցը {հարցանում} է. " Սիրելի՛, այդ ինչ ճշմարտութիւն է, որ ձեզ հ

ից, բայց ինչպէս վշտահար, վատած եւ ցաւագարուած: {Հարցանում} եմ. - Պարո՛ն, ի՞նչ է պատահել քեզ, միգուցէ

երայ: - Ի՞նչ ծիծաղելու բան կայ. ես քեզանից {հարցանում} եմ քո այդպիսի փոփոխութեան պատճառը... - Մի՞թ

րծերից պատուականն է: - Բայց միտքը ի՞նչ է, - {հարցանում} է Գուլի-Շամաման: - Մի կոմս, - պատասխանում

: - Ի՞նչ պատճառով դու այդպէս սիրում ես ինձ, - {հարցանում} է Յիշատակարանը: - Նորա համար, որ բովանդակու

ո՛ր աշխարհի կամ ինչ կրօնից թոյլ տրուած գործ է, - {հարցանում} է երիտասարդը: - Ես փիլիսոփայ չեմ, - պատասխա

անուանէ, իրաւունք ունի: - Ի՞նչ պատճառով, - {հարցանում} են վաճառականք: - Այս ինչ պարոնի այսքան արծաթ

ուցանել այդ գումարը: Գտանւում են մարդիկ, որ {հարցանում} են Բէգզադէից, թէ ի՛նչպէս այդքան արծաթ հաւատացիր

արել ինձ պայմանեալ արծաթը: - Այդ ինչպէ՞ս, - {հարցանում} են մարդիկ: - Շատ հասարակ կերպով, - պատասխան

էին Բէգզադէն եւ այլ նորա համախոհ մարդիկ: Պարոնը {հարցանում} է. - Ի՞նչ ընկերութիւն է այդ, ազգային բաներ

ետոյ պիտոյ է միասին ճանապարհ ընկնէին դէպի Մ..., {հարցանում} է տղայից, թէ չունէ՞ր արդեօք երկու մանէթի մանր ար

բեղան, տեսանելով, որ քահանան կարդում է մի բան, {հարցանում} է, թէ ի՞նչ էր կարդացածը: Քահանայն պատասխանում է

ասացիր ու գրիչ առիր ձեռքդ: Թանգութեան պատճառն ես {հարցանում} ինձանից, պատճառը ո՞րն է: Ապրանքը իմը չէ՞, երէկ

: " Ի՞նչ հայրենիք, յիմար զքեզ, {Հարցանում} ես դու ինձանից. Ուր եմ ծնած, ա՞յդ ես քննու

ւ պատուի նշանքը: Դու ի՛նչ կենտրոն ես {հարցանում}, Իմ կենտրոնը է իմ փորը. Ոսկի, արծաթ

՝ նեղ. եւ այլ այսպիսի ցնդաբանութիւնք։ Այժմ {հարցանում} ենք՝ մեղաւո՞ր է մեր ժողովուրդը, եթէ մեր պատուել

խօսել: Այս է ահա պատճառը, որ խելացի մարդիկ {հարցանում} էին, թէ ինչու համար հնամոլ հեղինակները չէին խօսո

ք ծխել, - հարց արեց պ. Շաքարեանցը: - Ին՞չ է {հարցանում} այս մարդը, երկնքից ի՞նչ է թափուել երկրի վերայ,

, որ եւ քառասունի չափ աշակերտ ունէր, ի՛նչ բան էր {հարցանում}: Տիրեց դարձեալ լռութիւն: Տիրացուն առաջա

կին մի նամակ ձեռքին մտած պարոն Շահումեանցի տուն, {հարցանում} է ինձ, թէ ե՞ս էի արդեօք պարոն Շահումեանցը. ես ա

վերայ է հարցմունքդ, թէ նորա կազմուածքի: - Ես {հարցանում} եմ մարդը, նորա ինչ լինելը, նորա կազմուածքը քեզ

թեթեւը ձգելուց յետոյ գալիս է հիւանդի տուն, նորան {հարցանում} են. " ի՞նչ բերեցիր ", նա երեք անգամ ղենջակը թօթ

ծ եւ զարհուրած դերվիշի այս տեղեկութենների վերայ, {հարցանում} է գալուց պատիժների որպիսութիւնը եւ պատճառը: Դերվ

ութիւնքը կատարելու ժամանակ դիմում է դէպի կրօնը եւ {հարցանում} է նորանից խորհուրդ՝ արդեօք այս կամ այն, որ իւր

յերից, որ նեղսրտելու էին մեր այսպէս խօսածի վերայ, {հարցանում} ենք՝ ի՞նչ մի ազգօգուտ գործ են կատարել, քանի՞ ուսո

ձին իւրոյ եւ ամենայն ժողովրդէանէ, նոյն քահանան, {հարցանում} ենք, անարատ չպահելով իւր քահանայութիւնը, իւր դա

ութիւնից ", միեւնոյն ժամանակին տետրակը գրկելով, {հարցանում} էի հեղինակից, թէ ե՛րբ լինելու էր դոյն այդ ազատու

Ռուսաց " любопытный " բառին, որ նշանակում է ե՛ւ {հարցասէր}, ե՛ւ հարցասիրելի, բայց զանազանութիւնը մեր եւ Ռո

չորրորդ կամ հինգերորդ դարուց: Այլ յաղագս ապագայ {հարցասիրաց} եւ խուզարկուաց հինն հայախօսութեան յիշեալ հեղինակն

անեն գէթ զցանկութիւն եւ պատասխանի տան ուսումնական {հարցասիրաց}, այլ ժողովուրդն առ հասարակ զի՞նչ օգտի ի սմանէ՝

որ քեզ հանգստացնելուց յետոյ, ստիպուեցայ գնալ եւ {հարցասիրել} քո խելագարութեան պատճառը: Ախոռը ներս մտայ, տեսա

ытный " բառին, որ նշանակում է ե՛ւ հարցասէր, ե՛ւ {հարցասիրելի}, բայց զանազանութիւնը մեր եւ Ռուսաց մէջ այս բառի

յ մի նամակ, որի բովանդակութիւնը, արժանի լինելով {հարցասիրութեան}, արտագրում եմ բառ առ բառ. " Րեդուտկա

ների մէջ եւ ոչ իսկ Հռովմէական օրէնսդրութեան մէջ: {Հարցասիրութեան} արժանի մի խնդիր է այս, ուստի պիտի խնդրեմ եւրոպակ

շունչ առարկաների վերաբերութեամբ գրում էինք արժանի {հարցասիրութեան}, " Հիւսիսափայլը " գերմանախօս էր դառնում!!! " Հիւ

ի ուղարկել Ձեզ մի յօդուած, որի բովանդակութիւնը, {հարցասիրութեան} արժանի բան լինելով, յոյս ունիմ, որ տեղ գտանէ կա

" (եր. 21)։ Ի՛նչ տեղից է առնում պ. Էմինը այս {հարցասիրութեան} արժանի տեղեկութիւնը։ Ո՛վ է արդեօք նորան պատմում

ր լինել ինչ մի ի ստորագունիցն յոյժ: Արժանի էր {հարցասիրութեան}, թէ զի՞նչ իմանան իմաստունքն հայոց կործանութիւն Ա

րց, եւ որ՝ այլ այսպիսի ինչ է. այժմիկ արժանի էր {հարցասիրութեան}, արդեօ՞ք այս այն Խոսրովից է, զոր Ղազար Փարպեցի

մ էին։ Այս գործերից մի քանիսը մանաւանդ արժանի են {հարցասիրութեան} իւրեանց մանրամասն հանգամանքներով։ Բայց իմ յօդուա

ւ մեր լեզուի մէջ ասւում է գործ կամ խնդիր, արժանի {հարցասիրութեան}. այս է բուն կլասսիկական բառը, որ եւ Մովսէս Խորե

իր առաջնակարգ ներգործողների հետ մեզ զրկում է շատ {հարցասիրութեան} արժանի տեղեկութիւններից: Շատ բան անց է կենում Գա

եամբ, այլեւ աւելուածի մէջ հանդէս է հանել մի քանի {հարցասիրութեան} արժանի թղթակցութիւնք: Ցիմմերմանը, այո՛, չէ ընդ

երայ, բայց չկարողացան դրականապէս պատասխանել նորա {հարցասիրութեանը}, թէ ի՛նչ դիպուածով յատկապէս ընկել էր Շաքարեանցը

կարգ մերոց բանից: Խնդիր ի մէջ ելանէ, այո եւ {հարցասիրութիւն} իսկ, եթէ միաբանութիւնն Մխիթարեան՝ զի՞նչ գործ վա

խորշոմը դրել էր նորա ճակատի վերայ իւր կնիքը: {Հարցասիրութիւնը} բռնադատեց ինձ մօտենալ այդ մարդուն, նորա մելամաղձ

երս մտանելով այս գործի մէջ՝ գուցէ շարժում էի ձեր {հարցասիրութիւնը}, թէ արդեօք ի՛նչ դպրոցի եւ ի՛նչ փիլիսոփայութեան հ

րօրէն, բայց գոնէ եւ ո՛չ այնքան կարճառօտ, որ ձեր {հարցասիրութիւնը} մնար անլցուցանելի: Սկսենք դարձեալ նոր վերակացուի

ք թէ հին բան լինի: Սաստիկ գրգռում է այդ բանը մեր {հարցասիրութիւնը}, մանաւանդ երբ տեսնում ենք, որ շատ խոր արմատացած

ղեցնել ինձ ու միաժամանակ համապատասխանեն անհրաժեշտ {հարցասիրության} պահանջներին: Ահա ձեզ ծրագիր: Գալուստովի արկա

ըստ որում " любопытный " ասւում է եւ՛ մարդը, որ {հարցասիրում} է, եւ՛ գործը, որ հարցասիրւում է։ Այս եւ նմանապ

մ է եւ՛ մարդը, որ հարցասիրում է, եւ՛ գործը, որ {հարցասիրւում} է։ Այս եւ նմանապիսի սխալանքը բաւական յաճախ պատահ

ւթեանը, որ ցոյց տուեց հանգուցեալը ընդունելութեան {հարցափորձի} մէջ։ Տկար կազմուածքի վիճակուած էր առհասարակ

որ անհնար եղաւ նորան, տարու վերջումը ենթարկուիլ {հարցափորձութեան}, տեղափոխ լինելու դէպի երկրորդ ուսումնակարգը։ Ամ

, որոնց մէջ կայր եւ այս թէ, կարգի իշխանը տարեկան {հարցաքննութենից} յետոյ կա՛մ պիտոյ է թոյլ տար աշակերտներին ընդունել

յնքան անախորժ է, երբ պատասխան չի լինում, կարծես {հարցդ} հավիտենության գիրկն է սուզվել: Դե, ժամ է ինձ

նկատի ունենալով իր ժողովրդի ժամանակակից կենսական {հարցերը} ՝ հռչակեց Հայոց կենդանի լեզվի իրավունքը, որպես հ

նել նիստերը եւ չորսի համաձայնութեան դէպքում վճռել {հարցերը}: 2. Նախ քան Կանոնադրութիւնը եւ Կանոնադրու

րանից: Խնդրում եմ, որպեսզի քո նամակում իմ բոլոր {հարցերի} պատասխանը լինի, թե չէ այնքան անախորժ է, երբ պատ

տեղի ունեցած խառնակություններն ստիպեցին նրան այլ {հարցերի} թվում այդ ձեռնարկությունն էլ այժմ հետաձգել, մինչ

ն, բայց այստեղ խոսելու տեղը չէ, բացի այդ, նման {հարցերի} պարզաբանման համար հարկավոր է ոչ թե ինչ-որ մի թերթ

չգիտեմ ինչ կլինի հետագայում: Բայց բավական է այս {հարցերի} մասին: " Հոգով շնորհակալ եմ սիրելի Անանիայից

-ամյա մի պատանու (հայ): Խեղճ պատանին միսիոների {հարցերի} տարափի տակ շփոթված, մեր եկեղեցու նկատմամբ նրա լկ

սն տեղեկություններով քո հարցրած եւ մեզ հետաքրքրած {հարցերի} մասին... Միշտ քեզ սիրող Քո՝ Միքայել՝

ուրի պատմությանը վերաբերող գրությունը: Այս բոլոր {հարցերին} ես մի պատասխան ունեմ - այն որ, տարակուսած եմ եւ

րանց ինտիմ գործերը. թերեւս Անանիան պատասխանե այս {հարցերին}: Ինչպե՞ս է Գրիշան: Համալսարանը թողե՞ց, թե դեռ

տալ: Բազմաթիվ " ինչո՞ւ " եւ " ինչի՞ հիման վրա " {հարցերին} մենք կամ պատասխան չունենք, կամ այդ պատասխանն այն

ն ավելորդաբանություններից եւ աշակերտին անհարկավոր {հարցերից}, ցույց տալով նրան սոսկ օրենքը, բայց թե ինչո՞ւ ե

Եթե ես տեսնեի Անանիային, ապա, հավանաբար, նրան {հարցերով} կգնդակոծեի, եւ նախ եւ առաջ, իհարկե, կասեի " Cв

ն է: Ես, որպես առանձին վերցրած միավոր, մասնակի {հարցերում} կարող եմ եւ մեծ սխալներ գործել՝ թող նկատողներն ո

բնութեան, իսկ թէ շփոթող, զկրկին բնութեանց բուռն {հարցէ} ճառել: Այլ թէ է՞ր վասն երկնչի Այվազովսքին վճռաբա

անպայման կաթոլիկությունից. ուղիղն ասած, ես այդ {հարցը} դիտում եմ բոլորովին հակառակ տեսանկյունից: Ըստ իս

ցա՞վ, արդյոք, այն թղթերը, որ քեզ էի տվել. այս {հարցը} առաջնակարգ կարեւորության հարց է: Ինչպե՞ս է M-

րբ Անզլիայի եւ Ֆրանսիայի միտումը շատ պարզ է: Այդ {հարցը} շատ պատասխաններ ունի, բայց դրանք կարճ են: Ա

հայոց պատրիարքի տեղը հայոց նոր պատրիարք ընտրելու {հարցը}: Հայ ժողովուրդը պատրիարք էր ընտրում Թուրքիայի ող

բան ունեմ ասելու այդ՝ հետաքրքրությունից ոչ զուրկ {հարցի} մասին, բայց այստեղ խոսելու տեղը չէ, բացի այդ,

նություն պատճառեց: Այնուհետեւ, մեր տեսակցության {հարցի} ընթացքն ինձ հույս ներշնչեց, որ շուտով կրկին կգրկ

Մի անգամ եւս նրա ուշադրությունն եմ հրավիրում այդ {հարցի} վրա եւ խնդրում եմ լարել բոլոր ուժերը նպատակին հաս

տանի ու կարգին ձեռնարկ: Սպասում եմ Անանիայից այս {հարցի} պատասխանին: Հարցնել օդընտելացնողներից՝ կարելի՞

արձանացայց անվեհեր. Ո՛չ երկէայց ես, թէպէտ {հարցի} ինձ ի դիմի ողջ աշխարհ, Ո՛չ յուսաբեկ եղէց եր

դրութիւն " բառերից: Յետագայում առաջացած հայկական {հարցի} շնորհիւ, եւրոպական պարբերականները, Հայոց լեզուի

որ վերոհիշյալների հետ ստացա նույնպես ռնգեղջյուրի {հարցին} վերաբերող հայտնի նամակների պատճենները: Բայց ի՞նչ

նամակներում չասացի քեզ, որ դու չես պատասխանել իմ {հարցին}, թե տանից ստացե՞լ ես արդյոք այն փողը, որի մասին

իտի այն տեսանկյունից, բնականաբար կհանգի հետեւյալ {հարցին}. իսկ ինչպե՞ս է հանդուրժում թուրքական կառավարությ

այն բացարձակ չափանիշը, որ կարող է պատասխանել այս {հարցին}: Բացարձակ ոչինչ չկա, այլ ամեն ինչ գնահատվում է

ի կերպ ես ինձ վրա պատասխանատվություն չեմ վերցնում {հարցին} այնպես պատասխանել կամ խնդիրն այնպես լուծել, որ կ

ի լինի նրա գաղտնիքներին: Իսկ բնապատմությունն այդ {հարցին} տալիս է ուղղակի եւ դրական պատասխան, նշանակում է

մտաց վարկօք զգածեալ որդիքդ եւ թոռունք Զքարի {հարցին} միշտ անխնայ, իբր զծնունդ քաղդէեան։ Ի

փափուկ մի խնդիր էր այդ. ուղղակի պատասխան տալ այդ {հարցին} չէր կարելի. վերոյիշեալ անձնաւորութիւնների խորին

եան պրոպագանդը: Ինչ վերաբերում է Երուսաղէմի {հարցին}, Դուռը ոչ միայն խախտում է Խաթթի-Հիւմայունը, այլ

ւթիւն ի Նախիջեւանայ հոգեւոր կառավարութիւնն առ բան {հարցման} նորին, կամ յամի 1846, կամ 1847, զորոյ չունիմ օ

ոլորութեան եւ չարափառութեան: 16) Երես 95. {Հարցմանս}, " եթէ ընդ տեսակաւ հացին՝ Քրիստոսի մարմի՞նը միա

նիս պահանջեսցի ի հնասիրաց, աղաչեմք տալ պատասխանի {հարցմանս} (որ իբրու վէմ անվանելի յառաջընթացն լինի նորախօսո

ո՞ր անհրաժեշտ հարկ ստիպէր զԱյվազովսքին, զայսպիսի {հարցմունս} առաջարկել մանկտւոյն մերոյ, քա՛ջ ճանաչեմք զնախապա

ատոյս, պարտի դրականապէս պատասխանել առ առաջարկեալ {հարցմունս}, եւ ո՛չ բնաւ տարակուսել: Ըստ աստուածաբանութեան

այց կիսակատար, չես գրիլ, թե ո՞վ է ծան տվողը կամ {հարցմունք} անողը, որ ես ալ իմանամ, թե ի՞նչ կուզիս ասիլ, դ

ն անունի տակ: Ազգային լուսավորության նախարարն {հարցմունք} է առնում Ցենզուրնիյ Կոմիտետից, թե ինչպե՞ս թույլ

աստերից եւ այս, որ բարեհաճի պ. նախարարը մեզանից {հարցմունք} առնել, մեք շատ ուրախ ենք, եթե այդպես լինի, որո

էս դուք Ապրել էիք ձեր կեանքում. - Թոռներն արեցին {հարցմունք}: " Ո՛հ զաւակներս, այդ մասն է Կին մարդերի վիճակ

ն տանել... - Մի՛ բարկանար, աղաչում եմ, մի {հարցմունք}... - Այժմ կեցցէից աւելի ուրիշ բան չէ կարելի

ը: Ի՛նչ է արդեօք նորա մտածութիւնը: Աւելորդ {հարցմունք} է այս: Նա մտածում է, " թէ ես, վաճառականութեամբ

է ունիմք զհաւաստի վկայութիւնիս: Այսոքիկ ամեն այն {հարցմունք} գիտութեամբ առաջարկեալ լինին յԱյվազովսքւոյ առ ի ցո

Ապրել էիք ձեր կեանքում, - Թոռներն արեցին {հարցմունք}: " Ո՛հ, զաւակներս, այդ մասն է

մ Հեղինակը I - Ի՞նչ է մահը: - Այդպիսի {հարցմունք} կլինի՞. ով չգիտէ մահի ինչ լինելը, - պատասխանեց Թ

, - պատասխանեց Մանուշակը, - այդպիսի սիրտ խոցոտող {հարցմունք} առնելու ժամանակ, դու գիտե՛ս, որ իմ սիրտը դուրս

արողը: - Դա մի՛ բարկանար իմ վերայ, որ այդպէս {հարցմունք} արեցի. ես ունիմ մի հիմնաւոր պատճառ. այս է, թէ

իւրեանց վանքը։ Վանահայրը մի քանի Աստուածաբանական {հարցմունք} առաջարկեց։ Ի հարկէ նա ոչինչ չ'կարողացաւ պատասխան

կամեցայ ասել, թէ մարդու արժանաւորութեան վերայ է {հարցմունքդ}, թէ նորա կազմուածքի: - Ես հարցանում եմ մարդը

գնում: Ա՜խ, ասացի ես նորան, ազնիւ բարեկամ, քո {հարցմունքը} դարձեալ կենդանացնում են իմ մէջ այն տխուր յիշատակն

ղախինը եւ յառաջ քան թէ պ. Մարկոսը աւարտել էր իւր {հարցմունքը}, ստացաւ սորանից մի նամակ, որ պ. Շաքարեանցի ծառ

Շահումեանցի դէմքի փոփոխութիւնը. պատճառ, նա նորա {հարցմունքը} եւս համարում էր ոչ այնքան արժանի ուշադրութեան: Տ

սեց. - Պարոն, դու, որ բանի տեղ չես դնում իմ {հարցմունքը}, ասել է, թէ գիտես մահի ինչ լինելը, ուրեմն ասա՛

ր նպատակին, - ասաց Շահումեանցը, յաւելացնելով այս {հարցմունքը}: - Դու տեսե՞լ ես աշխարհի բոլոր արարածների մէջ մի

նձը արդարացուցած: Այդպէս չէ։ Ես պահանջում եմ իմ {հարցմունքի} ճիշտ եւ որոշ պատասխանը, իսկ նորա ասածներին կը պա

ր հանգուցեալը։ Այս անմեղ մանուկների սիրտ կտրատող {հարցմունքի} պատասխանը լինում է Աբովեանի դէմքի տխուր գծագրութի

է տա՞նն էին արդեօք նորա ծնողքը: Մանուշակը այս {հարցմունքի} վերայ շփոթուած, կարմրեցաւ մինչեւ ականջները եւ աչ

ահումեանցը, - այս երեկոյ ես կամենում եմ խօսել այս {հարցմունքի} վերայ, պատճառ, առաւել մօտ է մեզ, եւ ամենայն բա

ցաւ Րաւալեակի գործի քննութիւնը։ Այսուամենայնիւ, {հարցմունքի} ժամանակ ցոյց տուեց նա, թէ տեսիլքներ երեւում էին

ւ դ), նոյն այս կանոնի զօրութեամբ եթէ Մարկոսը իր {հարցմունքի} մէջ գործ է դնում բայը եղանակով, ժամանակով, դէմք

ահում է դոցա իւրեանց կամակորութեան մէջ: Բայց այս {հարցմունքին} ամենայն ստուգութեամբ պատասխանելով՝ արդեօք բորբոք

ի արժանաւորութիւն չունին, ուրեմն պատասխանենք այդ {հարցմունքին}, որ շատ մարդ մեր ազգից կարող էր առաջարկել ինձ:

ասել, որ Պ. Իսահակեանցը փախչում է իմ առաջարկած {հարցմունքին} ուղղակի պատասխանելուց. երեւի թէ ձեռք չէ տալիս նո

, սիրելի՛ ընթերցող, Պ. Իսահակեանցի պատասխանը, {հարցմունքին} յարմար չէ՞, կամ օրինաւոր չէ՞։ Ասես, թէ դանակով

արգել մեր ազնուամիտ թղթակիցքը՝ պատասխանելով նոցա {հարցմունքին}, բայց ֆիզիկական անկարելութիւնը՝ առանձին պատասխա

Է՞ր տախտակներ կտրատում ես երգելով: Իմ {հարցմունքին} այսպէս տուեց պատասխան. " Քո օրհասը մօտեցել

փոսը դու փորում ես ո՞ւմ համար: - Իմ {հարցմունքին} պատասխանում է այսպէս. " Ես քո համար պատրաս

թողիկոսը, որպէս երբէք չէր ընդունած, եւ Աբովեանի {հարցմունքին}, թէ " Վեհափառ տէր, ի՞նչպէս է ձեր կամեցողութիւնը

նչ բանի վերայ ես, - հարց արեց սատանան: Այս {հարցմունքին} պատասխան չեկաւ: Սատանան առաջին անգամ նկատում էր

ղ: Պ. Մանթուխեանցը խօսքերով չպատասխանեց այս {հարցմունքին}, աչքով միայն ստորասաբար նշանացի արեց. նորա ինքն

լինելը, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն Շահումեանցի {հարցմունքին}. եւ այնպէս հաստատ ձայնով, որպէս թէ ամենեւին խօս

ն են, թէ հոգեւորական։ Կարդինալը չ'կարողացաւ այս {հարցմունքին} պատասխանել։ Բայց մի գաւառական Յիսուսեան աբեղայ,

ինչ են անում ", Կիրակոսը կարող է պատասխանել բուն {հարցմունքին} առանց բայական վերջաւորութեան, ինչպէս, " ուտում

, - գոռաց պ. Յովնաթանեանցը բիրտ ձայնով: Այս {հարցմունքից} յետոյ չէր կարելի այլեւս ծածկուել, պիտոյ էր յառաջ

ւնճի-օղլուն համարեա թէ վիրաւորուած էր Շահումեանցի {հարցմունքից}. պատճառ, թթու երեսով նայեց նորա վերայ եւ երկու

ինը: - Եւ ինչպէ՞ս խորամանկ պառաւ էր, այնպիսի {հարցմունքներ} արեց, որ չկարողացայ պատասխան տալ: Մանուշակը

ներածությունը, որտեղ եւ կարող է գտնել ամեն տեսակ {հարցմունքների} պատասխանը իմ ուղղության եւ քերականական կանոնների

էս շփոթում է եւ խռովում է քո խաղաղութիւնը իմ պարզ {հարցմունքս}, եւ կամենում ես բռնակալ հայեացքով պապանձեցնել լե

աշտ, Ո՞վ կը տանի յաղթութիւն, - Կար ժամանակ ` այս {հարցն} էր, Նոյնիսկ կնճռոտ յոյժ, աւա՜ղ, Բայց գիտութիւն

րդութեանց, զբարոյական աւերակս գեղապանծ շինուածոց {հարցն} մերոց սրբոց մեզ ընծայեցուցանէ: " Աշակերտք հեղգք

խաչուիլը համարւում էր փայտից կախուիլ. " Աստուած {հարցն} մերոց յարո՛յց զՅիսուս՝ զոր դուքն սպանէք կախեալ զ

., գլ. Ժ, հ. 39)։ " Եւ առաքեաց Տէր Աստուած {հարցն} նոցա 'ի ձեռն մարգարէիցն. կանխեալ առաքեաց զհրեշտա

, գլ. ԼԶ, համ. 15-16)։ " Եւ առաքեաց Աստուած {հարցն} նոցա զհրեշտակս եւ զմարգարէս իւր... եւ արհամարհեց

ըստ արտուղի անկեալ ինքնահրաման բարձի զխտրոց սուրբ {Հարցն}, որ 'ի մէջ մեր եւ 'ի Քաղկեդոնականացն, վասն որոյ ա

անշուշտ կա. համենայն դեպս, նա կարող է այստեղ էլ {հարցնել}, եւ եթե կա, ապա առնել 2-3 մսխալ, հետո Մոսկվայո

առողջ են՝ ինձ ուրախացրեց. ես այն ժամանակ մոռացա {հարցնել} հեռագրի մասին՝ ուղարկեցի՞ր եւ մերոնք ստացե՞լ են

անուշահոտություն: Անանիային խնդրում եմ այդ մասին {հարցնել} խնդրի մասնագետից՝ Գովարտովսկուց. Dorema armenia

արկ: Սպասում եմ Անանիայից այս հարցի պատասխանին: {Հարցնել} օդընտելացնողներից՝ կարելի՞ է արդյոք եւ ի՞նչ եղան

ոստանում եք ներկա նամակում։ Երկուշաբթի ես մոռացա {հարցնել}, իսկ դուք մոռացաք բերել Շերրի վաղուց ի վեր խնդրա

տորի երկրորդ պրակը, Մակոլեյի երկրորդ հատորը: {Հարցնել} նույնպես՝ լո՞ւյս է տեսել արդյոք Պրուդոնի " Պատեր

ց են բռնում: Քչե՞րը կան մեզ մօտ, թող թոյլ տրուի {հարցնել}, որոնք մի անգամ արուեստակեալ տաղաչափութեամբ քամի

, ես աղքատ կին եմ... Հետաքրքրութիւնս ստիպեց {հարցնել} նորանից, թէ ինչի՞ց գիտէր, որ ես չեմ Շահումեանցը

մ արդարությունը այս բանի միջում: Ինձ վերա եթե {հարցնելու} եք, հարցուցեք միշտ պարոն Ալաճալովից, պարոն Գրիգ

ասխանեցիր, - հարցրեց կինը: - Կարօտութիւն կա՞յ {հարցնելու}... - պատասխանեց Թիւթիւնճի- Օղլուն: Մանուշակ

ցոյց տալ գիրը, - ասաց պառաւը, - ես միայն տունը կը {հարցնեմ}, միամիտ կացի՛ր, մարիկս, մէք եթէ մեր վնաս-օգուտ

գից աւելի վտանգի ենթակայ: " Ինչպէ՞ս ", - կը {հարցնեն} մեզ ընթերցողք: " Շատ հասարակ կերպով ", - կը

ւթիւնը, այո՛, մեր աչքում շատ ստգտանելի է, բայց {հարցնենք} անգլիացուց, եւ տեսնենք թէ այդ համակարգութիւնը այ

իսի բառի պատահենք, որ չկարողանանք հասկանալ, ում {հարցնենք}, որ մեզ չասէ, կամ ո՛ր բառարանը չէ կարող լուծել

նորը դրականապէս: Ի՞նչ պիտի պատասխանեն մեզ, եթէ {հարցնենք}, թէ ինչ բանում է կատարելութիւնը " տուր ինձ զհացէ

ի մէջ, եթէ բոզ եւ պոռնիկ չկար։ Բայց, աբեղայից ինչ {հարցնես} լօգիկա։ Սակայն Հայկազնեան բառարանը պարտական էր ան

ելւոյն Աղանայ"։ (Հատ. Ա., եր. 540)։ Մէկը {հարցնէ}, թէ, ո՛վ վարդապետ, ո՛վ է վիզդ չաթու ձգել, որ

է մի փոքր ուշադրութեամբ կարդայ, կամ թէ մի մարդու {հարցնէ} կամ բառարանին ակը տայ։ Հեղինակի պարտականութիւնն

Մխիթարեան համախոհը դատելու միտք ունենայինք, պիտի {հարցնէինք} իրեն: Նախ՝ մեր ընտանի խնդիրներուն մէջ մտնել

է, ես եւս ոչինչ բանից խապեր չիմ, ինձմեն ո՛չ բան {հարցնող} կա եւ ո՛չ ծան տվող. ասենք թե ծան տալ չեն կարող,

ողջ տարի ո՛վ էր եկեղեցու մօտ եկողը, ո՛վ էր հաշիւ {հարցնողը}: Տարեգլխին, նոյն քահանայքը, նոյն խորովածը, նո

նում է բայում։ Երկրորդ, շատ անգամ հերիք է, եթէ {հարցնողը} իր խօսքի բայով ցոյց տայ ժամանակը, դէմքը եւ թիւը

, մեր այսօրուայ Ս. Էջմիածնի գմբէթը լինելը, ամեն {հարցնողի} կարող է պատմել Էջմիածնի նաեւ վերջին մոնթը։ Աւ

եմ եւ ո՛չ վարդապետ, երբէք էլ սորա կամ նորա կամքը {հարցնողներից} չեմ եղած, որ մի իշխանութեան գործ գտնեմ, ո՛չ երբ

նորություններ կան Մոսկվայի թատերական աշխարհում: {Հարցնում} եմ ձանձրույթից, իսկ պատասխանը հաճույք կպատճառի ի

ի այդ եւ չեմ կասկածում, որ նա փողն ստացել է, եւ {հարցնում} եմ ոչ թե դրա համար, այլ միայն ցանկանում եմ իմանա

, քանզի մարդկայի՛ն է, քանզի արդա՛ր է: Այժմ {հարցնում} ենք, հարո՞ւստ է անգլիական ազգը, եթէ մի քանի գոր

ժապետ, քաղաքակրթութիւն են տարածում, եւ ոչ ոք չէ {հարցնում} աշակերտի կամքը, կամի՞ արդեօք ուսանել, թէ ոչ: Ս

եալ ապահովութիւնը անհիմն է"։ - Ինչպէ՛ս, - {հարցնում} է նա մեզ: - Այսօր դու ես քո բոլոր ստացուածք

թէ ստանում ենք հազար ոսկու մի դրամագլուխ: Արդ, {հարցնում} ենք, երբ որ մեր բոլորի գործողութիւնը այն հազար ո

կեանքի այս անչափելի հեղեղի մէջ դու որի՞ տունն ես {հարցնում} քո ծանր ու բարակ սահմաններով, սեռերով եւ չդիտեմ

մ են, բայց արդէն դուրս են գալիս քաղաքից, դայեկը {հարցնում} է, թէ ո՞ւր էին տանում իւրեան կամ ո՞րի տուն, պատ

ուսափայլ կացուցանել մի ճշմարտութիւն։ Եւ այսպէս, {հարցնում} ենք պատմութիւնից, թէ ի՛նչ վիճակի եւ ո՛ր աստիճանի

ասխանների մէջ գործ էր ածում " մեք " բառը, եւ երբ {հարցնում} էին, թէ ունէ՞ր արդեօք խորհրդակիցք, նա միշտ պատա

նջուած Կարգի գաղտնիքը։ Րիկչի, ինչ ժամանակ նորան {հարցնում} էին, չ'կամեցաւ ցոյց տալ գանձերի տեղը եւ շուտով մ

էջ կախուած մի կանթեղ: Երբ որպէս 7-8 տարեկան տղայ {հարցնում} էի " վարպետիցս " այդ բանի նշանակութիւնը, նա դրակ

հեղինակը, որ նորա գործի մէջ անկատարութիւնք կան, {հարցնում} ենք. " ո՞րի գործն է կատարեալ"։ Այսօր Միլտոնը ե

հոգեկան ցանկութեան։ Ուստի ամենայն իրաւունքով {հարցնում} ենք, հին լեզուի գեղեցկութիւնը, թերեւս թոյլ տալո

եւ ոչ երբէք իսկ չեմ եղեալ բանիս այս ըստ երբէք 'ի {հարցողաց} ուրուք կամաց գործոյ իշխանութեան, եւ ոչ երբէք " (

զկոչականն՝ ընդ նմին գրաբար դարձեալ պատասխանել առ {հարցուածս} վարժապետին՝ ըստ մեզ համարին ողորմելութիւն եւ ողո

ւ զկաթողիկոսական իշխանութենէ երազեաց. եւ եղբայրն {հարցուխնդիր} լինէր առ ամենեսին, եթէ գուցէ արդեօք օրինակ ի պատ

հ գնալ թշնամիների, Նա այլ չէ լսում Դելֆեան {հարցուկին}: ԱՊՈԼԼՈՆԻՆ Դու Ապոլլոն, որ տուիր Ին

տպագրեն միսիոներները՝ անիրավացի է ու սուտ, այդ {հարցում} նրանց կարելի է հավատալ այնքան, որքան կարելի է հա

մ Բոցավառ փայլում "... - Ի՞նչ է նրա անուն, - {Հարցում} է անում Զոհը թակարդեալ. - Կամ ի՞նչ նորա փայլ:

լ գէթ ի Հօրէ: 3) Երես 5. Այվազովսքին, առ {հարցումն}, եթէ մարթ իցէ յաւելուլ ՚ի հանգանակն զոր ի Հօրէ ե

էր յաւելուլ - ըստ որում ի պատասխանւոյն տուելոյ առ {հարցումն} որ ի 2 §, յայտնի երեւի, թէ ուղղափառ ճանաչէ զխոս

տութիւն մտաց եւ կամաց նորա: 4) Երես 7. Առ {հարցումն} " ուրեմն այս աշխարհս, եւ ինչ որ կը տեսնենք, ան

ութիւն չիմանամք զպատճառն։ 7) Երես 50. Առ {հարցումն}. " Պատրիարքաց մէջ նախապատմութեան կողմանէ ի՞նչ կա

ափառաց ալ կրնա՞ն ըսուիլ կաթողիկէ եկեղեցի"։ Զայս {հարցումն} առաջարկէ Այվազովսքին, յետ խօսելոյ եւ սահմանելոյ

եւ առաքելականութիւն): Զկնի այսորիկ պատասխանէ առ {հարցումն} ստորասաբար, զի եւ մասնաւոր եկեղեցիք կարեն համարի

հարկին ստիպելոյ, որպէս եւ ի պատասխանւոյն՝ որ առ {հարցումն}, երես 52, երեւի. " ուրեմն, ո՞ր եկեղեցին է ճշմ

րազատ գտանէր, դու զի ասես։ " Ոչ քննութիւն եւ ոչ {հարցումն}, այլ զինչ սրբազանն ասէ, այդպէս է ասացեալ"։ (

ս[ուրբ] Կարապետի մաuտաք " անունով: Ահա որքան {հարցումներով} եւ աշխատանքով բեռնավորեցի Անանիային, բայց չէ՞ որ

արդ, ի՛նչ փոր: - Իհարկէ, չգիտես, բայց դու {հարցուր} մի ինձանից, Աստուած հեռի արասցէ, խեղճ մարդը կար

ց, ինչպէս իրաւագէտ մարդիկ, որոնցից խորհուրդ ենք {հարցուցած}, ասացին մեզ անկեղծութեամբ, թէ կարճ ճանապարհով ա

այս բանի միջում: Ինձ վերա եթե հարցնելու եք, {հարցուցեք} միշտ պարոն Ալաճալովից, պարոն Գրիգոր Սալթիքովից ե

լինի կայսեր խնդիրք տալ, ուրիշ դուռը չկա, ինչպես {հարցուցի} իրավագետ եւ զորեղ մարդերից: Ես այսուհետեւ ամեն շ

ւթիւն գործ դնելով նոցա վերայ: Apropos. մի անգամ {հարցուցի} մի աբեղայից, թէ ինչ է նոցա իրաւասութիւնը քահանան

եւ կարդալ"։ Չգիտեմ ինչ էր յանցանքս, միայն երբ {հարցուցի}, " Խալֆա՛յ, ո՞ւմ էր հրամայում ", ճիպոտն եղաւ պ

ակները Բուրգուանին եւ խնդրեց համոզել Կլեմանը, որ {հարցուփորձի} ժամանակ չ'յայտնէ իւր խորհրդակիցքը կամ գո՛նէ ասէ մ

տաւորութիւն ունէր թագաւորի մասին։ Երբ բանը ընկաւ {հարցուփորձի}, Բարրիերը խոստովանեցաւ, թէ արդարեւ կամենում էր

լ իւր խորհրդակիցքը։ Վերջապէս բանդումը քանի անգամ {հարցուփորձից} յետոյ, բանալով գաղտնիքի վարագոյրը, մատնեց իւր խ

" զմանկունս ծնեալ մեզ ի քաղդէացւոց սերմանէն զվիմի {հարցուք} "։ Մենք, մի փոքր փոփոխութեամբ ձայնակից ենք լինո

մանկունս ծնեալ մեզ ի միջին դարուց սերմանէն զվիմի՜ {հարցուք} "։ Թողանք արեւմտեան նոր ազգերին, տեսնելով իրենց

այլ նամակներ գրեմ մանրամասն տեղեկություններով քո {հարցրած} եւ մեզ հետաքրքրած հարցերի մասին... Միշտ քեզ

ր են. այսպէս պիտի առնէ, այնպէս պիտի առնէ, բայց {հարցրե՞լ} է ինձ, խնդրե՞լ է իմ համաձայնութիւնը: Ես գալոց ա

, բայց ես հավատում եմ ձեր գրին, այն մասին էլ չեմ {հարցրել}, բայց այս եւս իմացեք, որ այն մարդիկ չեմ հարցրել

հարցրել, բայց այս եւս իմացեք, որ այն մարդիկ չեմ {հարցրել}, որ ինձ օտար էր, ամոթ համարելով, բայց պարոն Իվ

ճալովից կարող եք իմանալ, ամեն մինչ որպիսությունը {հարցրել} տեղեկացել եմ, թե ոչ. դուք իհարկե հարցրել եք այն

թյունը հարցրել տեղեկացել եմ, թե ոչ. դուք իհարկե {հարցրել} եք այն մարդերին, որոնց մի անգամ միայն տեսել եմ,

ն փիլիսոփաներից մէկը մի անառակ մարդու, երբ որ սա {հարցրել} էր նորանից. թէ ես ինչպէ՞ս մարդ եմ: " Յառաջ ասա՛

ք ուրացողներից մինը Փորիս վերայ նայելով {Հարցրեց} յանկարծ. - գազաններից Մարդըս ջոկվում է ի՛նչ

տի վերայ: Խօսակցութեան թելը նա բաց արեց, եւ ինձ {հարցրեց} այսպէս: Ո՛վ ես դու, անծանօթ բարեկամ, որտեղի՞ց

դու անհաւատ ես: - Ինչից իմ անհաւատութիւնը, - {հարցրեց} Շահումեանցը: - Նորանից, - պատասխանեց Թիւթիւնճ

աւիտեանս յաւիտենից պահէր իւր ձեւը: - Ձե՞ւը, - {հարցրեց} Թիւթիւնճի-օղլուն: - Այո, ձեւը, - պատասխանեց

ազանութիւն կայ առաջին եւ վերջին օրինակների մէջ, - {հարցրեց} Շահումեանցը: - Այն, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-օղ

ի " մէջ կա՞ն գրած, կամ թէ ի՞նչ տեղից ուսել ես, - {հարցրեց} Թիւթիւնճի-օղլուն, զարմացած Շահումեանցի այս տեղեկ

ս ամբոխուած, առանց յառաջ խաղալու շեմքի վերայից, {հարցրեց} նորանից, թէ տա՞նն էին արդեօք նորա ծնողքը: Մա

նոյնպէս միտք ունիմ... - Երթալո՞ւ դարձեալ, - {հարցրեց} Թիւթիւնճի-օղլու տիկինը, - ո՛ր կողմ... Աստուած

արիւնը թանձրացել էր գլխի մէջ: Նա բանալով դուռը, {հարցրեց} Մանուշակից, " հայրդ չէ՞ եկած դեռեւս"։ - Ոչ

ուր բան անցել էր այդ տեղ, եւ այս պատճառով շուտով {հարցրեց} կնոջից: - Ի՞նչ կայ. ի՞նչի է քիթդ կախած:

ան պառաւը սկսեց հազար տեսակ ապացոյցներ պահանջել, {հարցրեց}, թէ ո՞ր տեղից նամակի եմ սպասում, ո՞վ ունիմ Մոսկ

անուշակը նորա հետ: - Ի՞նչ շտապելու բան կայ, - {հարցրեց} Թիւթիւնճի-օղլուն, փոքր ինչ անհանգստացած: - Ա

եւ Մանուշակը: - Ինչպէ՞ս է ձեր առողջութիւնը, - {հարցրեց} Շահումեանցը տիկին Թիւթիւնճի-օղլուից: - Փառք Ա

ում էր քաղաքի սովորութիւնը: - Ի՞նչ է մարդը, - {հարցրեց} Շահումեանցը, - այս երեկոյ ես կամենում եմ խօսել այ

Շահումեանցը... - Պարոն Շահումեանցը ի՞նչ, - {հարցրեց} կինը: - Պարոն Շահումեանցը, - պատասխանեց Թիւթի

րում է Մանուշակին: - Դու ի՞նչ պատասխանեցիր, - {հարցրեց} կինը: - Կարօտութիւն կա՞յ հարցնելու... - պատ

այս մի ամսական կը լինէր: - Ովի՞ աղջիկը առեց, - {հարցրեց} սա: - Թիւթիւնճի-օղլուի: - Ի՞նչ Թիւթիւնճի-

Իմ այս համեմատութեան համար դու ի՞նչ ես մտածում, - {հարցրեց} Կայսրը Մեցցաբարդայից, - ինչո՞ւ չես պատասխանում "

փորձով գիտեմ: Մի անգամ բնական գիտութենից մի բան {հարցրեցի}, թէեւ քաջ գիտէի, որ չգիտէր նա այդ բանը եւ գիտել

ը, աչքերը... Հագուստը: - Ո՞վ էր պատմել, - {հարցրեցի} ես: - Ամենայն բան իմանալը լաւ չէ, շուտ կը ծե

Ճշմարիտ. մինչեւ անգամ Վենետկի դուռի պահապանքը չ' {հարցրեցին} Իգնատիոսից, թէ ո՞վ է, ո՞ր տեղից է գալիս կամ ո՞ւ

նաւորութիւնների որակութիւնքը: - Որովհետեւ դու {հարցրեցիր} ինձանից, թէ ի՞նչ է մարդը ընդհանրապէս, ես եւս քե

ենք մի վեդրօ արաղով: - Դուք ինձանից խորհուրդ {հարցրեցիք}, - ասեց Մանթուխեանցը, - ես յայտնեցի ձեզ իմ սրտի

ես գնում եմ Աստուածածնի դուռը: - Այն թաղի մէջ {հարցրո՛ւ} պարոն Շահումեանց Գէորգի տունը, բայց նամակը ցոյց

նել կենդանի մահ, ո՛չ ավելի: Սիրելի եղբայր, {հարցրու} Անանիային, գիտե արդյոք, որ ես Մոսկվայում, Արբա

հինգ տարի կատարեց այս պաշտօնը, բայց ինչպէ՛ս, մի {հարցրու}: Տարին մի անգամ մի քանի քահանայք գալիս էին հ

ն ժամանակ, այն ազգի թղթով երդում տալ տուր եւ ապա {հարցրու} հարցանելիքդ, որ պատասխանեն եւ ամենայն ճշդութեամբ

ս նեղացաւ, ասացի ես չեմ, ահա մտի՛ր այս տունը եւ {հարցրու} ծառաներից, քեզ ցոյց կը տան նամակի տէրը: - Գի

" Քանզի յոլով նորա արբանեկեալ էր զպէտս տեղւոյդ, {հարցցի} թէ կայ ուրէք եւ ասասցի " (եր. 55)։ Մենք չենք

ոց են մեզ իմաստունքդ մեր՝ եթէ ի բանից նոցա առեալ {հարցցուք} զնոսա, թէ վասն է՞ր ո՛չ կործանեցան ազինք Եւրոպիոյ

յն այսքան ասել, որ, եթէ մեր Մխիթարեան գերապատիւ {Հարք} չեն կամեցել այս բանը հայերէն թարգմանել եւ տպել,

յ եւ բարբարոս վարք ու բարքը։ Մխիթարեան գերապատիւ {Հարք}, ինքեանք եւս կրօնակից եւ ջատագով լինելով Յիսուսե

րծերը։ Զարմանալին այս է, որ Մխիթարեան գերապատիւ {Հարք}, ինքեանք միշտ նստելով կանգնելով մի քանի անուսում

անճարեղ երեսփոխանը պատասխանում էր. " Չէ՛, տեարք {հարք}, ես խնդրում եմ, որ հաշիւներիս վերայ աչք դարձուց

նչ վերաբերին յաստուածայինն վարդապետութեան: Թէպէտ {հարք} նախնականք ի սկզբանէ անտի Հայոցս քրիստոնէութեան աւ

րս իւր, անդր քան զչափն ճոխաբանութեամբ: Պատուելի {Հարք} Մխիթարեանք, ի թիւս այլոց հեղինակաց հնոյն Հայաստա

ալ եմ գրուածոց նոցին առ հասարակ, կորովաբան թուին {հարք} ՝ Վրթանէս Ասկերեան, երկոքին եղբարք Աւգերեանք, Ջ

դեօք հաւատալ այսմ ի 19-երորդ դարում, թէ պատուելի {հարք} Մխիթարեանք ինքեանք իսկ ո՛չ տեսանեն զանպատեհութիւն

սկանալի էին մնալոց հայկական զաւակին, բայց խելացի {հարք} մեր դժուարութիւն ի վերայ դժուարութեան բարդելով,

ան զյատկութեանց աստուածային անձանց, այլ թէ սուրբ {հարքն} մեր ընկալեալ զհանգանակն Նիկիոյ, առ հարկին յաւելի

ն զպատուիրանն սրբեալ ի դարուց ժամանակաց, մինչդեռ {հարքն} առաջինք ընդ ամպովն ՚ի Սինա ընդունէին զկոփածոյսն:

մում անմեղութեան: Ի Ձէնջ ունիմ այսօր զօրհանապազն {հաց}, ընդ Ձերով համարեա՛ յարկաւ ժողովեալ էի իմս օտարո

ախիջեւան, ասացեք ի՞նչ անեմ ես այդտեղ, ո՞վ է ինձ {հաց} ու ջուր տվողը հավիտյանս հավիտենից: Ամեն մարդ ուն

մի գործ կգտնենք, քանի ընկեր [ենք] միասին մի կտոր {հաց} խաղաղությամբ վայելելու համար: Ամենեւին ձեռնհաս չ

օրինակները տեսած եմ: Խեղճ ողորմելիքը չէին կարող {հաց} ուտել հանգիստ, ամեն մի չնչին բան վրդովում էր նոց

թո՛ղ կաթ պատրաստէ նորանց սնուցանելու համար, թո՛ղ {հաց} պատրաստէ նոցա ապրուստը ապահովելու համար, ապա թէ

րի ձեռքով: Ի՛նչպէս կարելի է, որ Հայ կինը, թէեւ {հաց} չունէր ուտելու, գնայ եւ իւր երեսի ջրով ծառայէ մի

այումս: Ազգութիւնը ասես թէ դարձել է մի ամենօրեայ {հաց}, առանց որին չէր կարելի ապրել, մի ելեքտրականութե

ռայ, վաղը հող չունի, որ հաւասար է ասելու, վաղը {հաց} չունի: Անգլիոյ տնտեսական գերութիւնը, մանաւանդ,

ին ստրկանալ, ուրիշին ծառայել եւ այդ ծառայութեամբ {հաց} ճարել իմ ընտանիքի համար: Ազա՞տ եմ ես, եթէ տէր ո

Պօլսի եւ թէ՛ գաւառների մէջ մարդիկ չպիտի կարողանան {հաց} ճարել, աղքատութիւնը եւ սովը պիտի հարկադրէ նորանց

ս կը ճշմարտուի, եւ Բուլուէր ասպետը, հինգ հարիւր {հաց} բաժանելով, չէ կարողանալու դարման տանել վերահաս վ

, դիմադրել, որ եթէ մեր հայեացքով, միայն մարդ ու {հաց} կայ աշխարհի երեսին, եթէ մեք մի կտոր հողի վերայ ք

կեանքը կախւում է այժմ ինձանից, այսինքն՝ իմ քեզ {հաց} տալուց կամ չտալուց, բայց ես զոհում եմ քեզ այս կտ

ուեց սրբութեան, Տէ՛ր, քեզ համար, ուր արթուն ` {Հաց} ու գինի են ձօնում Ի յիշատակ քո որդուն: Դու չե՞ս

Տեառնդ ընդ հարաւ, Որդւոյդ առ յիշատակի {Հաց} եւ գինի Քեզ մատչի: Ո՞չ գաս ի հարաւոյ

եւ կարգեաց զանարիւն պատարագն ըստ Մելքիսեդեկի, ՚ի {հաց} եւ ի գինի նշանակելով զյաւիտենական իւր զենումն ի ս

ի անշուշտ։ Մեծատան համար միայն թէյ ու {հաց} Թէ լոկ պատրաստեն՝ կըմնայ քաղցած. Այդ

ռցաւ այն օր եւ շունչ քաշել, թող թէ ուտել ճաշ կամ {հաց}: Կեցցէ՛, կեցցէ՛ մեր Ալեքսանդր, օրհ

աչքերից, Ո՛վ ողբաց, բողոքեց, երբ խլեցին {հաց} որբից: Քնած էր Ամիրան, աչք փակած եւ դիտող

եռ ինչ զահրումարով: Մարդը տուն չունի, մարդը {հաց} չունի, մարդը հանդերձ չունի, բնութիւնը իր առնելի

նարներ, թէ կարող ես գտնել, որ մարդը տուն գտնէ, {հաց} ունենայ, մերկութիւնը ծածկէ, բնութեան պարտքերը հ

գործունէութիւն եւ գրգռելուց յետոյ չեն թողում ո՛չ {հաց} ուտել, ո՛չ ննջել եւ ո՛չ գործ կատարել, ինչ որ մտ

ովասիրութեամբ. նա շաբաթներով քունը կոտրում էր եւ {հաց} չէր ուտում, եթէ իմանար, որ մի տեղ խռովութիւն կա

օտ, այժմ համարւում է լաւ դերձակներից մինը: Բայց {հաց} ճարելով այդպիսի ծառայական արհեստով, նա պարապում

ուած են ոտաբոբիկ այս ու այն կողմ վազվազել մի կտոր {հաց} ճարելու, մի բնակութիւն գտնելու կամ մերկութիւնը ծ

ետ խմել. ես նորան այն օրը ձգեմ, որ շունը ձեռքից {հաց} չառնու, - պատասխանեց պ. Մարկոսը մի փոքր վիրաւոր

ն փորձն էր մնացել, - ասաց Մանթուխեանցը, մի կտոր {հաց} բերանը դնելով, - եւ ճշմարիտը պիտոյ է ասել, փոքր

րա կիսաբաց աչքերին երեւում էին ոսկեղէն սարեր: Նա {հաց} էր ուտում առանց մոռանալու ճիշդ մաթեմատիկական հաշի

չգնայ, իսկ ինքը վազեց խոհարանը, կտրեց մի պատառ {հաց} եւ բերեց, բայց անձրեւից գիճացած եւ ուռած պատուհա

նակներում եւս, իւր հայրենասէր որդիների համար ո՛չ {հաց} ունէր եւ ո՛չ պատիւ. ամենայն մարդ մտածում էր առան

պէս մազ եւ եղունգ կտրելը, հագաւ երկաթի շղթաներ, {հաց} չէր ուտում այլ կերպ, եթէ ոչ մոխիր խառնած հետը։

Բանի տեղ չ'դնելով ծովային հիւանդութիւնը՝ նա սեւ {հաց} էր ուտում եւ նաւի սպասաւորներին քարոզում էր շատ խ

ինձ զհացէ կամ ու՛ր է աղճատանքը ` եթէ ասում ենք " {հաց} տուր ինձ "- երթալ ի տուն, - տուն երթալ. եւ այլն

ւի խորհուրդը ձեւի մէջ չէ, այլ իրի մէջ. եթէ ես " {հաց} տուր ինձ " ասելով հասկանում եմ այն, ինչ որ 4. 00

ան աստիճանաւոր) կամ եսաւուլ, որ գալիս ա բա նրան {հաց} չի՞ պէտքը, պատիւ չի՞ պէտքը, հաւի միս չի՞ պէտքը

ր ատամները եւս կը փշրէր։ Հայոց հին լեզուն հնացած {հաց} է արդէն, եւ 1300 տարի է, որ թխուած է, իսկ նոր

պիտոյ նորա հինգ դարու հայախօսութիւնը. այդ նորան {հաց} ու ջուր չի տայ։ Նորա հարկաւոր է գիտութիւնը, որ

նաչում են, ու Չելլինու հրաշալի գործերի համար քեզ {հաց} չեն տալիս, ո՛րը կարող է քո պէտքերին ծառայել, Բե

ր աշխարհագրական դրութեամբ՝ Արեւմտեան Եւրոպայի եւ {հացաբեր} Ռուսիայի մէջ, կենտրոնական տեղերից մինն է, եւ այ

Եթէ Սեւկոյ դրախտը պիտի պարտէզ իմանանք, ուրեմն եւ {Հացեաց} դրախտն էլ Հացեաց պարտէ՞զ։ Բայց շնորհակալ ենք երա

պիտի պարտէզ իմանանք, ուրեմն եւ Հացեաց դրախտն էլ {Հացեաց} պարտէ՞զ։ Բայց շնորհակալ ենք երանելի Մովսէս Խորեն

Բայց շնորհակալ ենք երանելի Մովսէս Խորենացուց, որ {Հացեաց} դրախտը վանքի անունը եղածը մեզ իմացնում է (Խոր.

ն՝ զորդի սրբոյն Ներսիսի զՍահակ Պարթեւ եւ զՄեսրոպ {Հացեկացի} զաշակերտ Մեծին Ներսիսի ի սուգ անմխիթար: Զկնի ապի

" Մեսրովբ պարտական է Սըւազցի Մխիթարին. {Հացեկացին} սկսել է, Բայց կատարել Սըւազցին"։

ամար, այլեւ սերմանացութեան համար, ամենայն տեսակ {հացեղէն} սերմեր, անասուն եւ ամենայն բան, որ հարկաւոր էր

: Չկան այդտեղ վաճառական ընկերութիւնք, մանաւանդ՝ {հացեղէն} ապրանքի, որով պարապողքը մեծ մասնով երեւելի արծաթ

Վեր կացաւ-հագաւ շորերը սիրուն, Թէյ ու {հացեղէն} մատուցին իսկոյն. Ի հարկէ կ՚ուտէր. նորա պէս

ւր կեանքը Դիոգինէսը, լցուած պաքսիմատներով եւ այլ {հացեղէնով}, պատրաստ դրած էր ահագնատեսիլ դժոխքի թագաւորի նախ

ւմ են շատ եւրոպական նաւեր: Եթէ այդքան մեծագումար {հացեղէնքը} անմիջապէս ուղարկուէին Եւրոպա, եթէ մեր սիրելի ազգ

այ եւ ասեն դեռեւս հասարակաց առածը, թէ " խելագարի {հացը} խելօքի փորը"։ Շատ շնորհակալ եմ խրատիցդ: -

ութիւնը կրկնապատկուելու էր, անշուշտ: Եւ միմիայն {հացը} չէր, որ գնում էր Եւրոպա, այլեւ երկաթ, իւղ եւ կ

րհք, ստանալով մի քանի շիլլինգ մի անգամ, մինչդեռ {հացը} եւ ապրուստը հարկաւոր է ամեն անգամ: Ֆրանսայի

տական եւ անհող, հարկադրուեցաւ դարձեալ իւր օրական {հացը} ճարել՝ ստրկանալով ուրիշին: Բռնակալութիւնը

ի խնդրի առջեւ։ Այդ տնտեսական խնդիրն է, մարդը եւ {հացը}: Եւ այդ խնդիրը, կանուխ թէ ուշ, թէեւ սոսկալի փո

լուց կամ չտալուց, բայց ես զոհում եմ քեզ այս կտոր {հացը}, քո կեանքը յարատեւել տալու համար: Դորա փոխանակ

իւնք չունինք, որոնց շեմքը երբեք չենք կոխած, որք {հացը} մի անգամ ուտում են, միւս անգամ կշռում, թէ մի՛ գ

թէ հայը, օտարի թեւերի տակ գործ կատարելով, օտարի {հացը} ուտելով, միշտ պիտի օտարին գովէ, օտարի օգուտը պա

րագործ) իրա ցանքս ու վարքին ա, աշխատում տարեկան {հացը} տուն լցնում. տաւար, ոչխար, գոմէշ, ձի, գութան

ւար, ոչխար, գոմէշ, ձի, գութան, չութ պահում. {հացը}, եղը, պանիրը, բուրդը, ամէն բանն էլ իրան իրան

րները անզգայ։ Մեք, օրինակ, դեռ չենք տեսած, որ {հացը} թէեւ միայն նիւթական բան էր, մի մարդ ունենալով եր

միւսն՝ թարմ ու տաք, թողնէր այն թարմ եւ նոր եփած {հացը}, որ աւել սննդարար էր եւ ձեռքը պարզէր դէպ 'ի քարա

ր աւել սննդարար էր եւ ձեռքը պարզէր դէպ 'ի քարացած {հացը}, որ յառաջ քան ստամոքսը գնալը բոլոր ատամները եւս

ակուրքը, իրաւո՞ւնք է, որ նետենք մեր մի կտոր չոր {հացը}, որին սովորել է մեր ստամոքսը եւ որ հազար նեղութե

նել, մեր առողջութիւնը պահպանել՝ մեր ունեցած չոր {հացը} ՞, որ ուտւում է, թէ այն շատ ազնիւ համարուած բանը

Պոլիս: Արքեպիսկոպոսն ցուցանէ զանձն կարօտ օրական {հացի}, եւ զայդ հրատարակէ ՚ի ձեռն լրագրաց, յետս կոչէ

ով քո հարստութիւնը, համարձակւում ես կուլ տալ այն {հացի} կտորը, որ գնուած էր ուրիշների աշխատանքի գնով...

աջեւ, առանց մտածելու, որ գալոց օրի համար չունէր {հացի} գին անգամ: Բայց մի ուրախութիւն, որի որպիսութեան

1858 Օգոստոս Հիւս. Հ. 8), խօսելով Նախիջեւանի {հացի}, իւղի եւ երկաթի վաճառականութեան մասին, յայտնել

պրել է ողորմելի խեղճութեան մէջ. նա մոխիր է կերել {հացի} տեղ, եւ նորա խմելիքը խառնուած է եղած արտասուքով

մ, եւ անգործ մնացած բիւրաւոր գործաւորքը՝ օրական {հացի} կարօտ եւ վերջին յուսահատութեան մէջ: Այսքան վնաս

կիր չտալ նոցա, ասել է 23 միլիոն ժողովուրդ օրական {հացի} կարօտ ձգել, ասել է, այդ ազատութեան միւս օրը պատ

անի որ ազգը, հասարակ ժողովուրդը, կարօտ է օրական {հացի}, քանի որ նորա տնտեսական խնդիրը կարգի չէ դրւում:

ղքատութիւն կայ մէջտեղում, քանզի պէտք կայ, քանզի {հացի} խնդիրը ամեն րոպէ բաղխում է նորա դուռը: Եւ մի այդ

ր իջան ու հեղեղեցին Եւրոպա, այնպէս եւս մարդու եւ {հացի} խնդիրը լուծուելուց յետոյ եւրոպական մարդը պիտի իջա

իւր ապրուստի համար կարօտ չլինի նիւթի եւ չհասկնայ {հացի} խնդիրը. եւ մեք խօսեցանք միայն այն խնդրի վերայ,

ը մեծատան. Այժմ զրկուած ամէն բանից, Չունի անգամ {հացի} գին. " Ողորմութիւն արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէ

ոջ պէս շատ ժլատ մարդ է. նորա դռանը ո՛չ մի մուրիկ {հացի} երես չէ կարող տեսանել (նորա մանուկներն եւս շատ ա

որքա՛ն բաժին հասանում էր այն վերջին, ամենափոքրիկ {հացի} փշրանքին, որի տասը կտորը միասին կարող էր տանել մ

կարգել հինգ մանէթ թոշակ. քո պէս ծառան դեռ կերած {հացի} համար եւս պիտոյ է մի բան վճարէ տիրոջը: - Պար

նզգամ: Սպասի՛ր, ես քեզ այն օրը ձգեմ, որ օրական {հացի} կարօտ դառնաս, նզովեալ․ Հայ չե՞ս, քեզ մարդ ասողի

վիզը դնում էր ամենայն հնարաւոր լուծի տակ մի կտոր {հացի} համար, մինչ Հայոց ազգի աբեղայքը, փակուած իւրեան

սուելի աղքատութեան արդիւնք: Շատ աղքատ կամ օրական {հացի} կարօտ ծնողք վաճառել են իրենց աղջիկները, եթէ թողո

այժմ, այնպէս եւ միշտ հայոց մանուկը կը լինի օտարի {հացի} մուրացկան, ամեն օր դռնէդուռ մա գալով՝ կը յագեցո

ահանջում են, նա, իւր սեպհականը չունելով, օտարի {հացի} եւ կեանքի միջնորդութենով գործ է կատարում։ Հայ

պայմանների ազդեցութեան տակ խմորում է շաղախը՝ եթէ {հացի} եւ եթէ այլ բաների։ Անհնար է, թէ լեզուն, յեղափո

կս ի նիւթական կարողութեանց եւ ի հայթայթանս օրական {հացին} վարեալս անդր քան զովկիան: Բայց երանի թէ չէր իմ տ

լքեալ, ձեռն ի գործ արար ի հայթայթանս զօրհանապազ {հացին}, ի սնունդ ընտանեացն: Եւ այսունակ ահա յառաջխաղաց

Որդւոյն միածնի, եւ ընդ ձեռն յիշմանս եւ նուիրման {հացին} եւ գինւոյն աղաչել զմարդասիրութիւն նորա: Գոյափոխո

նւոյն աղաչել զմարդասիրութիւն նորա: Գոյափոխութիւն {հացին} ՚ի ճշմարիտ մարմնին, եւ գինւոյն ՚ի ճշմարիտ արիւն

16) Երես 95. Հարցմանս, " եթէ ընդ տեսակաւ {հացին} ՝ Քրիստոսի մարմի՞նը միայն կայ, եւ ընդ տեսակաւ գի

ալ կան, այնպես, որ մէկ փոքրիկ մասն սրբագործեալ {հացին} մեջ ալ ամբողջ Քրիստոս է, եւ մէկ կաթիլ սուրբ արեա

ուցանէ զխորհուրդ կրկնակի նուիրանաց նիւթոց, այն է {հացին} եւ գինւոյն: Մարմին հոգով եւ Աստուածութեամբ լինի

վազովսքին ընդունի եւ վարդապետէ, թէ գոյափոխութիւն {հացին} եւ գինւոյն ո՛չ լինի ի մարմին եւ յարիւն Քրիստոսի,

հոգւով ե՛ւ մտօք, եւ Աստուածութեամբ: Ընդ տեսակաւ {հացին} ՝ համաձայն բանից Քրիստոսի, թէ " ա՛յս է մարմին իմ

ական յարաբերութեամբ ինքը ուղիղ է, որ հաւան չէ իմ {հացին}: Դէ սատկեցէք քաղցած: Անգլիան իր կառավարութեան ս

um) եւ ո՛չինչ կերակուր չէին ընդունում, բացի լոկ {հացից} եւ ջրից, մինչեւ որ ընտրութիւնը կ'աւարտուէր։

է՞լ խօսենք, երբ իշխանութիւն Ծախում է անարգ {հացկատակներին}, Մինչ ստրուկ մարդիկ նստան մեր գլխին Եւ

նայն օր նորա դռնում Կանգնած էին շատ կառքեր. Միշտ {հացկերոյթ}, ընթրիք, գինի, Նուագարան ու տաղեր. Ամենայն ոք

անց հետ. ծիծաղում էին, զուարճանում էին, մինչեւ {հացկերոյթի} աւարտը: Երբ ամենեքեանքը, վայելած ու լիացած է

դապետ Պ. Օրանսկին ասաց մի ռուսերէն համառօտ ճառ։ {Հացկերութիւնը} եւ հոգեհանգիստը աւարտուած, յուղարկաւորքս բաւական

նւում են երաժշտութիւնքը, բացւում է շնորհաւորական {հացկերութիւնը}: Բայց դայեկը վերմակ կամ այլ պաստառներ խնդրելով ն

ւ կացոյց Քրիստոս, որպէս զգործարան ինչ, որով լոկ {հացն} ու գինին փոթարկելոց էին ՚ի մարմին եւ յարիւն Քրիստ

զայս մատուցեալ զհաց եւ զգինի: Իսկ ի յիշմանս յայս {հացն} փոխարկի ՚ի ճշմարիտ մարմին, եւ գինին ՚ի ճշմարիտ ա

է տանում իր բողոքը, - ի՞նչ են խարջում, եղն էլ, {հացն} էլ, միսն էլ, ամէն բանն էլ գեղիցը գզիրը մինի տեղ

սիրուն չէ, բայց ի՞նչ հարկաւոր է գեղեցկութիւնը, {հացով} ուտելու չես, գոնէ արծաթը շատ է, երկու հազար ման

կան դպրութեանը պիտոյ էր հիւր գնալ Իտալիա եւ օտարի {հացով} սնանել, որովհետեւ ինքը՝ ազգը, ինչպէս մեր ժաման

պէս օտար աշխարհ գնային, օտարի հողի վերայ, օտարի {հացով} ու ողորմութեամբ լուսաւորութեան ճանապարհ բանային Հ

, հայոց ազգի անբաղդ զաւակները մինչեւ այսօր օտարի {հացով} են իւրեանց ստամոքսը յագեցուցանում եւ օտարի կենդան

նխղճմտանք է, նորա համար թէ մի մարդ մեռած, թե մի {հաւ} սատակած։ Այդ ի՞նչ դեղ է, մի՞թէ կարելի է այդպէս

ռի մէջ, այդ բոլորշի գծի կենտրոնում մի մորթած սեւ {հաւ}, առանց ամենայն պիսակի, եւ մի սեւ կոթով դանակ:

յել էր ինձ գտանել մի բոլորովին սեւ կատու, մի սեւ {հաւ}, մի հայելի, մի որձ չղջկի կուրծքի կարթաձեւ ոսկր

տաւորութիւնը անկատար, չգտանելով մի բոլորովին սեւ {հաւ}, որ անշուշտ հարկաւոր էր. միւս այլ բաները վաղուց

ի: Երէկ երեկոյեան, սպասաւորս գտել էր մի այդպիսի {հաւ}, եւ այնպէս ուրախ էի դորա վերայ, որպէս թէ այդ հա

առողջութեան տէր են, հարբելով դառնում են մի թրջած {հաւ}, եւ այնուհետեւ մեր ձեռքումն էր նա, կարող ենք ամ

ենթադրւում է, որ հին ժամանակներում հմայողները եւ {հաւադէտները} (augur) օգուտ քաղելով ամէն կարգից դուրս երեւոյթ

գլուխ սիգալ, Յանմատոյցն յայլոց Մտեալ {հաւալոց}: Յի՛ս, կո՛յս, յի՛ս ցօղեա՛ Կուսութիւ

՚նդ երկնից մաղթանս համօրէն, Եւ աջն՝ {հաւակ} էութեանց, Ի վայր յերկիր կարկառի, Եւ

. Հագին եւ Տիկնոջն Յովհանջան Էլիազ, որպէս զի եթէ {հաւան} իցեն եւ նոքա, օրենսգէտն իմ տացէ տպել զայնս: Այլ

Արի՛ բա՛ց թող այդ ուսումը, դու որ այժմէն՝ չես {հաւան} Եկեղեցւոյ կանոնքներուն, վաղն կըլլաս փրօդեստ

թէ գոնէ տեսական յարաբերութեամբ ինքը ուղիղ է, որ {հաւան} չէ իմ հացին: Դէ սատկեցէք քաղցած: Անգլիան իր կառ

իք ցեխում խրուած, նախանձու տրաքում են եւ տակաւին {հաւան} էլ չեն Անգլիացին: Տօ՛, մի նորա չափ ազատութիւն ձ

անակիս տղայքը բոլորովին ուրիշ կերպով են նայում եւ {հաւան} չեն ծերերի կարծիքին: Ծերերը պահանջում են, որ ամ

ի խելապատակս հայոց ո՛չ գովեմք մեք, այլ ամենեւին {հաւան} եմք նոցին իմաստուն մտածողացն, որ ուշի ուշով. մի

զօր իրաւունք ունի այժմեան հայը այսպէս խօսել. ո՛վ {հաւան} չէ, գնա՛յ գերեզմանները փնտրէ 4. 000 տարի առաջ մե

ին դպրոցացն, յանուն սրբոցն Սահակայ եւ Մեսրոպայ, {հաւանական} է թէ եղելոց ի Նախիջեւան, ընդ այնոսիկ ժամանակս,

ս կրօնակից եւ ջատագով լինելով Յիսուսեաններին, ) {հաւանական} եւ շատ բնական է, որ նոցա ձեռքը չէր համարձակուելո

Ես չգիտեմ այդ տուների ծագման պատմութիւնը, սակայն {հաւանական} է, որ Ջալալիների ժառանգները չեն դոքա, թո՜ղ որ ն

թէ Շահումեանցի յանձնառութեան վերայ, բայց առաւել {հաւանական} է վերջինիս, պատճառ, Մանուշակը մահացու մեղք էր հ

նն, եւ թէ թոյլատրեսցուք ոմանց կարծեաց երեւիլ իբր {հաւանական}, թէ ի ժամանակի թարգմանչաց նոյն էր [ոճ խօսից] եւ

առողջ հայեցողութեամբ՝ ընկալցուք ապա զկարծիսդ իբր {հաւանական}, ապա թե ո՛չ զմերն յառաջ խաղացուցանեմք զընթացս բա

իայն մշակողք մշակ էին զսունկն ըստ արժանւոյն, այլ {հաւանական} է թէ միայն հեղինակք, թէեւ լինէր նա երկնային ոք ե

ահը։ Այսպէս սկսեց այս հռչակաւոր հասարակութիւնը։ {Հաւանական} է, թէ այս Կարգը եւս շուտով կը կործանուէր եւ կը չ

հաւատի կանոններից"։ Ինչպէս երեւում է, Կայսրին {հաւանական} չեղաւ Մեցցաբարդայի պատասխանը, վասնորոյ արձակեց ի

սադրելով, այն խաղը կը խաղար եղբօր գլխին: Աւելի {հաւանական} է, որ քոյրը իմանալով էրկայ դաւաճան խորհուրդը իր

յնպէս եւ առաջ ապահովութեան տեղ եղած լինելով, շատ {հաւանական} է, թէ ապարան հասարակ անունից լինի յատկացած: Այլ

ղքատութեան պատճառը չենք կարող հաստատապէս գիտնալ: {Հաւանական} է միայն, որ անկրթութիւնը եւ իմացական խեղճութիւնը

ինը ` այդ մասին թող որչափ կամին լինին շատ կամ քիչ {հաւանական} կարծիքներ, բայց մենք այս երեւոյթը առնելով որպէս

լով՝ աղճատել է եւ խանգարել, այսու ամենայնիւ շատ {հաւանական} է, որ այսուհետեւ եւս միշտ աշխատութիւն գործ դնի գ

, այդ մասին պատմութիւնը ոչինչ չէ ասում մեզ, բայց {հաւանականաբար} կարելի է ենթադրել, թէ այդ եղել է մեր քրիստոնէութ

ալ չքերից մինն էր։ Սորանից այսքան կարողանում ենք {հաւանականաբար} ենթադրել, որ Վահանը եւ Մանդակունին չէին գնալ մի

ատակքը Ղեւոնդեանք անուանուեցան, իրաւունք է տալիս {հաւանականաբար} ենթադրել, թէ Փարպեցու քահանայապետ խօսքը վերաբերւ

, այն չէ: Ո՛չ, մնաց եւ մեր կարծիքով աւելի {հաւանականը}, որ կարող էր շատ անգամ երեւցած լինիլ եւ այսօր էլ

ր է: Անհիմն վաճառականութեան մէջ հարիւրին իննսուն {հաւանականութիւն} կայ վնասի հանդիպելու, իսկ բնականի մէջ՝ նոյնքան

կայ վնասի հանդիպելու, իսկ բնականի մէջ՝ նոյնքան {հաւանականութիւն} նորան չհանդիպելու: Այլ խնդիր է ջուրը մտնել՝ թոյ

պ. Էմինը ո՛չ մի կերպով չէ կարող ապացուցանել, եւ {հաւանականութիւն} էլ բնաւ չկայ, թէ Փարպեցին, Սիւնեաց աշխարհից վեր

ւթեան ` մերժէինք, իսկ որի կողմում որ լինէր աւելի {հաւանականութիւն}, ընդունէինք որպէս բնական պատճառ կանթեղի աւանդութ

յին Սրբութեան ձերով անձնական ստորագրութեամբ։ Այլ {հաւանեալ} ընդ բանս նոյն Հոգեւոր կառավարութեանն յաղագս ո՛չ ի

միաբանեալ 'ի խընդիր բարի ցանկութեան, ընդ որս եւ {հաւանեալ} եւ այլ արք ճշմարտութեան նուիրիչք գնային խառնիլ 'ի

ւ զտեղիս 'ի սրբագրել եւ այնպէս առաքել. եւ հարկիւ {հաւանեալ} էին այնմ մասնաւորապէս Հ. Մկրտիչ Աւգերեան եւ Հ.

այս տեսանի զառաջինն է Կոստանդնուպօլիս, այլ՝ ո՛չ {հաւանեալ} ընդ այն Յակոբայ Կաթողիկոսի, հոգ տանի յղել յԵւրոպ

Վկայեմք, որ ստորագրեաց եւ կնքեաց հռչակեաց եւ {հաւանեաց} վերն յիշեալ Մասէհ Բաբաջանն կամ հասարակ կոչմամբ Մա

հաւատամ: Չենք կարող ուրանալ, որ այդ գրուածը {հաւանելի} էր եղել մի թեթեւամիտ պառաւի, որ երբեմն մի քանի կ

րկնի՛ր եւ այն, ինչ որ այժմ կարդացիր. քո ոճը շատ {հաւանելի} է ինձ: Բուբանդուսը սկսեց շարունակել:

նելով, դառնում էր դարձեալ դէպի հող, եւ այդ փոքր {հաւանելի} էր, իսկ փայտը դառնում է մոխիր, միթէ՞ փայտը մոխր

որոնեց, որոնեց, այդ տաղից աւելի ազնիւը, աւելի {հաւանելին} չգտաւ: - Օրիորդ Մարիամը ցոյց է տուել դորանով

ւսեանների հանգստութիւնը։ 1615 թուականին Կայսրը, {հաւանելով} մի Մանդարինի առաջարկութեանը, սարսափելի հալածանք

ցնելով նորա անձնասիրութիւնը, որովհետեւ նորան եւս {հաւանելու} չէր կոմս էմմանուէլը, թշնամական ուղղութիւն տուեցի

քրիստոնէութեան, ոչինչ ուսանիմք ի սուրբ գրոց, եւ {հաւանեմք} յոյժ ընդ այն, եթէ գործք մեր յանդիման առնեն զմեզ

էջ էր Լուտերի Վերանորոգութենից։ Բոլոր ժողովը {հաւանեց} այս կարծիքին եւ դատողութեանը, եւ վճռեց, որ Իգնա

. դու ինձ կղմինդրի օրինակովը փոքր մնաց, որ պիտի {հաւանեցնէիր}, բայց երկրորդ օրինակդ յարմար չէ եւ ես շատ ուրախ

են բնական ազդեցութեամբ։ Այս բոլոր նկատողութիւնքը {հաւանեցնում} են մեզ, թէ մարդը ստեղծուած է ազատ լինելու համար

րթա-գիւղ եւ 'ի լսելն եւ'ի տեսանելն զնոսա ամենեւին {հաւանեցոյց} զանձն, թո՛ղ զՀ. Միքայէլ Չամչեան, որպէս եւ այլք

րներսէհի, զոր մեծաւ ջանիւ եւ սաստիկ աշխատութեամբ {հաւանեցուցեալ} տայր ասել զթագաւորն Յազկերտ զի շնորհեսցեն նմա զոր

րդը աղաչաւոր եւ բարեխօս դառնալով այս ապաշնորհին, {հաւանեցրեց} քահանայապետին թոյլ տալ սորան. որով ճանապարհ ստաց

, խելագար է: Հաւատացէք ինձ, մի մարդ չկայ, որին {հաւանէր} այդ պարոնը, նորա աչքումը ամենեքեան յիմար են, ամ

թէ " այսպիսի ընթացքին երիտասարդ արքայազնի պիտոյ է {հաւանի} թագաւորը եւ տէրութեան բոլոր երեւելի մարդիկը. պատ

աւուր նախընթաց ամսեանն յուլիսի, ազգն մեր միաբան {հաւանութեամբ} եւ թախանձագին խնդրանօք ընտրեաց յիւր 'ի լրացեալ եր

7. Բոլոր ուսումնական անդամների հաճութեամբ եւ {հաւանութեամբ} ընդունուած եւ քննութեան դիմացած, նոր գրուած պատմ

, քանի որ մեր եկեղեցականք ժողովրդի ընտրութեամբ եւ {հաւանութեամբ} լինում են եկեղեցական, քանի որ մեր եկեղեցու կառավ

ը, որ չէ սիրում ուրիշի, մանաւանդ մի նոր կարծիքի {հաւանութիւն} տալ: - Եւ դու կարծեցիր, թէ խելքիս նստեցուցի՞ր ա

- շարունակում էր նա իւր մտքիցը, - որ երկու կողմից {հաւանութիւն} չկայ, այդ ի՞նչ երդում է, որ սիրտը չէ տալիս, այ

յարմար էին համարում " Սահմանադրութիւն " անունը եւ {հաւանութիւն} տուին նրան իրենց ստորագրութեամբ. կոնստիտուցիայի

այլ Երուսաղէմի վանականների մի յօրինուածք է եւ իբր {հաւանութիւն} է գտել Էջմիածնի ծայրագոյն պատրիարք Կարապետ Ուլնեց

լուն։ Նորա հօրեղբայրը ստիպանքով առել էր նորա մօր {հաւանութիւնը}, որ նորա որդին ծառայէ քաղաքական Պօլիցիայի մէջ,

եւ հնձում էր նոցայ գովութեան դափնիքը, նորան չէր {հաւանում} սա: Այն պապին, որ մոռացութեան տալով սորա բոլոր

ում է՝ տեսանելով իւր աշակերտների անորոշ վիճակը. {հաւանում} է Էջմիածին գնալ Երեւանից՝ կաթողիկոսի վճռական խօս

, եւ մեզ այս սերունդը թողեցին, որին այժմ դու չես {հաւանում} ։ Եթէ մենք էլ քո խելքին ընկնինք, ասել է թէ առանց

քինի էր ստեղծել նորան: Ամենակալ Տէրը արդա՛ր է եւ {հաւասար} աչքով նայում է ոչ թէ միայն բոլոր մարդկութեան վերա

աւոր սրբագրութիւնը, նորից գրելու աշխատութեան հետ {հաւասար} լինելով, թեթեւ աչքով եւ առանց կատարեալ ուշադրութ

, թո՛ղ դպրոցների չլինելը կամ լինելութեան չլինելու {հաւասար} վիճակը նիւթ լինի նոցա ողբերին եւ լացին: Թո՛ղ աշխ

դէպի Լուդովիկոս Տասնեւչորսերորդը: Այս ցրտութիւնը {հաւասար} չափով աճում էր, որքան Հ. Լաշեզ, թագաւորի խոստո

երեսիս. հարկ չկայ ասել, որ բոլոր գիրքը կարդալը {հաւասար} էր կից ընդունելու: Թողունք առանց ուշադրութեա

եկեղեցու հետ միաւորուելու, եւ վկայում էր, թէ, {հաւասար} առաջին երեք ընդհանրական ժողովների, ընդունում է Ք

յն ազնուականի անունը չգոռայ, վաղը հող չունի, որ {հաւասար} է ասելու, վաղը հաց չունի: Անգլիոյ տնտեսական գեր

ում եւ հարկ դիպուածում պատերազմ պիտի մղէ, իմ հետ {հաւասար}, երկիրը աւազակի ձեռքից ազատելու համար. այս պահա

ետ քո թշնամու ընդդէմ կպատերազմիմ... - Եւ իմ {հաւասար} իրաւունք եւ արտօնութիւն կ'ունենաս այն հողի վերայ

ի իմանաս, որ գեղի եւ քաղաքի իւրաքանչիւր անդամը, {հաւասար} չափով իրաւունք պիտի ունենայ մի որոշեալ քանակութիւ

կամ գեղի հասարակութեան: Քաղաքի կամ գեղի բնակիչքը {հաւասար} իրաւունքով ազատ են իւրեանց բաժինը գործել եւ մշակե

ողը պատկանում է հասարակութեան, որի ամեն մի անդամ {հաւասար} իրաւունք ունի հաւասար քանակութեան վերայ, յաւիտեա

կութեան, որի ամեն մի անդամ հաւասար իրաւունք ունի {հաւասար} քանակութեան վերայ, յաւիտեանս ժամանակների, եւ մի

ս թէ չկայ: - Շատ հասարակ կերպով: Ես եւ դու {հաւասար} իրաւունք ունինք, իբրեւ հայրենիքի հաւասար որդիք,

եւ դու հաւասար իրաւունք ունինք, իբրեւ հայրենիքի {հաւասար} որդիք, այնպէս չէ՞: - Այո՛, ամենեւին այդպէ

ն միայնակ վայելում ես հայրենիքի բարին, իսկ ես քո {հաւասար} կրում եմ միայն ծանրութիւնը: Բաժի՛ն տուր ինձ քո հ

երեսին, եթէ մեք մի կտոր հողի վերայ քարոզում ենք {հաւասար} իրաւունք, ուրեմն, ազգութեան խնդիրը եւ ուշադրութ

ձեալ միեւնոյն մարդն է, եւ այլն: Այո՜, եթէ {հաւասար} իրաւունքը այսօր խոստովանուի բոլոր երկրագունդի վեր

այրական հաստատամտութեամբ, պահանջում է ուրիշների {հաւասար} իրաւունք եւ ոչինչ չէ խնդրում աւելի: Ազգութիւնը օ

ել իւր անձը բռնաբարելով եւ ուրանալով ուրիշի, իւր {հաւասար}, ազատ իրաւունքը: Եւ մինչեւ ո՞ր աստիճան,

ուրբ եկեղեցւոյն. այսինքն յարեւելից առ յարեւմուտս {հաւասար} չափոյ տանս երկայնութեան ուղղագիծ որմն ձգի, յայնկ

արհի երեսին Անտուն, անտէր ու մերկ էր, {Հաւասար} է մեծատան հետ, Որ դիպայ չոր հագնում էր։

անուածին, ե՛ւ մարդասպանին Քո լուսից կը տաս {հաւասար} բաժին: ԱՌՕՐԵԱՅ ԱՇԽԱՐՀ Ի՛նչ ես գ

նը։ Եւ թէ փոքր ինչ ուսել է հնախօսել, Եղիշէի հետ {հաւասար} է իւր մտքումը, Փարպեցին շատ ցած է նորանից։ Եւ հ

ւթեան մէջ, երջանկութեամբ էականապէս եւ դրականապէս {հաւասար} լինելով: Այս մտածմունքը ազդեցին ինձ վերը գրուած

orpus ակտը, թողում եմ մնացածը, ամբողջ Գերմանիոյ {հաւասար} գին ունի: Եւ երբ անգլիական սահմանադրութիւնքը միջ

օնի մէջ թոյլ է, բայց ուրիշ գործերում հինգ մարդու {հաւասար}: Սա առաւել տեղեակ լինելով կարդինալի հոգուն

յիշում է՝ ասելով, թէ " կա՛ն մեղքեր, որ մահի՛ {հաւասար} են ", որ եւ Աւետարանչաց գրուածոց մէ՛ջ անգամ կարդ

ի է, որ ես իմ պատուանուններով եւ պատուանշաններով {հաւասար} լինիմ իմ եղբոր հետ, որ ոչինչ ունէր. դուք ուրանո

որա կեանքը: - Միթէ՞ քո աչքումը մարդը եւ ճրագը {հաւասար} բան են, - գանչեց Թիւթիւնճի-0ղլուն, - ես չգիտէի,

րեմն եւ քոնը քաղցր չէ: Մանուշակը երկուքի մէջ եւս {հաւասար} շաքար էր ձգած, այնպէս չէ՞, Մանուշակ: - Հրամ

իրաւունքը, եւ այս կերպով աշխարհական իշխանութիւնը {հաւասար} կացուցին հոգեւոր իշխանութեան հետ։ Միապետութի

, վաղուց արդէն հասկացուցել է աշխարհին, թէ մարդիկ {հաւասար} իրաւունքներով դուրս եկան արարչագործ աստուծոյ ձեռք

ուրանալով, ընկնելը եւ հերքելը անկման եւ հերքման {հաւասար} գոյական անուն է, ասաց։ Յայտնի է, թէ Սալանթեանց

յնպէս հարթ լինի եւ նորա թանձրութիւնը զուգահեռաբար {հաւասար}, յոյս ունինք, որ ոչինչ չկարողանայ դաւաճանել ճշմ

եւ դաւաճանութեան ամօթը գրեթէ եգիպտական բուրգերին {հաւասար}: Չգիտենք թէ ի՛նչ մտածենք, մի՞թէ հաւատանք: Բացի

րմինների օրէնքը - թէ նոցայ ճնշողութիւնը ամէն կողմ {հաւասար} է, երբ օդի ճնշողութեան աստիճանը չափուեցաւ եւ " բ

րում է, եթէ նորա մէջ կայ արտաքին, աւերիչ ոյժերի {հաւասարակշիռ} զօրութիւն։ Թէ ի՛նչ է այդ զօրութիւնը, մեք յետոյ

նը դարձաւ կառավարութեանց հալածող ուրուականը: Եթէ {հաւասարակշիռ} եւ իրաւունք կայ տէրութեանց մէջ, ուրեմն նոյն կշիռ

տ ոյժը, որ ազգի անձնաւորութեան մէջ ներգործելով, {հաւասարակշիռ} է պահում արտաքին ոյժերի ընդդէմ, որով եւ ազգութիւ

ակի ներքին եւ արտաքին աւերիչ ոյժերի մէջ ընկնում է {հաւասարակշիռը}, երբ էակը չէ կարող իւր ոյժով դէմ դնել արտաքին ազ

բ նշմարեցին իւրեանց փաստի ոչնչութիւնը, Եւրոպական {հաւասարակշիռը} հանեցին մէջտեղ: Եւ այսօր ամեն կառավարութիւն իւր

ելու խորամանկութեամբ գրեցին իւրեանց դրօշակի վերայ {հաւասարակշիռը} եւ իրաւունքը, այն րոպէից, ասում ենք, ազգութիւն

եւ նոցա ստրկացած ազգերի մէջ: Դու կամենում ես քո {հաւասարակշիռը} պահել եւ այն՝ իրաւունքի անունով, բայց ինձ, որ

ջ եթէ մենք պէտքի քաղցը չկշտացնենք, մեր գոյութեան {հաւասարակշիռը} կը թեքուի եւ այնուհետեւ ոչ Ռաֆայէլի Մադոննան եւ ո

եւ այսօր ամեն յարձակում եւ ամեն պաշտպանութիւն այս {հաւասարակշռի} անունով յառաջացաւ: - Բայց կշռի արդարութեան

Նոյնպէս: - Հայրենիքի բարիքը եւ ծանրութիւնը {հաւասարաչա՞փ} պատկանում են մեզ: - Այո՛: - Ուրեմն,

անային մասնակից լինել։ Նախիջեւանի ամեն մի անդամը {հաւասարաչափ} վայելում է այդ իրաւունքները եւ արտօնութիւնքը եւ ի

չ ծառայութիւն, եթէ մարդկային իրաւունքները անխտիր {հաւասարաչափ} են եւ ոչ մինինը աւելի, իսկ միւսինը՝ պակաս:

աւունք չունէին քո հայրական սէրը եւ խնամարկութիւնը {հաւասարաչափ} ստանալու. մի՞թէ քո աչքումը նոցանից մինը սիրելի կ

ելով ամբողջ մարդկութեան, սորա իւրաքանչիւր անդամը {հաւասարաչափ} ունէր նորան, եւ այլապէս մեծանալու ծովանալու չէր

նդ պիտոյ է, որ շնչառութեան եւ բառերի միջոցը լինի {հաւասարաչափ} (et paria anhelituum ac vocum interstitia observ

նտեսութիւնը, որպէս նաեւ բառերի վանկերը եւ տառերը {հաւասարաչափ} միմեանցից բաժանելու ձգտողութիւնը։ Եւ առողջ աչքեր

կ այն միւսը մի խեղճ ճճի: Նախախնամութեան գոգում, {հաւասարապատիւ} զաւակներ են բոլոր արարածք, որ գոյանում են եւ պահ

ձեռք բերելով, եւ նոյն իրաւունքը եւ արտօնութիւնքը {հաւասարապէս} իւր անդամներին բաշխելով: Եթէ ազգութեան ներք

իւրեանց մակոյկներով եկան մեզ օգնութիւն: Երեք ժամ {հաւասարապէս} կատարելով հողմերը, ապա անակնկալ դադարեցան, եւ տ

ւթիւնը, ուր իւրաքանչիւր մարդ կցորդ չէ ազատութեան {հաւասարապէս}, այնտեղ թագաւորում է մոլութիւնը: Իսկ ուր մոլութ

վ ամենայն բարոյականութեան, ամենայն արդարութեան՝ {հաւասարապէս} բաշխում է ամենեցուն միեւնոյն չափով իրաւունք եւ ազ

րտականութիւնը դէպի իւր կրօնը եւ դէպի իւր ընկերը, {հաւասարապէս} լցուցել է մինչեւ ցայսօր իւր սպասաւորութեան չափը ե

անց Սօսից եւ Վարդիթերից կախում ունենալու. այնտեղ {հաւասարապէս} հասարակաց է ներգործութեան պաշտօնը: Եթէ պ. Պռոշե

օրէնքով, հեղուկ եւ օդանման մարմինները ամէն կողմ {հաւասարապէս} ճնշելով պիտի մի մակերեւոյթ եւ մի հաւասարութիւն ու

զդատաստան արդար մինչ հանցէ զիրաւունս 'ի լոյս, 'ի {հաւասարել} զկշիռ ճշմարտութեան։ Ափսո՛ս քեզ, Հայր Միքայէ

ալով այս բանը, միւս մետալների բաղադրական մասները {հաւասարելով} ոսկու բաղադրական մասներին, անտարակոյս անագը, պղ

անկութեան պատճառով նայե՛լը կատարուած շնութեան հետ {հաւասարեց} ՝ ասելով, թէ որ մէկը ցանկութեան պատճառով նայի կի

ւ, մարդը, որ հոգի ունի, որ Աստուծոյ պատկեր է, {հաւասարեցիր} մի ճրագի հետ, որ մարդու ձեռագործն էր: - Միթէ

, աշխատում են բանալ ազգի աչքը եւ դորանով հողի հետ {հաւասարեցնել} սուտ ազգասէրների եւ միւսների անունը եւ անպարծանք

ր ազգի գլխից։ Ուրանալով այս դէպքերը պիտի անշուշտ {հաւասարէինք} մեր անձը այն չնաշխարհիկ եպիսկոպոսին, որ իր սքանչ

եմն եւ նոյն ճանապարհի վերայ եւ նա իւր կարգով պիտի {հաւասարի} ընդհանուր մակերեւոյթին: Եւ եթէ մի ընկած հարուստի

, ակամայ հարկադրուելով իւրեանց ստրկական կրօնից, {հաւասարուել} էին անբան անասունների՝ շատանալով միայն նիւթական

ւն չկայ, կա՛մ արդարութիւն, որ իրաւունք առնէ մեր {հաւասարութեան} իրականապէս, քանի որ հաւասարութիւնը, իբրեւ լոկ խ

արդը դեռ չէ կարողացել մարսել եւ փոխանակ հասարակաց {հաւասարութեան} մէջ, լոկ իւր անհատական առաքինութեամբ նշանաւոր դա

աւասարութիւն, ուրեմն քրիստոնէական կրօնը թշնամի է {հաւասարութեան}: Բոլոր այն " ուրեմն "-ները դուրս են գալիս դարձեա

ակն ընդ ական սկզբունքը չլինի, ուրիշ աղբիւր չկա՞յ {հաւասարութեան}. միթէ վրէժխնդրութիւնն է հաւասարութեան միակ աղբիւ

բիւր չկա՞յ հաւասարութեան. միթէ վրէժխնդրութիւնն է {հաւասարութեան} միակ աղբիւրը, սէրը չունի՞ հաւասարութիւնը, Եթէ Մ

ռքով Մարկոսին մահի մատնէ. ի՛նչ եղաւ այս սքանչելի {հաւասարութեան} էական եւ շօշափելի արդիւնքը: Յանցանքը երկու մարդ

երկու մարդ սպանեց, Մարկոսի եւ Կիրակոսի որդիքը, {հաւասարութեան} ոգին արդարադատութեան ձեռքով երկու մարդ էլ ջոկ սպա

եռքում հնար չկայ մեռածը ապրեցնել, արդարութեան եւ {հաւասարութեան} անունով երկու նոր մարդ էլ սպանել ինչ խորհուրդ ուն

կաւին երկու տունն էլ հնար ունէին կենալու, բայց, {հաւասարութեան} ոգին ունքը շինեմ ասելով աչքն էլ հանեց - երկու տու

թէեւ սրբացուցած յանցանք էլ սա գործեց: Ի՞նչ է այս {հաւասարութեան} խորհուրդը: Քրիստոնէութիւնը կործանեց եւ փշրեց

, արդեօք անմեղն էլ մահու պատիժ չէ՞ կրում, եւ այս {հաւասարութեան} ոգուց բխած ըստ երեւոյթին արդարութեանը հրապարակայի

տոնէութիւնը սէր է քարոզում, այո՛, ըստ երեւոյթին {հաւասարութեան} ոգին բռնաբարւում է, երբ յանցանքը ներւում է, բայ

նձնազոհութիւն եւ քաղաքակրթութիւն: Եթէ թերեւս {հաւասարութեան} անունով պիտի պաշտպանեն " ակն ընդ ական " վարդապետո

ն ընդ ական " վարդապետութիւնը, մենք թքում ենք այն {հաւասարութեան} վրայ, որ երեւում է միայն թշուառութեան եւ մահի մէ

նինը աւելի, իսկ միւսինը՝ պակաս: - Պարոն, {Հաւասարութի՛ւն}, մոռցա՞ր... - Չեմ մոռցել, բայց չկայ:

ջին անգամ գոռաց նա. " Կեցցէ՛ ազատութիւն, կեցցէ՛ {հաւասարութիւն}, կեցցէ՛ եղբայրութիւն"։ - Կեցցէ՛, կեցցէ՛

անի վերայ էք: - Չե՞ս տեսնում. ազատութիւն, {հաւասարութիւն}, եղբայրութիւն, կեցցէ՛: - Կեցցէ՛, կեցցէ՛

րաստ եմ քեզ լսելու: - Ուրեմն, Ազատութիւն, {Հաւասարութիւն} եւ Եղբայրութիւն, այնպէս չէ՞, բուն իսկ բարոյական

արութիւն չկայ: Եւ դուք պիտի համաձայնիք, որ կա՛մ {հաւասարութիւն} չկայ, կա՛մ արդարութիւն, որ իրաւունք առնէ մեր հա

ւմ են մեզ: - Այո՛: - Ուրեմն, ինչպէ՛ս {հաւասարութիւն} է այս. դու ունիս այսչափ հող, իսկ ես ոչինչ, քո

մարդու պղտոր տեսութիւնը: Քրիստոնէական, կատարեալ {հաւասարութիւն} քարոզող վարդապետութիւնը, որ մեծ լինել ցանկացողին

զոհելով: Միթէ ներողութեան մէջ հաւասարութիւնը {հաւասարութիւն} չէ՞, միթէ վրէժխնդրութեան հաւասարութիւնը աւելի հզ

րա արդիւնքը որչափ որ ըստ երեւոյթին արդարութիւն եւ {հաւասարութիւն} է, այնուամենայնիւ էականապէս եւ դրականապէս ընկերո

եմ, որ դուք առաւել անբաղդ էք եղած, քան թէ ես: {Հաւասարութիւն} որոնել այս աշխարհում, արդէն թշուառութիւն է. պատ

կողմ հաւասարապէս ճնշելով պիտի մի մակերեւոյթ եւ մի {հաւասարութիւն} ունենան: Ի՛նչ է սորա բնական հետեւանքը, այն, որ

Մի քանի օրից յետոյ, երբ արդէն ազատութիւնը, {հաւասարութիւնը} եւ եղբայրութիւնը նստել էին արքայական գահի վերայ,

ւունք առնէ մեր հաւասարութեան իրականապէս, քանի որ {հաւասարութիւնը}, իբրեւ լոկ խօսք, հնչում է միայն օդի մէջ եւ քանի

ութիւնը իւր ուղիղ ճանապարհից: Ազատութիւնը, {հաւասարութիւնը} եւ եղբայրութիւնը իւրեանց յիշատակը թողեցին մի քանի

ւ այսօր ամեն կառավարութիւն իւր կշռով կշռում է այս {հաւասարութիւնը}: Մարդկութիւնը, այո՛, աւելի չէ, քան թէ ոչխարը

, հռչակելով մարդկային ազատութիւնը, իրաւունքների {հաւասարութիւնը}, որոնք ստրկացած են կամ բռնակալների կամ դարաւոր ա

րդարադատութիւն, յանցանքի եւ պատիժի շաղկապը է լոկ {հաւասարութիւնը} եւ ոչ կեանքը"։ Աչքի տակ առնելով միմիայն այս հաւ

ւնը եւ ոչ կեանքը"։ Աչքի տակ առնելով միմիայն այս {հաւասարութիւնը}, անհնարին է խօսք եւս մէջ բերել հաշտութեան եւ ապր

ու ազդելուց, որպէս թէ այն ժամանակ է երեւում ճիշտ {հաւասարութիւնը}, եթէ Մարկոսը Կիրակոսի որդին սպանէ, Կիրակոսը ատե

ւթիւնն է հաւասարութեան միակ աղբիւրը, սէրը չունի՞ {հաւասարութիւնը}, Եթէ Մարկոսն էլ իր կարգով ելնէ Կիրակոսի որդին սպ

թեան սկզբունքը ներողութեան սկզբունքին զոհելով կամ {հաւասարութիւնը} (պատժի եւ մահի մէջ) սիրոյ, զոհելով: Միթէ

մէջ) սիրոյ, զոհելով: Միթէ ներողութեան մէջ {հաւասարութիւնը} հաւասարութիւն չէ՞, միթէ վրէժխնդրութեան հաւասարու

արութիւնը հաւասարութիւն չէ՞, միթէ վրէժխնդրութեան {հաւասարութիւնը} աւելի հզօր ներգործող է ընկերութիւնը ապահովելու հա

թեան քաղցրութիւնը: Ուր չէ խոստովանւում մարդկային {հաւասարութիւնը}, ուր իւրաքանչիւր մարդ կցորդ չէ ազատութեան հաւասա

, բռնակալութիւնը, որ չկամի խոստովանել մարդկային {հաւասարութիւնը} ՝ անիրաւաբար մօտենալով ուրիշի ստացուածին եւ իրաւո

Աստուած խաչի վերայ, որ սրբում էր ազատութիւնը եւ {հաւասարութիւնը} ո՛չ միայն Հռովմէական Քաղաքացիների, այլ եւ բոլոր

րաւունքը խեղդելու: Բնական օրէնքով, իրաւունքների {հաւասարութիւնը} պահանջում է, մարդկային օրէնքի միջնորդութեամբ, ը

գոյն տէր, որ դորա անառակութեանը միմիայն կարող են {հաւասարուիլ} այն երկու եգիպտացի քոյրերը Ոողայ եւ Ոողիբայ անուն

ինձ, մինչ մի բուռն հողից գոյացայ, եթէ չաշխատէի {հաւասարուիլ} եւ գերազանցել այդ չնչին փայտից: Մեզանից իւրաքանչ

բոլոր ձեռագործերից: Մեք պարտական ենք ոչ թէ միայն {հաւասարուիլ} տակառին, այլեւ անցանել նորանից... գինին երկնք

նութիւնը, սորա լուսաւորութեան աստիճանը կարո՞ղ էր {հաւասարուիլ} այն մարդու բանականութեան հետ, որ երջանիկ էր՝ մա

բռնի. ես կը զգամ ինձ ազատ, մեր իրաւունքները կը {հաւասարուին}, եւ ճշգրիտ եղբայրութիւնը երեւան կելնէ: - Հ

դու կքանդուիս, բայց վաղը մեր երկուքի սերունդը կը {հաւասարուին}. այսօր քո կարողութիւնը կը չափաւորուի, բայց, դո

նելով այդ քաղաքը, պարտական ես մի աչքդ հանել, որ {հաւասարուիս} ուրիշներին: Բայց կոմս էմմանուէլ ասած մարդդ այնպէ

թիւնը, համեմատելով մեր շոգեշարժ մեքենաների հետ, {հաւասարւում} է 17 38 ձիու եւ մի մատակի զօրութեան: - Զարմա

սին կատարուած ճիշտ բարոյական-քիմիկական փորձերին, {հաւասարւում} է ճախնային կամ գերեզմանական ասուած մոլորական կրակ

Յետ աւուրց ինչ վերստին գումարեցաւ ժողովն, կարեմք {հաւաստեաւ} ենթադրել, թէ յետ ընթեռնելոյ եւ ի միտ առնելոյ զամ

դրամ առ Ադմինիստրատորն, զայդ ոչ ոք կարէ գուշակել {հաւաստեաւ} եւ լուրն յածեալ ՚ի բերանս բերանս ոմանց յազգայնոց

քահանային, որով նա ցուցանէ, թէ նա ինքն ո՛չ կարէ {հաւաստել}, թէ ես գրեալ իցեմ նմա զգիր թէ ոչ, առ որ վերստին

Չապրեց մեզ հետ, նա հպարտ էր, Կոյրը ուզեց {հաւաստել} մեզ Թէ նրա բերնով աստուած խօսում էր:

աւ Մատթէոս կաթողիկոսի մերձաւորների օժանդակութեամբ {հաւաստել} տալ աւանդութիւնը: Յայտնի է բոլորին, թէ որպիսի զ

իւր ախոռից ներս վազելը եւ պ. Մարկոսին տեսանելը: {Հաւաստելու} համար, թէ այդպէ՞ս էր արդեօք, կամեցաւ յառաջ ուրա

ի փոքր աւելի ընթերցանութիւնը Պ. Խուդաբաշեւի գրքի {հաւաստեց} մեզ եւ երկրորդ կարծիքը: Առաջին կարծիքը՝ նոր

ի Միքայէլ դպրէ Նալպանտեանց Խնդիր Նախ՝ ըստ {հաւաստի} տեղեկութեանս իմացեալ եմ զի Բարսեղ քահանայն Պոպովե

ալ կաթոլիկութեան Սիմոնեանին, եւ կարծեմ թէ այսքան {հաւաստի} վկայութիւնք բաւական են վասն ապացուցանելոյ զնորին

աթողիկոսին ամենույն Հայոց, յիւրում ժամանակի: {Հաւաստի} առնելով զարժանապատուութիւնդ յանկեղծութիւն յարգանա

գրութեամբս առ Ձեզ, որպէս առ եկեղեցպան տեղւոյս եւ {հաւաստի} առնել զՁեզ, արգոյ պարոն, թէ ՚ի շնորհս համարեցա

Կոմս Էմմանուէլի պակասութիւնքը, եթէ տեսանեմ, եւ {հաւաստի} եմ, որ շնորհակալութիւն կը ստանամ նորանից: Պ

վենետկեան Մխիթարեանց ձեռքով եւ, որպէս մի նոր եւ {հաւաստի} նշան միաբանութեան հարազատ պապականութեան, ներկայա

, չասենք հարստութիւնը, այլ ապրուստը. եւ ապրուստ {հաւաստի}, մշտնջենական եւ ոչ առօրեայ: Հասարակ ժողովրդի հա

մասը, որ չէ պարապում երկրագործութեամբ, կարող է {հաւաստի} լինել, որ հազիւ պիտի կարողանայ մշակել, շինել,

Ազգութիւնը, իբրեւ պատմական իրողութիւն, իբրեւ {հաւաստի} երեւոյթ ընդհանուր մարդկութեան կեանքի մէջ չէ կարել

րդ պատուէրս յայտնեմ կտակակատարացն իմոց, թէպէտ եւ {հաւաստի} գիտեմ, որ ինձ ազգական չունեմ ուրեք, բայց գուցէ

թ հոգին։ Նա, լաւ ճանաչելով իւր անձը, բարոյապէս {հաւաստի} էր, թէ այնքան բազմակողմանի գիտութեամբ կարող էր հ

ս չէ՞: - Անտարակոյս․ այս մի փորձ էր, եւ ես {հաւաստի} չլինելով յաջողութեան մասին, խնայաբար գործ էի դնո

ւ վարժ որսորդը ուղղում է իւր հրացանը որսի վերայ, {հաւաստի} լինելով, որ շուտով պիտի գետին ընկնի որսը որսորդի

քան թէ քաղաքական կամ կրօնական խորհրդով։ Այս եւս {հաւաստի} է, որ հասարակապետութիւնը հաւատացած էր, թէ մի աբ

կարգէ լոյս առեալ ինքնին ի ժամանակին զրուցաց եւ ի {հաւաստի} պատմութեանց եւ արձանագրութեանց, որոց քաջ հմուտ զ

որանց լռել եւ դադարիլ այդ անօգուտ խօսակցութենից։ {Հաւաստի} է միայն այս, որ Լայենէզ իւր առաջին անգամ ժողովքի

զատուելու էին այդ խաւարի գերութենից"։ Այս {հաւաստի}: Հաշուատեսութեան խնդիրները լսելով հեղինակից, մի

եղեկութիւն Ձեր: Ընկալարուք, աղաչեմ, զանկեղծ {հաւաստիս} իմոյ առ Ձեզ կատարեալ յարգութեան եւ մտերմութեան,

ան տիկինները ժողովում էին ծնկաչոք ասպետների սիրու {հաւաստիքը}: Ես կանգնած էի մի այնպիսի տեղում, ուստի երեւում

Ընդունեցէք, խնդրեմ, իմ անկեղծ յարգութեանս {հաւաստիքը}, որով ցանկամ մնալ ամենահպատակ Տէառնդ Հ

րծն է: Խնդրեմ ընդունել իմ անկեղծ յարգութեան {հաւաստիքը}, որով ցանկամ մնալ Արգոյ պարոնիդ խ. ծ. Մ.

իսի մանուկի հետ: Այսպիսի փորձական քննութիւնք {հաւաստում} են մեզ, թէ մարդու առաքինի կամ վատթար լինելը պատա

ին: Փարիզից ստացած նամակներս միմեանց քամակից {հաւաստում} են, թէ յարգի Ամբրոսիոս եւ Խորէն Գալֆայեան վարդապ

ւմ շարունակում էր բողոքել ազգը: Այս կարծիքը {հաւաստւում} է նաեւ նրանով, որ յանձնաժողովը, հաւատարիմ մնալո

կեանցի հետ, եւ թէ մի հաստատ բնաւորութեամբ մարդ, {հաւատ} չընծայելով մի անհիմն բանի երկբայի, նա չէ կարող ը

ում՝ առանց փաստերի եւ ապացոյցների, միմիայն կոյր {հաւատ} պահանջելով լսողների կողմից: Եւ մի՞թէ սորանից

ատ միմեանց հետ, չունին իրաւունք մեզանից կատարեալ {հաւատ} պահանջելու: Այս վերջին օրերումս մի քանի մարդ

ջման, առ մեզ ճանաչի հետեւիլ փարիսականութեան, եւ {հաւատ}, որ չէ հիմնեալ ի վերայ գիտակցութեան, զոր ո՛չ ըն

Միօրինակ կրկնում է, Նորան սուրբ գիրք ու {հաւատ} Յոյս մեծ անուն տալիս է: Բայց ի՞նչ բան

նել, թէ կուրութեան եւ բռնակալութեան մէջ, այո՛, {հաւատ} չունինք, հաւատալով, որ Աստուած ազատ է եւ առաջին

Աստուած ազատ է եւ առաջին լոյս. ուստի եւ ամենայն {հաւատ} դէպի նա ազատ խղճմտանքով եւ գիտակից ազատութեամբ:

ենք հրապարակով: Ընթերցող հասարակութեանը կարող է {հաւատ} ընծայել մեր խոստմունքին, մանաւանդ եթէ յիշէ, որ

ըստ միոջէ տեղեկութիւնը, որ կարող էին համոզել ինձ {հաւատ} ընծայել քո ասածներին, եւ դատել այն հետեւանքը, ո

մնալ, թէպէտ եւ ոչ թերակատար գոլով սուրբ եւ ստոյգ {հաւատ}, զոր ուսեալ 'ի տղայութեանն յերանելւոյ Ալանայ, կ

ել է Աղանից տղայութեան ժամանակ. " սուրբ եւ ստոյգ {հաւատ}, զոր ուսեալ 'ի տղայութեանն յերանելոյ Ալանաց՝ կե

ոց հասկացողքը, որովհետեւ այժմ առանց վկայութեան էլ {հաւատ} չկայ։ Հետեւեալ § 43-դ յօդուածում յիշու

չունենալով հասկանալ որեւիցէ ճշմարտութիւն, այլեւ {հաւատ} եւ գիտակցութիւն չունենալով պահանջում է, որ ճշմար

, որ տանելի կերպով երգէի: - Յուր անձին վերայ {հաւատ} չունենալը - ասել է անարգել իւր անձը. իսկ իւր անձ

թեթեւի կապոցը եւ մի ճրագ: Ինքը Մանուշակը, ոչինչ {հաւատ} չունէր դէպի այս գործողութիւնը. նա թոյլ տուեց կատ

- Շատ բարի, եղբայր, կարող ես հաստատ յոյս եւ {հաւատ} ունենալ իմ վերայ, ես իսկոյն կ՚երթամ դրացու տուն

լը եւ նորա գոյութեան եւ լինելութեան վերայ յոյս եւ {հաւատ} ունենալու սերմերը տնկած էին մարդու հոգու մէջ, եր

ւ սէր, հնազանդութիւն, երախտագիտութիւն, յոյս եւ {հաւատ} ։ Նորա արդիւնքն էր, որ գերդաստանների մէջ թագաւոր

ն. նա կամի մաքուր սիրտ, անարատ խղճմտանք, ամբիծ {հաւատ} եւ մանկական պարզահոգութիւն։ Մի մարդ, սնանել

ականութիւնը պահանջում էր ազգերից կոյր եւ անպայման {հաւատ}. հաւատ, ոչ թէ անմիջապէս դէպի Աստուած, այլ պապի

ւնը պահանջում էր ազգերից կոյր եւ անպայման հաւատ. {հաւատ}, ոչ թէ անմիջապէս դէպի Աստուած, այլ պապի միջնորդ

րջին նպատակ շինելը արդեօք չէ՞ նշանակում ասել, թէ {հաւատ} չ'կայ հոգու վերայ, եւ դորանով չէ՞ հեռանում Քրիստ

ներ՝ տկարներին սպասաւորելու համար։ Եթէ կարելի է {հաւատ} ընծայել Յիսուսեան կարգի պատմիչներին, ուրեմն նոցա

հեռացնելու համար. ըստ որում, իւրաքանչիւրքը եւս {հաւատ} չունենալով միմեանց վերայ, անպատճառ պիտոյ է եւ հե

, բայց այս տեղում թոյլտւութիւն կար ամենայն տեսակ {հաւատ} պաշտելու, միայն այն պայմանով, որ հակառակ չ'լինէ

յոյս չէին կարող ունենալ թագաւորի վերայ, որ երբէք {հաւատ} չունէր իւրեանց վերայ։ Նոքա որոշեցին ուղղել դէպի

ոց ժողովքը հրաւիրուի։ Օրլէանեան Դուքսը ոչինչ {հաւատ} չէր պաշտում։ Նա միօրինակ ծիծաղում էր ե՛ւ Յանսէնե

նել Պապին եւ Յիսուսեաններին, թէպէտ եւ ինքը ոչինչ {հաւատ} չէր պաշտում։ Պարլամենտը, որ չէր կամենում օր

միջնադարեան մառախուղը, բանալ ազգի աչքը եւ աւելի {հաւատ} դնել նորա մէջ իր վրայ, իր մարդկային արժանաւորութ

ազարեանցին եւ Նալբանդեանցին, որ ասել չէ կարելի: {Հաւատա} ՛ ինձ, այն օրն է ձգել նորանց, որ կարծեմ թէ այդ ե

ջարդել ու փշրել է Նազարեանցին եւ Նալբանդեանցին: {Հաւատա} ՛ ինձ, եթէ սոքա արժան համարէին գլուխ դնել, այն ժ

հետ, եթէ դա յիմար գաղափարներ չտարածէր ազգի մէջ, {հաւատա} ՛, որ հետեւելով իմ բարեկամների խորհրդին, անունը

ամանակ կը փառաւորեմ քո անունը Յիշատակարանիս մէջ, {հաւատա} ՛ ինձ, Պարսից Շահի հրովարտակի նման ոսկի տառերով կ

ր քո կրակով եւ նոցա սիրտը մեր անտէր ազգի վերայ եւ {հաւատա} ՛, որ շնորհակալ կը լինիս յետոյ ինձանից մինչ կը վա

ում եմ հասուցանել " Հիւսիսափայլի " հրատարակողին: {Հաւատա} ՛ ինձ, այնքան սիրել եմ Պ. Իսահակեանցին, որ երեկ

մ էիր, այսօր կան եւ տեւում են միայն երկու տուն: {Հաւատա} ՛, որ այսօրուայ մանուկը, երբ իւր կարգով հասնի քո

՜ս թող ` կամայ Անձըդ հրին մատնելով, Որին մարդը, {հաւատա} ՛, Տոկալ բնա՛ւ չի կարող"։ Ադամը խիստ հեգնում է

արդացել... ի՛նչ օր էին ձգել քեզ քո բարեկամքը. {հաւատա} ՛, Շաքարեանց, դու մի օր յանկարծ կը մեռանիս եւ հո

ս է, եթէ մարդը երբեմն երբեմն անասնանայ նոյնպէս. {հաւատա} ՛ ինձ, անասունի կեանքը մեր կեանքից շատ վատ չէ աշխ

, որ ամենայն բան ստեղծելով մահ չէ ստեղծել: - {Հաւատա} ՛, պարո՛ն, - բացականչեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - թէ իմ

սի խօսքերին, թէ անվախճան այս են կեանք, Որ {հաւատա՛յ} Աստուած, Քրիստոս, թէեւ շատք չեն բաւական"։

ա է, որ մի նոր եւ դժուարահաւատալի բան ասէ. բայց {հաւատա՛յ} ինձ, պարոն Շահումեանց, ես այն մարդերից չեմ. ես

աւ խաղաղեցուցանել զեկեղեցի մեր եւ մաքրել ի խժական {հաւատագիտութեանց} հերիսիովտաց, որք զայնու ժամանակաւ երեւէին: Ա

եւ տաղտուկ, քամէ զվերջին իմ զոյժ: Խնդրելով {հաւատալ} անկեղծութեան հարգանացս զոր ունի առ Ձեզ, մնամ նով

մէջ, թող գլխիվայր եւս վառէիր։ Ինչպէ՞ս կարելի է {հաւատալ} այդպիսի բաների: Եւ դու տեսա՞ծ ես մի օր, որ այդ

երեխայ ենք եւ ո՛չ խելացնոր պառաւ, որ ամօթ չլինէր {հաւատալ} այդպիսի բաների: Եւ եթէ Աստուած բարկանում է, դոր

վ խօսել։ Այսօր բանը կ'ասեմ, եւ դուք պարտական էք {հաւատալ} եւ ընդունել, ապացոյցը յետոյ մէջ կը բերեմ, ուրիշ

, որ իմ նոյն իսկ ձայնից զարթելով քնից, չէի կարող {հաւատալ}, թէ գտանւում եմ բանտում՝ գոմի մէջ, մի ապականեա

րական անուն է"։ Պարզամիտ մարդիկ կարող են {հաւատալ} այս կամ այն կառավարութեան... կարող են հաւատալ,

են հաւատալ այս կամ այն կառավարութեան... կարող են {հաւատալ}, որ եթէ յիրաւի՛, Լեհաստանը արժանի լինէր անգլիակ

ո՛չ ՚ի սնոտի եւ յամուլ ծիսակատարութիւնս կուրօրէն {հաւատալ}, ըստ պապական պահանջման, առ մեզ ճանաչի հետեւիլ փ

նել եւ ուսան էլ զգիրն, քան մեքենաբար եւ կուրoրեն {հաւատալ} զոր ոչն ըմբռնեմք: 12) Երես 69. Ճառելով,

Քրիստոսի արդիւնքը չուրանալու համար, անշուշտ պիտի {հաւատալ} եւ խոստովանել կախարդութեան գոյութիւնը: Պարո

նը մերժելու: Քրիստոսի փրկագործ տնօրէնութեան {հաւատալ} պարտակա՛ն է ամենայն քրիստոնեայ. պատճառ ` քրիստոն

նն էր սիլլաների, քաջերի, դեւերի եւ կախարդութեան {հաւատալ}: Այսպիսի մի պարոն, աւելի շուտով կը յօժարի

յս բնակարանի բարձրութիւնը, բայց պապական աբեղային {հաւատալ} չէ կարելի, եթէ դժոխքի վերայ եւս խօսելու լինէր.

երկբայութիւն չունիմ, ուստի եւ անկասկած կարող եմ {հաւատալ} քեզ իմ գաղտնիքը, որովհետեւ ճակատագիրը այսպէս է բ

բարեկամութիւնը, եւ այդ էր պատճառը, որ յօժարեցայ {հաւատալ} քեզ իմ գաղտնիքը․ լսի՛ր ուրեմն: - Մի քանի ժամ

պիտի տեսանէի՞ն մեր որդիքը կամ թոռները, դժուար է {հաւատալ}: Չսերմանած, հնձելու յոյսը չար անձնախաբէութիւն է

չունէր հաւատարիմ, որին կարողանար այսպիսի գաղտնիք {հաւատալ}, աղախնի հետ չէր կարող ուղարկել, որովհետեւ մօր հ

ր ստացել էր, որոնց եզրակացութիւնը թոյլ չէր տալիս {հաւատալ} այսպիսի ցնորամիտ մարդերի հնարած մեզիմեն աղեկների

անել զմայրենի եկեղեցին, այլ մա՞րթ ինչ իցէ արդեօք {հաւատալ} այսմ ի 19-երորդ դարում, թէ պատուելի հարք Մխիթարե

դառնում է մի մածնաբրդոշ, էլ դժուար է այնուհետեւ {հաւատալ}, թէ այդ լեզուով գիրք կամ օրագիր հրատարակելը կարո

զյաւիտեանս. իսկ Հոգի սուրբ բղխեալ ՚ի հօրէ: ՚Ի {հաւատալիս} զԱստուծոյ եւ զաստուածային ստորոգելեաց չէ՛ մարթ ի

իւրեանց գոյութիւնը քարոզում են ուրիշներին, իբրեւ {հաւատալիք}, իսկ այդ ուրիշների գոյութեան վերայ թքում են լրբա

ենց համակարգութիւնքը հէնց դրել են մէջտեղ որպէս մի {հաւատալիք}, որպէս դոգմա, մենք ոչ թէ ձեռնոց ենք նետում իմաս

ոնդակը հրատարակէ իբրեւ պապական եկեղեցւոյ հիմնաւոր {հաւատալիք} ։ Հակառակութեան բոցը բարձրացաւ. Ֆրանսիացոց հոգեւ

մենում ընդունել Unigenitus կոնդակը իբրեւ հիմնաւոր {հաւատալիք} պապական եկեղեցու, եւ Յանսէնեանք դիմեցին դէպի թագ

լ Ֆրանսիայի մէջ Unigenitus կոնդակը իբրեւ հիմնաւոր {հաւատալիք}, բայց Լուդովիկոսը պատասխանում էր. " Դուք գիտէք

ը Unigenitus կոնդակը Ֆրանսիայի մէջ իբրեւ Կրօնական {հաւատալիք} ընդունելու մասին, նախարարի հրամանովը մեծ անպատւո

ամքը ընդունեցին Unigenitus կոնդակը իբրեւ կրօնական {հաւատալիք}, վասն որոյ վերադարձան աքսորանքից։ Դիւբուա ստացա

չէին ընդունում Unigenitus կոնդակը իբրեւ կրօնական {հաւատալիք} ։ Յանսէնեանք համարւում էին մարտիրոսք, եւ նոցա վե

ակ չէր ընդունել Unigenitus կոնդակը իբրեւ կրօնական {հաւատալիք} ։ Ժողովրդի վրդովումը սաստկանում էր. ապստամբութիւ

այի թագաւորած Հռովմէական դաւանութեան մէջ կրօնական {հաւատալիք} չէ, սակայն, պիտոյ է նորան հնազանդուիլ ", բ. "

ր Unigenitus կոնդակը չէին ընդունած իբրեւ կրօնական {հաւատալիք} ", գ. " Մինչեւ այժմ այս կոնդակի մասին եղած վէճե

վ պապական եւ բողոքական եկեղեցիներից: Կրօնական {հաւատալիքը}, վերացական բաներ լինելով, այլեւ խղճմտանքի սահմա

անուանւում նոքա բոլորը, որ ընդունում էին մաքրեալ {հաւատալիքը} ՝ հերքելով այն ամենայն, ինչ որ Պապերը իւրեանց ան

պատճառ ` քրիստոնէական եկեղեցու հիմքը դրուած է այս {հաւատալիքի} վերայ. Քրիստոսի փրկագործ տնօրէնութիւնը հաւատի մա

ցեալ, այն ինչ ամենայն լրջութեամբ դիմեմք առ Ձեզ, {հաւատալով}, եթէ վեհափառութիւն Ձեր կարեկից ելով ազգին, չուն

նի պարոնը. ամենեւին խափան չէ իմ Անգլիա գնալուն: {Հաւատալով} նորա բարեսրտութեան վերայ՝ կարծում եմ, որ եթէ Ֆր

ուրախ ուրախ վերադառնում է իւր տեղը՝ կարծելով եւ {հաւատալով}, թէ մեծ գործ կատարեց, հայրենիքը փրկեց, հողը փր

եան եւ բռնակալութեան մէջ, այո՛, հաւատ չունինք, {հաւատալով}, որ Աստուած ազատ է եւ առաջին լոյս. ուստի եւ ամե

Միայն այսքան կարող եմ ասել քեզ, որ երազ ասացեալը {հաւատալու} բան չէ։ Դու, ինչպէս ասում ես, կրկնապատկել ես ա

հասկցուած կտորներէն խրատ՝ առնելու, չհասկցուածին {հաւատալու}, եւ յամենայնի եկեղեցւոյ դատաստանին հպատակելու է

. Այվազովսքին այսուհետեւ իւր գործերին կամ գրածին {հաւատալու}... - Անտարակոյս: - Ինչպէ՞ս թէ անտարակոյ

խոստովանելու, առանց մեր զօրութեան եւ ազդեցութեան {հաւատալու}, ընդունայն է հաւատը դէպի մեր թշնամին - Քրիստոսը

ցոյց տուեց պ. Մարկոսին, որ սա կարծեց, թէ նորա {հաւատալու} գաղտնիքը մի քաղաքական մեծակշիռ բան է․ վասն որոյ պ

որան էլ տրամադրուած է կախարդութեան եւ չար ոգիների {հաւատալու}, ինչպէ՞ս բանի վերջը- կատաստրոֆը-չվերագրէ թըլիսմի

, ստգտանաց ինչ արժանի դատիցիք զայս, մանաւանդ զի {հաւատամ}, թէ առաւելն ցանկալի է ազգին կենդանութիւն իմ, եթ

։ Ո՛վ կը համարձակուի բերան բանալ. խոստովանիմ եւ {հաւատամ}: Չենք կարող ուրանալ, որ այդ գրուածը հաւանել

րան մօտ իբր երեք հարիւր մանէթ. երեք հազար եւս կը {հաւատամ}, ի՛նչ բան է այդ, մանաւանդ այնպիսի մարդու համար

, ո՛չ հայեցեալ ի տխուր հանգամանս ազգի մերոյ, մեք {հաւատամք} դեռ եւս, եթէ ազգն մեր չէ ի կորուսելոյ սակի, եւ

ՀՐԱՇԱՓԱՌ ԽԱՅՏԱՌԱԿՈՒԹԻՒՆ " {Հաւատամք} յարդիւնս Քրիստոսի, միջնորդութեամբ կախարդութեան:

յարդիւնս Քրիստոսի, միջնորդութեամբ կախարդութեան: {Հաւատամք} ՚ի փրկութիւն հոգւոց, հաղորդակցութեամբ դիւաց: Իս

մախանք- աւասիկ- ասեն- եւ գիրքն, որ 'ի մեկնութիւն {հաւատամքին} ։ Այս այն գիրքն է, զոր 'ի ժողովն երեք ամօք յառաջ

գայիսոնի տակ եւ օր ըստ օրէ մեծարուելով ինձանից, {հաւատայ}, որ ոչինչ չէ խնայելու: - Շատ բարի, - ասաց

ութիւնքը Յիսուսեանների մասին, ասաց. " Ո՛չ ոք չի {հաւատայ} այն մարդերին, որ կամենում են հաւատացնել, թէ կար

, որ ոչ ոքի չասես այն գաղտնիքը, եթէ երդում տալով {հաւատայի} քեզ: - Երեք հարիւր տասն եւ ութն հայրապետների

ումը՝, բժիշկ լինելը, որին մարդիկ պիտոյ է մի օր {հաւատային} իւրեանց կեանքը, իւրեանց ընտանիքը։ Այս բարոյական

ա։ Բայց մի՞թէ մարդը մարմին էր միայն. եթէ այսպէս {հաւատայինք}, ապա զուր էր Քրիստոսի մահը մեր համար, անարդիւն

վերայից. մեր անձնասիրութիւնը չէ թոյլ տալիս, որ {հաւատայինք}, թէ մեր փափուկ, պարարտ մարմինը երբեմն կարող էր

Բարձ վաղ ուրեմն զկրճիմն: Եւ որոց ոչն {հաւատան} Իսկութեան անշուք բանիս, Նօթճեմք, զի

: Կարդացողները հիացած, չգիտեն ինչ մտածեն, որին {հաւատան} եւ ինչ առնեն. նոքա ամենայն րոպէ սպասում են կորստ

ղ դնել: Այլ այնչափ միայն յիշեցինք, որ տեսնեն եւ {հաւատան}, թէ այդ կրակները եւ լուսերը ոչ բարձր են ամպերից

։ Յառաջ երանի տուեց, յետոյ կորուստ չունի, որի՞ն {հաւատանք}: Խեղճ մարդ. ինձ աբեղայ է կարծում, որովհետեւ ան

դ բանի մէջ: Անգլիական տէրութիւնը գտնւում է - եթէ {հաւատանք} գերմանական փիլիսոփայի խօսքերին - այնպիսի դրութեան

նց մէջ խօսք կար Փարպեցու աշակերտութեան մասին։ Կը {հաւատանք}, եթէ ասեն մեզ, թէ մի քանի ուրիշ հեղինակներ նոյն

ւրգերին հաւասար: Չգիտենք թէ ի՛նչ մտածենք, մի՞թէ {հաւատանք}: Բացի սորանից, ինչ խորհուրդ ունի դուռը կողպել ե

ալ, մատնացոյց եղիցի մեզ յիւր փոքրիկ տետրակս եւ " {Հաւատապատում} " գրեալս իբր նոր հայախօսութեամբ, այլ այդոքիկ տետ

զ մտանել իմ խաղաղ եւ հեզ բնակարանը: - Դու եթէ {հաւատաս} բնութեան հրաշքներին, կը տեսանես, որ այդ քո շատ

նայ խարդախ։ Ասեց. ո՛վ Գիրսաս, ծառայ {հաւատար}, Չկամիմ թողուլ խորհուրդս անկատար, Ելի

՞ս կարելի է թոյլ տալ, որ Սօսը այդքան բանից յետոյ {հաւատար} Տիրանին եւ մինչեւ այն աստիճան, որ կապոց առնուր ն

մնասցէ ինքն կենդանի, ունի կառավարել զայնս որպէս {հաւատարիմ} գործակալ Նախիջեւանայ: ա) զի թէ կտակ էր այն

դակ Ձեր հասցէ անդր յիմում բացակայութեան, յայնժամ {հաւատարիմ} թղթակից իմ բնակեալ ի տան յորում եւ ես բնակիմ, հ

եւ այն հակառակող բաժիններին, խօսել սառն հոգով եւ {հաւատարիմ} մնալով լօգիգական կանոններին: Բացի այս ն

կարծում եմ, որ կը ցանկանային կարդալ որպէս բնագրի {հաւատարիմ} պատճէնը, նոյնպէս եւ նորա ճիշդ թարգմանութիւնը մայ

ջ՝ ազատ ամենայն նեղութենից: Ահա՛ այդ հրովարտակի {հաւատարիմ} պատճէնը եւ նորա հարազատ թարգմանութիւնը: Божи

") գտանւում են տպագրական մամուլի տակ, կարող են {հաւատարիմ} առհաւատչեայ լինել ճշմարտութեան քարոզիչների՝ ապագ

եւ այն հակառակող բաժիններին, խօսել սառն հոգով եւ {հաւատարիմ} մնալով ճշմարտութեան կանոններին"։ Պ. Իսահակեանց

անում, եթէ Ներսիսեան ազգային փոքրիկ ուսումնարանը {հաւատարիմ} չէ իմ սրտին, ո՛, գիտէ՝ ինչ պատճառաւ եւ այլն:

ելիք ունի՞ն. իրենց պապը սա՛ ժամանակիս միլլիոն մը {հաւատարիմ} ժողովուրդ ունի նէ։ Թո՛ղ հաստատեն, որ գրիչնի՛ս կ

Հայերը մի ազգօգուտ ամենահարկաւոր գործի մէջ: {Հաւատարիմ} առնելով Ձեզ իմ անդրժելի բարեկամութիւնը, մնամ եւ

երկուութեան վերայ՝ dualisme, պարզմտութեամբ կամ {հաւատարիմ} մնալով իւրեանց երկճղի սկզբունքին, մեր քարոզութիւ

չէ պիտոյ պատճառ եւ հիմն լինէին մի այսպիսի գործի, {հաւատարիմ} մնալով իւրեանց սկզբունքին: Բայց այն վառ երի

ւթիւն, այս աշխատութիւնը յանձն առանց այդ կտակների {հաւատարիմ} օրինակները հրատարակել Հիւսիսափայլ օրագրի ձեռքով,

եւ Շայ կօնսլերացն յառաջացուսցեն: Նույնպէս եւ իմ {հաւատարիմ} հեթանոս Մօհանայ բաբուն եւ իմ սարքար Պալիչերեն Դէյ

քնաղ կոյսի որդան կարմիր շուրթերին, Բայց մնում է {հաւատարիմ} լռութեան... Իսկ ես ինչի՞ն - եթէ ոչ սուրբ բնութե

Ժպիտ փայլի, յայտս գոհար վարդք վառին, {Հաւատարիմ} մնայ սակայն լռութեան... Ես ի՞մ անդէն, -

ռերով գործ էին դնում մի ձեւ բուն հին լեզուի ոգուն {հաւատարիմ} մնալով, " Հիւսիսափայլը " գերմանախօս էր դառնում!

ր լեզուի ոգուն ընդդէմ, երբ մենք, հայկական ոգուն {հաւատարիմ} մնալով, նոյն բառերը թարգմանում էինք հնար, ինչպէ

, նամակ հաղորդել եւ այլն եւ այլն, եւ երբ մենք, {հաւատարիմ} մնալով լեզուի ոգուն, չէինք գործ ածում այս օտար ձ

ելով օրինական սպանութիւնք գործել, միթէ այս աւելի {հաւատարիմ} գրաւական չէ՞ ընկերութեան բարեկեցութեան: Եթէ սիրո

որելու համար, ասում էր, թէ վերակացուն գործարանի {հաւատարիմ} մարդ չէ, եւ թէ նա արծաթը գործ է դնում յօգուտ Յիս

երը դադարեցնէր, թողնէր այն բարեմիտ մարդուն, այն {հաւատարիմ} եւ անխարդախ վերակացուին իւր ազգօգուտ ձեռնարկութիւ

Հետ ուրեմն պապից նորան յանձնած մի քանի գործերում {հաւատարիմ} եւ մտերիմ երեւելով, նորանից ձեռնադրւում է կարդին

շառակերութիւնը ծածկելու, եւ պապի աչքում երեւելու {հաւատարիմ}: Եթէ պապը նորան ասում էր, ուստի՛ է քեզ այդ արծա

թութեան պատճառով, թէպէտ այդ մարդը իւր տիրոջն եւս {հաւատարիմ} չէ ծառայում. որովհետեւ նորա գողութիւնը եւ խարդախ

երբեք չյիշել, ասելով ` թէ նա յիսուսական էր, նա {հաւատարիմ} չէր գործարանին եւ թէ այդ մեծ գործերը նորա խելքի բ

քն էր ստանում, փոքր գողութիւնքը յայտնում էր, որ {հաւատարիմ} երեւի, իսկ մեծամեծները ծածկում, որ հարստանայ:

էս սոցա հայրը՝ երանելի Արշաւիրը, մինչեւ իր մահը {հաւատարիմ} մնաց թէ՛ ս. Վարդանին, որ ինչպէս ասացինք, իր ան

սուրբ ուխտին, այնպէս էլ նորա որդիքը մինչեւ վերջը {հաւատարիմ} մնացին Մեծ Վահանին եւ եղան նորա թեւը եւ թիկունքը

ականի գարնան յարձակուեցաւ երկու ուրիշ ուխտապահ եւ {հաւատարիմ} նախարարների վրայ, երբ սոքա Վահանի այն նեղ ժամանա

ով մորթուեցան նոյն 786 թ-ի ապրիլի 8-ին՝ հաստատ եւ {հաւատարիմ} մնալով ազգին եւ եկեղեցուն։ Բայց այս Մեհրուժանն էլ

է գալիս դահլիճը, ուր հաւաքուած է մեծ բազմութիւն {հաւատարիմ} դեւերի ` խաւարի իշխանները, դժոխային կեղծաւորները

նից այսօր տարեգլուխ է մի քանի նզովեալների, որոնց {հաւատարիմ} եւ գովանի ծառայութիւնքը դժոխքին պիտոյ է հրատարակո

կարդում եմ. ես չեմ կարող այլեւս ստորագրուել ձեր {հաւատարիմ} հպատակ: - Ինչո՞ւ: - Այն պատճառով, որ

ջ ոչինչ ճշմարտութիւն տեսնուած չէ, ամենայն կերպով {հաւատարիմ} կացաւ իւր դժոխային հոգու պարտականութեանը: Ագ

. պատճառ, ամենայն արարածը, որ նա սնուցանում է, {հաւատարիմ} գրաւականներ էին նոր գոգումը. եւ գիտէ նա, որ ետ

առհասարակ նախիջեւանցի կնիկ-մարդերի հագուստը, շատ {հաւատարիմ} էր մնացած թաթարի տարազին, որ 1779-ին բերել էն Ղր

պիտոյ է իւր նամակը տեղ հասուցաներ. ծառայ չունէր {հաւատարիմ}, որին կարողանար այսպիսի գաղտնիք հաւատալ, աղախնի

թիւն, - ասաց Մանուշակը, - եւ եթէ իմանայի, որ դու {հաւատարիմ} պառաւ ես, այսինքն, խաբեբայութիւն չես առնում, ե

պահանջում եմ նոյնպէս քո սիրտը, ես ուխտ եմ դնում {հաւատարիմ} մնալ քեզ մինչեւ իմ մահը, եւ նոյն ուխտը պահանջում

ներդաշնակութեամբ: Հաստատ կացանք մեր ուխտին, {Հաւատարիմ} պաշտօնին. Հետեւեցէք, քուրիկներ, Եւ դուք մեր օր

րճը մեր ձեռքին, դուրս ենք գալիս հրապարակ, որպէս {հաւատարիմ} զինուոր ճշմարտութեան Վարդապետին, որպէս զինուոր,

չեւ ցաւուրս սրբազան քահանայապետիդ գտաւ հարազատ եւ {հաւատարիմ} որդի սուրբ եկեղեցւոյ, ուրեմն անմոլար էջ յայնժամ

նոն ինչ բացառութիւն յընդհանուրն մարդկութենէ, մեք {հաւատարիմ} առնեմք զպատուելիսդ, զի բնութիւնն եւ ժամանակն միօ

, վասն որոյ հրեշտակ վաղվաղակի առաքէ առ Աբել զայր {հաւատարիմ} Վահրիճ անուն, զկատարումն պահանջեալ խոստմանցն: Ա

րտել տալոյ զգաղափարս մաքուր գրոց, վասն որոյ զայր {հաւատարիմ} գտեալ զՄատթէոս Ծարեցի առաքէ ի Վենետիկ, ի Հռովմ ե

ին այս բանը եւ Կայսեր մի Սիրականի օգնութեամբ, որ {հաւատարիմ} էր Բօնզերին, կարողացան ընդդէմ զինաւորել Կայսրը Յ

ու թաթերի վերայ. ես որոշ նկատեցի որ այդ կենդանին {հաւատարիմ} ծառայ պիտի լինէր, որովհետեւ կարմիր վզանոց էր ստա

ծիքը հաւաստւում է նաեւ նրանով, որ յանձնաժողովը, {հաւատարիմ} մնալով Դռան ցուցումներին, գրեթէ լիովին ոչնչացրեց

ezoui, այլ лезви, lezvi։ Պ. Աբովեանցը, աւելի {հաւատարիմ} մնալով նոր լեզուի իրաւունքին եւ արտօնութեան, իր

առեր ենք գործ դնում, կը հասկանայ մեր գրածը, եթէ {հաւատարիմ} մնանք նոր լեզուի ոգուն բաղդասութեան եւ օրէնքներին

կի պարտականութիւնն է ժողովրդի լեզուի բաղդասութեան {հաւատարիմ} մնալ, եւ հին կամ օտար լեզուներից առնված բառերը ժ

երկրորդ հոլովումի տակ, ինչպէս՝ մարդ, մարդու։ {Հաւատարիմ} մնալով ժողովրդին՝ մենք պարտական ենք ընդունել այս

Պ. Պռոշեանցը երբեք կարօտ չէ այդ օգնութեան, եթէ {հաւատարիմ} մնայ իր քանքարի բնաւորութեան, նորա ստորագրութեան

դ գահին, որի վերայ նստել էին երբեմն մեծ մարգարէի {հաւատարիմքը}: Այս պատուելիու կրօնափոխութիւնքը հետեւանք է քաղա

ւնքը դէպի Սիւլլին եւ հանգուցեալ թագաւորի դէպի այլ {հաւատարիմքը}, նորա շարունակ հրաժարուելը Րավալեակի խորհրդակիցք

ցանէ եւս խնդրում եմ եւ պատուիրում եմ, որ մշտապես {հաւատարմաբար} հետեւող եղիցին տների մարամաթին եւ քրէհով տալոյն,

ն, ուրեմն պատուիրեմ, զի իմ կտակակատարքն այսպիսի {հաւատարմաբար} հոգացողութեամբ յամենայն տարւոջ դեկտեմբեր ամսոյ իմ

արութեանս պահելով իբրեւ ի կողմանէ նոցա գործակալ, {հաւատարմաբար} զամենայն եկամուտն ժողովեցից, հարկաւոր շինելիքն շ

րի ճանաչեցինք հաստատել, եւ մշտնջենաւոր ժամանակով {հաւատարմացնել}, որպէս եւ այս հրովարտակով հաստատում ենք եւ հաւատ

ացնել, որպէս եւ այս հրովարտակով հաստատում ենք եւ {հաւատարմացնում} ենք այդ իրաւունքների եւ առանձնաշնորհութենների զօր

անների մէջ, կարո՛ղ է հաւատարմութիւն ստանալ: Այս {հաւատարմութեամբ} գնելով նա օտարազգիներից հետզհետէ զանազան ապրանք ե

: Բայց կարդինալը տեսանելով, որ այս մարդը իւրեան {հաւատարմութեամբ} չէ ծառայում, յանձնեց այն պարտականութիւնը իւր քահ

ցանելիքդ, որ պատասխանեն եւ ամենայն ճշդութեամբ եւ {հաւատարմութեամբ}: Երբ աւարտեցիր հարց ու փորձդ, պիտոյ է նորանց ար

հութենների զօրութիւնը եւ անձեռնամերձ լինելը, որի {հաւատարմութեան} համար ՄԵՐ՝ այս վերստին շնորհած պարգեւաթուղթը սեպ

ամութեան ձեռնով պատրաստած մի պիտանի անօթ, օրինակ {հաւատարմութեան}, առաքինութեան, եւ ճշմարտախօսութեան իւր համազգին

է նորա՝ դէպի սուրբ Պետրոսը եւ դէպի նորա յաջորդքը {հաւատարմութեան} երդումը՝ առանց երկբայելու, թէ " այսպիսի ընթացքի

ապրանքի տէր երեւելով վաճառականների մէջ, կարո՛ղ է {հաւատարմութիւն} ստանալ: Այս հաւատարմութեամբ գնելով նա օտարազգինե

՞նչ նոր բան ունիս, - ասաց խաւարի իշխանը: - {Հաւատարմութիւն} դէպի Ձեր մռայլութեան գահը, որ առաջնորդում է իմ տ

ւնը դէպի Նախիջեւանի Հայոց հասարակութեան անյողդողդ {հաւատարմութիւնը} եւ ջերմեռանդութիւնը, որ սեպհականուած էին այդ հաս

որ այն պարոնի անունը կոտրուի վաճառանոցում, որ, {հաւատարմութիւնը} կորուսանելով, չկարողանայ շարունակել իւր առեւտրակ

Ո՛ւր գնայ այժմ այն վաճառականը, ի՛նչ գործէ: {Հաւատարմութիւնը} ընկած է, ոչ ոք ապրանք կամ դրամ չէ տալիս նորան,

իւր գործը։ Նա կարողացաւ իւր նախկին թշնամի Օրտիցի {հաւատարմութիւնը} շահել, որ այն ժամանակում, իբրեւ երեսփոխան Կարոլ

խտերը, եւ Աբբայն այս կերպով կարողացաւ շահիլ նորա {հաւատարմութիւնը} եւ սիրելի մնաց նորան մինչեւ մահը։ Դիւբուա առաջին

նք հասանեն ի թիկունս: Զղեակ ազգի մերոյ Հոգին {հաւատաց} ի Ձեզ, եւ միլիոնից աչք յառեցան ի նոր յաջորդդ առա

իւնը, գիտէր այսպիսիներին ցոյց տալ սէր եւ խնամք, {հաւատաց} նորան եւ բարի յուսով թոյլ տուեց մինչեւ անգամ մօտե

ուել է ձեռնամերձ լինել նորա Վարդապետութեանը, ապա {հաւատացած} կաց, որ դորա համար պատասխանատու կը լինի նա Տէրու

նամակ, որ հօրեղբօրիցս ծածուկ շարադրել էի եւ շատ {հաւատացած} եմ, որ կ'ուրախանար այդ նամակի վերայ: Ե.

արտակի բուն պատճէնը՝ թարգմանութեամբ հանդերձ, եւ {հաւատացած} եմ, որ մեր ազգը Նախիջեւանու մէջ, որին այս րոպէի

դաբար տեսանում է այն կասկածաւոր մարդերի կարգում, {հաւատացած} լինելով, եթէ Պ. Կ. Էմմանուէլի նկարագրած կասկած

է այս եւս Մուզան է ասել Պ. Իսահակեանցին: Ես {հաւատացած} եմ, որ եթէ Պ. Կ. Էմմանուէլը մի պակասութիւն տես

ասեմ Պ. Իսահակեանցին. ես եւ իմ նման մարդիկ շատ {հաւատացած} լինելով, որ չէ վերջանում չարը՝ կտրատելով միայն

այնպէս, որպէս մի որսորդ իւր որսի հետ, որի մասին {հաւատացած} էր, թէ ո՛չ մի կերպով չէր կարող ձեռքից դուրս գալ

Այս բաներից յետոյ գնում է Բէգզադէն: Տղան {հաւատացած} է, թէ շուտով ինքը եւս գնալու էր դէպի այնտեղ, ու

այդ վէպերը մեր ազգին վերաբերութիւն չունին։ Մենք {հաւատացած} ենք, որ ընտիր մի գրուածք, ազատ հայեցուածքներով

կամ հրատարակել իւրեանց կարծիքը. պատճառ, միանգամ {հաւատացած} են, թէ կարծիք յայտնելու իրաւունքը պատկանում է մի

հրդով։ Այս եւս հաւաստի է, որ հասարակապետութիւնը {հաւատացած} էր, թէ մի աբեղայական կարգ, եւ այն չքաւոր, խեղճ

, Պապին համար է ապրում եւ այլն եւ այլն ")։ Մեք {հաւատացած} ենք, որ Մխիթարի սիրտը մաքուր է եղած, որ նա, ըն

երբեմն իւր մէջ երեւեցած մարգարէների քարոզութեան, {հաւատացած} էր, թէ Աստուծոյ աղեղը միշտ լարուած է, թէ նա մեղ

, տեղ-տեղ երեւցած անհարթութիւնքը չմոռնալ: Հաստատ {հաւատացած} ենք եւ յոյս ունինք, որ մեր անկեղծ ու արդարադատ,

, որպէս նաեւ բողոքական տէրութեանը մէջ, ստուգապէս {հաւատացած} լինելով կախարդութեան եւ կախարդների գործակցութեան

բանութիւնքը: Չենք մեղադրում այն պատճառով, որ նա {հաւատացած} գրում է այդ բանը, ինչպէս բովանդակ գաւառը հաւատու

գորի լուսաւորչին Հայաստանեաց աշխարհի, մկրտեալ եւ {հաւատացեալ} ՚ի Քրիստոս, իմ կաման եւ իմ յօժարութեամբն եւ ամեն

որութեանը, իսկ արդ, ո՛վ է եկեղեցին, ո՛չ ապաքէն {հաւատացեալների} բազմութիւնը անխտիր: " Աստուածային եւ երկնաւոր շն

Եթէ Աստուծու ընտիր անօթը՝ Պաւղոսը, Եփեսոսի մէջ {հաւատացեալներին} գրում էր՝ աղաչելով, թէ. " Աղօ՛թք արէք եւ իմ հա

մեր վերայից. Սուրբ նշանները անբարբառ բարեխօս են {հաւատացեալներին}, բացի դորանից, " Մեք 'ի յայն փայտն եմք յուսացէա

, քահանայ ասես, վարդապետ ասես, եպիսկոպոս ասես, {հաւատացել} են եւ գործ են ածել Էֆիմերդէն, սա չէ հաւատում եւ

զգերին, որոնց կառավարութեան ղեկը Նախախնամութիւնը {հաւատացել} էր նորան: Նորա սիրտը միշտ պատրաստ է կարեկից լինե

նութիւնք կարգուած են Աստուծուց, թէ ինքը՝ Տէրը, {հաւատացել} է իւր՝ մարդկային ազգի վերայ իշխանութիւնը Սուրբ Պ

իս քահանային Բարսեղի՝ դատել ըստ իրաւանց աստուծոյ {հաւատացելոյ} դորին վերատեսողութեան յամենաողորմած տէրութենէ,

րանաց, թերեւս նշխարելոց յեկեղեցւոջ Կալկաթսայի, {հաւատացելոյ} Ձերում տեսչութեան: Իսկ թէ անյայտ իցեն Ձեզ այս

ենումն ի սեղան խաչին, ի փրկութիւն եւ ի շինութիւն {հաւատացելոց}: Արգել Քրիստոս նովին, յիշել զմահ իւր զինմամբ խո

ր լիցի Աստուծոյ եւ տուն աղօթից խնդրուածոց ամենայն {հաւատացելոց} եւ աթոռ քահանայապետութեան " (եր. 333)։ " Շ

Արդ այսու յայտարարութեամբ կամիմ բառնալ յուղղափառ {հաւատացելոց} զգայթակղութիւն, զոր իմով անխոհեմ նախանձայուզութե

, փափագելով յայտնել զայս իմ դիտաւորութիւն ամենայն {հաւատացելոց} ։ Մեսրովպ վարդապետ Աղաջրախեան. Թովմա վար

ել իւր կեանքը եւ գոյութիւնը ապահովելու համար: Եւ {հաւատացէ՛ք}, որ վաճառականութիւնը եւ արուեստը որչափ որ ծաղկին

ն իւրեանց օգուտն են խնդրել եւ ո՛չ թէ ազգի: {Հաւատացէ՛ք}, կարեկցաբար եմ ասում, խեղճ գործարանը իւր կարճատ

101, 532, ոսկով, 99 արծաթով եւ 47 1/8 դրամով: {Հաւատացէ՛ք} ինձ, Ձեր մռայլութիւն. որ սորանից արժան ո՛չ ո՛ք

արդիկ կան, որ ունին իւրեանց մէջ այդ դեւը, միայն {հաւատացէ՛ք}, մռայլագոյն տէր, որ դորա անառակութեանը միմիայն

նա խելագա՜ր է... վկա՜յ է Աստուած, խելագար է: {Հաւատացէք} ինձ, մի մարդ չկայ, որին հաւանէր այդ պարոնը, նո

ականք: - Այս ինչ պարոնի այսքան արծաթի ապրանք {հաւատացի}, բայց թէ նորան վաճառած, թէ ծովը ձգած, միեւնոյն

հարցանում են Բէգզադէից, թէ ի՛նչպէս այդքան արծաթ {հաւատացիր}, մինչդեռ խանութը եւս քո անունով չէր: Ծիծաղում է

, Որ ցուցի՛ր ինձ անցեալ ձմեռի վերջին. {Հաւատացիր} ինձ փոխ արծաթ որպէս պարտք, Մինչ ունէի անտա

րաւի պիտի ընկնին այդ մշակութիւնքը՞, ինչպէս կամին {հաւատացնել} հարաւայինը, այդտեղ չէ մեր խնդիրը: Ներկայ պատերա

նաչելը յանցա՞նք է կամ անօրէնութի՞ւն, ինչպէս կամի {հաւատացնել} մեզ պարոնը իւր տիտայական փիլիսոփայութեամբ: Ե

Թուղթը. պա՛տճառ, իբրեւ իրողութիւն ուզում է մեզ {հաւատացնել}, թէ այդ կրճատութիւնը եղած է բո՛ւն Ղազար Փարպեցու

աներ... - Մռայլագոյն տէր, համարձակւում եմ {հաւատացնել} ձեզ, որ դոքա մեր ժամանակի շատ լաւ եւ յարգելի գոր

ակը, գոնէ այդ չնչին գործողութիւնովը կը կարողանաք {հաւատացնել} թեթեւահաւատ մարդերի, թէ դատարկապորտ չէիք, ճռաքա

ը, պատրաստուելով լսել, աւելորդ չհամարեց վերստին {հաւատացնել} պ. Շաքարեանցին, իւր դէպի նա անկեղծ բարեկամութիւ

ր երգածի մասին ամենեւին այնպէս չէր, ինչպէս կամէր {հաւատացնել} Կոմսին: Այս էր լաւը, որ նորա առաջեւ կանգնողը եւ

երը: - Այո՛, եւ գողերը եւ յափշտակողքը կամին {հաւատացնել} աշխարհին, թէ իւրեանց կողմում ունէին ճշմարտութիւն

ը ամենեւին չէր կամենում բժշկի գալը եւ աշխատում էր {հաւատացնել} իւր ծնողքը, թէ հիւանդ չէր ինքը: Թիւթիւնճի-օղ

անի դիւրահաւան Մանդարիններ, կարողացաւ համոզել եւ {հաւատացնել} Կայսրը, թէ գլխաւոր Բօնզերից մինն է տետրակի հեղին

զել Իննովկենտիոս X-ի յաջորդ Ալեքսանդր VII Պապը եւ {հաւատացնել} նորան, թէ Դօմինիկեանք ինքեանք են մեղաւոր, թէ նո

" Ո՛չ ոք չի հաւատայ այն մարդերին, որ կամենում են {հաւատացնել}, թէ կարմիր գոյնը սպիտակ է, իսկ սպիտակը՝ դեղին

մի կանոնքը՝ respective et in globo։ Դժուար չէր {հաւատացնել} եւ Լուդովիկոս XIVին, թէ Պապը շատ ցանկանում էր,

ն շուտ շուտ ամենին յայտնել եւ, տկարամիտ մարդերին {հաւատացնելով}, իմ մէջ եղած շնորհի վարդապետութեանը, որպէս մի թ

ջ շինեց մի աւագ եկեղեցի, որի երեք պատը գողացաւ. {հաւատացնելով} հաշուապահանջ իշխաններին, թէ այս պատերի համար պատ

որ ես լինեմ այդ յիմար նամակի հեղինակը, եւ այդպէս {հաւատացնելով} այն պարոնին, որի հետ վաղ ուրեմն վերջացուցած եմ ա

ամառօտ ծանօթաբանութիւնը աւելորդ չեմ համարում ես՝ {հաւատացնելու} համար արգոյ հեղինակին, թէ ոչ ամենայն բան ծծումբ

ութիւնք Ալքիմիայի մասին: Նա տուեց ինձ այդ թուղթը {հաւատացնելու} համար ինձ, թէ կայ մի այդպիսի գիտութիւն եւ թէ շատ

եւ, շրջապատելով փետուրներով եւ ներկելով ոտքերը, {հաւատացնում} է, թէ մանուկ կազուար է: Ինչպէս կարելի է, որ ար

կից ազատութեամբ: Կարկատած աբեղայական խօսքեր, {հաւատացնում} ենք, որ ժանգոտ փարայի արժէք չունին մեր աչքում:

վրդի մէջ: Արդէն զզուեցուցին ինձ այս գերմանացիք. {հաւատացնում} եմ Ձեր մռայլութեանը, եւ նոցա ամէնից շատ նզովեալը

մարդիկ երբեք խելօքանալու չէին.... - Բայց {հաւատացնում} եմ, Ձեր մռայլութիւնը... - Լո՛ւռ կաց...

եւակայում էք ձեզ մի նշանաւոր մարդ, եւ ձեզ այդպէս {հաւատացնում} է ամբոխը ստորաքարշ մարդերի, որոնք աչքերը տնկել է

Ֆրանսիայի դէպի սուրբ գահը հպատակութեան նշան։ Նա {հաւատացնում} է Հունգարացոց Սալոմոն թագաւորին, թէ սորա տէրութի

ր, միեւնոյն ժամանակում ընկնում էր Պապի ոտքերը եւ {հաւատացնում} էր, թէ իւր Կարգը, առանց մի սահմանափակութեան, հ

ն ժամանակ խաղալիք էր դարձած Յիսուսեաններին. նոքա {հաւատացնում} էին Կայսրին, թէ դեսպանը կամենում է խզել քրիստոնե

ում էին երբեմն-երբեմն զուարճութեան համար, ինչպէս {հաւատացնում} է մեզ մեր հեղինակը, բայց ի՞նչ յարաբերութիւն կայ

լու, դրա հակառակ հիմք լինելով Քրիստոսի արդիւնքին {հաւատացող} դաւանութեան: Որպէս հայ, ամօթահար զայրանում

դեւերի միջնորդութեան, միմիայն Քրիստոսի արդիւնքին {հաւատացող} քրիստոնէութիւնը, հարկադրում է մեզ կարեկից լինել

եթէ նա այս կամ այն. անձը նկարագրէր կախարդութեան {հաւատացող}, այդ բնական է, ոչ միայն մեզ հայերիս այլեւս եւրո

ընծաներով եկան Կանտօն քաղաքը, բայց խարդախ Շօյլլը {հաւատացուց} իւր աշակերտ Կայսրին, թէ Հօլլանդացիք շատ փոքրիկ ե

ակից լինել միշտ․ նոցա բան ապսպարել, եւ շատ անգամ {հաւատացուցած} է իւր ընկերներին եւ բարեկամներին, թէ նա, իւր դի

ժողովուրդը այդպիսի բան չգիտէ: Նորան վաղուց արդէն {հաւատացուցել} են, որ ժողովուրդը, ազգը հոգեւոր բաների մէջ իրաւ

կը. բայց այդ իմ սեփական կարծիքը չէր. ինձ այդպէս {հաւատացուցել} էին Մահտեսի Քուշարը եւ նորա երախտապարտ սանը: Բայ

դաւաճանութեան եւ այլ սարսափելի յանցանքների։ Նոքա {հաւատացուցին} Կայսրը, թէ Մեցցաբարդայի խորհուրդը այն է, որ տար

, որ խաբեն ե՛ւ Պապը, ե՛ւ Լուդովիկոս XIVը։ Նոքա {հաւատացուցին} Կլեմենտ XIին, թէ Ֆրանսիայի թագաւորը ամենեւին ատո

կարողացան նոքա իւրեանց կողմը շրջել զինուորները, {հաւատացուցին} նորանց, թէ հաւատը կորչում է, եւ թէ մեծ ասպարէզ

արագիլ, չարամիտ մարդիկ, ցոյց տալով մի արագիլ, {հաւատացրած} լինէին նորան, թէ այս է ահա սիրամարգը։ Այսպիսի վ

անալին այն էր, որ գլուխը ներկել էին. այդտեղ ինձ {հաւատացրին}, որ այդ կենդանին չորս լեզուի երգիչ է. մի փոքր ժ

թացեալ: Ինձ թուի, թէ առ ի ոչ անիրաւել առ Մխիթար {հաւատափոխ}, պարտ էր միտ դնել բռնակալ հանգամանաց ժամանակին,

ընդունել, մեծ մարգարէի ձեռքով քարոզուած ճշմարիտ {հաւատը}, եթէ յօժարիս մեր պէս թլփատել քո մարմնի անթլփատու

վ վարակուելով՝ կորուսանում են այնուհետեւ յոյս եւ {հաւատը} իւրեանց վերայ, հանդիսացնում են մի ողորմելի պատկե

հած է բոլոր Եւրոպայի եւ Ամերիկայի վաճառական տների {հաւատը}: Ազգային վաճառականք ուրեւիցէ կարող են ամենայ

առհասարակ Հայոց ազգից չենք պահանջում եւ այն կոյր {հաւատը} դէպի մեր քարոզութիւնը: Երկիրը եւ բերքերը քաջ ծան

ով, խաբուել էր իւր տգիտութեամբը, որովհետեւ նորա {հաւատը} դէպի միւսը, չարաչար գործ էր դրել իւր ընկերը։ Իհ

ջ եւ այսպիսի նեղութեան ասպարէզներ, որ փորձել մեր {հաւատը} եւ հանդես հանէ մեր հոգու արիութիւնը: Միթէ՞ կարող

ուրացած կը լինի Քրիստոսի արդիւնքը եւ այս պատճառով {հաւատը} միմիայն դէպի Քրիստոսի փրկարար տնօրէնութիւնքը, առ

զօրութեան եւ ազդեցութեան հաւատալու, ընդունայն է {հաւատը} դէպի մեր թշնամին - Քրիստոսը. բայց Դուք առաւել քա

Մենք այսքանը գիտենք, որ Փարպեցին ստոյգ եւ սուրբ {հաւատը} ուսել է Աղանից տղայութեան ժամանակ. " սուրբ եւ ստ

ը, թէ իր տղայութեան ժամանակ Աղանից է ուսել Սուրբ {հաւատը}, թէ Աղանն է նորան պարեգօտ հագցրել։ Փարպեցին, ե

չեն հաւատում մեզ այժմ որպէս յառաջ: - Մարդերի {հաւատը} կորե՞լ է դէպի մեզ, - բացագանչեց սատանան, - ի՞նչ

ել է իւր կրօնը, ինչպէս պաշտում է Լուսաւորչի լոյս {հաւատը}, պէտք է աշխատենք, որ այդ հաւատը ամուր եւ անխախտ

Լուսաւորչի լոյս հաւատը, պէտք է աշխատենք, որ այդ {հաւատը} ամուր եւ անխախտ պահպանուի, մեզ հարկաւոր է ոչ թէ

Դու ի՛նչ ես կարծում, եթէ նոքա չլինէին, մեր լոյս {հաւատը} կը պահպանուէ՞ր մինչեւ այժմ. Աստուած կեանք տայ մե

, Աստուած տայ, որ բոլոր երեսփոխանք այն հոգին ու {հաւատը} ունենային, ինչ որ դու ունիս. բե՛ր մատեանները,

տեւանքը էր ժողովրդի ստրկութիւնը, այլեւ նորա կոյր {հաւատը} դէպի կրօնի պաշտօնեայքը, որոնց ձեռքով միայն կարել

ն, ո՛չ տեղը, ո՛չ ազգութիւնը եւ ո՛չ մինչեւ անգամ {հաւատը} ։ Տանենք այժմ մեր ընթերցողները Յիսուսեան դպրո

ր միմիայն իւր ջերմեռանդութենովը դէպի Քրիստոնէական {հաւատը}, առանց գործ դնելու խորամանկութիւն եւ կեղծաւորութ

ղթական հանդիսացուցին հեթանոսների մէջ Քրիստոնէական {հաւատը} ։ Ի՞նչ կարօտութիւն ունէր Հռովմ այնպիսի Աստուծոյ,

օգնութիւնը, հարկադրում էին ընդունել Քրիստոնէական {հաւատը} ։ 1587 թուականին Եափոնիայի մէջ համարւում էր մինչե

ողմը շրջել զինուորները, հաւատացուցին նորանց, թէ {հաւատը} կորչում է, եւ թէ մեծ ասպարէզ կայ նոցա առաջեւը,

մեծ ասպարէզ կայ նոցա առաջեւը, այսինքն՝ պահպանել {հաւատը} Ֆրանսիայի մէջ։ Նոքա մինչեւ անգամ հասարակութիւն հ

ւթիւնքը Հայերի եւ Յոյների մէջ՝ թէ՛ ծէսերի եւ թէ՛ {հաւատի} վարդապետութեան " (երես 233-234): Կո՛մս, չ

նցայ, տիրապետէ խաղաղութիւնը հիմնուելով փոխադարձ {հաւատի} վրայ, որի գրաւականը եւ աղբիւրը էր սէրը, միթէ ըն

աւատալիքի վերայ. Քրիստոսի փրկագործ տնօրէնութիւնը {հաւատի} մասն է: Բայց եթէ մի մարդ չհաւատայ կախարդութ

կրթուած եւ դաստիարակուած մարդիկ են, եւ ուղղափառ {հաւատի} ուսումը ստացած են քո օրհնեալ մօրից եւ նո՛յն իսկ Տ

օթանասուն վեց զուր փորձերը դղրդել էին իմ յոյսի եւ {հաւատի} հաստատութիւնը, եւ այդ վերջին փորձը եթէ զուր գնար

ամուր եւ անխախտ պահպանուի, մեզ հարկաւոր է ոչ թէ {հաւատի} թշնամիք յաւելացնել, այլ հաւատի պաշտպանք եւ պատսպ

հարկաւոր է ոչ թէ հաւատի թշնամիք յաւելացնել, այլ {հաւատի} պաշտպանք եւ պատսպարողք: Վարժատուն ասած բանդ, ճշ

դէս էր հանում Աւետարանի ճշմարտութիւնը ընդդէմ կոյր {հաւատի} եւ անպտուղ ծիսակատարութեան, եւ, քաջութեամբ պատե

րհներ, աղճատում էին մինչեւ անգամ եւ Քրիստոնէական {հաւատի} ճշմարտութիւնքը, թագուցանում էին Փրկչի կրած չարչա

մ այս քարոզիչներին, որ աղճատում էին Քրիստոնէական {հաւատի} հոգին, բայց ո՞վ էր Պապական կոնդակների ականջ դնող

կրօնամոլութեան մէջ. պատճառ, ինքը շատ հաստատ չէր {հաւատի} վերայ։ Բայց Իգնատիոսը ամենեւին չէր յուսահատւում

tomatum). նա ի՞նչպէս է հասանում վերջապէս մինչեւ {հաւատի} խորհուրդքը եւ ճշմարտութիւնքը։ Ահա, թէ ինչպէս։

տներին (բողոքարկուներին) մի ազատ ժողով կազմել՝ {հաւատի} վերաբերեալ խնդիրները քննելու եւ վճռելու համար։ Բ

իսուսեանք մարտիրոսական մահով կնքեցին քրիստոնէական {հաւատի} յաղթանակը այս աշխարհների մէջ։ Բայց Յիսուսեան Առա

ինչեւ Կարգի բոլորովին ջնջուիլը։ Քրիստոնէական {հաւատի} նախկին քարոզիչքը չէին ներգործում այսպէս. նոքա ցո

պիսի շռայլութիւնը, չ'մտածեց փոփոխել Քրիստոնէական {հաւատի} ուսումը, խաչը թագուցանել հեթանոսների առաջեւ հոգե

զերը եւ հակառակորդ դուրս եկան՝ տեսանելով իւրեանց {հաւատի} անարգութիւնը։ Շատ Յիսուսեանք զոհ եղան նոցա վրէժխ

կուած քրիստոնեայքը չ'հեռանան իւրեանց քրիստոնէական {հաւատի} կանոններից"։ Ինչպէս երեւում է, Կայսրին հաւանակ

զել Աւետարանը այնպէս, որ արդէն յարմար էր տեղական {հաւատին}, որ կարո՛ղ էր հեթանոսութեան համար տանելի երեւիլ

ն գործերում միջնորդ լինելը բղխում էր առաջ միմիայն {հաւատից}, բայց յետոյ, այսինքն՝ Իգնատիոսի յաջորդների օրո

եւ որպէս զի հեշտութեամբ դարձնեն Հնդկացիքը իւրեանց {հաւատից}, քարոզում էին նորանց սուտ Աւետարան՝ ըստ ամենայն

դիմող - եկեղեցական, կաթողիկոս չընտրուելու համար {հաւատն} ուրացող - եկեղեցական, հրապարակեալ ճակաճանութեան

ի շատէ ուսումն է ստանում, մոռանում է իւր ազգը, {հաւատն} ու օրէնքը, ոչ պահք է իմանում, ոչ մատաղը, ո՛չ ք

ու, միայն այն պայմանով, որ հակառակ չ'լինէին այդ {հաւատները} Տէրութենական հիմնաւոր օրէնքներին։ Բօնզերը գլխաւո

հայոց եկեղեցու հակառակ Վարդապետարա՞ն Քրիստոնէական {հաւատոյ}: Այս Վարդապետարանի վերայ էր գրել պ. էմինը

տասխանում է. )- Մի հերետիկոս։ - Քրիստոնէական {հաւատոյ} Վարդապետարանի մէջ, պ, Այվազովսքին հակառակում է

ից է փոխ առնում այս ձեւը. " Մանաւանդ առ ընտանիսն {հաւատոյ} ". Թ. Պաւղ. առ Գաղատ. գլ. Զ, համ. 10։ Ինն

թէ զինչ տեղեկութիւն ընկալաւ 'ի գրոց վասն ճշմարիտ {հաւատոյ} եւ ուղիղ դաւանութեան, եւ թէ զիարդ շըրջեցաւ 'ի քա

զանձինս 'ի ձեռաց Քօլլեճեանց 'ի յերեւան գալ Վահան {հաւատոյ} գրոյ Հ. Միքայէլի Չամչեանց եւ այլն, որոշեցին ստա

նէ) գրոց Սեղբոսեան Յովհաննէս աղայի, եւ 'ի Վահան {հաւատոյ} գրոց եւ 'ի յընդարձակ Աստուածաբանութենէ Հ. Մկրտչի

ս եւ 'ի չորս, մանաւանդ 'ի ժամանակի անկելոյ Վահան {հաւատոյ} գրոց Հ. Միքայէլի Չամչեանց 'ի ձեռս Քօլլեճեանց. ե

են եւ 'ի տիպ արձանացուցանել, որով ազատեսցի վահան {հաւատոյ} եւ այլն։ Եւ Հ. Ղուկաս Ինճիճեան միաբանութեամբ Տի

դիտաւորութեան Հռովմէական սուրբ ժողովոյն տարածման {հաւատոյ}, ուստի որչափ եւ այսպիսի դիպուածս եղեւ հետեւողութ

աջարկի 'ի ձէնջ Հռովմէական սուրբ ժողովոյն տարածման {հաւատոյ}, առ 'ի ըստ իւրումն խոհեմութեան դատել եւ ուղղել։

յ Հռովմէական եկեղեցւոյ եւ սրբոյ ժողովոյն տարածման {հաւատոյ} միանալով հոգւով եւ մտօք ընդ ամենայն յարգելի Քօլլե

Փափազեանին, որ գտանւում էին Հռովմի մէջ, " Վահան {հաւատոյ} " անունով Չամչեանի գործի մասին, կարո՛ղ է մի կերպ

ուք զոր ասեմս եւ զոր գիտեմ։ Ի հոգալ իմում զՎահան {հաւատոյ} գրոց լուայ զձայն խորտակման աղեղանց. զարմացայ եւ

առաջին զչորս հատոր գիրս (անուանեալ նոյնպէս Վահան {հաւատոյ} ուղղափառութեան) 'ի վանել եւ 'ի զատել զպղինձն եւ

իսկ չարախօսք, թէ բովանդակեալ կայ 'ի նմա ճշմարիտ {հաւատոյ} դաւանութիւնք, եւ այժմ զիա՞րդ մոլորամիտ գտաւ։

ի Հայոց իբր եկեղեցի ընդունի զամենայն ճշմարտութիւն {հաւատոյ} ։ Եթէ ունիս զօրինակ, առաջնոյ թղթոյն գրելոյ յինէն

երապատիւ Չամչեանը եւ նորա գործերը. գրում է Վահան {հաւատոյ} գիրքը Հայոց եկեղեցու իրաւունքը, ծէսերը եւ դաւանա

աց զճառ վասն տումարի, եւ զգիրս վասն քրիստոնէական {հաւատոյ}: Գրիգոր Մագիստրոս Պահլաւունի, որոյ ոճ կարի ծան

յաստանեայց յաղջանուղջ, Փայլակեցաւ անաղօտ եւ {հաւատոյն} կապեաց փունջ. ԶՀայաստան ես տեսի յորժամ որդիք թագ

ը, մտքով Եգիպտոս դարձող Իսրայէլը, միայն մի կոյր {հաւատով} կարող էր հետեւել Մովսիսին, դէպի կաթն եւ մեղր բղխ

կամ հասարակ կոչմամբ Մարտիրոսի որդի Մասէհս, որ եմ {հաւատով} ուղղափառ Քրիստոնեայ, ազգաւ Հայ, քաղաքաւ եւ ծննդ

Ոչինչ չունեմ, բայց միայն սէր Քեզի տալիս եմ {հաւատով} "։ Այնտեղ շատ մարդ զբօսնում են, Բայց

էր խեղանալ իսկոյն կամ անդամալուծուիլ: " Ապա {հաւատով} խոստովանիմը ո՞ր օրի համար է, յիմա՛ր, Նարեկացու

փոխանակւում էր անշարժութեամբ, տգիտութեամբ, կոյր {հաւատով} եւ անպայման հնազանդութեամբ, մեքենականութեամբ եւ

լը աւազակների մէջ, պատրաստական սրտով եւ աներկմիտ {հաւատով} ընդունեն նորա ճշմարտութիւնը եւ ազատուին սատանայի

երութիւններ՝ նոցա փոխադարձ միմեանց վերայ ունեցած {հաւատով} ։ Քրիստոնէութիւնը չէ պահանջում ամուլ եւ անխոր

տէ ինչ Աստուածաբանութիւն, բայց խօսում էր այնպիսի {հաւատով}, այնպիսի ոգեւորութեամբ, որ ժողովուրդը խուռն բազ

լոյ ՚ի Լոնդոն եւ ահա նամականիք արժանաւորք լրացեալ {հաւատոց} հասանին առ իս եւ ծանուցանեն, եթէ ազգն մեր ՚ի Հնդ

կանս իւրեանց ՚ի Հնդիկս ստուգագոյնք իցեն եւ արժանի {հաւատոց}, քան զթուղթն յօրինեալ յամբաստանեալ եպիսկոպոսէ կա

հերիք համարենք այսքանը։ § 13. Բնագիրը. " Եւ {հաւատոց} Աստուծոյ առաւել ընդանի " (եր. 39)։ Պաւղոսից է

, հաւատացել են եւ գործ են ածել Էֆիմերդէն, սա չէ {հաւատում} եւ չէ ընդունում։ Տէ՛ր Աստուած, յետոյ ասում ենք

ի կտորից մի բան կապելով մօտակայ ծառերի ճիւղերին, {հաւատում} են, թէ բժշկւում էին: Աղբիւրը ստացել է առողջարար

ապացոյցը յետոյ մէջ կը բերեմ, ուրիշները միլիոններ {հաւատում} են միմեանց, դուք ինձ մի չոր ապացոյց չէ՞ք հաւատու

աւատում են միմեանց, դուք ինձ մի չոր ապացոյց չէ՞ք {հաւատում}... " Մեղուն " ձեզ երաշխաւոր... Պ. Իսահակեանցը

ր չափել դատարկ նորասիրութեան պատճառով: Ես չտեսած {հաւատում} եմ, որ կայսրների, թագաւորների եւ դուքսերի ապարա

ծանօթութիւնք, ես ընդունում եմ, այո՛, եւ սրտով {հաւատում} եմ, որ անարդիւն լինելու չէր մեր ուսումնական ազգա

իւն ցանկանում ենք պարոնին այս նոր ասպարէզի մէջ եւ {հաւատում} ենք, որ նորա ջանքը կը պսակուի՝ կատարելագործելով

էր մտածել լուսի կամ խաւարի վերայ: Մեք չենք {հաւատում}: Ստրկութեան մէջ, աղքատութեան մէջ չկայ եւ չէ կար

Այսօր ամեն մարդ աշխատում է վաճառական դառնալ, նա {հաւատում} է, թէ վաճառականութիւնը կարող է նորան փրկել, բայ

, եթէ նա գործում է այն միմիայն այն պատճառով, որ {հաւատում} է, թէ փոխարէն պիտի ստանայ... Մեք չենք ընդունում

լուսաբեր Կնճիռը այդ լուծեց վա՛ղ: Նրանց, որ չեն {հաւատում} Այս խօսքերիս անպաճոյճ ` Յայտնում ենք, որ չենք խա

Ատելի են մեր հոգուն: Ճանաչում ենք, {հաւատում}, Բայց չկամինք խոստովանել. Պատճառ՝ ն

Բայց, եղբայր, հերետիկոս ես արդէն. Չես {հաւատում} ո՛չ պապին, ո՛չ Աստուծուն, Քեզ մահի մէջ չկա

սկզբունքներ, սոփեստական գաղափարներ, որոնց չենք {հաւատում}, որ չենք ընդունում եւ որ մերժում ենք միահամուռ:

նալին այս է, որ այժմ եւս կան շատ մարդիկ, որ չեն {հաւատում}, թէ այս փոփոխութիւնը իրագործուած է արդէն աշխարհի

հուրդը, արժան էր չափաւորել մեր սուգը, որովհետեւ {հաւատում} էինք, թէ հանգուցեալը, մերկանալով իւր վերայից այ

եւ փակիր սորանով առաստաղի ծակը. կան մարդիկ, որ {հաւատում} են, թէ սորա գրողը կարո՛ղ է երկինքը փակել. տարակ

փոփոխութեան պատճառքը: - Այն, որ մարդիկ չեն {հաւատում} մեզ այժմ որպէս յառաջ: - Մարդերի հաւատը կորե՞

րան. այն ամենասիրելի Բրամինը, որին սիրում էր եւ {հաւատում} էր, այն կտրիճ որդին դժոխքի, վերջապէս մահադեղ տո

դախութի՛ւն գործէիր հաշիւների մէջ. միթէ՛ մեք չենք {հաւատում} քեզ: Մեր գալը մի օրէնք է, որ կատարում ենք, լցո

օգուտ քաղել նորանից, սակայն այս է բանը, որ չեմ {հաւատում}, թէ կարող էի երբեւիցէ հասանել այն աջողակութեանը

պիտի խոսէր նորա հետ եւ այլն: Ես, որովհետեւ չեմ {հաւատում} այդպիսի բաների, վասն որոյ մտքումս դրեցի մի խաղ խ

զատ ընթացք ունենալ դէպի ինձ... - Այսուհետեւ {հաւատում} եմ ամենայն բանի, ինչ որ կը քարոզեն ինձ բնութեան

յն կամեցաւ բժիշկ կանչել: Կինը, որ առհասարակ չէր {հաւատում} բժշկի տուած դեղերին, որովհետեւ նա այն կնիկ մարդե

յն կնիկ մարդերից էր, որ աղօթելով կամ այլ ճարերով {հաւատում} էին ամենայն ցաւի բժշկութիւն, այսուամենայնիւ Մանո

Թիւթիւնճի֊օզլուի սրտի վկայութենից. նա հաստատապէս {հաւատում} էր, թէ դիւթական սնոտի արարողութիւնքը հազար անգամ

րողութիւնը: Թիւթիւնճի-օղլուն չէ կարելի ասել, թէ {հաւատում} էր բոլորովին այս վհկական գործողութեանը, բայց միե

քան թէ ընկնեմ այսպիսի անվերջանալի ցաւերի մէջ, նա {հաւատում} էր, որ պարոն Շահումեանցի թափելու արտասուքը կարող

ղութիւնը շատ կոշտ ու խաւար էր։ Սոքա (Հնդկացիք) {հաւատում} էին հոգեփոխութեան. կովը համարւում էր նոցա մէջ այ

կեղեցու մէջ, որ մի նուիրակա՜ ն սրբութիւն է, ուր {հաւատում} ենք, թէ սերովբէներ սպասաւորում են ահաւոր աստուծո

ւթեան հողի վրայ բուսած փուշերին ջուր ցօղել: Մենք {հաւատում} ենք, որ ոչ միայն աշտարակցիք, այլ եւ ուրիշ շատ հ

ազգ, եթէ հանենք նոցայ միջից լուսաւորեալ բաժինը, {հաւատում} է կախարդութեան, խնդիրը այդ չէ, եւ մենք դորա վրա

ապաշտ նաւաստիքը շատ բարկանում են, որովհետեւ նոքա {հաւատում} են թէ մրրիկ կը լինի այնուհետեւ, իսկ թէ երկու հատ

ւատացած գրում է այդ բանը, ինչպէս բովանդակ գաւառը {հաւատում} է: Բայց մեր արդարացի մեղադրութիւնը թո՛ղ հասնի մե

ասաւորքն են տանս իմ եւ մանաւանդ մինչ քրիստոնէական {հաւատս} ընկալան ի տանն իմ, վասնորոյ առաւել հարկ է զնոսա

նոյն պաշտօն յղեսցին եւ ի Բիւզանդիոն: Այլ սոցա, {հաւատս} ընծայեալ քսութեանց ոմանց՝ որպէս թէ Մեծն Սահակ եւ

թեամբ անցընենք. Մեր գիտցածը մեզի կօգտէ, թէ {հաւատքի} զօրութիւնը, Եկեղեցի, աւետարան, ամուր պահեն

ի, գործովք անարդար. Ազգութեան հիմքը, նաեւ {հաւատքի} Խախտեցին նոքա մինչ ցայսօր իսպառ։

նոյեմբեր ` թիւ 85 Երեւակի մէջ, ելաւ սրբագրեց ու {հաւատքի} մասունքները յաւելացուց, մի նոր եւ պայծառ լոյս ծա

մբ, թերի է: Ուրեմն կախարդութիւնը եւ դեւերը {հաւատքի} մասունք են եւ Քրիստոսի փրկագործ տնօրէնութենից գեր

տ աշխատութիւն եմ համարում եւ աւելո՛րդ. պա՛տճառ, {Հաւատքի} տեղեա՛կ մարդու հետ է խօսքս։ Այլ այն քի՛չ խօսքեր

կը մոլորուա՛ծ են եւ չբժշկուե՛լու կերպով կաղում են {հաւատքի} մէջ, բայց, այս խօսքո՛վ է միայն եւ ո՛չ գործով.

րդարասէ՛ր եւ ճշմարտասէ՛ր մի մարդ ես, եւ Աստուծու {հաւատքին} առաւե՛լ մօտ ծանօթ), ինչպէս եւ քո ամեն նախնիքը

մնադրի անուն չունի իր վրայ եւ գրուած մի բան չէ՛։ {Հաւատքից} եւ ուսումից զո՛ւրկ են, գործի մէջ ծո՛յլ եւ անհամբ

վ, Աստուած պաշտէր, ժամը երթար, պասը պահէր {հաւատքով}, Արի՛ բա՛ց թող այդ ուսումը, դու որ այժմէն

րօդեստան. Ո՛չ պաս գիտնաս եւ ո՛չ ուտիք, ո՛չ {հաւատքով} ՝ աղօթել, Ո՛չ մեղքդ լալ ջերմ արցունքով, ո՛

տմում են, թէ այդ մարդը ունի մի քանի՝ ցախ աւելով {հաւաքած} կողմնակից մարդիկ, որ արդարացնում էին նորա ոչ թէ

չէ տանջել մեզ, երբէք չենք ցաւած, երբ ցախաւելով {հաւաքած} իմաստակները հեռի յարգից " Հիւսիսափայլը " կրիտիքել

թեամբ յայտնի էր անունովս Summa perfectionis, նա {հաւաքած} ունի այն բոլոր տեղեկութիւնքը Ալքիմիայի մասին, ին

օգնութեան աներեւակայելի է անգամ։ Մենք շատ փաստեր {հաւաքած} ենք այս դրութիւնը պաշտպանելու համար, բայց այստեղ

: Մեր այստեղ քարոզած դրութիւնքը պաշտպանելու համար {հաւաքած} ենք շատ փաստեր, բայց այստեղ, մեր հատուածի նեղ շ

րեւում որպէս մարդ, այլ՝ որպէս անդամ այս կամ այն {հաւաքական} անձնաւորութեան: Եւ այդ անձնաւորութիւնը բարոյապէս

ուրիշ անհատի անձին եւ օգտին, այնպէս եւս մարդերի {հաւաքական} անձնաւորութիւնը՝ ազգութիւնը, պահում է եւ պաշտպա

, համարւում է կենդանի, եթէ կայ եւ չէ մեռած նորա {հաւաքական} անձնաւորութիւնը՝ նորա ազգութիւնը. համարւում է դ

դհանուր մարդկութեան գործը թեթեւացնել աշխատի՝ իւր {հաւաքական} անձնաւորութեան անունով իրաւունք ձեռք բերելով, եւ

նից հինգը դուրս գայ, այն եւս մեծ բան է: 3. {Հաւաքել} եւ տպել այն բոլոր կցկտուր յիշատակարանքը, որ աբեղ

առանց ընտրութեան, առանց կարգի, այս ու այն տեղից {հաւաքել} է եւ, տպելով խոշոր տառերով, այլեւ ցանցառ տողերո

օրինակ Թափառական հրէայ առնուլ Արեւմուտքի թերթերը {հաւաքել} եւ բերել Աշակերտք Նեստորի - Թէոդորիտ, Իւաս, Յո

ակ եւրոպական ծաղիկներից, ճաշակագէտ մեղուի նման, {հաւաքել} է իւր գրքի մէջ առաւել ընտիր, առաւել պատուական հի

տեսնում ենք ե՛ւ Պատմութեան, ե՛ւ Թղթին մէջ։ Մենք {հաւաքել} ենք, ինչ որ այս Թղթի եւ Պատմութեան մէջ միօրինակ

տարեցին դէպի այն բնակարանը, որի շինութեան համար {հաւաքել} էր այնքան արծաթ: Սատանան աւարտելով այս հանդ

րել միմիայն իւր համար, գազանին է սեփական, արծաթ {հաւաքել}, հարստութիւն ճարել, այդ եւ մրջիւնն է առնում, ն

ի հասարակ ժողովրդի խօսակցութիւնը եւ սկսեց երեխայք {հաւաքել} եւ ուսուցանել, քարոզել ապաշխարութիւն, վարքի ու

Թէեւ խեղճ բաներ, բայց եւ այնպէս կարելի է տակաւին {հաւաքել} բաւական վիճակախաղեր եւ միքանի ոտանաւորք Աստուածած

ր լեզուի գլխից, ո՞ր ազգի լեզուի գլխից չէ անցել։ {Հաւաքել} այդ բոլորը եւ նոցանով խճողել ու հաստացնել մեր աշխ

կայ, այնքան կը հաւաքեն, որքան կարող էին: Արծաթ {հաւաքելը} մեղք չէ, եթէ նա դէպի չարը գործ չդնէ այն, եթէ նա

էին այդ թանձր խաւարի մէջ, լուսի շատ ճառագայթներ {հաւաքելով}, բան տեսանել: Գիտեմ, ծանր բան է զաւակի եւ ծնող

մսի զինուորքը եւ ձեռք է բերում Լէոնորան: Կոմսը, {հաւաքելով} իւր բանակը, մտածում է պաշարել բոլորովին Մանրիկօյ

են, եւ իւրեանց մասնաւոր ձայները, դէպի մի ամբողջ {հաւաքելով}, լսեցնեն որպէս մի հասարակաց ձայն, այնպէս չէ՞:

րբ ձեւանալով նստում են մի անկիւնում եւ, գլխներին {հաւաքելով} մի քանի թերահաւատ մարդիկ, ծակ մարգարէութիւններ ե

որեր հագած ման էր գալիս փողոցներում՝ ողորմութիւն {հաւաքելով} ։ Ոչ ոք նորա մօտ չէր գալիս, ամենեքեան փախչում էի

զօրականներով, մտանում էին Յիսուսեանների տները եւ {հաւաքելով} Յիսուսեանները՝ կարդում էին Աստուծոյ փոխանորդի՝

մ յաւէտ խուռն բազմութիւն վկայութեանց աստի եւ անտի {հաւաքելոց}, քան [թէ ընթերցանելի բանս առ ի] հեղինակէն: Որպէ

նուն ժառանգելու, կամ մարդ էշացնելու եւ կամ արծաթ {հաւաքելու} խորհրդով: - Իմ յայտարարութիւնը գրած է թղթի վ

, եթէ ճարել ես ճակատիդ դառը քրտինքով, եթէ նորան {հաւաքելու} համար կոտրել ես մէջքիդ օղը. բայց եթէ ունէիր մի գ

ւղեւորեցաւ դէպի Սպանիական Նիդերլանդիա ողորմութիւն {հաւաքելու}, որ տեղից բաւական արծաթ բերեց իւր ապրուստի համար

ղնեցիք անբան են... թէ որ նրանք ոնց որ էս մատաղ {հաւաքելու} համար են աշխատում իրանց բան ու գործին կենային, հ

եղաւ մեր վերայ քանի մի կամակոր մարդերից բամբասանք {հաւաքելու} ։ Սորանով երեւում է, որ այդ պարոնները, դեռեւս ի

արկաւոր էր, եւ ոչ արծաթասէր մարդերի նման, որոնց {հաւաքելուն} մի չափ ու սահման չկայ, այնքան կը հաւաքեն, որքան

րոնց հաւաքելուն մի չափ ու սահման չկայ, այնքան կը {հաւաքեն}, որքան կարող էին: Արծաթ հաւաքելը մեղք չէ, եթէ

ւ կարճատես մարդերի աչքը ներկելու համար աշակերտներ {հաւաքեց} այստեղից եւ այնտեղից, բայց որովհետեւ ինքը ոչինչ

ր, Վաղարշապատի նո՛յն Սուրբ Կաթողիկէ եկեղեցու մէջ {հաւաքեց} այն սուրբ ժողովը, որի վերջին խօսքը էր անա՛թեմա Լ

իւնը շատ վտանգաւոր դարձաւ։ Այն ժամանակ Իգնատիոսը {հաւաքեց} իւր ընկերքը եւ յայտնեց նորանց, թէ Աստուած ուրիշ

կան գործ։ Իգնատիոսը անգիտաբար դրեց նորա հիմքը եւ {հաւաքեց} նիւթեր, որ կարգի դրուեցան յետոյ այլ Գեներալների

ւ հանգամանք ամենայնին որպէս յաման ինչ ի միտս նորա {հաւաքեցաւ}: Եւ յարուցեալ յաղօթիցն՝ եստեղծ զնշանագիրս մեր՝

րա գործերի մատեանքը քարտուղարին, որ ծանօթութիւնք {հաւաքէ} այնտեղից նորա մասին: - Ժապաւինա՞ծ են այդ մատ

տներում, իսկ Լամարթինի համար պիտոյ է ողորմութիւն {հաւաքէին}, որ ապրէր: Մի՞թէ ծանր չէր նորան ընդունել ապերախ

նունը միայն մեզ հասած լինելով գիտենք: 3. Կը {հաւաքէր} զանազան տեղերից ազգային պատմութեան կամ ժամանակագր

ագահ եւ արծաթապաշտ ծերունի, դողդոջուն ձեռքով կը {հաւաքէր} ոսկիքը, եթէ գտանէր նորանց ճանապարհի վերայ: Մանո

եանց համբերութիւնը, սպառնացան Պապին, որ թէ նա չ' {հաւաքի} մի օրինաւոր ընդհանրական ժողով, ինքեանք ազգային ժ

ջնջել էին: Վե՞րջը: Վերջը, խելքդ գլուխդ {հաւաքիր}, աչքդ բաց եւ տունդ քամիին բացած լոկ գաղափարների

ն ազգութեան մէջ, զանազան անհատներ դէպի մի ամբողջ {հաւաքող} զօրութեան մէջ. եւ օտար ազգերի տիրելը ասել չէ նոր

որոնում են նոցա մէջ կաղին, որ դեռեւս ընկած չէին {հաւաքողի} ձեռքը: Աշունը, մանաւանդ թէ Հիւսիսումը, մի շատ

եան մէջ բովանդակւում են մատենադարանը եւ մի փոքրիկ {հաւաքոյթ} ֆիզիկական գործիքների եւ հանքաբանական եւ կենդանաբա

րչութիւնքը (учреждения) երեւցնում են մի " անհոգ {հաւաքոյթ} ստորասական սահմանադրութեանը ", որի հակառակ նոր տ

աձայնում էր թէ անգլիական սահմանադրութիւնը " անհոգ {հաւաքոյթ} է ստորական սահմանադրութեանց"։ Հեգելի կարծիք

վ նայելով, մանաւանդ, ուշադրութիւն դարձուցանելով {հաւաքուած} բազմութեան մեծ մասի հասկացողութեան չափի ու աստիճա

ել, թէ ահա՛ այն գոգաւոր հայելին, որի կենդրոնում {հաւաքուած} են ֆրանսիական փառքի, պարծանքի, հասկացողութեան ե

Լսարանում Ռուսաստանի Խոր-խոր քունջերից {Հաւաքուած} են պատանիներ Ամենայն ազգից: Նոցայ ան

ա սիրելի եղբօր որդու ձեռքում։ Վաղարշապատի մէջ {հաւաքուած} բոլոր եկեղեցական ժողովները լինում են Սուրբ Կաթուղ

գուցելու մերձաւոր եւ հեռաւոր ծանօթքը եւ բարեկամքը {հաւաքուած} էինք համալսարանի հիւանդանոցի մատուռի մէջ, ուր դր

, հագնելով վերարկուն դուրս է գալիս դահլիճը, ուր {հաւաքուած} է մեծ բազմութիւն հաւատարիմ դեւերի ` խաւարի իշխանն

յսպիսի բաների ժամանակ ` ըստ մեծի մասին մի տան մէջ {հաւաքուած} են լինում երեսուն, քառասուն եւ երբեմն յիսուն կամ

կանջ դնել ուրիշների խօսածին: Մի անգամ մի տան մէջ {հաւաքուած} կային մօտ իբր իննսուն հոգի, կիրակամուտ էինք կատա

ղահուէտան մէջ, սէր կամ ընկերասիրութիւն չէ: Նոքա {հաւաքուած} են այնտեղ, դատարկարանութենով, բամբասանքով վատնե

կարար խորհուրդը, շատ քաղաքներ, որոնց մէջ մի տեղ {հաւաքուած} էին ամբողջ ազգերի զօրութիւնք, բոլորովին կերպարան

լով նորա օրհնութիւնը եւ երկու հարիւր դուկատը, որ {հաւաքուած} էր Հռովմում Սպանիացի վաճառականներից, վերադարձան

վերայ եւ այնտեղից քարզում էր իւր Քրիստոնէութիւնը {հաւաքուած} ժողովրդին։ Նա անխոնջ աշխատութենով ճանապարհորդում

այս վտանգից ազատուելու։ Այն միջոցին, երբ սոքա, {հաւաքուած} Մային դուքսի առանձնարանի մէջ, խորհուրդ էին կատար

բակը կը դնէ վիրաբերանի վերայ, երբ պղնձի թասի մէջ {հաւաքուել} էր մի երկու ֆունտ արիւն, երբ արիւնի գոյնը սկսել

տում ենք այն նեխած շարաւի հետ, որ այսքան դարերով {հաւաքուել} է հայկական հիւանդ կազմուածքի մէջ: Մարդասէր վիրաբ

ովրդի ստոյգ բնաւորութիւնը: Նա այստեղ ազատ է, չէ {հաւաքուել} պաշտօնական խորհրդով, որ միտքը փոքր ի շատէ լարուա

յն թանձր եւ խաւարատեսիլ ամպերը, որ, դարերով ահա {հաւաքուելով} եւ լեռնանալով, պատել էին հայկական բարոյականութեա

ուցանէ քեզ այն օթեւանը, ուր եւ մեք կարճ միջոցում {հաւաքուելու} էինք։ Փետրուարի 18-ին 1858. Հայ

արիզի մէջ, իսկ ինքը ճանապարհ ընկաւ դէպի Սպանիա՝ {հաւաքուելու} տեղ նշանակելով աշակերտներ Վենետիկ քաղաքը։ Իգ

որ գրգռելով կաշին, պատճառ է տալիս արիւնի աւելորդ {հաւաքուելուն}: Արիւնը անդադար եւ սովորականից դուրս առատութեամբ

: Ստորագրութիւնք բացուեցան, այո՛, եւ շատ գումար {հաւաքուեցաւ}, բայց այդ շատը, համեմատելով աղքատ եւ սոված բազմ

յդ շոգուն, որ պայծառ վառուէր: Իսկ թէ այդ շոգիքը {հաւաքուէին} մի անօթի մէջ, որ դրուէր աւելի ցած ջերմութեամբ շր

, երիտասարդ տղոց աղջիկ տեսնելու համար ժամի դռանը {հաւաքուիլը}, այս բոլորը շատ պատուական են: Իսկ ինչ որ վերաբե

կը հրաւիրեմ նորանց այս գործի համար եւ, երբ նոքա {հաւաքուին}, կ՚առաջարկեմ նոցա այն բոլոր վկայութիւնքը, որոնց

ր շատ արծաթ ունին: Միջին դասակարգի մարդիկը, եթէ {հաւաքուին} մի այնպիսի տեղ, ուր չկան հարուստ մարդիկ, այնտեղ

ամբ եւ որ գլխաւորն է աւելի բնականութեամբ միանան, {հաւաքուին} եւ կենտրոնանան, ինչպէս արեւի ճառագայթքը անցնելով

, մի տիրացու նշանակում էր մի գիւղում վարժապետ եւ {հաւաքում} էր նորա մօտ մի քանի աշակերտք, ապա պատրաստ էին այ

ւ նոքա է՛լ աւելի շատ յաւելուածներով բարկութիւն են {հաւաքում} իրենց գլխին դատաստանի օրում եւ չե՛ն լսում Պաւղոսի

յդ եւ մրջիւնն է առնում, նա ամբողջ ամառը սերմեր է {հաւաքում} իւր ամբարի մէջ ձմեռուայ համար, եւ դեռեւս այնքան

բաների համար։ Իգնատիոսը, արծաթ տալով նորան, որ {հաւաքում} էր մուրացկանութենով, վերջապէս կարողացաւ նորան դէ

ուշադրութիւնը դարձուց անպարկեշտ կանանց վերայ. նա {հաւաքում} էր նորանց մի յատուկ նոցա համար պատրաստուած տան մէ

, ամէն բանն էլ գեղիցը գզիրը մինի տեղակ հնգապատիկ {հաւաքում} ա ու բերում. ո՞վ գիտի թէ ընչանք կրում ա, որ մով

Շահնազարեանց Կ. վարդապետի։ Վարդան վարդապետ, {Հաւաքումն} Պատմութեան, Վենետ. 1862, հրատ. Մխիթարեանց։

ւելի հնարագիտութեամբ եւ աւելի բնականաբար միանան, {հաւաքվին} եւ կենդրոնանան, ինչպէս արեւի ճառագայթքը, անցնել

ельнымъ весомъ)՝ թեթեւ լինելով, քան թէ ջուրը, {հաւաքւում} է ջրերի երեսին, որից յառաջանում են նաւթի հորերը

- մեր ընկերութիւնը բամբասանքի ընկերութիւն է: Մեք {հաւաքւում} ենք, որ սորան բամբասենք, նորան հայհոյենք, միւս

ր թէատրոնը, Նա դափնիք շատ էր հնձում. Ժողովուրդը {հաւաքւում} էր Մօտ թատրոնի պատշգամբին. Չէր կշտանում նայել նո

դհատ ձայնը. դեւերը մեղուների նման ամենայն կողմից {հաւաքւում} էին դէպի դժոխքի դուռը, որտեղից պիտոյ է ներս մտան

կուել էր ներս մտանել մի բնակութեան մէջ, ուր ստեպ {հաւաքւում} էին փերիներ եւ դեւեր: Պ. Մարկոսը, թողնելով

ի ոգեւորութեամբ, որ ժողովուրդը խուռն բազմութենով {հաւաքւում} էր նորան լսելու։ Մինչեւ անգամ երկու երեւելի տիկի

դէպուտատները անդամ էին Կարգի խորհրդարանին եւ միշտ {հաւաքւում} էին Հռովմի մէջ։ Բացի Գեներալի ընտրութեան ժամանակ

նի էին լինում մահու դատապարտութեան։ Ամենայն տարի {հաւաքւում} էին խորհրդականք եւ քննում էին տարեկան բոլոր գործե

արդիկը մի արդար եւ բնական ատելութիւն։ Այս ժողովը {հաւաքւում} էր ծածուկ ինքեան իսկ Վատիկանի մէջ։ Վերջապէս 1773

ժամանակագրական ճշտութիւնից, շատ անգամ այնքան շատ {հաւաքւում} են մի մարդու վրայ, որ այդ մարդը շատ դարերից յետո

խրատնելով գլխացաւութիւն պատճառել օրիորդներին, - {հաւելացոյց} կոմսը ծիծաղելով: - Շատ շնորհակալ եմ. ես ինք

epetitio est mater studiorum, ասում է առածը, - {հաւելացուց} կոմսը, ժպտելով: - Ինչու՛ չէ կարելի, - ասա

ռակորդը լաւ զէնք տուեց իւր ձեռքը: - Ուրեմն, - {հաւելացրեց} Շահումեանցը, - եթէ մի ճրագ վառէիր եւ թողուիր նորա

զգրած Զենոբայ, զորմէ յիշեալ եմք կանխաւ, հանդերձ {հաւելուածովն} որ ի վերջոյ՝ զմատենագրութենէ Հայոց: Վտանգեա

ներ ես ասում, Էֆիմերդէս ո՞րն է... - Նոր նոր {հաւեր} են դուրս եկել, երկաթի ձուեր են ածում. մինչեւ այ

ւ խելառ բաներով, գիծեր է քարշում ախոռի մէջ, սեւ {հաւեր} է մորթում: Սեւ կատու, մարդու գանգ, չորացուցած

ս, ո՞չ ապաքէն այնպէս մեռանում է, ինչպէս այն սեւ {հաւը}, որ տեսար ախոռումս․ երկուքի եւս մեռելութիւնը միե

ապրում ենք միմիայն բուսականաբար եւ շնչականաբար: {Հաւը} կորեկ է տեսանում երազում, իսկ Հայը նի՛ւթ: Հատ ո

ւմ, բոլորովին պիտակաբար. եւ եթէ թուխս եկած խեղճ {հաւը}, իր անխոհեմ տիրոջ որկրամոլութեամբ, զրկուած լինե

ռենք, միջումը այբ չկայ, բայց եւ խելապատակիդ մէջ {հաւի} խելք չկայ. ինչ յիմար բաներ ես ասում, Էֆիմերդէս

երակուրներ եփել սորված չէի, որ ձկան աղիքներով եւ {հաւի} փորոտիներով այդ ուտողների համար լաւ լաւ կերակուրք

ւմ մի ահագին սեւ կատու թաթերով բռնելով մի գլխատած {հաւի} մարմին, ուտում էր մռմռալով: Դորա մօտ դրած էր մի

ծի մէջ մի սեւ կատու, որ լափում էր մի գլխատած սեւ {հաւի} մարմին, տեսայ մի ջրով լիք պտուկ․ բայց ասա՛ խնդրե

աւ, եւ այնպէս ուրախ էի դորա վերայ, որպէս թէ այդ {հաւի} մէջ տեսանում էի այն գեղեցիկ օրիորդը, որ խելքս առ

անում է այն քարէ ձուին, որ իբրեւ բունկալ մնում է {հաւի} ձու ածած տեղում, բոլորովին պիտակաբար. եւ եթէ թո

լին իր ջերմութիւնը եւ շատ անգամ գործը կը վերջանայ {հաւի} մահովը: Հարկ չկայ, կարծում ենք, ասել, որ այս

գալիս ա բա նրան հաց չի՞ պէտքը, պատիւ չի՞ պէտքը, {հաւի} միս չի՞ պէտքը, գառը, գինի, արաղ չի՞ պէտքը, դո

սի են Մողնու կամ Վարդավառի ուխտերը, վիճակը կամ " {Հաւկթի} շուռ տալը ", հարսանիքը (թէեւ այս վերջինի մէջ,

թէ " Աչքդ լիս. փառք աստուծու, անշառ, անխաթա էս {հաւկիթն} էլ շուռ տուինք"։

այս: Ես անհամ կերակուր եմ ուտում, փիլիսոփան չէ {հաւնում} եւ իր մտքի մէջ աւելի համեղ կերակրի գաղափար ունի ե

րաղ չպիտի տանի՞նք. հաւողի ժամանակ ա գալի, թազայ {հաւող}, լաւ դեղձը, չի՞ հարկաւոր տանի՞նք. էս հո մենակ

րած տանում է իր այգին ամէն մինին իր քաղլակովը մին {հաւող} խոստանալով: Մենք խոստովանում ենք, որ բնաւ

մի կարաս գինի, մի հինգ լիտր արաղ չպիտի տանի՞նք. {հաւողի} ժամանակ ա գալի, թազայ հաւող, լաւ դեղձը, չի՞ հա

մանուն, Նորա ժառանգ Նիկողայոս լիցի նման իւր {հաւուն}. Կեցցէ՛ Աթոռ Ռուսաստանի Եւրոպիոյ ահարկու,

ւնը տալով, բացատրում է. " որ սակս Սեւ կոչեցելոյ {հաւուն} իւրեան ազգն յայն անուն սեւ որդիք անուանէին " (եր

աւերակս մեծակառոյց վէս բրգանց Տխրագուշակ ընդ {հաւուց} գիշերէի յողբ ու ՚ի լաց։ Զիս Հայաստան ո՛չ ծանեաւ

անձին, Որ խորտիկներ համադամեալ Կ՚ուտէ {հաւուց} փորոտին, Որ սովոր է հըրամայել Ծառայից

... Վերջին խօսքը ասելու ժամանակ Վարդ-խաթունը {հափշատկել} էր սեղանի վերայից ջրի շիշը եւ սպառնալով շարժում է

եին, ասել է թե ուրիշի սեփականությունը գողացավ եւ {հափշտակեց}: Մինի առավելությունը պիտի հիմնվի մյուսների աղքատ

կարճ ուղիղ ճանապարհից շեղվում են, հանդիսանում են {հե՛նց} այն խութերը, որոնցից խուսափում է ժողովուրդը եւ ո

փափկամորթ, Կանոնաւոր, սիրուն ոտք"։ - Ուրիշի {հե՞տ}, հարազատ, Ասում ես չամաչելո՞վ: - " Իմ բոլ

եռ կամ Ֆարմասօն... - Կարծում ես, թէ երեխայի {հե՞տ} ես խօսում, որ հարցանում ես, թէ ի՞նչ ասել է Լօթե

Կանոնաւոր, սիրուն ոտք"։ - Ուրիշի {հե՞տ}, հարազատ, Ասում ես չամաչելո՞վ: -

անցնում է իր ժամանակակից աշխարհից դէպի դուրս " ( {Հեգել}, Իրաւանց փիլիսոփայութեան յառաջաբանութեան մէջ):

Առանց դատողութեան չեմ ընդունում ո՛չ Քանթը եւ ո՛չ {Հեգելը}. նախ, որ իմ մտածութիւնքը եւ խորհելու ազատութիւն

օհթը, այլեւ Շիլլերը, Գեօթէն, Ֆիհտէն, Քանթը եւ {Հեգելը}, ճնշուած մարդկութեան այն անմահ բարեկամքը եւ անտա

 {ՀԵԳԵԼԸ} ԵՒ ՆՈՐԱ ԺԱՄԱՆԱԿԸ ԲԵՌԼԻՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻ ՄԷՋ ԿԱՐԴԱՑԱԾ

e, par M. Audin, Paris, 1847, 2vol. ): {Հեգելը} անդրդուելի հետեւելով իր դրութեան, մի ուրիշ տեղ փ

: " Օրէնքը պատմաբանաբար հասկանալը, - ասում է {Հեգելը} իր աշխատութիւններից մէկի մէջ, - որ (այսինքն հասկ

ի մէջ: Հրէական ոգու մէջ - սորանով մտածում է նա ( {Հեգելը} ) հասկանալ վերը յիշած հակադրութիւնը, այս պատճառո

ւր ազգային կեանքից բխած փիլիսոփայութիւնը, ինչպէս {Հեգելը} անում է միշտ, աչքի առջեւ ունենալով յունական իդէա

Քանթից յետոյ, քեզ ի՛նչ կարող են օգնել Քանթը կամ {Հեգելը}, եթէ քո խուզարկութեանը խորհուրդը քո ազգի վրայ գո

- Ասես թէ իրաւունք ունին, մինչ կարծում են թէ {Հեգելը} իր փիլիսոփայութեամբ կամենում էր Գերմանիոյ Մաքիաւե

տատութեամբ բռնել է ամէն կողմից իր առջեւի խնդիրը: {Հեգելը} իր քաղաքական ասպարէզը " Գերմանիան տէրութիւն չէ այ

պիտի դատապարտէ: Չնայելով այս բոլորի վերայ, երբ {Հեգելը} քաղաքից քաղաք եւ կայսրութիւնից կայսրութիւն իր սքա

ոյ: Ահաբեկութիւն տարածեց ամէն տեղ այս ցնցիւնը եւ {Հեգելը} ընկճուեցաւ այս երկիւղի ծանրութեան տակ, ինչպէս Բո

ակարգութիւնը վերանորոգելու համար: Տեսնելով այս, {Հեգելը} նորից պուպլիցիստ է դառնում: Նա հրատարակում է Պրո

form ". [5] 14 օգոս.: Ահա այս յօդուածի մէջ {Հեգելը} նմանում է հալիւցինացու մէջ ընկած Բոռքին: Հայմը ա

պրուսական աստիճանաւորի անուրջների (мечта) հետ: {Հեգելը} չէ պախարակում ձգտողութիւնը եւ վերանորոգութեան խնդ

ամասնութեանց ` խոր յարգութեան արժանի գիտութեամբ, {Հեգելը} ցոյց է տալիս անգլիական կառավարչութեան ստոյգ թերու

ւ նորա եւ ընկերական յարաբերութեանց մասին: Ինչպէս {Հեգելը}, նոյնպէս ոչ ոք չի պաշտպանել - թողնելով այդ իրաւո

փայի համար ըստինքեան ոչինչ արժէք չունի եւ թէ նա ( {Հեգելը} ) դորա հակառակ տեսնում է ազատութեան բոլոր արժանաւ

դանի օրէնք անսահման եւ լրացեալ իշխանութեամբ: {Հեգելը} տեսնելով այս բոլորը սարսափում է եւ նորա նեղսիրտ դ

լսիր որ անկաճդ չար չլսէ: " Այստեղ, - ասում է {Հեգելը}, այսինքն Պրուսիոյ մէջ, - կատարուած է այն աշխատու

Հեգելին տրուած չէր տեսնել ոչ այն եւ ոչ էլ միւսը. {Հեգելը} մեռաւ խոլերից նոյեմբեր 14-ին 1831-ին"։ Պարտ

լլինգեան համակարգութեան արմատական իսկութեանը, որ {Հեգելը} աւելի ճիշտ եւ աւելի մանրամասն քրքրել եւ քննել է,

ամասնութիւնքը երեւում է այս վարդապետութիւնը: {Հեգելը} դրականապէս ասում է թէ " Միջին տրամաբանական մոմենտ

ել որպէս կրաւորական արդիւնք - շատ մօտ է ըստ սեռին {Հեգելի} այս դրութեան: Եւ իրտվ որ, չէ կարելի կարգաւորապէ

կ հասկացողութեամբ մարգոց: Բայց դու տե՛ս, որ {Հեգելի} դրութիւնը ներգործում է եւ իր փիլիսոփայոլթեան վրայ

" Հրէական (մովսիսական) օրէնսդրութեան ոգու մէջ, {Հեգելի} կարծիքով, ցոլանում է Քանթի փիլիսոփայութեան " վեր

: Այսպէս էին այն Ժամանակ, - ասում է Հայմը, - {Հեգելի} հասկացողութիւնքը սիրու իսկութեան մասին, որպէս մա

ացնել, թէ ես Քանթի, Ֆիխթէի, Դեկարտի, Բեկոնի, {Հեգելի} եւ այլն եւ այլն փիլիսոփայութիւնքն եմ սորվել, եւ

էվզէկութեամբ: Զարմանալի է այս կողմից նմանութիւնը {Հեգելի} եւ անգլիացի Բոռքի միմեանց հետ: Բոռքը իր ծերութեա

ծանրութեան տակ: Շատ գեղեցիկ նկատում է Հայմը {Հեգելի} թոյլ լարը. նա ասում է. " Կարելի է նորան չարչարո

իւնքը: Առանց պայմանի պիտի համաձայնել կրիտիկոսի ( {Հեգելի} ) հետ ամէն բանի մասին, ինչ որ նա ասում է, օրինա

վերը մէջ բերուած երկար բարակ ճառին, թէ ինչպէ՛ս է {Հեգելի} կարծիքը ազատութեան մասին: Ինչ որ Հայմին է վերաբե

ունակում է Հայմը, - թէ ինչ խորհուրդ պիտի վերագրել {Հեգելի} սահմանադրական շինուածին եւ նորա պատահաբար ինքնավա

նհոգ հաւաքոյթ է ստորական սահմանադրութեանց"։ {Հեգելի} կարծիքով, այդ պառլամենտականութիւնը շտեմարան է պո

ութեանց կեանքը: " Անգլիական պառլամենտի մասին {Հեգելի} դատողութեանց մէջ, լիքը չափով կարելի է նկատել նոյ

ղութիւնք է անում ամէն ոչինչ բանի վրայ, նոյնպէս է {Հեգելի} դատողութիւնքը անգլիական ազատութեան հիմնական սկզբա

ր Դուքս Վելլինգտօնի յայտարարութիւնքը հանդիպում են {Հեգելի} յարգութեան: Վելլինգտօնը իբրեւ զօրապետ եւ ռազմագէ

նօգուտ եւ վնասակար դառնալու: Բայց ի՛նչ անես, որ {Հեգելի} պէս մարդը փրկութիւն է տեսնում բռնական ֆրիդրիկոսնե

իլեն դէիլ տըր: Տտես թէ ինչ է պատմում Հայմը {Հեգելի} բերնով, լսիր որ անկաճդ չար չլսէ: " Այստեղ,

երկու խօսք աւելացնել այն պատճառով, մանաւանդ, որ {Հեգելի} այս տեսակ կարծիքների մասին նմանեցուցինք Բոռքին:

ք, Բոռքը հիւանդ եւ սասանեալ ուղեղով, եւ մինչդեռ {Հեգելի} ամբողջ համակարգութեանց մէջ կան իր վերջին փիլիպպոս

այս յատկութեանց հետ միաւորուեցաւ եւ նորա արարչի ( {Հեգելի} ) տրամադրութիւնը (настроение) եւ դրութիւնը:

օրեղ է եւ համակարգութեանց բոլոր շղթաներից ամուր: {Հեգելի} համակարգութեան մէջ, նոյն այն բանը, որ շինում է

րկար ապրէր[12], Օգոստոս 16, կէս գիշեր: Ոչ {Հեգելի} աշակերտ ենք եւ ոչ Շելլինգի, բայց արդարութիւնը ստ

կեանքը, ահա այն հասկացողութիւնքը, որ օգնում են {Հեգելին} ներս մտնել քրիստոնէական կրօնի եւ նորա արարողութեա

: Մինը Քանթին է հետեւում, միւսը Ֆիխտէին, միւսը {Հեգելին} եւ այլն, եւ այլն: Խե՜ղճ. այդ բոլորը գերմանական

ստութիւնը դարձեալ կը խանգարուի, հանգիստ չէ տալիս {Հեգելին}: Շարժողութեան ոգին մտաւ նաեւ Անգլիայ, որ անհողդ

գրութեան վրայ գաղափարական հասկացողութիւնքը։ Բայց {Հեգելին} տրուած չէր տեսնել ոչ այն եւ ոչ էլ միւսը. Հեգելը

յմը շարունակելով իր ստորագրութիւնը եւ նկարագրելով {Հեգելին} աւելի դիւանապետական, քան թէ նոյնիսկ Պրուսիոյ այն

նչպէս է Դուքս Վելլինգտօնը, ողորմութիւն են գտնում {Հեգելից} "։ Մեզ շատ հասկանալի է, թէ ի՞նչի համար Դուք

զ հասանելը փշրուող է, ուստի եւ կարող միմիայն մեր {հեգնական} ժպիտը շարժելու. միւս կողմից շատ աւելորդ չէ յայտն

երայ բաւական ժամանակ, բայց չկարողացաւ ծածկել իւր {հեգնական} ժպիաը, որ խաղում էր ահա շրթունքի վերայ: Թիւթ

ենք միմեանց անբաժան ", Օրիորդը պատասխանեց {հեգնելով}. " Նա երէցն է, իսկ ես կրտսեր հարազատ...

մ ենք մեք: - To-morrow morning!, - ասում է {հեգնող} Անգլիացին: Քանի որ իմ կեանքի խոստովանելը կա

հերետիկոս, կամ առաւել վատթար, կեղտոտ եւ զզուելի {հեգնող}, յիմարների նահապետ (archi-sot par sa nature),

ել ի յայտ եւ ո՛չ նորանոր ճարտասանութեամբ անասելի {հեգնութեամբ} որ ո՛չ է վայել կոչման իւրոյ եւ աստիճանի գրել առ

ակասը լցուցանելու համար, - կցորդում է երիտասարդը {հեգնութեամբ}: - Մնացածի համար մուրհակ կը տաս, - ասում է

եց եւ պատիւը պահեց: Սորանից աւելի կոպիտ եւ խոշոր {հեգնութիւն} մեք չենք կարող երեւակայել: Հասարակ ժողովուրդը դա

, որ ես խոստովանիմ քեզ կենդանի"։ Այս կոպիտ {հեգնութիւն} է եւ ստրկութեան շղթայի ամենածանր օղի մինը: Հերիք

ուրիշին։ Այստեղ տղայական նեղսրտութիւնք կամ ցնդի {հեգնութիւնք}, արհամարհանք այս կամ այն գաւառական բառի վրայ, ե

ը, հաւատա՛, Տոկալ բնա՛ւ չի կարող"։ Ադամը խիստ {հեգնում} է Սերովբէին եւ ասում, Եւ մի վայրկեան լոկ ` դժնէ

մի՞թէ Նախախնամութիւնը գայլին հոգաբարձո՞ւ կը կարգէ {հեզ} եւ անմեղ գառնիկների վերայ կամ բրէտը՝ տակառով մեղ

րանց վրայ, Իսկ ինձ չարից դու փրկի՜ր, Որդուն քո {հեզ} աղախնու, Ում սիրտ տուիր սիրով լի Եւ սուրբ խաչը

: " Մխիթարուի՛ր, տէ՛ր Ադամ, Որ չը տրուեց սրտիդ {հեզ}, Ինչ կոչում ես շարժիչ հով. Այն զլացաւ Տէրը քեզ

րդախ"։ " Քաւ լիցի, տէ՛ր իմ Ադամ ", Կրկնում էր {հեզ} սերովբէն. " Թող չըշնչե՜ս յաւիտեան Դու այն օդը բո

տ խորամանկ, բայց միեւնոյն ժամանակ շատ սիրելի է. {հեզ}, խոնարհ, հնազանդ, հնարագէտ է, որպէս յանցաւոր

, որ դու արժան ես համարում քեզ մտանել իմ խաղաղ եւ {հեզ} բնակարանը: - Դու եթէ հաւատաս բնութեան հրաշքնե

ի դիպուածներում այր մարդերի բոլոր հնարագիտութիւնը {հեզ} եւ խոնարհ կերպով երկրպագութիւն կը տայ կին մարդերի

են, թէ Մխիթարը մի գեղեցիկ կերպարանքով մարդ էր՝ {հեզ} ու խաղաղ հոգով։ Բայց այս նորա հեզութիւնը եւ խաղա

րօնս մոգութեան: Ոգի հեղինակիս զուարթ, պայծառ եւ {հեզ}, գրուածքն ի հայկաբանութեան մասին անզուգական, եւ

նչ որ քեզ առաջարկեն, այն եւս կը լցուցանես դու: {Հեզահոգի} մարդը իմանալով կարդինալի միտքը, եւ հասկանալով նո

ր այն րոպէին, երբ ստիպողական խօսքերով աղաչում էր {հեզահոգի} վերակացուն սորան գործարան ընդունելու, ասաց " Թո՛

ել քո մօտումը, չզզուեցնել իւր ձայնով: {Հեզիկ} հողմին պատուէր կը տամ, որ առաւօտ, երեկոյ Փչ

մեր կեանքի Պաշար ու պաշտպան։ Երբ {հեզիկ} մօտեցար Մասիսի դաշտերին, Բքածին ամպերը

նունդ Մեսրոպ, երկնային քաղաքացի եւ առաքելականաւդ {հեզութեամբ} հաճեաց ներել քումդ ապիրատ զաւակաց, որոց բանդագու

է յանցանքի մէջ բռնուի, դուք, որ հոգեւորներ էք, {հեզութեան} հոգով կանգնեցրէ՛ք այնպիսուն. զգո՛յշ եղիք ձեր անձ

ց՝ անհամաձայն համարելով այսպիսի պաշտօնը իւր դրած {հեզութեան} ուխտին։ Այս բանը բոլորովին անհաճոյ եղաւ Իգնատիոս

րան առաջուայ ուխտերից, այսինքն՝ աղքատութենից եւ {հեզութենից}, եւ տուեցին ըստ ամենայնի հակառակ ուղղութիւն։ Մի

նքով մարդ էր՝ հեզ ու խաղաղ հոգով։ Բայց այս նորա {հեզութիւնը} եւ խաղաղասիրութիւնը առիթ է եղել, որ Հայաստանի աբ

Իգնատիոսը, կարծելով, թէ սատանայն փորձում է իւր {հեզութիւնը} եւ կամենում է գայթակղեցուցանել, հեռացաւ դէպի մի

Աստուած, ոչ բնակի ինքն որպէս ի ձեռագործս, այլ ի {հեզս} եւ ի խոնարհս եւ որք դողան ի բանից նորա. ուսումնա

րէր այն տեղերը, ուր կարծիք կային, թէ պիտի լինին {հեթանոս} Հայերի մեռածների մնացորդքը: 5. Գտանուած հնո

Սաքսանլուեան Ստեփանոս Յարութիւնի տանն, առ հիւսիս {հեթանոս} Ամիրշանտի տան, առ յարեւմուտս Դավիթ Ստեփանոսի տան

զի նոյն մապլաղովն ի նոյն բանտումն եղեալ Քուրդ եւ {Հեթանոս} ազգ բանտարկեալս ազատեսցեն, քանզի վերն յիշեալ տեղ

նսլերացն յառաջացուսցեն: Նույնպէս եւ իմ հաւատարիմ {հեթանոս} Մօհանայ բաբուն եւ իմ սարքար Պալիչերեն Դէյն, ամսա

աւ եւ մի փոքր յառաջ քրիստոնեայ կոտորող ու հալածող {հեթանոս} Հայերը կոտորուեցան ու հալածուեցան քրիստոնեայ Հայե

ամբողջ մարդկութիւնը, առանց խտրելու, - թէ այս ոք {հեթանոս} էր, միւսը հրէայ, միւսը մահմեդական եւ այլն, եւ

Կասկած ունենալով, թէ մի գուցէ այս մարդիկը նորից {հեթանոս} դառնային (ինչպէս եւ պիտոյ է լինէր. պատճառ, խաբ

ուցանելուց, որից չէին հրաժարւում մինչեւ անգամ եւ {հեթանոս} բժիշկները (medici gentilis)"։ Այսպէս եւս Բենե

գրուածք կամ մատեանք, որ պատկանում էին Հայոց ազգի {հեթանոսական} կեանքին, Լուսաւորչի ձեռքով դատապարտուեցան դէպի կ

յայտութեան պարիսպ քաշեց մեր Քրիստոնէական եւ անցած {հեթանոսական} կեանքերի մէջ: Այս պատճառներով ահա, մեզ յայտ

այութիւն ցույց տալու ազգին՝ քրքրելով եւ մշակելով {հեթանոսական} հնութիւնը կամ նորա մնացած եւ կամ կորած յիշատակարա

բարի պիտի գործէ ստանալուց յետոյ: Եւ այս բոլորը, {հեթանոսական} եւ հրէական առմամբ, զոհի անունով: Մարդկային համե

լութեան յարակից եղած աղօթքները եւ միշտ երգել թէեւ {հեթանոսական} ժամանակից մնացած, այլ բուն ազգային եղանակներով:

սեանք. նոքա թողում էին Քրիստոնէական եկեղեցու մէջ {հեթանոսական} արարողութիւններ, թոյլ էին տալիս նորադարձերին խոս

ւթենով եւ մկրտելով. նոքա շատ անգամ կործանում էին {հեթանոսական} մեհեանները, խորտակում էին կուռքերը, որոնց փոխան

դարձերին թոյլ էին տալիս կատարել համարեա՛ թէ բոլոր {հեթանոսական} արարողութիւնքը, համարեա՛ թէ թողնում էին նորանց ի

նադրութիւնք Չինաստանի Քրիստոնէական եկեղեցու միջից {հեթանոսական} արարողութիւնքը դուրս ձգելու համար։ Վերջապէս Կլեմ

ցան ու հալածուեցան քրիստոնեայ Հայերից: Մի կողմից {հեթանոսականը} բաց ձգելով, միւս կողմից հարկաւորաբար քրիստոնէակա

ն, թո՛ղ զայլ ամենայն վկայութիւնս, եւ փիլիսոփայք {հեթանոսաց} խոստովանեցան. եւ ի քրիստոնէական գիրս, ածականդ "

յ, արդէն իր սրտի մէջ շնացաւ նորա հետ։ Այլեւ {հեթանոսաց} վարդապետի քարոզութիւնն էլ սոցա վրայ աւելցնելով՝

գետոց, վիշտս յաւազակաց, վիշտս յազգէ, վիշտս 'ի {հեթանոսաց}, վիշտս 'ի քաղաքի, վիշտս յանապատի, վիշտս 'ի ծով

ւետարանը եւ Պօրտուգալացոց օգնութենով կամայ ակամայ {հեթանոսները} Քրիստոնեայ շինելով։ Շուտով օգնութիւն հասան նորան

խել Քրիստոնէական հաւատի ուսումը, խաչը թագուցանել {հեթանոսների} առաջեւ հոգեւոր հանդէս կատարելու ժամանակ։ Ո՛չ ոք

պատճառով եւս յաղթեցին, եւ յաղթական հանդիսացուցին {հեթանոսների} մէջ Քրիստոնէական հաւատը։ Ի՞նչ կարօտութիւն ունէր

աշատ, Տարօն եւ այլ տեղեր: Շատ ազգեր իւրեանց {հեթանոսութեան} ժամանակ սովոր էին իւրեանց մեռելների հետ թաղել զան

կու անզէն մարդիկը յաղթեցին կռապաշտ տիեզերքին, եւ {հեթանոսութեան} աւերակների վերայ կանգնեցուցին ճիշմարտութեան դրօշը

- Տարակոյս չկայ, որ մի բան ունեցել են, բայց {հեթանոսութեան} ժամանակ: Ձեզ յայտնի է, որ Հայաստանի կրօնական լո

մեհենական գրքերը այրելու եւ չքացնելու համար, որ {հեթանոսութեան} յիշատակը ես չմնայ Հայերի մէջ: Եթէ նա չէ խնայել ա

ռանց ուշադրութեան չթողուլ այն եւս, որ եթէ հայերի {հեթանոսութեան} ժամանակ կային մեհենական երգեր ու երաժշտութիւնը,

նդոց " ի չորս հատուածս տրոհեալ. առաջինն՝ ընդդէմ {հեթանոսութեան}, երկրորդն՝ ընդդէմ դենին Պարսից եւ քաւդէից նոցին

որ արդէն յարմար էր տեղական հաւատին, որ կարո՛ղ էր {հեթանոսութեան} համար տանելի երեւիլ։ Րոբերդ Նօբիլի Յիսուսեանը հա

ն ազգերի վերայ, որ կցորդ էին այդ կրօններին։ {Հեթանոսք}, Հրէայք, Մօհամմեդականք, որոնց ականջին հասած չէ

մ էին Պօրտուգալացոց գաղթականքը։ Այնտեղի բնակիչքը {հեթանոսք} էին, Կսաւիէ չէր հասկանում նոցա լեզուն։ Նա սկսեց

, որ Հեթումը սուտ է խօսում. աղաչում է նորան, " {Հեթո՛ւմ} ափեր, - ասում է ողորմելին, - քեզ արքայութիւն ըլնի

ելի հասակաւոր եղած լինէր Վարդիթերը, նորա հայրը ` {Հեթումը}, անատամ ծերունի է, իսկ նորա մայրը ` պառաւ: Եւ

, իսկ երբեմն Արշամ (եր. 35, 166): Նոյնպէս, {Հեթումը} խօսելով Սոսենց վրայ մի անգամ ասում է թէ սոքա երեք

, չէ մոռանում խարազանել անբարոյականութիւնը: {Հեթումը}, այնքան հասած որդոց տէր, այնքան այգիների տէր,

րեւանին: Հարեւանը տեսնում է բանը եւ բողոքում է: {Հեթումը} պատասխանում է. " որդի՛, քո արեւը, ես խաբար չեմ

ինքն ա ծակել " եւ այլն: Խեղճ հարեւանը գիտէ, որ {Հեթումը} սուտ է խօսում. աղաչում է նորան, " Հեթո՛ւմ ափեր

ով այս բոլորի վրայ, այն խեղճի հեռանալուց յետոյ, {Հեթումը} նորից քանդում է ջրի ճանապարհը եւ հարեւանի ջուրը կ

- Դէ՛, տա՛ր, դէ՛, տա՛ր, - շարունակում է {Հեթումը}, - ճիճուները սոված կոտորուեցին, որդի. շաղ գնալո

յրը Սօսին տալ էր եւ ոչ խաբել, այդ պարզ երեւում է {Հեթումի} եւ իր կնոջ խօսակցութիւնից (եր. 203), ուր Համա

օսքերը միայն, որ նա Հանավանքից տուն դառնալուց եւ {Հեթումի} առջեւ բոլոր անցքը ուրանալուց յետոյ, չէ հերիք անո

ճանապարհը եւ հարեւանի ջուրը կտրում: Պէ՛տք էր որ {Հեթումի} պէս մարդիկը խրատ առնուին այս բանից. մանաւանդ հեղ

դիկը խրատ առնուին այս բանից. մանաւանդ հեղինակը, {Հեթումի} այս անիրաւ գործի միջոցին, Փափակին ուղարկում է,

արդք եւ մի օրում աւարտում են գործը: Դորա փոխանակ {Հեթումի} որդիքն էլ գնում են միւս օր աշխատող երիտասարդներից

գործի միջոցին, Փափակին ուղարկում է, որ իմաց տայ {Հեթումին} Վաղարշակենց Արշակի մեռնիլը: Պարզ է, թեւ արգոյ հ

օգնութիւնը, որ գեղացիք անում են միմեանց: Օրինակ {Հեթումն} ուզում է այգին բանալ (թաղը վեր տալ) նորան գնում

ճանաչում: Սուրբ Հելմոս խօսքը, ինչպէս կարծում են {Հելենէի} աւերանքից է առաջացել, որովհետեւ այդ կրակը քրիստո

ումը աւարտած լինելով իւր ուսումը, որպէս բնագէտ, {Հելզինգֆորսի} համալսարանումը, միշտ աշխատում էր, որ իւր ծիծաղը

եւ յուզեալ զդիւանն արքունի՝ որ ի Նինուէ, քաղէ ի {հելլեն} գրոց՝ զպատմութիւն ազգիս եւ բերէ զայն ի Մծբին առ

հեղինակացս ոչ այնքան հայախօսութիւն տեսանի, որքան {հելլենաբանութիւն}, ամենեւին մերկացեալ եւ օտարացեալ յազգային հարազա

ապէս եւ զայլ գրեանս՝ շնորհել ազգին ի լեզու [բուն {Հելլենական} ըստ ժամանակին], թերեւս եւ ո՛չ առանց գիտակցութեան

ձաց: Թեոդորոս Քռթենաւոր ինքնացեալ վարժութեամբ {հելլենական} դպրութեան եւ ըստ ժամանակին տեսութեանց՝ հմուտ աստ

երտ Եպիփանու Հռոփանոս անուն, որ վարժ էր ի գրթեան {Հելլենականին}, խնդրէ զձեռնտուութիւն առ ի կատարել զգործն, այլ

ւ զայլ հռետորական ճառս, վարժ գտաւ սա ի դպրութեան {հելլենականին}, եւ առաւել եւս՝ ականաւոր ի հայկաբանութեան մասին

վ զհայերէն աթութայսն ըստ անսայթաքութեան սիղոբայից {հելլենցւոց} " (Խորեն., Պատմ. Հայոց, գիրք Գ, գլուխ 53)

ի մէջ առնու կրթել զնոսա յուսումն " եւ ի գիտութիւն {Հելլէն} դպրութեան: Սփոփեալ սրբոյն Մեսրոպայ եւ սրբեալ զար

ակից, որին բնաւ մեր եկեղեցին չէ ճանաչում: Սուրբ {Հելմոս} խօսքը, ինչպէս կարծում են Հելենէի աւերանքից է առա

այդ սքանչելի կանթեղը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ սուրբ {Հելմոսի} կրակը, որ մի դիպուածում էլ անուանում է Կաստոր եւ

կրակը, էլ ո՞ւր Լուսաւորիչը թողած գնանք մի սուրբ {Հելմոսի} քամակից, որին բնաւ մեր եկեղեցին չէ ճանաչում: Սո

սկ երբեմն, մենք տեսնում ենք այն լոյսը, որ սուրբ {Հելմոսի} կրակի անունով յայտնի է գիտութեան մէջ: Յուլի

մ թարգելի սուր ծայրին, միշտ կարող է տեսնել սուրբ {Հելմոսի} կրակը: Նոյնպէս եւ բարձր սարերի վրայ կարող է երեւ

երկիր ", " Հատուած գնացեալ Վարդգէս մանուկն ", " {Հեծաւ} արի արքայն Արտաշէս " եւ այլ մի քանիսը, որոնց շատ

շ քոյր, Առաւ զէնքը, սուր, հրացան, {Հեծաւ} իւր ձին սեւաթոյր: - Քուրի՛կ, - գանչ

ցին, եւ այն խառնակութեան միջոցին, մի մօրուքաւոր {հեծելազօրական}, որ ամենեւին չգիտէ ապստամբութեան խորհուրդը, յար

է, ցնծում Իբրեւ փեսան նորհարսի, Իսկ դեւը դառն {հեծեծում} Հեռու կանգնած մեկուսի: Թ. ԱՅՍ Է ԻՄ ՀԱՆԳՍՏՈՒԹ

անն խշտեաց՝ ՚ի գետ կամաց. զնոյն իսկ զողբ անդուլ {հեծեն} այսօր արձագանք լերանց Հայաստանի՝ առեալ ի բերանոյ

կալի, անուն քահանայութեան ընդ ոտիւք աշխարհականաց {հեծէ} պատճառաւ դադարման առաքելութեան մերոյ եւ տպագրութե

Ահա՛ իմ գործ, ահա՛ դրօշ, Շուտ ձի {հեծի՛ր} քաջի պէս, Գնա՛ փրկել մեր հայրենիք,

զազգէն գնացեալ, որ ընդ հարուածովք բաղդին զվերջին {հեկեկանս} արտաքս ի կրծոց արձակէ: Օտար լինելով ամենայն մարդ

քանզի մի արիւն շրջան առնու յերակս, եւ հետեւաբար {հեկեկանք} հոգեւար ազգության մերոյ արձագանս տան ի սիրտս մեր

ելաւ սանդուղքից, արձակելով սանդուղքի ծայրումը մի {հեկեկանք}, որ բռնութեամբ դուրս թռաւ նորա կուսական կուրծքից

[ոճ խօսից] եւ գրերոյն եւ ժողովրդեանն՝ զի՞նչ ապա {հեկեկանք} ծերունւոյն Խորենացւոյ առթեալք ի մահուանէ Սահակայ

առը), խլեցին իմ ձեռքից այդ կտակը... Այստեղ {հեկեկանքը} եւ արտասուքը թոյլ չտուեցին շարունակել նորան իւր խ

մինչեւ Տօրոս, ստիպուած էք դուք հնչեցնել միայն, {հեկեկանքը} եւ հռնդիւնքը Հայաստանի որբ զաւակների, հարստահարո

կերպարանքը, վշտահար աչքերը, դողդոջուն ձայնը եւ {հեկեկանքից} ընդհատուած կարճ եւ արագ շնչառութիւնը - այս բոլորը

ն, Մանթուխեանցը, ուրախական արտասուք աչքերում եւ {հեկեկանքից} ընդհատուած ձայնով աղաղակեց. - ոսկին ծոցումս է.

խորով մինչ Եւայ առ դիակամբ Աբելի Արտասուաթոր {հեկեկէր}, ես ցաւակից լինէի։ Նախամարդոյն անդրանիկ եղբայրա

ուած մարդը դառնում է մի մեքենայ, որ հառաչում է, {հեկեկում} է, գանգատական բաներ է խօսում եւ այլն եւ այլն, ե

այն երկուքը երբեմն նայում էին պտուկին, որի մէջի {հեղանիւթը} եփւում էր ահա, եւ երբեմն երրորդ պառաւի երեսին,

ել իւրեանց մէջ: Դադարեցաւ կարմրագոյն եւ ջերմ {հեղանիւթի} շատրուանը, որ այնպիսի յորդութեամբ դուրս էր զարկո

կից, որ համարեայ թէ կրակ էր դարձած, եւ որի միջի {հեղանիւթի} եռալու ժամանակ երեւում էին գնդակներ: Այս գնդա

ողմում, անընդհատ նայում էին մի պտուկի վերայ, որ {հեղանիւթով} լիք դրուած էր կրակի մէջ: Պառաւները մինը միւսի

եւ անասուններից գերազանցութիւնը, խմում է ոգիաւոր {հեղանիւթք}, երբեմն 300 եւ երբեմն աւելի բարձր աստիճանի: Արի

ւմ է Եւրոպայի արեւմտեան ափերը: Սիրելի էր մեզ այն {հեղանուտ} ճանապարհի վերայ երկար գնալ: Երկինքը պարզ էր, ար

այ եւ կատաղաբար փրփրում էր: Երկինքը, եղանակը եւ {հեղաշունչ} հողմիկը մեզ խոստանում էին մի բարեյաջող նաւարկութի

մոթալի հանգամանքներում, դավաճանեց եւ ժողովրդին: {Հեղաշրջման} նախօրյակին 60. 000 ֆունտ ստերլինգով նա պարլամենտի

հակառակության դեպքում հազիվ թե կարող է արմատական {հեղաշրջում} տեղի ունենալ նրանց կենցաղում դեպի լավը, չնայած զ

վասության տակից, հոգեւորականությունը զիջել է այս {հեղափոխության}: Հիսուսյանք (ճիզվիթները) հրաման են ստացել հեռա

ս թեթեւ լինի"։ Նեապոլիտանիայի կառավարության {հեղափոխությունը} արձակեց եւ մամուլի շղթան՝ մամուլը, մարդկային ազ

բ արտաբերում է յուր ազատիչների անունները: Այս {հեղափոխությունների} ժամանակ հոգեւորականությունը շատ կերպով կամեցած է

նում, եւ Խորենացու ասածի նման լինում է՝ աշակերտ {հեղգ} առ ուսումն եւ փոյթ առ ի վարդապետել, նախ քան զտես

հարցն մերոց սրբոց մեզ ընծայեցուցանէ: " Աշակերտք {հեղգք} առ ուսումն եւ փոյթք առ ի վարդապետել, որք նախ քան

զանման. Չէ՞ ապաժոյժ այս արդեօք Նախկին {հեղեալ}, սրբազան, Թեւ ի թեւ հէգ կուսութիւնք

պետ ծերիկ Գալիս են կարող գնդերը զինչ յուզեալ {հեղեղ} Զարհուրելի- դանդաղ զերթ մէգ ուղիղ Արեւելք:

ինչեւ նորա գերեզման մտանելը թափել եմ մի արտասուքի {հեղեղ} նորա վերայ: Ես տեսայ, թէ ինչպէ՛ս Նաբուգոդոնոսոր

էր եւ մահառիթ, ինչպէս մի կայծակ, մի սամում, մի {հեղեղ} կամ հարիւրամեայ ծառերը արմատից եւ տան ծածքը պատեր

միջին դարերի վերջումը խմորուելով դուրս էր թափւում {հեղեղաբար} ՝ ազգերի դրութիւնը բարւոքելու, տգիտութեան խաւարը

Բահաղի մարգարէների համար վաղուց պատրաստ է Կիսոնի {հեղեղատը} ։ Եթէ " Հիւսիսափայլը " չէ կարողացել մայրենի լեզու

րեւից ցած գընալով ` Հըպատակաց սիրտն ըսկըսաւ {հեղեղել}: Լսեց իշխան, թողեց զարդը, թխով պատեց

ը, եւ թէ այդ պատճառով վեց շաբաթ շարունակ անձրեւը {հեղեղելու} էր մեր արտերը: Մի քանի այլ շինականների բերանից լ

բխեց XVIII դարու այդ փիլիսոփայական յորձանքը, որ {հեղեղեց} Եւրոպա եւ չարաչար գործ դրուեցաւ: Երբ անգլիացին ա

երում Ասիոյ անկիւններից խուռն բարբարոսներ իջան ու {հեղեղեցին} Եւրոպա, այնպէս եւս մարդու եւ հացի խնդիրը լուծուե

իր Կուսութիւնըդ անարատ, Սանիրայիդ կենսաձիր Քո {հեղեղը} յորդառատ Այն ինձ համար թալիսման Ու կենսաղբիւր թ

ից թաք կացան. Զարկեց շանթը, գոռաց երկինք, {հեղեղը} չեղաւ խափան, Ծառի ծայրր դեռ վառւում է ջրի

լոկ բնական հետեւանք են այն ազդող պատճառներին։ {Հեղեղը}, որ իջնում է սարից, կարգելուի՞, եթէ մտածես պատ

իլիսոփայութիւնը: Մարդկութեան կեանքի այս անչափելի {հեղեղի} մէջ դու որի՞ տունն ես հարցնում քո ծանր ու բարակ ս

ելի է առնել, որ աշխարհը զարմանայ: Շամպայն ասածդ {հեղեղի} պէս կը թափեմ, կը բանամ քսակիս բերանը, թո՛ղ մեր

ոգ արձակած սաթի պէս մազերը, Արտասուք թափելով {հեղեղի} նման: Մինչ զրպարտողը խոստանում էր կեանք

վերջապէս այս դարումը դուրս երեւեցաւ ամենայն տեղից {հեղեղի} յորձանքներով։ Այն Եւրոպական լուսաւորութիւնը

կել. չէ՞ որ աւելի խելքի մօտ է խանդակներ փորել եւ {հեղեղի} յորցանքը այն սահմանի մէջ ուղղելով՝ նորա ապականող

ը գրեթէ բոլորովին թաց էր եղել արտասուքիս առատահոս {հեղեղից}: Ալֆօնզօ Ռաթթի Հռոմ. 20 մարտի

ն կրօնի ազդելուց։ Արդեօք թափելու չէի՞ր արտասուքի {հեղեղներ}, եթէ քո մէջ կար մի ազնիւ հոգի եւ մի փափուկ մարդկ

ախտից), եթե չենթարկվեց այն սատուրնալիային, որի {հեղեղները} մայր ցամաքի վրա ներկայացուցչական սիստեմի (de fac

ութեան վերայ, շատ անգամ պատահում է մեզ արտասուքի {հեղեղներով} լուանալ եւ անհետացնել մի ամբարտակի մնացորդք, որի

ցուեցան յետոյ առաքինի հոգու ազգասիրական արտասուքի {հեղեղով} ։ " Վարժապետ, ի՛նչ լուր, ի՛նչ համբաւ ", - հա

րանք ընդհանրապես կորչում են խիստ սիստեմամոլության {հեղեղում}: Ակներեւ է, որ այս խոսքերով ես ինձ էլ եմ մեղադր

խօսութեան մէջ այսպիսի բայ տեղի չունի։ Ծանօթ. {Հեղին}. --------------- -------------------------------

խօսութեան մէջ այսպիսի բայ տեղի չունի։ Ծանօթ. {Հեղին}. Պ. Աբովեանցը ասում է. (Վէրք Հայաստ., եր

ո՛չ այլ զոք ես զԲարսեղ քահանայն միայն գիտեմ գոլ {հեղինակ} այդօրինակ անպատեհ գրագրութեանց, որով եւ յայտնեցա

ութիւնքն, եւ ո՛չ զայլ ոք, վասն զի եթէ չէր ինքն {հեղինակ} եւ գրող՝ կարեր ասել զճշմարիտն, սակայն գոլով իսկ

րող՝ կարեր ասել զճշմարիտն, սակայն գոլով իսկապէս {հեղինակ}, վասն այն երկուցեալ թէ մատնեցաւ արդարութեան իրաւ

է... " Կամ զողբս ի " Վկայսն Արեւելից ", որոյ {հեղինակ} ասորի անշուշտ " եւ այլն: Եվ ծանոթությանց մեջ, ծ

կատարեալ ` Աստծուն եւ այն ամեն բան, Որոնց ինքն է {հեղինակ} Եւ սկիզբը գոյութեան. Ուխտիս ես չեմ հակառակ"։ Ե

կրծքով. Բնութիւնն ինչո՞վ է շարժւում, Ո՞վ է նրա {հեղինակ}, Յիմարութիւն չէ՞ ստոյգ Կենալ նրան հակառակ: Որք

Եւ յի՞նչ շարժի բնութիւն, Զի՞նչ օրէնք, ո՞վ {հեղինակ}, Չիցէ՞ ձոյլ յիմարութիւն Յառնել նմա հակ

որ գլխաւորն է, զորով չկարեմք բնաւ զանց առնուլ, {Հեղինակ} մատենկանս սնեալ եւ դաստիարակեալ ի պապականութեան,

նչ ես գոռում, ի՛նչ խնդրում, Դու անհանգիստ {հեղինակ}. Մեզ խաղալիք շինեցիր, Ողջ աշխարհի խա

ն եւ ուղիղ պահելով արդարութեան կշիռը դէպի որեւիցէ {հեղինակ} ՝ թէ՛ բարեկամ եւ թէ՛ թշնամի. այո՛, նա գիտէ պատո

ւն, որ կարողանայ դատաւոր լինել։ Շատ բան, որ մի {հեղինակ} գիտութեամբ, թէ անգիտութեամբ դէպի չարն է գործ դրե

կրիտիկայն, ո՜րքան անտես արած իրողութիւնք, որ մի {հեղինակ} խորհրդով կամ պատահմամբ զանց էր արել։ Եւ արդեօք ա

այս կարծիքը, որ գո՛նէ հինգ հարիւր տարի է, ամեն {հեղինակ}, իր նախորդներից փոխ առնելով, կրկնում է։ Կիր

ւնով գիտնականը, որ ծնած է Խորասանում. այդ մարդը {հեղինակ} է Ալքիմիայի մասին գրուած ամենահին աշխատութիւնների

։ Ինքը՝ Մխիթարը, չէ կարող համարուիլ մեծ պտղաբեր {հեղինակ} այս վերստին նորոգութեան, որովհետեւ նա չէր ստացել

թենէ յականաւորացն՝ ի մատենագիրս երեւիլ ի կարգի: {Հեղինակ} աշխատութեանս մի եւ եթ կալեալ իւր առաջնորդ զլուսաւ

ս գրուածոյն իբրու ընդ մի օղ շարեալ, առ եւ ո՛չ մի {հեղինակ} գտանեմք, թո՛ղ զոմանս ի նոցանէ երեւեալս երբեմն ի

ական անդաստան Հայկեան մանկտւոյն: Առողջահայեաց {հեղինակ} զարդիս ի մէնջ ջատագովեալ " Վարդապետարանի կրօնի "

: Այսմ դարու պատկանին նոյնպէս Ստեփաննոս Ասողիկ, {հեղինակ} պատմութեան Հայոց. ի սկզբանէ ազգիս ց1001 ամն, որ

ութեան համարի նախապատիւ քան զայլս: Ղեւոնդ երէց, {հեղինակ} պատմութեան Մահմեդի եւ խալիֆաց արաբացւոց: Ի սկ

տասաներորդ դարու եկաց եւ Արիստակես Լաստիվերտացի, {հեղինակ} պատմութեան Հայոց 1988 թուականէ ի թագաւորութենէ Գա

ւոյ, սորա ժամանակակից Մխիթար Անեցի, Արիստակէս՝ {հեղինակ} քերականութեան եւ համառօտ բառարանի հայկական լեզուի

արանաց ի վայելս անբանից որդանց քան թէ բանականաց: {Հեղինակ} Հայ-Ռուս բառարանի տպելոյ ի Մոսկուա յամի 1838, Աղ

շակերտել խորամանկութեան մասին, ըստ որում ինքեանք {հեղինակ} եւ վարդապետ էին խորամանկութեան, դաւաճանութեան եւ

իջապէս ընծայում էիք հայոց ազգի բարեմիտներին արգոյ {հեղինակ} Ստեփաննոս վարդապետը Նազարեանցի Հիւսիսափայլ օրագրի

Հին լեզուի կեղեւին ստրկանալ համարում ենք, երբ մի {հեղինակ}, փոխանակ ժողովրդի հանրական ձեւին հետեւելով, կեն

րը սօսինձի նման մի մածուցիկ բան էլ չունին, որ մի {հեղինակ} թէ կամենայ դնել ազգի շրթունքի վրայ, կպչեն մնան ո

նչպէս, " ուտում, խմում, պառկում"։ Որեւիցէ {հեղինակ}, մի բան գրելու ժամանակ, պէտք է նայի, որ իր ձեւ

երկացնել ապագայի վարագոյրը: Իբրեւ գրագէտ, իբրեւ {հեղինակ} առաւել եւս իրաւունք չունի այսպիսի խօսքերի հանդէս

ւթեան: Բայց, առանց լսելու պէտք չէ դատապարտել մի {հեղինակ}, որ չի դիպչում եկեղեցական կանոնադրութեանց, այլ

չդնեմ այդ ձեւը, ասել մենք չենք կարող: Այո, մի {հեղինակ} իր սենեկի մէջ նստած, կամեցածի պէս կարող է գրել ե

ր ժամանակի հարկաւորութեանցը։ Ապա եթէ այս չլինի, {հեղինակ}, աշխատելով տիւ եւ գիշեր եւ վաստակելով, չունի կա

կեանքի նկարագրութեամբ... Միայն թէ հեռի պահէ իւր {հեղինակական} քանքարը Հայոց ազգից: Ազգը կարօտ չէ նորան եւ

կ իմն ժառանգել հնախօս հեղինակի, [հնաբանելով] ըստ {հեղինակաց} հինգերորդ դարու. այս ինքն է ասպարէզ, յորում բազ

որդ դարու. այս ինքն է ասպարէզ, յորում բազումք ի {հեղինակաց} յաղթահարեալ յանձին փառասիրութենէ սայթաքեցան եւ մո

" զԽորենացւոյն, զԵղիշէին, զՓարպեցւոյն եւ զայլոց {հեղինակաց} վաստակս, բերկրեցաւ յոգի, [քաղելով] անտի [աշխարհ

րերոյն եւ ժողովրդեանն, ուրեմն եւ ամենայն գրուածք {հեղինակաց} ծաղկելոց յոսկեղէն դարու հայկականս դպրութեան մերձե

գրել զինչ եւ իցէ, եթէ հետեւել համարին ուղղութեան {հեղինակաց} չորրորդ կամ հինգերորդ դարու՝ սխալին յոյժ, եւ թէ

ւ էր. նոյն ե՛ւ] մնացեալ է ցարդ ի մատենագրութիւնս {հեղինակաց}, եւ [այժմուս պաշտի միայն առ սակաւաթիւ ուսումնակա

զդարս Մովսիսի Խորենացւոյ, Եղիշէի եւ այլոց հնախօս {հեղինակաց}: Բայց խառնել եւ շփոթել զդարս եւ զժամանակս եւ պահ

ապետ, մականուանեալն Սքանչելի՝ մտանէ ի դար ընտիր {հեղինակաց}, գրեալ մեզ զվարս եւ զկեանս վարդապետի իւրոյ Մեսրո

ութեամբ: Պատուելի Հարք Մխիթարեանք, ի թիւս այլոց {հեղինակաց} հնոյն Հայաստանի ոչ կամեցան եւ զսորայս պսակել պատմ

թար առակախօս, մականուանեալ " Գօշ ", մտանէ ի թիւ {հեղինակաց} հայկական դպրութեան իւրով բարոյական առակօք եւ համա

լսոյ " Նոյեան աղաւնի " եւ " Մասիս ", եւ պատուելի {հեղինակաց} օրագրացդ չկարեմ ք ժխտել զմեր շնորհակալիս, զի եւ

ութիւնք նորա ծերացեալ հայախօսութեամբ, զի ոչ ոք ի {հեղինակաց} 18 եւ 19-երորդ դարուց աշխատեցաւ պաշտել զներգործու

ի հայկաբանութեան մասին բազմօք յետնեալ են յարդեան {հեղինակաց}, որպիսիք եղեն եւ են՝ Աւգերեանք, Ջախջախեան, Աս

ինիմք [1 անընթ. ] դորա զննութիւն տպագրութեամբ հին {հեղինակաց}, այլ դադարեաց ի բանս զպատմութենէ գրականութեանս մ

ոյ լուսաւորութիւն, քննեսցեն զհոգի եւ զուղղութիւն {հեղինակաց} նոցա եւ զկնի բարօք վերահասու լինելոյ ասասցին մաքո

դոցիկ, թէ զինչ վարձ ուն էին դոքա առ հասարակ վասն {հեղինակաց} Սինէացւոց, զորոց զլեզուս չգիտ էին, եւ յաղքատ մա

լ էր դոցա զյարգ եւ զպատիւ, նաեւ զարժանաւորութիւն {հեղինակաց} Սինէացւոց մինչ չգիտէին զլեզուն նոցա, ապա իրաւուն

է միայն սքանչանային ընդ բառից բաղդասութիւնս ոմանց {հեղինակաց} յորս մանաւանդ դերբայն ի վերջոյ քան զխնդիրն եւ կամ

ին զտաղաչափութիւնս եւ առ հասարակ բանաստեղծութիւնս {Հեղինակաց} Ռուսաց, որպիսիք են Պուշկին, Ժուկովսկի, Լերմոնտ

ալ գործարան լսել զգանգատ նորա զհինն լեզուէ, զհին {հեղինակաց}, որոց տեղեակ է մտածութեանց թէ առ անձնասիրութեան

խատութիւն ի կողմանէ հասարակութեան տալով աշխատասէր {հեղինակաց} զֆիզիքական քաջալերութիւնս ի շինութիւն զաւակաց իւր

ատաստանի արդար եւ արդեամբք ազգասիրաց, չասեմք հին {հեղինակաց}, որոց վասն չիք ճշմարտութիւն յաշխարհի: " Ոչ զչար

տեղեաւս չէ տարադէպ եթ է տալ յօժարեսցուք պատուական {հեղինակացդ} լի կշռով զպատշաճ պատասխանին: Լսել ցանկամք ի խ

օսութեան, թէպէտ առ հասարակ պիտոյ է ասել, թէ հին {հեղինակացն} բարբառ չէ այնքան այլայլեալ ի շրթունս Հայոց, որչա

ւ կենդանի լեզու աշխարհիկ, շինեալ եւ մշակագործեալ {հեղինակացն} ջանիւք իբրեւ գործարան ազգային լուսաւորութեան: Այ

րածելոյ զանալի կարծիս եւ զդատողութիւնս աբեղայամիտ {հեղինակացն}, յորոց սակի համարի եւ 1 թերթն յունուար ամսոյ 185

եսցէ զայն, անդէն առն մեն ճանաչէ զսեպհական յիշեալ {հեղինակացն} եւ զկարկատանս պարոն Էմինայ հանդերձ սխալականօք, զ

ակ էին թարգմանիչք, եւ այս իսկ է զի հայախօսութիւն {հեղինակացս} ոչ այնքան հայախօսութիւն տեսանի, որքան հելլենաբան

առանց զարձակավայրս ծովուն թեւակոխելոյ: Պատուելի {հեղինակդ}, չգիտեմք թէ վասն էր, միթէ յաղագս ստանալոյ զփառս

լս առ լեզու մեր եւ առ գրականութիւն, այլ պատուելի {հեղինակդ}, զարմանամք թէ ուստի առեալ զբանսդ յերես 5, ասէ.

ւ անտի հաւաքելոց, քան [թէ ընթերցանելի բանս առ ի] {հեղինակէն}: Որպէս մեզ թուի՝ [կրօնուսոյց] մատենագիրք մեր ի

, այդ գիրքն իր տեսակի մեջ հետիններից չէ. թերեւս {հեղինակը} կուղղե իր մի քանի կոպիտ սխալները, եթե բարեխիղճ ք

ս կարդացել եմ, եւ որի մեջ, ինչպես ինձ թվում է, {հեղինակը} լիովին շարադրել է իր հայացքն Անգլիայի կամ անգլիաց

ռաջին հատորը ես արդեն կարդացել եմ մեծ հաճույքով։ {Հեղինակը} պողպատե տրամաբանություն ունի: Չգիտեմ ում թարգման

շմարտութիւն էր: Ափսո՛ս, որ չգիտեմ այդ ոտանաւորի {հեղինակը} ։ Եթէ այդ պարոնը հնար տար ինձ, ես նորան կ'ուղարկ

մենայն բանաստեղծական ճարտարութենից. ասես թէ դորա {հեղինակը} հարկադրանքով գրել է այդ գործը: Նա ամենայն տեղ,

արկութիւնը կատարուեցաւ ոչ այնպէս, ինչպէս գրած էր {հեղինակը}, այլ թէատրոնական յայտարարութեան մէջ ասւում է, թ

վերայ։ Այս ասելով՝ չեմ մեղադրում եղերերգութեան {հեղինակը} կամ մշակողը, այլ կամիմ մատով ցոյց տալ ազգի կեանք

ործողքը շատ գեղեցիկ ներգործեցին, մանաւանդ ինքը՝ {հեղինակը}, ասես թէ ծնած կարապետ լինէր... Միւսերը եւս խիստ

ործը տուեցին ինձ այն կտակի փոխանակ, որի գրողը եւ {հեղինակը} էր եւ այդ պառաւների արարիչը: Այստեղ չկարողաց

միայն անսխալ մասն է այդ աշխատութեան, ըստ որում, {հեղինակը} ոչինչ չէ յաւելացուցել իւրեանից: Բայց այն տեղերու

է յաւելացուցել իւրեանից: Բայց այն տեղերում, ուր {հեղինակը} իւր գտած արձանագրութիւնքը եւ մակագիրքը մէջբերելու

Չէ կարելի առանց ծիծաղելու կարդալ, մինչ յարգի {հեղինակը} իւր կցկտուր Յիշատակարանքը, որ բոլորովին խորհուրդ

ւ գեղեցկագիտութեան հոգին եւ այլն: Բայց արգոյ {հեղինակը}, ամենեւին ուշ չդարձուցանելով այս բաների վերայ,

: Եւ մի՞թէ սորանից աւելի է այն առասպելը, որ {հեղինակը} տալիս է ազգին համարեա՛ թէ հալած իւղի տեղ՝ պատմել

ն ժամանակ, եթէ կամենան, կարող են անձրեւ բերել: {Հեղինակը} վկայ է բերում այս բնութեան ընդդէմ գործին իւր ղզլա

ր Հայոց հոգեւորների մէջ, այսպէս ընթացող։ Ինքը՝ {հեղինակը} եւս ուրիշ գաղափար չէ թողել մեզ իւր ընթացքով զանազ

պատճառ բերւում է Սերոբէն։ Ինձ թւում է, որ արգոյ {հեղինակը} խառնափնդորում է բաների ժամանակը: Երբ հեղինակը,

ոյ հեղինակը խառնափնդորում է բաների ժամանակը: Երբ {հեղինակը}, լրացեալ իրաւունքներով, քննչի պաշտօնով գտանւում

հարկաւ պիտի ծծումբ ունենայ իւր մէջ։ Ինքը՝ արգոյ {հեղինակը}, վկայում է, թէ հրաբուղխների մօտակայ տեղերում կա

այն մեհենների միջի վառուածը: Արդեօք գիտէ՞ արգոյ {հեղինակը} (ի՞նչ տեղից պիտի իմանայ), թէ ծծումբը, վառուել

դամահ սպանել ե՛ւ քուրմերը, ե՛ւ ուխտաւորքը: {Հեղինակը} շատ տեղ օդերի մասին եւս յայտնում է իւր կարծիքը՝

յին ուրիշ գազանման մարմիններ: Արդեօք գիտէ՞ արգոյ {հեղինակը}, որ թէ 100 չափ օդի մէջ աւելի լինի թթուածինը, քա

ճռել օդի վնասակարութիւնը կամ օգտակարութիւնը: {Հեղինակը} իւր գործի մէջ նոր ապացոյց է տալիս մեզ իւր անսահմա

վիճակի եկեղեցու գոյք սեպհականուի հեղինակին: Եթէ {հեղինակը} ժառանգական ազգակցութիւն եւս ունենար Սուրբ Սահակի

ն բազմաթիւ աշակերտք զՀայերէն եւ զՌուսերէն"։ {Հեղինակը} գրում է այս խօսքերը, մինչդեռ բոլոր Նախիջեւանը գա

այդ ուսումնարանը, որի մասին գովութեամբ խօսում է {հեղինակը}: " Սենեակք լայնանիստք, որմունք բարձրաբերձ,

ւր գտանւում էր դաստիարակական պաշտօնով: Արգոյ {հեղինակը} ողբում է վանքերի կործանութիւնը եւ ամայութիւնը, բ

պատնէշ է քաշել հին եւ նոր մարդկութեան մէջ: Մի՞թէ {հեղինակը} կը ցանկանայ, որ մեր ազգը դուրս մնար այդ պատնէշից

դէս չունին ազգային լուսաւորութեան մէջ: Արգոյ {հեղինակը}, ինչպէս իւր բոլոր գրուածներում, նոյնպէս եւ մանա

փը: Վերջաբանի մէջ (տե՛ս երես 503) խօսում է {հեղինակը} Հայաստանի բերանից. " Առ այժմ լիովին սփոփիմ եւ զո

ն մտքով, որ Հայերը... եւ այլն, եւ այլն: Արգոյ {հեղինակը} նոյն յորդորը տալիս է ե՛ւ Յոյներին, ե՛ւ Հրէաներին

րս է նայում մի ճոխ կատակերգական քանքար: Այդ գրքի {հեղինակը} որպէս շատերին, նոյնպէս եւ մեզ անյայտ է, ըստ որո

եւ շատ անցքերից եւ նեղութենից յետոյ, որ կրել էր {հեղինակը}, զարթնում է քնից իւր մօր ձեռքով, ըստ որում՝ այ

"... Վերջապէս առինք ու կարդացինք ", - գրում է {հեղինակը} (" Ընդունելութիւն Ընծայի ", երես 123): "

նցաւ " ըսել էր, եւ կամ թէ այս անունը փոխ տալով՝ {Հեղինակը} պատասխանատու կեցնելէն եւ հարկ եղած ատենը, անոր վ

դատելու համար, մենք ալ պիտի կորսուինք, թո՛ղ որ {հեղինակը}, կա՛մ վախէն եւ կա՛մ տկարութենէն առջի քաջութիւնը

րժան է նորան: Հոգով չափ ցանկանում ենք, որ արգոյ {հեղինակը} իւր մտքի ծնունդը աւելի պատշաճաւոր զգեստով հանդէս

րբեմն մեր ընթերցասէրներիս առաջեւ: " Ընծայի " {հեղինակը}, սաստիկ սրտնեղած Պ. Կըկռիկեանի ընդունելութեան վ

Բայց չէ կարելի մի քանի խօսք չասել այն մասին, թէ {հեղինակը} այդ գործի զուր տեղը աշխատել է՝ մի քանի բան այլապ

զատախօս հեղինակի վիճակը անկիրթ ազգի մէջ. այդպիսի {հեղինակը} ոչ թէ միայն պիտի կուրծք մաշէ, աչքի լոյսը թափէ ազ

վերեւում ասացինք, օրինաւոր մատենագիրը կամ օրագրի {հեղինակը} պատերազմ ունի ոչ միայն ազգի՝ դարերով կարծրացած ն

րձրանում է մինչեւ 3. 900. 000, որոնցից, ասում է {հեղինակը}, 400. 000 բնակւում են եւրոպական Տաճկաստանում, ի

ելու տեղ, անդուռն բերանով հայհոյում էր այդ գործի {հեղինակը}: Եթէ նորա գրածը լինէր մի այնպիսի բան, որի օրինա

ուածի, մինչդեռ հասարակաց կարծիքը դատապարտեց նորա {հեղինակը}: Ճշմարիտը խօսելով՝ մեք անչափ ուրախացանք՝ տեսան

ել, որ կիսաստուածների կարգը դասէին այդ քննութեան {հեղինակը}: Դոցա մէջ էր գտանուել եւ մեր բարեկամներից մինը

այստեղ նկատել դորա հետեւանքը վերաբերութեամբ դէպի {հեղինակը}: Հասարակութիւնը միաբերան մերժեց այդ հայհոյու

մի այլ երկակենցաղ պարոնի, որ թէեւ ատում էր գործի {հեղինակը}, բայց, աւելի մեծ ատելութիւն ունենալով դէպի " Հի

ոռանում եմ յաւիտեան որպէս գիրքը, նոյնպէս եւ նորա {հեղինակը}: Փոքրիշատէ տեղեկութիւն տալ ազգին այդ գրքի վն

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹԵԱՆ ՋԵՐՄ ՍԻՐՈՎ ՆՈՒԻՐՈԻՄ Է {ՀԵՂԻՆԱԿԸ} ԻՄ ՔԱՂՑՐ ԵՂԲԱՐՔ Կենդանութեա

ւթիւն եւ խաբէութիւն: Մարդն է փիլիսոփայութեան ե՛ւ {հեղինակը}, ե՛ւ առարկան: Անցան այն ժամանակները, երբ մի տե

մ է ամէնից փոքր լինել, այն վարդապետութիւնը, որի {հեղինակը} իւր աշակերտների ոտքը լուանալով մերժում է եւ հիմն

Դառնում է ճիշտ գիտութիւն. Ո՞վ է դորա {հեղինակը} - Բո՜քլ, անմահ անգլիացին: Հանգչ

արին մի անգամ մի գրքի աշխարհ յայտնուիլը։ Եւ խեղճ {հեղինակը} տարիներով չարչարւում է մինչեւ իւր աշխատութիւնը գլ

աւորութիւնը, անմիջապէս հասուցանէ նորա սրտին։ Եւ {հեղինակը} պարտական է գործ ունենալ ժողովրդի սրտի եւ հոգու հե

է գրեցին շատ բաներ. գրուածքը կարօտ են տպուելու։ {Հեղինակը}, տարիներով կեանք մաշելուց յետոյ իւր աշխատութեան

լ, մանաւանդ որ Տէր Պապը նզովել է այս աշխատութեան {հեղինակը} եւ կարդացողը, ուրեմն եւ՝ թարգմանողը։ Եւ ճշմարի

ակորդների լոյսը՝ խաւար։ Ցաւում եմ, որ պատուելի {հեղինակը} չէ՛ կարողացել գո՛նէ մասնաւորապէս ծածկել իւր համակ

նաչառ հոգով դատել եւ դատապարտել սուտը եւ ստութեան {հեղինակը} ։ Անցան այն ժամանակները, երբ Պապական իշխանու

թիֆլիզեցի հայ սխօլաստիկը սխալներ), եւ թէ դորա {հեղինակը} պախարակելի էր, ըստ որում յառաջ փակեղ է կրել, իս

վճռում է, թէ՛ ի՞նչ չափով ու սահմանով կատարել էր {հեղինակը} իւր պարտականութիւնը։ Այսպիսի խելացի եւ բազմա

նք՝ երբեմն այնքան տարբեր առաջին կերպարանքից, որ {հեղինակը}, գործի արարիչը, ստեղծողը դժուարանում է ճանաչել

թէ վերջ ի վերջոյ պիտոյ էր հասկանալ, թէ մատենագիր {հեղինակը} գործ ունի ոչ թէ մեռած գնացածների հետ, այլ այժմեա

ն այդ գրքի մէջ. պատճառ, աշխատասէր եւ բազմահմուտ {հեղինակը} ամենայն տեսակ եւրոպական ծաղիկներից, ճաշակագէտ մե

մուտքը եւ այլն եւ այլն։ Սոցանով հերիքացել չէ {հեղինակը}. նա յանձն է առել Հայոց խելացի մանուկներին եւ ազգ

եռքը մի գիրք եւ հոգեպէս զուարճանալ, եւ գերապատիւ {հեղինակը}, շատ յաջողութեամբ հասած լինելով իւր նպատակին, կ

կ մեծ շնորհակալութեան արժանի բան է, որ գերապատիւ {հեղինակը} իւր բազմապարունակ գրքի մէջ այդքան հանդէս է բացել

բանի մէջ մեղաւոր է միայն ազգի անկրթութիւնը եւ ո՛չ {հեղինակը}, որ արդարեւ ունենալով իւր մէջ գաղափարներ՝ ունի

գը սիրով կ'ընդունէ այսպիսի մի գիրք, որ ընծայել է {հեղինակը} իւր ազգի զաւակների դաստիարակութեանը, որ եւ պիտոյ

ական շնորհակալութիւնը թող հաճի ընդունել գերապատիւ {հեղինակը}, որին հոգով չափ ցանկանում ենք կարողութիւն եւ յաջ

չգիտենք այն բաները, որոնց վրայ ակնարկում է Թղթի {հեղինակը} ։ Խաղաղութի՜ւն եւ այդ յառաջաբանը գրողի տասն եւ հի

այս, նզովքով դատապարտեց թէ՛ գրուածքը եւ թէ՛ նորա {հեղինակը} ՝ ցոյց տալով եթէ որքան սխալական եւ մեղանչական է այ

ւթիւն. ես գրապետ եմ, ես չեմ այդ յիմարութիւնների {հեղինակը}, այլ որպէս գրապետ ես ընդունում եմ նորանց մատենադ

ովհան դը Մեօն (Jean de Meun), վարդի պատմութեան {հեղինակը}, մի քանի ոտանաւորների մէջ ցոյց էր տուել փիլիսոփա

դէմքը, որքան երգը մօտենում էր վերջանալուն: Նորա {հեղինակը} էր ինքը կոմսը, եւ երգի բովանդակութիւնը առած էր ս

ւմ էք, թէ պիտոյ է, որ ես լինեմ այդ յիմար նամակի {հեղինակը}, եւ այդպէս հաւատացնելով այն պարոնին, որի հետ վա

ափայլ պարոնին, թէ կոմսն էր այն անստորագիր նամակի {հեղինակը}. բայց այդ իմ սեփական կարծիքը չէր. ինձ այդպէս հա

ատեւութեանը երաշխաւոր է Քո սրտակից բարեկամ {Հեղինակը} I - Ի՞նչ է մահը: - Այդպիսի հարցմունք կլին

ւետարանը. նա կը տեսանէ այնտեղ, որ այն Աւետարանի {հեղինակը} ինքը, այն մարդկութեան Փրկիչը, այնքան սիրել է մա

րով լցուած էր, կատարեալ էր ինքը՝ Քրիստոնէութեան {հեղինակը}, Յիսուս Քրիստոս։ Նորա վերջին կտակն էր սէր, ընկ

արսաւից եւ չէ ամաչում ասել, թէ ինքը չէր այդ բանի {հեղինակը}, այլ յետոյ Աբբան կամ վանական ժողովն է յաւելացուց

նպէս, ինչպէս ցանկալի էր Յիսուսեաններին, որ գրէր {հեղինակը}, եւ նորա առաջին տպագրած օրինակները ջնջուեցան որք

ացնել Կայսրը, թէ գլխաւոր Բօնզերից մինն է տետրակի {հեղինակը}, որ մանաւանդ թշնամի է Յիսուսեաններին։ Ողորմելի

որ Պարոն Փափազեան, եկեղեցական պատմութեան պարզերես {հեղինակը}, իւր գրքի մէջ սեւ գոյնը կարմիր չէ ներկում կամ, աւ

ան քաղցր պտուղները ճաշակել: Պատասխանում էր արգոյ {հեղինակը}. " երբ հայկական սերունդքը անդադար կը մտածեն իւրե

ամեմատենք նորա տետրակների հետ, տեսանում ենք, որ {հեղինակը} փոքր ի շատէ ուշը դարձուցել է լեզուի վերայ։ Այնու

ն։ Մի՞թէ աւելի լաւ եւ աւելի յարմար չէր, որ ինքը {հեղինակը} բացատրէր, քան թէ թողնում է " հետախոյզ բանագիտաց

նորա տկար եւ թոյլ կողմերը այն տեղերումն են, ուր {հեղինակը}, դուրս գալով բնականի սահմանից, օգնութիւն է խնդր

եւ Վարդիթերը, երբ դեռ Սօսը մեռած չէ, որին արգոյ {հեղինակը} մի վայրկեան Փանուէլի աղջկայ շնորհքն է ընծայում։

լութեան վրայ շատ խօսել, մանաւանդ որ ինքը՝ արգոյ {հեղինակը}, կամ մեր ընթերցողքը, եթէ ուշադրութեամբ կարդան ա

գրված է գործի բնագիրը, ուր կամ խիստ քիչ խառնել է {հեղինակը} Աշտարակի բարբառի մէջ օտար ձեւ, օտար ոճ, կամ, կ

ար ոճ, կամ, կարելի է ասել, ամենեւին ոչինչ։ Եւ {հեղինակը}, ուզելով իր գործը այդ բարբառով գրել, որ կարդացո

յդպէս չենք կարող խօսել հազարների եւ բիւրերի հետ։ {Հեղինակը} ազատ է այս ու այն ձեւը գործ դնել կամ չդնել, բայց

ք տեսնում ենք հին լեզուին ստրկութիւն։ Բայց արգոյ {հեղինակը} ստրկանում է ոչ թէ հին լեզուի ոգուն եւ տրամաբանութ

ած բառերը. այստեղ ո՛չ ժողովուրդն է մեղաւոր, ո՛չ {հեղինակը} ։ Ինչ անէ ժողովուրդը, որ չգիտէ այդ բառը, կամ ին

անէ ժողովուրդը, որ չգիտէ այդ բառը, կամ ինչ անէ {հեղինակը}, երբ ուրիշ բառ չկայ եւ հարկից բռնադատված՝ ընդու

բռնադատված՝ ընդունել է կա՛մ հինը, կա՛մ օտարը։ {Հեղինակը} բնաւ հնար չունի այս ցաւին ճար անելու. բայց ժողով

դ գործը: Թէ ի՞նչ պատճառով տաճկերէն է գրել դորայ {հեղինակը}, կամ թէ ո՞վ է այդ ազնիւ հեղինակը, մեզ յայտնի չէ

էն է գրել դորայ հեղինակը, կամ թէ ո՞վ է այդ ազնիւ {հեղինակը}, մեզ յայտնի չէ. գիրքը տպած է անանուն: Երանի՜ թ

չ երբեք: Համարձակ կարող ենք ասել, որ արգոյ {հեղինակը} իր նկարագրած կեանքի վերաբերութեամբ, ոչ աւելի եւ

րութիւն ունի, իսկ ուր մէկ վայրկեան անգամ, արգոյ {հեղինակը} բնութիւնը թողնելով, օգնութիւն է խնդրում երեւակայ

ղների մէջ եւ անդադար նոցա մօտ ուզելով պտուտ գալ, {հեղինակը} ոչ միայն շատ տեղ հարեւանցի եւ երկու խօսքով է անցն

նկարագրութեանը պաշարը գործ գրուելուց յետոյ, եթէ {հեղինակը} չպարապի երկրորդական բնաւորութեանը կերպարանագործու

Մեծ տարբերութիւն կայ տեսնելու եւ լսելու մէջ: Այն {հեղինակը}, որ ինքը բան չէ ասում մեզ, այլ մարդիկ է հանում

տեսնելուց յետոյ լսելու կարօտութիւն չկայ: Իսկ այն {հեղինակը}, որ ոչ ամէն բան ցոյց է տալիս ներգործողների ձեռքո

սխալանք, եթէ միայն մենք չենք սխալւում: Գիտենք, {հեղինակը} կամ շատ ուրիշներ էլ, իբրեւ իրողութեան կարող են ի

էտ կին. " Սատանի յետի ոտն էր պառաւը ", - ասում է {հեղինակը} (եր. 116): Հայի պատիւը, որեւէ կերպով,

ն: Ասենք, կեանքի պարզութեանը կարող է օգնել, որ {հեղինակը} մէկ մասնով արդարանայ, բայց այս բաները աւելի են ք

է լոկ Գարեգնի խօսքից: Առաջ էլ ասացինք, որ {հեղինակը} անդադար պարապելով իր առաջնակարգ ներգործողների հետ

մասին, որ այսպէս փոքր հանդէս ունի սա. պատճառ, {հեղինակը} նորանով ցոյց է տալիս մեզ նոր սերունդի սկեպտիկեան

է գովուած. նորա գործերը գովեստի չափով չեն: {Հեղինակը} իր կողմից խօսելով հակամէտ է զարդարել նորա գլուխը

սել, որ պատահմունք է այս. կը համաձայնէինք, եթէ {հեղինակը} այդ վիճակները հանելով առաջուց չտեսնէր Սօսի եւ Վար

վհետեւ ժողովրդի մէջ եթէ կայ այս վարդապետութիւնը, {հեղինակը} մեղաւոր կամ պատասխանատու չէ. նա իր վիզը առել է ժ

ղովրդի մէջ եղածը նկարագրել, բայց ցաւն այս է, որ {հեղինակը} ինքը իր կողմից ասում է: Հեղինակը, իբրեւ բանաստե

ցաւն այս է, որ հեղինակը ինքը իր կողմից ասում է: {Հեղինակը}, իբրեւ բանաստեղծ իրաւունք չունի տարաժամ եւ այն ի

ու Վարդիթերի տկար կողմերը այն տողերումն են, ուր {հեղինակը}, դուրս գալով բնականի սահմանից, օգնութիւն է խնդր

է նաեւ Վարդիթերը, երբ դեռ Սօսը մեռած չէ: Արգոյ {հեղինակը} այստեղ մի վայրկեան ընծայում է Վարդիթերին Փանուելի

ուլութեան վրայ շատ խօսել, մանաւանդ որ ինքը արգոյ {հեղինակը} կամ մեր ընթերցողքը, եթէ ուշադրութեամբ կարդան այս

(եր. 108) չունի մի դորա նման արժէք: Անշուշտ, {հեղինակը} չէ շարադրել նորան ` նա առնում է ազգի հասկացողութի

բաները, մեր կարծիքով զգուշութեան պէտք ունին. եւ {հեղինակը} հանդէս հանելով մի նմանօրինակ բան, պարտական է այն

ք) պիտի կատարեն: " Երեխեքն էլ "- պատմում է {հեղինակը} (եր. 69)- " Նուրին շինեցին ու ման ածեցին, երկ

ֆ անենք"։ " Կնանիքը, - շարունակում է {հեղինակը}, - մի աման ջուր բերում են լցնում էդ Նուրինի գլխին

ով ո՛վ է կամ ի՛նչ է այդ Նուրինը. ցաւում ենք, որ {հեղինակը} ոչինչ չէ ասում մեզ: Անշուշտ, եթէ աւանդութիւնը կ

ասում մեզ: Անշուշտ, եթէ աւանդութիւնը կորել է, {հեղինակը} պատասխանատու չէ, բայց այդպիսի դիպուածում էլ բնաւ

, որսի եւ մենամարտութեան մասին (եր. 198) արգոյ {հեղինակը} այսպէս է ծանօթաբանում. " Էս որսի սովորութիւնը եւ

զուարճութեան համար, ինչպէս հաւատացնում է մեզ մեր {հեղինակը}, բայց ի՞նչ յարաբերութիւն կայ հարսանիքի սիմբոլակա

գործին: Մի՞թէ աւելի լաւ եւ աւելի յարմար չէր, որ {հեղինակը} ինքը բացատրէր, քան թէ թողում է " հետախոյզ բանասի

րուած է գործի բնագիրը, ուր կամ խիստ քիչ խառնել է {հեղինակը} Աշտարակի բարբառի մէջ օտար ձեւ, օտար ոճ, կամ, բ

կամ, բնաւ ո՛չ, այլ նորա յառաջաբանի լեզուն: Եւ {հեղինակը}, ուզելով իր գործը այդ բարբառով գրել, որ կարդացո

յդպէս չենք կարող խօսել հազարների եւ բիւրերի հետ: {Հեղինակը} շատ անգամ ազատ է այս ու այն ձեւը գործ դնել կամ չդ

դդէմ ոչ մեր եւ ոչ ուրիշի կողմից ասելիք կայ: {Հեղինակը} վերջացնելով իր յառաջաբանը, այսպէս է ասում. " Մե

ւ հայրաբար ներողամիտ կը լինի նա " - շարունակում է {հեղինակը} - " սորայ միջի բազմապատիկ թերութիւններին"։

նոցա միտքը: Եթէ այն պատճառով պիտի մեղադրուի {հեղինակը}, որ նորա գործի մէջ անկատարութիւնք կան, հարցնում

մեզ հասկացնելու համար իր բոլոր ջանքը գործ է դրել {հեղինակը}, ո՞չ միայն մաքուր խղճմտանքով, այլ եւ շատ լաւ հա

որութեան հարազատութեանը մենք ուզում ենք լռել, որ {հեղինակը} խօսի: " Երեխեքը... ճօճանակներն ու ճեռերը ածեց

, դրականապէս խօսելու ձեւը անում է իր էրկայ վրան: {Հեղինակը} քաջ հասկացել է այդ տեսակ պառաւների եւ ընդհանրապէս

ւ բիւրաւոր ուրիշ հայերի բարոյական անմեղութիւնքը, {հեղինակը} չէ մոռանում տեղ-տեղ նոցայ բարոյական խոցերն էլ բան

ւմի պէս մարդիկը խրատ առնուին այս բանից. մանաւանդ {հեղինակը}, Հեթումի այս անիրաւ գործի միջոցին, Փափակին ուղա

ն Վաղարշակենց Արշակի մեռնիլը: Պարզ է, թեւ արգոյ {հեղինակը} կրօնաբար ուզում է ազդել այդպիսիների քարացած խղճմտ

Տեսէ՛ք այժմ, թէ ինչ աջողականութեամբ մեղադրում է {հեղինակը}: " Սոս եւ Վարդիթերը " կարդացողի մտքին կլինի

եւ խեղճերը կան: Ահա, թէ ինչ է պատմում մեզ արգոյ {հեղինակը}, " որ ըխտաւոր Մողնու գեղումն ա վեր եկած, իրանց

ելով, մեզ անհասկանալի է այս երեւոյթը, որովհետեւ {հեղինակը} վկայում է թէ մողնեցոց ամէն բանները լաւ են եւ հանդ

ամէն բանները լաւ են եւ հանդները շատ: Թէեւ արգոյ {հեղինակը} ցոյց է տալիս մեզ նոցայ ծուլութեան վրայ, բայց մին

ական բան. փոխարագնալը: Այս անունով հասկացնում է {հեղինակը} փոխադարձ օգնութիւնը, որ գեղացիք անում են միմեանց

ծի վերաբերութեամբ, որ դեռ չենք ասել: Արգոյ {հեղինակը} հետեւելով պ. Աբովեանի ուղղութեան, իր բովանդակ գ

ա, ինչ գնացել ա ", - օշականցի կնոջ համար է ասում {հեղինակը} (եր. 120): Թուրքը ունի սորա նման մի բան. " Օ

պառաւի ոգին եւ սիրտը ամէն հարազատութեամբ թափել է {հեղինակը}. Նանիկ արա մեծանաս, Հալիւորիս ծերանաս, Ե

իւր աղքատ քսակից բաշխել ազգի մանուկներին պարգեւ։ {Հեղինակը} ՝ իւր ախատութեամբը, իր ազգի մեծատունքը՝ իւրեանց

ութը կը խօսէր, այնչափ արժանաւոր եւ քանքարաւոր էր {հեղինակը} ։ Սոքա բնութեան կանոնին չհաւանելով, որ դրել է մա

կարողանային յայտարար լինել այն միտքերին, ինչ որ {հեղինակը} կամենում է ասել եւ գրել։ Եւ սորա պատճառն այս էր

ք, այս շատ զգուշալի եւ նազիկ խնդիր է, որովհետեւ {հեղինակը} հերիք չէ, որ պիտի օրէ օր իջնէր մինչեւ իր բարբառի

նձիւղել անմարթ էր. միթէ չգիտէ՞ր թե դիտաւորութիւն {հեղինակի} գրութեան չէր այլ ինչ միայն բեւեռել յիմ վերայ զայ

պատճառները, որոնք ստիպում են ինձ լրիվ չընդունել {հեղինակի} կարծիքը: Անգլիացիների եսասիրության, նրանց հպարտ

ու, այլ ինքնուրույն զարգացման նրանց ձգտման մասին {Հեղինակի} բոլոր ասածները զարմանալիորեն արդարացի են: Մինչդե

կազմվել են, այնպես էլ մնացել են, մինչդեռ, ըստ {հեղինակի} ՝ " այն ժամանակներից քաղաքական փիլիսոփայությունը

ց գրաշարի վիզը։ Խեղճ ողորմելի գրաշար, քանի քանի {հեղինակի} եւ գրողների մեղքը յանձն ես առնում եւ քաւում ես դո

աջ յայտնի լինելով, թէ մինչեւ ո՛րտեղ տարածւում էր {հեղինակի} գիտութիւնը ոչ միայն մարդկային ընդհանուր, այլեւ հ

եամբ հրատարակել, այլեւ բերանից անգամ հանել: Ահա {հեղինակի} բուն խօսքերը (տե՛ս երես 438). " Մերկանան զհանդ

մեր Աստրախանեցի Հայերի վերայ գրած, նշմարում ենք {հեղինակի} կողմից՝ կարդալով հետեւեալ տողերը (տե՛ս երես 443

տուել, կամ թէ գոնեայ որին ձեռնտու չէ եղել յարգի {հեղինակի} ջանադրութիւնը խափանելու տօն կատարելը Աստրախանում

Մարտիրոսեան, որ եւ շուտով զրկուեցաւ իւր պաշտօնից {հեղինակի} առաջարկութեամբ եւ գնաց Էջմիածին: Ո՛հ, ինչքա՛ն ն

շատակարանիդ մէջ սպիտակի վերայ սեւով դրոշմած: {Հեղինակի} անփորձութիւնը բնագիտութեան մէջ շատ պարզ երեւում է

գազով լուսաւորւում են այժմ եւրոպական քաղաքները: {Հեղինակի} ծծմբային օդ կարծածը նաւթի շոգիք են, իսկ նաւթը պա

ւրիշի աշխատութեամբ էր օրինակուած, ո՛ւր մնաց, որ {հեղինակի} եւ Սուրբ Սահակի մէջ կան 1400 տարի, արեւելք ու ար

ում: Խօսքս Նախիջեւանի ուսումնարանի վերայ է. ահա {հեղինակի} բառերը (տե՛ս երես 462). " Ուսումնարանն Հայոց ի

Այս հակառակաբանութիւնքը ծագում են նորանից, որ {հեղինակի} գրուածքը, խակ մտածութեան արդիւնք լինելով, չունի

ւով թարգմանել, մանաւանդ՝ ոտանաւորը, բայց մի՞թէ {հեղինակի} նպատակը պիտի լինի հեշտ կերպով կատարել մի գործ, ե

րգմանութիւնը, որով բողոքում է նա... Այսպիսի {հեղինակի} գործը լինում է միշտ միստիկական, բայց մեր ազգին հ

ը երեւում է Հայերի աչքին: Մեք գիտենք մի ազատախօս {հեղինակի} վիճակը անկիրթ ազգի մէջ. այդպիսի հեղինակը ոչ թէ մ

դ խաւարասէրքը, անշուշտ, ուղղելու էին մի այդպիսի {հեղինակի} վերայ: Ասիացին չէ կարող մերկանդամ տեսանել ճշմարտ

միաբերան մերժեց այդ հայհոյութիւքը, այլեւ հալածեց {հեղինակի} գլխից այն կախարդական լուսակամարի երեւոյթը, որի մ

ն վնաս հասցնել, վատաբանել, կասկածներ յարուցանել {հեղինակի} վերայ, պարզամիտների միտքը եւ ատելութիւնը գրգռել

թ նշանօք. նա պահանջէ զգործս արժանիս քրիստոնէի եւ {հեղինակի} քրիստոնէութեան. իսկ Այվազովսքին շատ համարի կնքել

արադրել է այն բոլոր կտորները։ - Ոչ, պարոն, {հեղինակի} ձեռագիրը, որ կայ տպարանի մէջ, վկայում է, թէ գր

արեկենդանութեանը։ Այս պատճառների հիման վերայ {հեղինակի} գրելիքը առաջինը պիտոյ է լինէին նոր հայախօսութենով

Հայերը օտարի լեզուով կարդում են իւրենաց սեպհական {հեղինակի} գործը։ Բացի սորանցից, ի՞նչ ունինք ժողովրդի մէջ

ող հեղինակները պակաս են այս խորհրդից։ Մի այդպիսի {հեղինակի} սիրտ տուել է շարադրել կամ թարգմանել մի գիրք, նա

։ Այս բանը ինձ պատճառ տուեց գերապատիւ Եւժէեն Սիւ {հեղինակի} վիպասանութեան սկզբումը դնել Յիսուսեան Կարգի պատմո

յն վատ բան է, թէ նա մարդ է խայտառակում, թէ նա, {հեղինակի} պակասութիւնները երեսին զարկելով, ծիծաղում է նորա

ա վերայ եւ ցոյց է տալիս հասարակութեանը մի այսպիսի {հեղինակի} տգիտութիւնը, որեւիցէ բանի մէջ։ Այս կարծիքով մոլ

ի նորան, պախարակելու համար միայն հանդէս հանել մի {հեղինակի} պակասութիւնք։ Այդ կը լինէր մի չար, սեւահոգի մար

եւ առաւել մօտ կենդանի ժողովրդի բարբառին, քան թէ {հեղինակի} այլ գրուածքը մինչեւ այսօր։ Եւ այս լեզու օր ըստ օ

առերը չեն միայն դժուարացուցիչքը, այլեւ մտքերը եւ {հեղինակի} անձնաւորութիւնը։ Չէ կարելի պահանջել, որ ամենայն

որ մատենագրութիւնը ժողովրդական է, այնուամենայնիւ {հեղինակի} գրածը աւելի բարձր է, աւելի գերազանց է, քան թէ ա

բարբառն է։ Մեր յոյսը հաստա՛տ է, որ այսպիսի {հեղինակի} գրչի տակ մեր ժողովրդական լեզուն կը ստանայ առաւել

ւմ են նորան որպէս ծայր գիտութեան, դառնում են այն {հեղինակի} արծաթագին ստրուկը, թէեւ առանց գիտնալու եւ զգալու

ն պատմութեան վերջին թերթերից մի քանիսը, որ առանց {հեղինակի} գիտութեանը յաւելացուցել էին տէր սատանայի հրամանով

այտանում է աշխարհի երեսից այդ գրքի պատիւը եւ նորա {հեղինակի} անունը. այս պատճառով ահա մոռացւում են այնքան անհ

խոլաստիկական եւ յիմար գրուածքը, որ տպւում են կամ {հեղինակի} անուն ժառանգելու, կամ մարդ էշացնելու եւ կամ արծա

ականս հնարել առ ի չարչարել զմեզ եւ թափուր ի փառաց {հեղինակի} կացուցանել: Մեք գիտենք միայն գրել վիպասանական եւ

: Նորա աշխատութիւնքը կարդալով չէ կարելի չզարմանալ {հեղինակի} բազմահայեաց գիտութեան վերայ, յայտնի բան է հաշուի

: Երկրորդի առարկան են հանքերը, որ ցոյց են տալիս {հեղինակի} հասուն գիտութիւնը քարերի, մետալների եւ աղերի որպ

յն այս ո՛չ հայի առ խնդիր ինչ եւ կամ հետեւողութիւն {հեղինակի} յԱստուածաբանական եւ 'ի փիլիսոփայական վիճմունս, ա

խորհուրդ], բայց եթէ զանունիկ իմն ժառանգել հնախօս {հեղինակի}, [հնաբանելով] ըստ հեղինակաց հինգերորդ դարու. այ

մանակիս արդարացի պահանջելիք, եւ զի՞նչ այդ պաշտօն {հեղինակի}, եւ զի՞նչ այդ կարծիք եւ տեսութիւն], որպէս թէ հն

ն. հեղինակն առանց ժողովրդեան եւ ժողովուրդն առանց {հեղինակի} չզօրեն ինչ առնել, այլ միացեալ ի կամս եւ հոգի բազ

յլ է եւ ոչ միայն այսչափ, այլեւ անբնական։ Այո՛, {հեղինակի} բուն խորհուրդը Սօսի կամ Վարդիթերի պատմութիւնը չէ

ղ եւ սառը ոտանաւոր։ Պատճառը շատ բնական է։ Գործը {հեղինակի} մտքում եւ սրտում արդէն վերջացած է, նորա ոգին էլ

րութիւնքը էլ վերաբերութիւն չունին բնագրին, այլ՝ {հեղինակի} լեզուին եւ յառաջաբանին։ Հեղինակի լեզու ասելով՝

բնագրին, այլ՝ հեղինակի լեզուին եւ յառաջաբանին։ {Հեղինակի} լեզու ասելով՝ չենք իմանում Աշտարակի բարբառը),

իւնքը, բայց այսչափ միայն եւ ոչ աւելի։ Ինչպէս մի {հեղինակի} կարող ենք ասել, թէ. " Ինչի՞ այս ձեւը այսպէս ես

, կամ թէ մի մարդու հարցնէ կամ բառարանին ակը տայ։ {Հեղինակի} պարտականութիւնն է ժողովրդի լեզուի բաղդասութեան հա

տնի օրէնքով կապակցել։ Ժողովրդի պարտականութիւնն է {հեղինակի} գրածը ուշադրութեամբ կարդալ եւ չհասկացած բառի նշան

: Մենք մի ուրիշ աշխատութիւն էլ գիտենք, հայ {հեղինակի}, հայոց կեանքից բխած, մի շատ կենդանի եւ շատ սրտա

այն տեղ, այս ու այն կողմից երեւցած թերութիւնքը, {հեղինակի} անուշադրութիւնքը մի փոքր էլ հեղինակին շրջապատող ա

ս եւ Վարդիթերը ", իմանալու համար, թէ ի՛նչ տեսակ {հեղինակի} հետ է կարդացողի գործը. նորա հոգու ոսկեդարեան անմ

որ երկրորդական ներգործողքը շատ շիկանում են. թէեւ {հեղինակի} նպատակը է ընդհանուրի վարքն ու բարքը ցոյց տալ, բա

րից աւելի, ընթերցողը պիտի իր հայեացքը ուղղէ դէպի {հեղինակի} խօսքերը, որ առանց ուրիշի բերան տալու, ինքը հեղի

է խօսում, այդ տեղերում բնութիւնը տկարանում է եւ {հեղինակի} երեւակայութեանը եւ հնարագիտութիւնը օգնութիւն չեն

, որպէս ամբողջ մի գեղի նկարագիր. իրեն իսկ արգոյ {հեղինակի} խորհուրդն էլ այս է, ինչպէս ծանօթաբանում է յառաջա

ատենք նկարչութեան հետ, պիտի պեյզաժ ասենք նորան: {Հեղինակի} գլխաւոր գաղափարը Սօսը եւ Վարդիթերը չէ, այլ ընդհա

ն եւ ընկերական հասկացողոլթեօլնքը: Անշուշտ, {հեղինակի} անփորձութիւնը եւ նորաբողբոջ երիտասարդութիւնը պիտի

չէ ստանում կեանքը, բայց մենք տխրում ենք նայելով {հեղինակի} ժլատութեան վրայ, երբ բանը գալիս է մեզ երկրորդակա

ատ անաջող փոխանակութիւնք բնական դէպքերի: Ասես թէ {հեղինակի} ուժը կտրւում է եւ գործ է դնում այդ հնարը մնացած պ

ները: Լուսաւորութեան, դպրութեան, բանաստեղծի եւ {հեղինակի} պարտականութիւնն է ժողովրդի հասկացողութիւնը մաքրել

ած. եւ ոչ միայն այսչափ, այլեւ անբնական: Այո՛, {հեղինակի} բուն խորհուրդը Սօսի կամ Վարդիթերի պատմութիւնը չէ

եւ ցուրտ ոտանաւոր: Պատճառը շատ բնական է: Գործը {հեղինակի} մտքում եւ սրտում արդէն վերջացած է, նորա ոգին էլ

անդ, որ դեռ շատ բան մնում է, որին բնաւ չէ դիպել {հեղինակի} գրիչը: Ապարան բառի ստուգաբանութիւնը, այսին

ենք ուզում մեղադրել կատաղած շան աւանդութեան մասին {հեղինակի} հաստատողական ծանօթաբանութիւնքը: Չենք մեղադրում ա

նչպէ՞ս է. բնաւ՞ զօրութեան չունի), չնայելով մեր {հեղինակի} արած ծանօթաբանութեանը, մենք ոչինչ գրական բան չեն

պրծաւ: Մենք չենք ուզում քննութեան տակ ձգել {հեղինակի} լեզուն եւ նորա շատ ձախ յառաջաբանութիւնը, վերջինս

րջինս եթէ չլինէր, առաւել գոհ պիտի լինէինք: {Հեղինակի} լեզու ասելով չենք իմանամ Աշտարակի բարբառը, որով

եւ թերութիւնքը, բայց, այսչափ միայն: Ինչպէս մի {հեղինակի} ` կարող ենք ասել " թէ ` ինչի այս ձեւը այսպէս ես գ

ուրանալով, այո, շատ անգամ արատաւորելով ոչ միայն {հեղինակի} գործը, այլեւ նորա անձը: Պ. Պռոշեանցը չէ կարող

ու եղանակները, նոցայ ազդեցութիւնքը լեզու են առել {հեղինակի} գրչի տակ: Արժանաւորութեան կարգ ենք դնում Ան

աղկազարդ կիրակին առհասարակ մեծ աջողութիւն է բերել {հեղինակի} գրչին: Եկեղեցու մէջ ժողովրդի նկարագրութիւնը, Փա

չենք կարող մեր խօսքերով բացատրել: Իսկ մէջ բերել {հեղինակի} գրուածը նոյնպէս չենք կարող, որովհետեւ ամբողջ այդ

անցագիրը եւ առանց նորա ազգի կեանքի դուռերը փակ են {հեղինակի} առջեւ: Յայտնի է, թէ ամէն գիտական առարկայ իր լեզ

գուտը. մինչեւ նոքա չմոռանան սնապարծութիւն եւ հին {հեղինակի} անունով փառաւորուիլը, մինչեւ նոցա մատենագրութիւն

ւ պարզ մտքով կը տեսանէ այս չնաշխարհիկ եւ իմաստուն {հեղինակի} քնքուշ սիրտը։ Թող եւ մեր սիրելի բարեկամ պարոններ

ններն եւս անհոգս մնան, որ նոցա փառասիրութիւնն եւ {հեղինակի} անուն ժառանգելու յիմար ձգտողութիւնքը եւս անծանօթ

ատել, թէ ո՛ւմ պատկանում են այդ անկատարութիւնքը՝ {հեղինակի՞ն}, եթէ մշակողին: Թէատրոնական բանախօսութեան լեզուն

ւ եղեւ ի մոռացօնս ազգին, զի փոյթ չեղեւ [պատուելի {հեղինակիդ]} խօսիլ ընդ ազգին ի լեզու, [զոր հասկանայ եւ ազգն

ք ի տետրակս պարոն Զմիւռնացւոյն։ Յառաջաբանեալ {հեղինակիդ} ի սկզբան մատենկացս փողէ զանձնէ մաքրեալ զնորն հայա

դայ արքայի"։ Յառաջ քան զքննութիւն պատուական {հեղինակիդ} եւ մերային եւ օտարք՝ ասացեալ են ի շարադրութիւնս

որոնց համար, այնուամենայնիվ, չի կարելի մեղադրել {հեղինակին}, քանի որ շատ կողմից է նրանից առաջ բացված ու տրոր

բերում է քառասնական թվականներին եւ, այդ պատճառով {հեղինակին} կարելի է ներել մյուս վրիպումները, ինչպես օրինակ

հայկական բնաւորութեններին: Շնորհակալութիւն դորա {հեղինակին}: Թէեւ մի նպատակ կամ մի վճռողական կէտ չունէր այդ

շադրութեան նայել է սրբագրողը, կամ սա՛ եւս արժանի {հեղինակին} արժանի սրբագրող է եղած, ինչեւիցէ: Այս երկրորդ հ

ը, օգնական եւ ձեռնտու չլինելով մեր կարդացած գրքի {հեղինակին}, հարկաւ, նորա աշխատութիւնը պիտի նմանէր մի առասպ

ւելորդ չեմ համարում ես՝ հաւատացնելու համար արգոյ {հեղինակին}, թէ ոչ ամենայն բան ծծումբ է, որ վառւում է, ման

բոլորովին մի այլ վիճակի եկեղեցու գոյք սեպհականուի {հեղինակին}: Եթէ հեղինակը ժառանգական ազգակցութիւն եւս ունենա

իանգամայն անխորհուրդ բաներ շատ մեծ բան են երեւում {հեղինակին}, եւ այս հետեւում է նորանից, որ նեղ հայեացք ունե

ւն տակը Համախոհ Մխիթարեանց Վինետկոյ ստորագրուած, {հեղինակին} ունեցած եւ չունեցած անուններն ալ ետեւէն կարգաւ շա

ան կրնայինք տալ: Դուք, որ այդ գիրքը կարդացիք եւ {հեղինակին} ըսածին համեմատ, անշուշտ, ամեն տողերուն մէջը մէյ

գուցէ մեք եւս ընկերանայինք արժանի գրուածի արժանի {հեղինակին}: Եւ ինչ հարկ կար պատասխանելու մի գրուածի, մ

իկ պիտի մնամ ". այլ մեք ընդունեմք յաւէտ զպատուէր {հեղինակին} քրիստոնէութեան, քննել եւ ուսան էլ զգիրն, քան մե

ասարակութեան համար եւ նոյն ժամանակին առիթ է տալիս {հեղինակին} ուղղելու եւ կատարելութիւն տալու իւր գործին, որով

արակոյս օգտակար է լինում ե՛ւ հասարակութեանը, ե՛ւ {հեղինակին} ։ Առողջ բանականութիւնը, ցանկանալով մարդկային

ալ 'ի Փարիզ, յերեսներորդ եօթներորդ ամի բնակութեան {հեղինակին} 'ի նմին քաղաքի։ օք վերջաւորութեամբ գործ

դիսիս անձինք՝ թէ այժմ եւ թէ առ յապայն մատուցանել {հեղինակին} զլիաբերան գոհաբանութիւն, ո՛չ թէ անհատք ոմանք սահ

գին զիրաւունս քննելոյ եւ ճանաչելոյ զքրտնաջան ճիգն {հեղինակին} եւ բիւրիցս գոհ զնմանէ լինելոյ, զի նախընտիր վարկա

ր ի Զմիւռնեայ, ոչ թողցէ զաշխատութիւն քրտնավաստակ {հեղինակին} անվարձ, որպէս եւ ազգն ողջոյն գրաւեալ մաքուր խղճմ

ել, կամ թէ այլ ինչ՝ գոնէ յայտնի միայն պատուական {հեղինակին}: Ոչ ուրանամք բնասիրութիւն նորա, զորոյ ապացոյ

ւմ է մէջտեղ հին լեզուի ստրկութիւնը, որ ստիպում է {հեղինակին} կենդանի ժողովրդի կենդանի լեզուի արտօնութիւնը յափշ

ա համար այս մէկ հատ բանը մէջ բերինք, որ իրեն իսկ {հեղինակին} որոշ կերպով երեւի այդ անբնականութիւնը, որ թէ ուր

երութիւնքը, հեղինակի անուշադրութիւնքը մի փոքր էլ {հեղինակին} շրջապատող աշխարհի ազդացքը, եթէ նաեւ ամենայն խստո

թէեւ խիստ եւ անկաշառ քննութիւնը, եթէ համբուրելի {հեղինակին} օգուտ չբերէ, վնաս ոչ երբեք: Համարձակ կարող

մերն է կարգը նորա համար հայելի դառնալ եւ ցոլացնել {հեղինակին} նորա սեփական գործը, այս իր տեսակի " ճառագայթների

բայց ինքը Գարեգինը իր ներգործութեամբ դաւաճանում է {հեղինակին} եւ շատ տեղ երեւում է ոչ աւելի, քան թէ մի խեղճ տի

էս առաջ էլ ասացինք, մենք բան չէինք ունենալ արգոյ {հեղինակին} ասելու, եթէ նա այս կամ այն. անձը նկարագրէր կախա

ասել, որ այս բոլոր խօսք ու զրոյցքը ոչ թէ լոկ մեր {հեղինակին} չեն վերաբերւում, այլ մանաւանդ աւելի փոքր բաժինը

ենք մեր կողմից շնորհակալութիւն ենք յայտնում արգոյ {հեղինակին}, որ բացում է ազգի այս տեսակ բարոյական խոցերը, ո

ր: Մենք լիասիրտ շնորհակալութիւն ենք յայտնում մեր {հեղինակին}: Բացի սորանից, " Սոս եւ Վարդիթերի " մէջ շատ կան

ակով, հանդիսաբար եւ կացրդաբար յայտնում ենք արգոյ {հեղինակին} մեր սրտա՜նց շնորհակալութիւնը, աւելի ընդարձակութի

րորդի] ապացոյց տամք [մանաւանդի զնոր հայախօսութիւն {հեղինակիս}, մշակեալ եւ մաքրեալ յեկամուտ խառնակութեանց [ըստ

ութեամբն ընթեռնուցուն: [Հարկիմք] խոստովանել, թէ {հեղինակիս} [դիտաւորութիւն] ուղղեալ էր ի լուաաւորութիւն ազգակ

փիլիսոփոuականք " եւ այլ այսպիսիք, հայախօսութիւն {հեղինակիս} օտար է բոլորովին ի հայախօսութեանց այլոց հայկաբանի

պանութեամբ Վահանայ Մամիկոնէի իւրոյ պաշտպանի: Ոգի {հեղինակիս} անվեհեր եւ գրուածք սորա ամենայնիւ ճշգրտապատումք,

, որ զՀայաստան հրապուրէր ի կրօնս մոգութեան: Ոգի {հեղինակիս} զուարթ, պայծառ եւ հեզ, գրուածքն ի հայկաբանութեա

ձիգ ժամանակս համարէին կորուսեալ: Արժանաւորութիւն {հեղինակիս} չափի եւ կշռի անկողմնասէր ստուգութեամբ աւանդելոցն

սուտ ու մուտ ծանօթութիւնք մուրալ այս կամ այն օտար {հեղինակից} կամ ճանապարհորդից, մանաւանդ երբ այդ վկայութիւնքը

միեւնոյն ժամանակին տետրակը գրկելով, հարցանում էի {հեղինակից}, թէ ե՛րբ լինելու էր դոյն այդ ազատութեան քաղցր պտ

Այս հաւաստի: Հաշուատեսութեան խնդիրները լսելով {հեղինակից}, մի անտանելի ա՛խ քարշեցի սրտիս խորքից, ասելով.

Անցքի կատաստրօֆը, որ ամեն իրաւունքով պահանջում է {հեղինակից} աւելի հմտութիւն եւ ճարտարութիւն, ուր պիտի որ գոր

իւսիսափայլի մէջ, եւ որ ափսո՜ս եւ հազա՜ր ափսո՜ս, {հեղինակից} կամ Հիւսիսափայլից կախում չունեցող պատճառներով ընդ

է լուսաւորութեան բռնաբարուած իրաւունքը, իր վրէժը {հեղինակից} հանելու համար, ձգել է նորան մի տրամաբանական հակա

Անցքի կատաստրոֆը, որ ամէն իրաւունքով պահանջում է {հեղինակից} աւելի հմտութիւն ու ճարտարութիւն, ուր պիտի որ գոր

ատողութեանը, որ աւազակաբար կամենում էին կողոպաել {հեղինակից} այն, ինչ որ անկողոպտելի է: Մենք ասում ենք այս խ

ինք խելացի մեր պահանջողութենների մէջ. չպահանջենք {հեղինակիցը} մի անկարելի բան։ Թող որ նա, այնքան մեծ աշխատութ

ղ մ՚ալ " գրեցի եւ կը գրեմ " կ՚ըսէ: Իսկ եթէ մինակ {հեղինակն} էր պատասխանատուն, ի՞նչ հարկաւորութիւն կար այդ Մխ

րցասիրաց եւ խուզարկուաց հինն հայախօսութեան յիշեալ {հեղինակն} ո՛չ երբէք կորուսանէ զիւր արժանաւորութիւն եւ ո՛չ ն

ովուրդն ինքեան աջակից եւ լծակից մի, զի զոր կարէր {հեղինակն} պատրաստել վասն զաւակաց ազգի, չկարէր զնոյն տպագրե

ս է մի միակ եւ եթ նպատակ ազգային լուսաւորութեան. {հեղինակն} առանց ժողովրդեան եւ ժողովուրդն առանց հեղինակի չզօ

նակի խօսքերը, որ առանց ուրիշի բերան տալու, ինքը {հեղինակն} է խօսում, այդ տեղերում բնութիւնը տկարանում է եւ

ում անուանում է նորան Կաթողիկէ. նոյնպէս եւ ուրիշ {հեղինակներ}, Կաթողիկէ, բա՛յց Էջմիածին՝ եւ ո՛չ մէկը։ Մեր խ

պական գիտութեան դատաստանից։ Հայոց մէջ եղել են {հեղինակներ}, որ Փարպեցուն դասել են Եղիշէից յետոյ. եթէ որպէս

ն։ Կը հաւատանք, եթէ ասեն մեզ, թէ մի քանի ուրիշ {հեղինակներ} նոյնպէս խօսում են այդ բանը. մանաւանդ, որ մեր ժա

եւ իսկոյն պատասխանեցի: Այսօր ուղարկել էր ինձ հին {հեղինակները}: 11-ին տեսութիւն եղբօրս հետ եւ այլոց, առաջիկայ

ք կը տամ ժողովրդի անգրասիրութեանը. պատճառ, թէեւ {հեղինակները} ինքեանք գրելու ժամանակ վերանում են մինչեւ V դարը

ացել է եւ մնում է նորա ազդեցութեան տակ։ Պատուելի {հեղինակները}, բացառութիւն կամենալով լինել հասարակաց օրէնքից,

բան չկայ, ոչինչ բան չէ կատարւում առանց խորհրդի։ {Հեղինակները} եւս մնալով այս հասարակաց բնութեան օրէնքի տակ, ամ

ցաւելով եմ խոստովանում, որ մեր հին լեզուով խօսող {հեղինակները} պակաս են այս խորհրդից։ Մի այդպիսի հեղինակի սիրտ

ւթեան յարմար պիտոյ է գործակատար գտանուի. միմիայն {հեղինակները} ո՛չինչ չեն կարո՛ղ առնել։ Դնենք, թէ գրեցին շատ բ

պէս, որ ամենից հարկաւորն է, մինչեւ մեր պատուելի {հեղինակները}, դպրոցական փառքը յետ դնելով, Ազգի համար չ'աշխատ

նակի վրայ. եւ ցաւում է, որ Մեկէնտոշից ջոկ ուրիշ {հեղինակները} շատ քիչ ուշադրութիւն են դարձնում պատմութեան հոգեբ

ար ուսումնասիրում են հին օրինակները (այսինքն հին {հեղինակները} ), գերմանական ուսումնականք չեն ուսել առնուլ նոցա

լացի մարդիկ հարցանում էին, թէ ինչու համար հնամոլ {հեղինակները} չէին խօսում հին լեզուով եւ այդ լեզուն երեւում էր

երը, որոնց մասին այսքան աղաղակում են օրագիրքը եւ {հեղինակները}: - Ի սէր Աստուծոյ, ձեռք վեր առէք այդպիսի խո

թագաւորութեան մէջ այն, ինչ որ ասացին XVIII դարու {հեղինակները} եւ հասարակապետութեան քարոզիչքը՝ Րուսսօն եւ Մօնտե

մի հատիկ գործը, որով պիտոյ է պարապէին հոգիազգեաց {հեղինակները} եւ թարգմանիչքը մեր ազգի, ուր եւ իցէ։ Վերջաց

նը, բայց ոչ դրականապէս։ Տաճկաստանի նորահիւս հայ {հեղինակները} շատ տեղ գործ են դնում այս առքական անունները առանց

աւորապէս յիշելու թէ ի՛նչ ճանապարհով հասել էին այս {հեղինակները} իրենց մերժողական դրութեան: Այնտեղ յիշւում է Լիբի

ր անձը։ Փարիզի տարազահնարքը, այն շռայլութեան {հեղինակները}, որ գրեթէ բովանդակ քաղաքակրթեալ աշխարհին հրովարտ

չեն լինի: Բացի այդ, Հերոդոտի եւ հունական ուրիշ {հեղինակների} շատ մեջբերումները թարգմանված չեն, այլ բերված են

մի թերթ - Կարապետ Վարդապետ Շահնազարեանց - Հին Հայ {հեղինակների} տպագրութիւնը՝ " Շար Հայ մատենագրաց " անունով - Ա

ապետը ձեռք է զարկած մինչեւ այժմ չտպուած Հայոց հին {հեղինակների} գործերը իւր ծանօթաբանութեամբ եւ մեկնաբանութեամբ տ

, մեր ազգից կարգուած պարոնը առաւել խիստ վարւում է {հեղինակների} հետ, քան թէ պահանջում էր Թիւրքիայի խարխալեալ կառ

ին՝ դնում ենք Պ. Խուդաբաշեւի առաջեւ մեր ազգային {հեղինակների} գործերը եւ խորհուրդ ենք տալիս նորան մի փոքր ուսու

րա ջանքը կը պսակուի՝ կատարելագործելով եթէ ոչ Հայ {հեղինակների} աշխատութիւնքը, գոնէ հայատիպ մամուլների գրաշարութ

Թողում ենք այն բազմահատոր վիպասանութիւնքը զանազան {հեղինակների} եւ զանազան ազգերի։ Ամեն մի ընտիր վաստակ, ինչ լե

ատուելի հայրենակիցքը, շատ անգամ լսելով ազնուամիտ {հեղինակների} առ ի սրտէ ճշմարտասէր եւ ցաւակցական խօսքերը Ազգի ա

սքերը բերան առել են միայն այն մտքով, որ բամբասեն {հեղինակների} արդարաբանութիւնը եւ դորանով ծածկեն իւրեանց անուսո

կ, այդ օտար դպրութենների շնորհն է։ Եթէ պատուելի {հեղինակների} ընթացքը այսպէս շարունակուի միշտ, ապա եւ Հայերի հ

ժառանգութիւն, թէեւ դժբաղդաբար այսպէս է եղել մեր {հեղինակների} գործակատարութիւնը մինչեւ այսօր։ Ազգային եղբարք պ

րգի պատմութիւնը՝ քաղելով արդարամիտ եւ ճշմարտասէր {հեղինակների} գործերից. եւ այս նախ, որ իմ ընթերցողքը չ'համարե

օսելու։ Այդ կը հոգայ ժամանակը, երբ նոր լեզուն, {հեղինակների} գրչի տակ ճախարկուելով, կ'ըստանայ իւր այրական հաս

թերցողը կարդաց, կամ, եթէ սոցանից շատ առաջ ապրած {հեղինակների} գործերում էլ լինի սոցա նմանքը, մենք միահամուռ մե

57-դ գլխում, որի լուսանցում կարդում ենք հետեւեալ {հեղինակների} անունները, որոնց գործերից որպէս թէ քաղել է ամբող

յո՛, եւ տպագրեցին ըստ մեծի մասին հինգերորդ դարու {հեղինակների} գործերը, որքան կարողացան ժողովել եւ ձեռք բերել։

ձեւերով եւ առանձնութեններով երեւում է զանազան Հայ {հեղինակների} գրչի տակից։ Մխիթարեանք, գիշեր ու ցերեկ աշխատելո

քաղելով եկեղեցական սուրբ հարց մասին, մեր ազգային {հեղինակների} գործերից, իւրեանց համար Մագիստրոսանում եւ Վարդապե

եզուի վրայ պատուաստվելու, պիտի ընկնեն ճարտարապէս {հեղինակների} քուրայի մէջ եւ այնտեղ հալվելով եւ քիմիաբար (ֆիզի

յն եկամուտ ձեւերից, որ Ռուսիայում, շատ ռուսագէտ {հեղինակների} եւ մանաւանդ Տաճկաստանի ֆրանսագէտ հայ հեղինակների

հեղինակների եւ մանաւանդ Տաճկաստանի ֆրանսագէտ հայ {հեղինակների} գրուածքի մէջ վխտում են)։ Հին լեզուի կեղեւին

տմութեանցը, ապա մեր ասելիքը պիտի հիմնենք մեր հին {հեղինակների} գործերի եւ անողոքելի երկրաբանութեան վրայ: Բռնելո

ռանց բացատրութեան, լոկ Լաւուազիէ, Դեւի եւ Լիբիղ {հեղինակների} անուններով, առանց ասում ենք, գոնէ՛ մասնաւորապէս

ն լեզուի վրայ պատուաստուելու, պիտի ընկնին ճարտար {հեղինակների} քուրայի մէջ եւ այնտեղ քիմիաբար միանալով պիտի դուր

ամար հարկաւոր է շրջանկատ ուսումնասիրութիւն մշակող {հեղինակների} կողմից: Այն նորելուկ պատանին, որ տակաւին նոր իջ

իր, չունէր պատասխան։ Թող որ մինչեւ հիմա իսկ այն {հեղինակների} գրածը ոչինչ արդիւնք չունին յառաջացուցած ազգի մէջ

յս պաշտօնը), թէ ազգը սքանչելի լեզու ունի, բայց {հեղինակների} վատթարութիւնից միայն չէ հասկացւում ամբողջ ազգին,

ասէրքը մինչեւ այժմ չկարողացան հասկացնել մեր բոլոր {հեղինակներին}, թէ մի հին եւ մեռած լեզու, որ կորուսել էր իւր ի

ւ այդ բանը ստիպում էր մեզ աւելի ողորմիլ այդ տեսակ {հեղինակներին}, որոնք մինչեւ անգամ մեզ հայհոյելու համար կարօտ է

յցը։ Բանը այստեղ հասած լինելով՝ հարկաւոր էր {հեղինակներին} մի հնար գտանել ժողովրդի սիրտը մի կերպով ջերմացնել

նուրբ գծագրութիւնքը, ի՞նչ յանցանք է ձայն տալ մեր {հեղինակներին}, թէ պիտոյ էր, հրաժարուելով հնախօս հայկաբանի ուն

իրական ծնողն է. երկրորդ ` օգնելով այդ տետրակների {հեղինակներին}, մեք գրաւում ենք մեր կողմը այն իրաւունքը, որով

յսքան պիտոյ է իմանալ, որ ոչ ոք դեռեւս ճշմարտախօս {հեղինակներից} պարսաւապետ չէ, եւ այդ պաշտօնը՝ իւր պարծանքով հա

յհոյելու։ Մենք նոյն այդ հայհոյութեանց մէջ, խեղճ {հեղինակներից} գաղտնի, ներս մտած մեր ձեւերը եւ ոճերը տեսնում էի

նազան ձեւերով եւ զանազան խորհրդով։ Բացի բուն Հայ {հեղինակներից}, այո՛, թարգմանեցին ու տպեցին նոքա զանազան գործե

յորում գտանի ուսումնական ազգակիցն մեր), այլ եւ {հեղինակութեամբ} յիրաւի " Ազգասէր " տառն օրագրոյն Կալկաթայի հաստատ

րութեան իրաւանց հերքել ջանայ յանձն է իւրմէ զանուն {հեղինակութեան} պատեպատ պատրուակաբանութեամբ իւրով անգէտ լեալ զգրո

Եւ աւելորդ է պատասխան տալ այնտեղ, ուր խօսում են {հեղինակութեան} անունով, որ մեք չենք ընդունում: Մեք նորա առջեւ

գործում իբրեւ ստրուկ, հնազանդուելով մի գերագոյն {հեղինակութեան} հրամանի, մարդը սպանող է եւ անբարոյական: Մա

երկաթէ վանդակից, իսկ միւսը (մարդը) ստիպուած է {հեղինակութեան} հրամանից: " Որ հայիցի ի կին մարդ, առի ցանկ

ու խուզարկունակութիւնքը հպատակուած են այս կամ այն {հեղինակութեան}: Իրաւունք ունէր Դեկարտը մինչ գրում էր, թէ " ես

թիւնը երեւում է նորանց որպէս գտնուած ազատութիւն, {հեղինակութեան} հպատակութիւնը մինչեւ այն աստիճան շփոթում է հասկաց

քն պարան միացած բացասական ան մասնիկի հետ մենք հին {հեղինակութեանց} մէջ ոչ մի տեղ չենք տեսնում գործածած եւ այդ բոլորո

է այդ յանցանքները չէ գործում ոչ թէ իւր վերայ եղած {հեղինակութենից} վախելով, այլ եթէ գիտակցութիւնը եւ համերաշխութիւն

ոզեսցի ի վերայ տանեաց ", վասն այն եւ բազմախարդախ {հեղինակութիւն} քահանային Պոպովեանց աստանօր մերկապարանոց յայտնի,

եան անմխիթար ամպերը: Գործ կատարել, ուսուցանել, {հեղինակութիւն} կամ թարգմանութիւն առնել առանց հոգու եւ սրտի անդոր

եւ շտապում ենք յայտնել, որ չենք ընդունում ոչինչ {հեղինակութիւն} (autorité) եւ մեր ամբաստանուած նամակի մէջ եւ ոչ

նչեւ այս օրս լոկ թարգմանիչք են եղած եւ մի երեւելի {հեղինակութիւն} չէ յառաջացել նոցանից որեւիցէ ուսումնական հանդիսու

րախօսութեան), թէ ո՞ւմ ումէք ի հայոց հասկանալի է {հեղինակութիւն} նախնեաց, թող (զյոյժ սակաւաթիւ գիտակս [ոմանս] նո

ինը պիտոյ է լինէին նոր հայախօսութենով։ Երկրորդ՝ {հեղինակութիւնը} պիտոյ է վերաբերուէր ընդհանուր կրթութեան, եւ այնպ

ուրք եւ այլն չունինք մեր մօտ, բայց հազիւ թէ դոցա {հեղինակութիւնը} բան արժէ պատմական խնդիրների մէջ։ Եթէ Հ. Չամչեան

զատութիւնը, եթէ այն էլ բռնաբարուեցաւ այս կամ այն {հեղինակութիւնից} կամ համակարգութիւնից, էլ ի՞նչ համ կը մնայ մարդկա

կզբանէ անտի, որ ինչ ցայսօր հեղինակք մեր եւ նոցին {հեղինակութիւնք}, յորս հազիւ ուրեք գտանեմք զայնպիսի ինչ, որ կարո

որհուրդ ենք տալիս նորան մի փոքր ուսումնասիրել այդ {հեղինակութիւնքը}: Յոյս ունինք, որ այդպիսի ուսումնասիրութիւնը աւե

արող նոյնպէս գնալ V դարը՝ մեր պատուելի XIX դարու {հեղինակութիւնքը} կարդալու։ Նա պինդ կապած է ժամանակի շղթաներով. ժ

որեն՝ որոշ տեսակետով: Իսկ ի՞նչ բան է տեսակետը: {Հեղինակությո՞ւն}: Այդ դեպքում հռչակավոր տեսակետն ազատ չէ, այլ ստ

ռետորներից ոչ ոք չի ճնշվում Սենեկայի կամ Ցիցերոնի {հեղինակությունից}. նրա համար միեւնույն է, թե նրանք ինչպես կխոսեին

սանեանս, որում, որպէս եւ կանխեցաք ասել, ինքնին {հեղինակս} գտաւ անձամբ անձին ականատես վկայ: Զայս պատմութիւն

ելով մեզ յիշել աստանօր առանց բացառութեան զամենայն {հեղինակս} որպէս երկոտասաներորդ, նոյնպէս եւ հետեւեալ դարուց

եան [դրութեան] Ազգիս: Ասասցեն՝ որ ինչ ցայս վայր {հեղինակք} ըստ առաջնոցն շաւղաց, [իբր թէ արդիւնաւոր գտան, ո

հետէ գուն գործել ցուցանել զեռանդն արգասիրութեան: {Հեղինակք} առ մեզ ի Ռուսահայս արժանաւոր են յոյժ թուով, յորո

Ահա գլխավորաբար ի սկզբանէ անտի, որ ինչ ցայսօր {հեղինակք} մեր եւ նոցին հեղինակութիւնք, յորս հազիւ ուրեք գտ

նորա գրուածս ի լեզու Հայ. մի՞թէ չգիտեն պատուելի {հեղինակք} մեր, թէ այն օտարացուցիչ զօրութիւն, որ հարկադր է

է, որպէս առ ամենայն ազգս եւ առ մեզ, զի պատուելի {հեղինակք} բամբասել զժողովուրդն առ անուսումնասիրութենէ նորա

քանքարաց հսկայից իւրոց, որք առ մեզ համարին պարոն {հեղինակք} հնախoս գրուածոց. առ տեղեաւս չէ տարադէպ եթ է տալ

ռ անգրասիրութեանն, զի որ ինչ վասն իմաստնոց Հայոց {հեղինակք} Սինէացւոց յար եւ նման վասն ժողովրդեան մերոյ ինքեա

ուրդն մեր անմասն գտանի ի կրթութեանց, զի պատուելի {հեղինակք} մեր խօսին վասն նոցա Սինէական հայախօսութեամբ, զոր

զսունկն ըստ արժանւոյն, այլ հաւանական է թէ միայն {հեղինակք}, թէեւ լինէր նա երկնային ոք եւ անձն առ ի լուսաւոր

ծ հին հայկաբանութեան: Զարմանք այս են զի պատուելի {հեղինակքդ} այդոքիկ ցայս վայր ժամանակի ո՛չ մարթացեալ ճանաչել

ամեծ ցանկութիւնը այն է միայն, որ միւս օրագիրքը, {հեղինակքը} կամ թարգմանիչքը նոյնպէս գիտակից հաշուատուութեամբ

նգատին արժան է իրաւունք տալ, իհարկէ մեր պատուելի {հեղինակքը} իւրեանց ընթացքը կը յարմարեն ժամանակի որպիսութեանը

հնութեան սահմանի մէջ, քանի որ տասն եւ ինն դարու {հեղինակքը}, չորրորդ եւ հինգերորդ դարու լեզուով խօսելով, ստ

Դպրոցական աշխատութենով, որ մեր պատուելի հնասէր {հեղինակքը} համարում են, թէ կարելի էր մեծ ազդեցութիւն ունենա

ինակ առնուլ Փարիզի տարազահնարքը, այդ շռայլութեան {հեղինակքը}: Բոլորի գլխին դրած էին սպիտակ եւ անուշահոտ շո

նունովս " Unigenitus"։ Յիսուսեանք՝ այս կոնդակի {հեղինակքը}, փախչելով հեռատեսութեամբ ապագայ վէճերից եւ հերքո

ահիլ, որպէս եւ մեր յիշած գրքի մէջ էլ կան, որոնց {հեղինակքը}, եթէ այսօր գրելու լինէին այդ բաները անշուշտ, այ

ն նորանց, մենք ոչ թէ չենք ոզում, որ շատանան մեր {հեղինակքը}, այլ, դորայ հակառակ Մովսիսի հետ ենք ասում, " Ո

որ ասւում է լսուելու համար։ Մինչեւ հայոց Ազգի {հեղինակքը} իւրեանց նպատակը չդնեն ազգի օգուտը. մինչեւ նոքա չ

ւր լեզուն թողել է անմշակ, եւ նորա մատենագիրքը եւ {հեղինակքը}, մինչեւ այսօր ասիացի դաստիարակութենով սնունդ առա

զանութիւն եւ զյարաբերութիւն աւ դարսն, յորս կեցին {հեղինակքն}, գուցէ մինն քան զմիւսն արժանաւոր գտցի վճիտ կամ

ականատես հանդիսանալ աղէտիցս յորս սակաւիկ մի եւ {հեղձնումք} իսպառ: Այս ամենայն, իրավունս տան մեզ, որպէ

Օ՛ ասեն, դուք այսպէս եւ այնպէս. ասեն բերանով եւ {հեղձուցանեն} գործով, եւ զի մխիթարիմք փառս տուր Աստուծոյ. զի

լ զեպիսկոպոսութիւնն Բագրեւանդայ, իբրեւ դեղ մահու {հեղձուցանեն} ի նմին, եւ զի ընդ այս նոցա ամօթալի խաբէութիւն ար

սկոպոսութիւնս նման դեղոց մահու արբուցեալ սրբոյն՝ {հեղձուցին}. որոց ի ժամ վախճանին զի՞նչպիսի ահաւոր նզովս գրով

ինել։ Իսկ բուն հին ձեւի գործադրութիւնը՝ հեղումն- {հեղման} եւ այլն, չպիտի թոյլ տուած, թէեւ մինչեւ այժմ ազա

` Կտրտւում են արնատար Անօթները մազանման ` Արդեօք {հեղուած} առաջին Արիւնը չէ՞ սրբազան: Կոյս զոյգերը թեւիթեւ

րութեամբ՝ խնդացի ընդ աղօթս եւ օրհնութիւնս, զորս {հեղուիք} ՚ի վերայ իմ որպէս ծայրագոյն քահանայապետ, մանաւան

րկրի մակերեւութին), բնական օրէնքներով ստանում է {հեղուկ} յատկութիւն եւ մասնաւոր կշռով (удельнымъ весомъ)

կ, անտարակոյս, շոգին կը լուծանուէր դարձեալ դէպի {հեղուկ} մարմին՝ նաւթ: Այս համառօտ ծանօթաբանութիւնը աւել

ութիւն տրուեցաւ մարմիններին, այն օրից, երբ գտան {հեղուկ} եւ օդանման մարմինների օրէնքը - թէ նոցայ ճնշողութի

ը խանգարուած է այդտեղ, պատճառ, բնական օրէնքով, {հեղուկ} եւ օդանման մարմինները ամէն կողմ հաւասարապէս ճնշել

ի կաթիլ հեղուկի մեջ պարունակելով, երբեմն եւս այս {հեղուկը} պատած եղջերային կամ ոսկրանյութ պատենով. ուրեմն ե

կտորը բաժանելով, կա՛մ բովանդակի պատկերը մի կաթիլ {հեղուկի} մեջ պարունակելով, երբեմն եւս այս հեղուկը պատած ե

ց ` Հրեշտակն զգում է սին պատրանք Sակը հոսող այն {հեղուկից}, Որ բոլորին տալիս է կեանք: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն, ՈՎ Կ

ն գործ շինել։ Իսկ բուն հին ձեւի գործադրութիւնը՝ {հեղումն} -հեղման եւ այլն, չպիտի թոյլ տուած, թէեւ մինչեւ ա

թիւնն առանց ամենայնի ի կոչման է ազգին աշխատութիւն {հեղուցու} զիմաստութիւն ի խելապատակս Հայոց իբրեւ զանձրեւ յեր

ոբին Խառքովա չի գնացածին համար, զերե տիժար պան է {հեմ} կսկիծի հանդիպել, հեմ ճամբա քալել, եւ մանավանդ կ

ին համար, զերե տիժար պան է հեմ կսկիծի հանդիպել, {հեմ} ճամբա քալել, եւ մանավանդ կլսիմ որ Խառքովա խայրախ

երիլ՝ Յոր ոչ բնաւ ուժ է մարդն"։ Ընդ {հենգն} ելանէ Ադամ Եւ առ սերովբէն բարբառի, Ժպ

ակիցքը։ Յիսուսեան Կարգի բոլոր թղթերը կնքուեցան։ {Հենեար} Յիսուսեանի մի շարադրութեան մէջ գտանուեցան այնպիսի

եցան այնպիսի խօսքեր, որ անարժան էին գրելու։ {Հենեարին} կախեցին։ Պարլամենտը վճռեց քանդել այն տունը, ուր

գանձարանի ազգային բառերով: Հաստատուն կերպով {հենվելով} այս սկզբունքների վրա, " Հյուսիսափայլի " խմբագիրը

րգործական, ուստի եւ կրաւորականի բուն կազմութիւնը {հենվում} է վեվի վրայ)։ Կան բայեր, որ երբեմն դուրս են գ

րագոյրը, մատնեց իւր խորհրդակիցքը։ Երբ յայտնեցին {Հենրիկ} IVին այս բանը, նա հիւանդ պառկած տեղից ասաց շրջապ

կից, - Գլո՜ւնձ ի կպրէ կարաս: {ՀԵՆՐԻԿՈՍ} ԹՈՎՄԱՍ ԲՈՔԼԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ Եղան մարդիկ, ո

ած լուսատու ճրագը: Այո՛, մի րոպէ փայլատակեց {Հենրիկոս} IV-ի ազդեցութիւնը քաղաքակրթութեան վրայ. նորա յաջ

փոխում է եւ գահակալութեան յաջորդութիւնը, ինչպէս {Հենրիկոս} VIII-ի եւ Վիլհելմ III Օրանժեանի ժամանակ, փոխում

նքը եւ անկախութիւնը, մինչեւ որ Ֆրանսիայի թագաւոր {Հենրիկոս} չորրորդը, միջնորդ լինելով երկու հակառակ կողմերի

երեւում յիշուած Գրիգոր եօթներորդի պահանջողութեամբ {Հենրիկոս} չորրորդ Գերմանիայի կայսրը, ցուրտ ձմեռան մէջ երեք

ղեցու դռնումը, պիտոյ է ապաշխարէր։ Դեսպանքը միւս {Հենրիկոս} չորրորդի, որ ընկել էր Սիքստոս հինգերորդի նզովքի

ւն, որի մասին միանգամ խօսած ենք այլ տեղում։ {Հենրիկոս} չորրորդ Ֆրանսիայի թագաւորը, կամենալով բաժանուիլ

որ սա յետ գանչէր աքսորից Յիսուսեան աբեղայքը։ {Հենրիկոս} չորրորդը խոստացաւ։ Պապը լուծեց նորա ամուսնութեան

աքսորից եւ իւրեանց երախտագիտութիւնը ցոյց տուեցին {Հենրիկոս} չորրորդին՝ ցցելով նորա կուրծքի մէջ Րավայլեակի դա

ր հակառակ էր Ֆրանսիայի թագաւորական իշխանութեանը, {Հենրիկոս} երրորդի եւ Հենրիկոս չորրորդի ժամանակ. Անգլիայի Ա

յի թագաւորական իշխանութեանը, Հենրիկոս երրորդի եւ {Հենրիկոս} չորրորդի ժամանակ. Անգլիայի Ազնուապետութեանը, Կա

ն բարձրացնում թագաւորների կեանքերի վերայ, ինչպէս {Հենրիկոս} IIIի եւ Հենրիկոս IVի, Վիլհէլմ-Օրանեանի, Լուդովի

աւորների կեանքերի վերայ, ինչպէս Հենրիկոս IIIի եւ {Հենրիկոս} IVի, Վիլհէլմ-Օրանեանի, Լուդովիկոս XVի, եւ այլն

ուսեանները ուղարկեց Իրլանդիա, ուր մեծ երկիւղ կար {Հենրիկոս} VIII-ի Վերանորոգութեան երեսից։ Ֆաբեր Լեժէ եւ Բօբ

Ֆրանսիայի մէջ բաղդը չ'յաջողեց Յիսուսեաններին։ {Հենրիկոս} II-ը, ինչ ժամանակ պատերազմ ունէր Սպանիայի հետ,

, երբ արդէն Փարիզ էր հասել։ Նորա միջնորդութենովը {Հենրիկոս} II-ը հրամայեց Պարլամենտին արձանագրել թագաւորական

չքը եւ փողարքը։ Նոցա միջից մանաւանդ երեւելի եղաւ {Հենրիկոս} Սամմիէ անունով Յիսուսեան աբեղայն, որ քանի անգամ

ան թագաւորի մօտ՝ աշխատելով պատերազմել տալ նորանց {Հենրիկոս} III-ի հետ, որովհետեւ սա պաշտպան էր Հուգենօտներին

Պապականութիւնը Ֆրանսիայի մէջ պահպանելու համար եւ {Հենրիկոս} III-ի մահից յետոյ Կարդինալ Բուրբոնին թագաւորեցուց

ամ ներգործում էին Փարիզի եւ Ֆրանսիայի վերայ։ {Հենրիկոս} III-ը, որ սկզբումը շատ ուշ չէր դնում սուրբ Լիգայ

երը եւ Յիսուսեանք էին Ֆրանսիայի իսկական տիրողքը։ {Հենրիկոս}, տեսանելով իւր սխալը, օգնութիւն խնդրեց իւր փեսա

տեսանելով իւր սխալը, օգնութիւն խնդրեց իւր փեսայ {Հենրիկոս} Նավարրացիուց։ Այս երկու թագաւորքը միացուցին իւրե

փրկութեան համար, այսինքն, թէ կամենում է սպանել {Հենրիկոս} III-ը, որ հալածում է Պապականները։ Այս րոպէին Բի

անակ աբեղայն բարձր բարձր խօսում էր պահապանի հետ, {Հենրիկոս} III-ը, լսելով այս աղաղակը, կանչեց պատուհանից,

այ, եւ տուեց նորան նամակների ծրարը։ Ինչ ժամանակ {Հենրիկոս} կարդում էր ուշադրութենով այս նամակները, աբեղայն

այս զարհուրելի թագաւորասպանութիւնը։ Այն օրը, որ {Հենրիկոս} III-ը սպանեցին Փարիզի մէջ, նոքա կամենում էին Բօր

էջ Յիսուսեան աբեղայք ասում են, թէ Աստուած պատժեց {Հենրիկոս} III-ը Մարշալ Մատինեօնի՝ Յիսուսեաններին հասուցած

ը այս մասին։ Մինչդեռ այս բաները լինում էին, {Հենրիկոս} IV թագաւոր անուանեց իւրեան։ Այն թագը, որ ժառանգ

ւրբօնը թագաւոր հրատարակեցին Կարոլոս X-ի անունով։ {Հենրիկոս} IV-ը բռնեց այս եօթանասուն տարեկան պառաւը, որ եւ

ին ընտրէ թագաւոր։ Բօրդոսի Պարլամենտը կամենում էր {Հենրիկոս} IV-ին, իսկ Տուլուզի Պարլամենտը որոշեց հնազանդուի

նդուիլ միանգամայն Սիկստոս Պապի կոնդակին, որի մէջ {Հենրիկոս} IV-ը անուանուած էր " հերետիկոս " եւ որպէս մասնակի

րմար Ֆրանսիայի Քրիստոնէական թագը ժառանգելու։ {Հենրիկոս}, ատելութեամբ բորբոքուելով այս կոնդակի վերայ, հր

յ հետեւեալ նամակը՝ գրած դէպի Սիկստոս V-ը։ " {Հենրիկոս}, Աստուծոյ ողորմութեամբ թագաւոր Ֆրանսիայի եւ Նավա

"։ Այս սպառնալիքով լիքը նամակը գրելուց յետոյ {Հենրիկոս} IV-ը ընդունեց Պապական դաւանութիւնը՝ որպէս թէ այն

նտ VIII-ը, որի մօտ ուղարկուեցան շուտով դեսպաններ {Հենրիկոս} IV-ի կողմից՝ Դիւպերրոն եւ դ'Օսսա՛, այն մասին,

պերրոն եւ դ'Օսսա՛, այն մասին, որ խնդրեն չքացնել {Հենրիկոս} IV-ի ընդդէմ գրուած նզովքի կոնդակը։ Պապը շատ

րին, կանգնած լինել պատիժը կատարելու ժամանակ)։ {Հենրիկոս} IV-ը, ամենեւին անհաւան գտանուեց այս կատակերգութե

ն Լիգայի եւ Յիսուսեան աբեղաների կամքը այն էր, որ {Հենրիկոս} մեծի փոխանակ Կարդինալ Կարոլոս Բուրբօնի նման թագաւ

, Բարրիերը խոստովանեցաւ, թէ արդարեւ կամենում էր {Հենրիկոս} IV-ին սպանել Օբրի եւ Վարադ Յիսուսեանների խորհրդով

ց համար եւ երբէք ազատուելու չեն, քանի կենդանի էր {Հենրիկոս} IV-ը, որ ատելով ատում էր Յիսուսեանները եւ թէ թոյ

չէր արժում նորա խելքին նստեցնել, թէ ով որ սպանէ {Հենրիկոս} IV-ը, մեծ պաշտօն կը լինի կատարած կրօնին եւ Ֆրանս

նունով տիկինի տունը, ուր ամենայն երեկոյ գնում էր {Հենրիկոս} IV-ը, եւ մի ծածուկ տեղ պահուելով՝ սպասում էր թա

բանից վիրաւորուած մարդիկը զինաթափ առնելու համար։ {Հենրիկոս} IVը ամենեւին չէր սիրում իւր կինը, շատ ընդդէմ էր

յղութենից, քան թէ կնիկ մարդերին"։ Վերջապէս {Հենրիկոս} IVը վճռեց, որ վերադառնան Յիսուսեանք։ Երբ Սիւլլի

քերից առաւել ոչինչ չ'կարողացան լսել նորանից։ {Հենրիկոս} IVի թաղումը կատարուեցաւ մեծ հանդէսով։ Բոլոր թագա

լ էին Պարլամենտը, զօրացնում էին միեւնոյն ձայնը։ {Հենրիկոս} IVի այրին անուանուեցաւ թագուհի եւ Տէր Ֆրանսիայի։

մանակ Գիզ Դուքսը, Յիսուսեանների ձեռքով գրգռուելով {Հենրիկոս} III-ի ընդդէմ, որ պաշտպան էր Հուգենօտներին, կազմեց

ում են եկեղեցական կանոնները, այն ժամանակ թագաւոր {Հենրիկոսը} կը քարոզէ նորան նեռն, սուտ Քրիստոս եւ կ'ունենայ

նպէս եւ վերոյիշեալ Ֆրանսիայի եւ Նավարրայի թագաւոր {Հենրիկոսը}, որ ոչինչ բանով իւրեան նախորդներից պակաս չէ, յո

միայն այն մասին էր, որ չ'ասեն թէ երկիւղ էր կրում {Հենրիկոսը} Յիսուսեաններից)։ Յիսուսեան Կոլլեգիումի մէջ

սելու ժամանակ յանկարծ ցած ձգեց ձեռքից թաշկինակը։ {Հենրիկոսը} խոնարհեցաւ, որ վեր առնու, եւ այս դիպուածը փրկեց

մացան իսկոյն, թէ ո՛վ վիրաւորեց թագաւորը։ Ինքը՝ {Հենրիկոսը}, կարծում էր, թէ վիրաւորուեցաւ չար Մանտուրիայի ձ

Gallis quod dedissent optimum) Այս միջոցին {Հենրիկոսը} մտածում էր բաժանուիլ իւր Մարգարիտա Վալուա կնոջից

աքսորից Յիսուսեան աբեղայքը։ Պսակը քակուեցաւ, եւ {Հենրիկոսը} գնաց Լիօն՝ իւր երկրորդ կնոջ՝ Մարիա Մեդիչիսի ընդ

արդէն ծնանում են"։ " Իմ բարեկա՛մ, - պատասխանեց {Հենրիկոսը} միեւնոյւն ձեւով, - թագաւորներին առաւել ա՛հ է ազատ

իւլլի խորհուրդ էր տալիս նորան չ'առնել այս գործը, {Հենրիկոսը} պատասխանեց. " Գիտեմ, որ Յիսուսեանները յետ կանչե

Աստուծոյ օրէնքին։ Բայց պապը խոստանում է կատարել {Հենրիկոսի} խնդիրը, այն պայմանով միայն, որ սա յետ գանչէր աք

ղութենների համար, որ հպատակօրէն կատարում էր միշտ {Հենրիկոսի} հրամանները այս մասին։ Մինչդեռ այս բաները լին

ուած նզովքի կոնդակը։ Պապը շատ սիրով ընդունեց {Հենրիկոսի} դեսպանքը, բայց պահանջեց անպատճառ, որ թոյլ տան ա

իա։ Այս միջոցին բոլոր Ֆրանսիայն երդում կերաւ {Հենրիկոսի} անունով։ Միմիայն Կապուսինեանք եւ Յիսուսեանք հրաժ

դէպի նորա սիրտը Րավալեակի սուրը այն ժամանակ, երբ {Հենրիկոսի} մեծակշիռ մտքերը ստացել էին իւրեանց կատարեալ կերպա

կառքի քամակի անիւների վերայ, երկու հարուած տուեց {Հենրիկոսի} կուրծքին դանակով, առաջին հարուածը՝ մահացուցիչ։

ւնն է), կապված է որեւէ քիմիական փոփոխության հետ {հենց} ապագա օրգանիզմի կազմի մեջ: Տեղի է ունենում այդ,

յս շատ օգտակար պլանտացիան: Խնդրում եմ, եղբայր, {հենց} որ Սուլթան-Շահը գա, ցույց տուր դու նրան այս նամա

տացել ես եւ եթե համաձայնվես վերադառնալ տուն, ապա {հենց} ինքդ կտանես այդ սերմերը եւ կկատարես մնացյալը:

, մեր կամքի հակառակ, հարկադրում են մեզ մերկացնել {հենց} իրենց սեփական պակասությունները հասարակական գործու

ան, Սեմյոն Գրիգորեւիչի, անվանակոչության օրն է. {Հենց} որ ստանաս նամակս, բարեւի հետ միասին հայտնիր նրան

ստ կարելույն, հանգստացրու նրանց իմ նկատմամբ։ {Հենց} որ դու որեւէ լուր ստանաս ռնգեղջյուրի վերաբերյալ,

ի նա հարկ եղածը հիմնավորապես ուղղել տա, եւ ոչ թե {հենց} այնպես, ի միջի այլոց: Այնուհետեւ կառքը պետք է ն

սենյակից տեսակցության համար: Դրա փոխարեն այժմ, {հենց} որ սթափվեցի եւ բոլոր վտանգներից հեռու եմ, այդ զր

րի ժամու չի ծնվել. իսկ Անանիան, չար ոգու նման, {հենց} պատրաստ է այդ օրը նրանց մոտ գնալու: Ես դեռ հիշու

հանդիպեցինք մեզ բոլորովին անծանոթ մի մարդու, որը {հենց} մի գլուխ քիմիական ֆորմուլներով էր խոսում: Անանիա

ան, միեւնույնն է, կհանձնեմ, դու բոլորը կստանաս {հենց} վաղը երեկոյան: Կրկին ձեզ բոլորիդ " քրիստոս հ

: Դուռը հասկացել է միայն [մեդալի] առաջին երեսը, {հենց} այն պատճառով, որ դրանից ոչ շատ առաջ " Le princip

րբառները տեղական երանգ ունեն: Դրանից հետո գրել ( {հենց} այստեղ) քերականության փորձ, որպես ձեռնարկ ի պետ

կ երեկոյան, ծխախոտի եւ գրքույկի հետ միասին ստացա {հենց} 11-ի թվակիր նամակդ: Միայն՝ քեզ պիտի ասեմ, որ դ

գրում է " Սեյադ " կեղծանունով: Այս հանգամանքն էլ {հենց}, երեւի, քեզ մոլորեցրել է, որովհետեւ ես խնդրել

ն, ինչ որ ադամանդի պես կարելի է փակել արկղում եւ {հենց} որ արկղը բացեն, նրան իսկույն կարող է սեփականել յ

, թե հնարավոր չէ սխալն ուղղել: Ես լավ գիտեմ, որ {հենց} միայն այդ հուսահատությունը կործանում է շատերին:

դիտակը մի քանի քայլ եւս առաջ գնային, այն ժամանակ {հենց} միայն հիացմունքից, հենց միայն բանականության հաղթ

ռաջ գնային, այն ժամանակ հենց միայն հիացմունքից, {հենց} միայն բանականության հաղթանակից կարելի էր մեռնել:

սահմանը եւ սկսվում է նոր ճշմարիտ ճանապարհ: Բայց {հենց} այստեղ էլ նրանք դժբախտաբար կանգ են առել: 20-ր

ակը, այժմ նա միանգամայն մենակ է, առո՞ղջ է գեթ: {Հենց} որ նամակս ստանաս, գնա նրա մոտ եւ, հաղորդելով իմ

իս 10-ին գրած նամակը: Ես այն ժամանակ չգիտեի, որ {հենց} երեկ կոտրած իմ ծխափողը վերջինն է եղել եւ գլխի ընկ

ալ կոտրեցի այդ անիծյալ օղակի պատճառով: Դրա համար {հենց} նամակս սկսեցի ծխափողից, որը սույն նամակի գրությա

ագիր ի դեմս կաշառված Ղուկաս Բալտազարյանի, հիրավի {հենց} նա է քեզ այցելողը: Խնդրում եմ այլեւս չթողնես քեզ

տ: Սույն նամակն ստանալուն պես, ստացիր գրքերը եւ {հենց} շաբաթ օրը նամակիդ հետ միասին ինձ հասցրու այն գրքե

չո՞ւ չեք գրել Մոսկվա, որ հեռագրով ձեզ իմաց տան՝ {հենց} որ նրանք ժամանեն այնտեղ: Դու ինձնից տեղեկություն

նի թաթի միեւնույն հարվածով ջախջախեց տիրոջ գանգը: {Հենց} այդպես վարվեցին ձախակողմյանները: Նրանք, պաշտպան

, ո՛րքան է բոլորի արժողությունը եւ ո՛ր ճանապարհով {հեշտ} է կամ ո՛րքա՞ն ժամանակի մեջ գլուխ գալու գործ է այդ

ներկայից, ապագայի մեծ ճանապարհը ընկնելու՝ նորան {հեշտ} չէ հասկանալ եւ արժանապես գնահատել յուր մեջ հայտնվ

ային) խորհուրդ կտայի զբաղվել այս գիտությամբ. նա {հեշտ} կգտնի ղեկավար: Ես սաղմնաբանությունից ոչինչ չգիտե

ուններից, այնքան լավ է քերականությունը եւ այնքան {հեշտ} է ուսումնասիրել այն: Դա կարելի է հրատարակել նաեւ

ատության կարժանանա ռնգեղջյուրը. իսկ վագրերի բանը {հեշտ} է, միայն մի պայմանով, որ ընկերությունը՝ երախտա

է տարել քաղաքը սալայատակ առնելու մասին, թէեւ շատ {հեշտ} ճանապարհ ունէր՝ կանոն դնելով ամենայն քաղաք մտանո

- պատասխանեցի ես Շամիլին, - եթէ ձեր համար այդպէս {հեշտ} է կրօնափոխութիւնը, էգուց կարող էիք ընդունել եւ Բ

վ դարբնուել է Ֆրանսիայի վիճակը: Վերսայլ... Այժմ {հեշտ} արտաբերելի բառ, բայց Լուդովիկոս Տասնեւչորսերորդի

գաղափարք ներս բերելու համար: Անտարակոյս, աւելի {հեշտ} է հին լեզուով թարգմանել, մանաւանդ՝ ոտանաւորը,

ոտանաւորը, բայց մի՞թէ հեղինակի նպատակը պիտի լինի {հեշտ} կերպով կատարել մի գործ, երբ այդ եղանակը անօգուտ

անը ֆրանսիական քաղաքականութեանը: Այս պայմանը շատ {հեշտ} յանձնառական է, մանաւանդ որ Հայք, յարակցութիւն չ

հնարին է երեւում շատերին, դորա հակառակ՝ մեզ շատ {հեշտ}: Այստեղ հարկաւոր է ազգի կամքը. եթէ սա չէ մեռել

առ այժմս պիտոյ էր ազգի թուովը միայն շատանալ, որ {հեշտ}, գրաւոր ճանապարհով միայն կարելի է հոգալ: Տա

եւ թեթեւամտութիւն կը համարես, երբ որ կը կարդաս " {հեշտ} ճանապարհով " խօսքը, բայց այն ժամանակ յիշիր, որ

ը, որ բաժանում էր միմեանցից այդ ազգերը, որպէսզի {հեշտ} լինի նոցա այնուհետեւ կուլ տալ խե՜ղճ Հայաստանի որդ

ողածքը, այլեւ փորձել աշխատութիւնը: Պահանջել շատ {հեշտ} է, բայց ամենայն պահանջողութիւն պիտի լինի բանական

է, քանզի մինչեւ այստեղ ասածներիցս հետեւցնելը շատ {հեշտ} է: Բայց մինչեւ այստեղ, մեք մեր առջեւ դրած

նորան իբրեւ վարձկան ծառայել ուրիշի մօտ, բայց այս {հեշտ} բան չէ, նա եւս մարդ է, զգացմունք ունի: Նա, մի

նորա դուռը: Եւ մի այդպիսի վատաբաղդ մարդու համար {հեշտ} չէ նաեւ գտնել մի պարոն, որ յօժարէր ընդունել նորա

այս տեսակ ուղղագործութիւնքը եւ վերանորոգութիւնքը {հեշտ} բաներ չեն, եւ համարձակ կարելի է ասել՝ նոր ի նոր

է անում նա, Որ իր ետեւից եկողը վստահ Մտնի-ելնի {հեշտ} ու յարմար Եւ կեր գտնի իրեն համար: Ահաւասիկ եւ

ՏՈՒՆ Ուսանողաց վրայ առնել դատաստան {Հեշտ} չէ շատ, ունի անհամար պայման. Նայելով նորա

, թէ անգիտութեամբ դէպի չարն է գործ դրել, որ շատ {հեշտ} կարող էր հալած իւղի տեղ ընդունուիլ, բարեխիղճ կրի

րովհետեւ քո ծանր կերպարանքից եւ քո ազդու խօսքերից {հեշտ} կարելի է իմաստասիրել, որ դու շատ բաներ տեսած եւ

ռը, որովհետեւ նա իւր արծաթով եւ աստիճանի պատուով {հեշտ} կարողացաւ մի քանի շահասէր մարդիկ բարեկամ ստանալ ե

եւ ջե՛րմ սիրով կարդայ, անվնա՛ս կարող է լինել եւ {հեշտ} ազատուիլ չար աղեղնաւորների կրակ թափող նետերից. Ս

- Նստի՛ր, իմ պատուական Բուբանդուս, որ քեզ աւելի {հեշտ} ու յարմար լինի կարդալ: Բուբանդուսը դարձաւ դէ

ուեցան եւ այր եւ կին եկան մեր մօտ: - Եթէ շատ {հեշտ} է որոգայթ լարել նոցա: - Ինչպէս եւ իցէ, բայց

հայերի համար եւ ոչ ուրիշ ազգերի. պատճառ, որքան {հեշտ} է մեր ազգի մէջ ազգասէրի անուն ժառանգել, նոյնքան

գոնէ արծաթը շատ է, երկու հազար մանէթ... Ասելը {հեշտ} է: -Լաւ ես ասում, քուրիկ, միայն Գասպարի աղջ

ւթեան երեսից, որի գործակատարքը կաշառուելով, շատ {հեշտ} կորուսանում էին մի մարդ մանաւանդ այն ժամանակներու

ւր կամքի վերայ. արդարեւ այնպիսի յատկութիւնք, որ {հեշտ} ճարեցին նորա համար բոլոր բարեացակամների սէրը եւ յ

, կամքը եւ ճանաչողութիւնը չքանում է. ուրեմն շատ {հեշտ} էր Յիսուսեաններին խլել ողորմելի երեխաներից նոցա ա

քներին։ Առանձին առանձին առնված բառեր սորվելը շատ {հեշտ} է, մենք մեր փորձերից կարող ենք ստուգել, երբ սկս

դ բառերը, մէկ խօսքով լեզուի բաղդասութիւնը այնպէս {հեշտ} չէ եւ երկար տարիներով կեանք ենք մաշում, մինչեւ ս

իսի ուժով կենդրոնների վրայ խօսել. շատ հոյակապ եւ {հեշտ} պատուաստող բառեր եւ ձեւեր կան այս ու այն տեղ, նա

ցածը, որ հայ ազգի ոգուց առաջացած լինելով, աւելի {հեշտ} կարող է մարսական լինել ազգի ընդհանրութեան, որովհ

ն փոխանակել է նոյն բայերի աներեւոյթ եղանակով, որ {հեշտ} հոլովվում է երկրորդ հոլովումի տակ, ինչպէս՝ մարդ

ել այս պարտականութիւնը, եւ այն քիչ թերթերի մէջ, {հեշտ} չէ, որովհետեւ բովանդակ գործը, բացի մեր յիշած թե

ինչպէս Աշտարակն է, եթէ շատ շերամ պահողք լինին, {հեշտ} կարելի է ընկերովի բանալ մի փոքրիկ թելքաշի գործարա

րի եւ ամբողջ եւրոպայի համաձայն ասում ենք, թէ շատ {հեշտ} է գերեզմանից մեռեալները հանել կենդանացնել, քան ա

եփւում է, ջերմ է եւ սննդարար. ուստի սորանով շատ {հեշտ} կը լինէր կերակրել հայոց ազգի սոված հոգին եւ սա աւ

ազարեանցի խօսուածքը գրոց լեզուի հետ, պատճառը շատ {հեշտ} էր ճանաչել. որ նոր լեզուն չունէր այնպիսի բառեր,

րեշտակին. Շիկնում են շառ այտերը, Սիրտը զարկում {հեշտագին}: Համբոյրները խաղո՜ւմ են Կուրծքի վրայ հոլանի,

` Մի՛ մոռանար, յիշի՜ր ինձ: Մութ անկիւնում թէ {հեշտագին} Մի զոյգ ձեռներ քեզ գգուեն, Վայրի այծիդ երկուոր

առնայ Սիրախառնիլ եւ թռչի. Իսկ ի տեսիլ {հեշտալեացն} Բանդագուշեալ գլխովին՝ " Ոչինչ գտայց ո

արակ գտցէ: Եւ ահա կոյս հրաշաւոր, Ճոխ {հեշտալեօք} բիւրաւոր, Այլ զի գոհար մեծագնոյ Ոչ շո

եղաւ հոտանուշ Ընծայաբերո՜ւմն բնութեան Եւ դրախտից {հեշտալի} Արտաքսուեցաւ զոյգն այն Փշոց աշխարհն, ուր Եւան Ծն

շից, Եւ ամոլք գտան արտաքս Ըստ գրգարանն {հեշտալից}, Յաշխարհ փշոց, ուր Եւայ Ցարդ իսկ ցաւօ

զիս: Եթէ ի ստուեր ուրեք յանկեան Ձեռք {հեշտախոյզք} գգուեսցեն Զուլուցդ երկուորիս այծեման,

փոքր առ փոքր կորուսանում էր իւր նախկին աշխոյժը. {հեշտախտ} կեանքը քամեց նորան։ Գիշերային թատրոնական խաղարկո

մին, Մերթ հեւում էր, մերթ ուռչում. Թռչո՜ւմ էին {հեշտանքի} Հառաչանքները... ինչպէս գետ ` Կրծքից քրտինքն էր հ

ին, Սիրախառնւում նրա հետ Ու վեր ճախրում միասին: {Հեշտանքներից} սըրարբած Ասում է նա տարփագին. " Օ՜, չե՛մ երբեք

նպատիժ կանգնած մնալ միեւնույն տեղում - նա կարող է {հեշտացնել} նոր զրահավոր նավերի նավարկությունը եւս, որոնց ծա

ն արուեստ կազմել եւ նոր լեզուի ուսումնասիրութիւնը {հեշտացնել} ։ Բացի սորանից, հին լեզուի յոգնակի սեռականները շ

ւածներում մենք յօժար ենք ժողովրդի ընթերցանութիւնը {հեշտացնելու} համար եւ կամ ւիւնը վեվով փոխանակել, ինչպէս գրում

: Քեզ կը խնկարկեմ, Քո սէրը կ՚երգեմ, Զարնելով {հեշտին} Բամբռի լարերին - Այնպէ՜ս տենչարծարծ, Որ Որմիզդ

պրշումէ քօղը սուրբ Շղարշում է լաւ ձգուած Մուտքը {հեշտին} խորանի, Որ կոյսերի ամօթխած ` Մունետիկն է պարծա

ակն քամած Կպչում է նա ամուր ` կոյսին, Մկանները {հեշտին} թմրած - Ինչպէս երկաթը մագնիսին. - Ա՜յս է, գոչ

- Երանութի՜ւն խելայեղ... Զի այդ շարժման ժամանակ {Հեշտին} ` անօթն ընտրութեան Եռ էր գալիս շնչի տակ Վարդի - մ

երանութեանն, Զի տարուբեր անդ, մարմաջ {Հեշտին} ՝ անօթն ընտրութեան Զգայ... ՚ւ ի մեղմ յոյժ

ոյ կամիս նստուցանես, Եւ ում զլանաս ի փառաց {հեշտին} զնայ դու կապտես: Արտասուաթոր անոք հիգին դո

երթ ուռնոյր, Եւ թռչէին ի սրտէն Թառանչք {հեշտինք}, եւ հոսէր Քիրտն ընդ կուրծս գետօրէն "...

մինչեւ անգամ սորա վերայ մտածելուց եւս, որ աւելի {հեշտութեամբ} եւ յաջողութեամբ կարողանան հաստատ պահել խաւարի դժո

իւր գործը պատկանում էր հնախօսութեան: Այդ կողմից {հեշտութեամբ} կարելի է հանգստացնել նորան, որ ոչինչ յարակցութիւ

իսկ ծէսերի զանազանութիւնքը մեծ մասով ճանաչուեցան {հեշտութեամբ} ուղղուելիք: Ներսէսը խոստացաւ ուղղափառ եկեղեցու հ

ղակ ճանապարհն, որով նոքա կարեւոր լինիցին ամենայն {հեշտութեամբ} ստանալոյ եւ յետ ստանալոյն ամենայն ուրախութեամբ վա

: Կրակի օգնութեամբ, հանքերը հողային վիճակից {հեշտութեամբ} կարող են յեղափոխուիլ դէպի մետալ, իսկ կերպարանափո

ւթեան, թէ նպատակը կը սրբէ հնարը, ապա ուրեմն շատ {հեշտութեամբ} կարող է կարճ ժամանակից միլիոնների մասին խօսք բանա

նով կամենում էին այս նպատակին հասանել եւ որպէս զի {հեշտութեամբ} դարձնեն Հնդկացիքը իւրեանց հաւատից, քարոզում էին

էմ չմեղանչենք։ Բայց թող առաջուց յայտնի լինի, որ {հեշտութեամբ} չենք թողուլ պատերազմի ասպարէզը։ Մենք, բացի գալ

երեւեցաւ մի ընկերութիւն ազգային վաճառականութեան: {Հեշտութի՞ւն} համարեցան ինքեանց. բայց մեզ թւում է՝ միայն մի լ

, առոգանութեան ներդաշնակութիւնը եւ արտաբերութեան {հեշտութիւնը} մեծ քայլափոխ են արել։ Մենք բաւական նիւթ պատրաստե

: Հետեւապես, նա կարող է այս ամենն իմանալ եւ շատ {հեշտությամբ} ուսումնասիրել: Շնորհակալ եմ Անանիային, որ սկ

ջ զօրութեանց: Հոտոտո՜ւմ է լիառունգ Տէրը անյա՜գ, {հեշտօրէ՜ն} ` Նրցունքներն այն - իբր խունկ ` Որ սփռում էր սերո

մ է մի ակնթարթ: Կենաց ծառը մեղմօրօր Հով էր անում {հեշտօրէն} Խաղաղ քնած նախահօր, Երբ որ հասաւ սերովբէն. Նա մ

թղթի մեջն, աղեկ հասկըցուցի՞ք, չի հասկըցուցի՞ք, {հեչ} միամիտ չիմ, ինձի թեզով հայտնիք: Ես ոչինչ ուր

ին քի տերտերին հրամայե, քահանա թող օրհնե տեսին. {հեչ} կըլլա՞, աս ալ այնպես կպատկանի հայրապետաց կանոնով

ած չլինեի, թե դիմացի փոշտով քեզի ալ կգրիմ տեյի, {հեչ} գրելու ուժ չկար վրաս, ինչու որ ան թերմաշ խնդիրը

անբախտութիւն ենթադրել: 17-ին ուզում էր անպատճառ {հեռագիր} ուղարկել, ինչի՞ չէ ուղարկում եւ սպասում է եւ 18-

՝ ինձ ուրախացրեց. ես այն ժամանակ մոռացա հարցնել {հեռագրի} մասին՝ ուղարկեցի՞ր եւ մերոնք ստացե՞լ են, արդյոք

անք քաղաքին, Լոնդոնի միջնորդությամբ, էլեկտրական {հեռագրով}: § 3. Մեր ստացած ճանապարհի ծախքի արծաթով,

վոր լինի դատաստան մտանել, այն ժամանակ էլեկտրական {հեռագրով} կհայտնենք քաղաքին եւ Հնդկաստան ոտք կոխած օրերիցս

մտանել, եւ երբ որ քաղաքը կհանձներ մեզ էլեկտրական {հեռագրով} դատաստան սկսանել, նույն օրին եվրոպական հաշվատան

յունը յուր ժամանակին հայտնելով քաղաքին էլեկտրական {հեռագրով}: § 8. Քաղաքը, ընդունելով այս պայմանները եւ

ամանակի չհամբերող գրագրությունք կլինին էլեկտրական {հեռագրով}, գործի հաշվով, որովհետեւ Կալկաթայից Նախիջեւան ն

չեն ճանապարհվել: Ինչո՞ւ չեք գրել Մոսկվա, որ {հեռագրով} ձեզ իմաց տան՝ հենց որ նրանք ժամանեն այնտեղ: Դու

ակ ստացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի հանդերձ {հեռագրով} ի Նախիջեւան: 14-ին նամակ ստացայ 11-ից գրուած,

միւսը խօսում են երկու րոպէում, ելեքտրամագնիտական {հեռագրով}: Եթէ մի խաբեբայ մարդ կամենար օգուտ քաղել այդ ազգ

նա իւր ընթացքը արեգակի չորս կողմով: Ֆրաունհոֆերի {հեռադիտակը} գտանուելուց յետոյ, եւ չղջիկները չեն կարող թաքչել

ակած ռումբ. Աստեղաբաշխքը իսկոյն ուղղեցին իւրեանց {հեռադիտակները} Աստարօտի վերայ եւ տեսանելով նորա պոչը, ընդունեցի

վերայից հանած, նային ամենայն բանի վերայ Հերշելի {հեռադիտակով} ։ Այն ժամանակ կը տեսանեն անտարակոյս, որ Հայերը մ

թյան: Հիսուսյանք (ճիզվիթները) հրաման են ստացել {հեռանալ} իսկույն Նեապոլսից, որոց մի մասը լերդապատառ դեպի

լաքը սկսում է դողդողալով փոխել իւր ուղղութիւնը եւ {հեռանալ} հիւսիսային Բեւեռից: Այս բանի մանրամասն քննութիւն

ի մօտ, բայց աւազակներից երկիւղը ստիպել էր նորանց {հեռանալ} այդտեղից: Պիտոյ է կարծել, որ անհիմն է այդ պատճա

ը, մոռանալ շրջապատող հանգամանքները եւ յետ գնալ, {հեռանալ} մինչեւ V դարը, ես իմ կողմից կարելի է մեղանչում ե

նամութիւն յառաջանալու, որ եւ ապա հարկադրեց նորան {հեռանալ} Բազըլից: Նա զրկուած ամենայն օգնութենից, ման եկա

քը, որ արել էիք ձեր փեսային, հարկադրել էք նորան {հեռանալ} ձեր ընտանիքի միջից... Հերիք չէր այս, դուք հետ

րդը ազատ է ճանաչել բարին եւ չարը, գործել մինը եւ {հեռանալ} միւսից, կամ ընդհակառակը: Բայց եթէ դէպի չարը գոր

Իսկ միավանկ կամ քիչ վանկով բառերում իսպառ պէտք է {հեռանալ} հին սեռականներից, որովհետեւ ժողովուրդը ունի իր բ

առայող բոլոր արժանաւոր անձինքը ողբացին վերակացուի {հեռանալը} եւ իւրեանց ազգի անբախտ վիճակը, որ օրէօր այնպէս թ

ասաց, թէ. " Իրաւացի չեղաւ Ղազարի՝ մեր աշխարհից {հեռանալը}. պատճառ, նա եկեղեցու զարդ էր"։ Եւ լսողները,

աբանվելով շատ բան կարո՛ղ եք առնել, իսկ մին մինից {հեռանալով}, ամենքդ եւս ջոկ ջոկ կտակարանաք՝ աշխարհս որ կա,

է գո՛նէ արուեստներ ծաղկեցուցած լինէին՝ բնութենից {հեռանալով}, բայց եւ այդ չկայ մէջտեղում: Նախիջեւանի մէջ չկա

" Հիւսիսափայլը " խափանուելու էր, որպէս թէ մեք, {հեռանալով} հրատարակողի գործակցութենից, դադարել էինք աշխատել

" Դատել, կշռել եւ չափել, " Վատութիւնից {հեռանալով} " Բարիին՝ միշտ մօտ լինել"։ - Ծ

հետեւ եկեղեցու անկախութիւնը պաշտպանելու եւ օտարից {հեռանալու} զգացողութիւնը բարձրացել էր մինչեւ թշնամութեան աստ

պիսի բան է, որ պատճառ է լինում մարդերի միմեանցից {հեռանալուն} ։ Ինքը՝ ճշմարտութեան Վարդապետը, գուշակել էր, ո

լ իւր սուրբ ուխտի վերայ, անջատուեցաւ: Նորա {հեռանալուց} յետոյ իմ ցաւերս բազմացան, եւ ես օրէ օր մաշւում է

լ ա"։ Բայց չնայելով այս բոլորի վրայ, այն խեղճի {հեռանալուց} յետոյ, Հեթումը նորից քանդում է ջրի ճանապարհը եւ

կն, Արտօսր արկեալ եւ անդէն Թռչի ի բաց {հեռանայ}, Իսկ հարսնացուն լուսեղէն Ածէ առ Ադամ

թէ նա կը խոսէ՞ քո հետ, երեսը շուրջ կը տայ եւ կը {հեռանայ}, մանաւանդ եթէ մի այդպիսի խնդիր առաջարկես. թող ա

անելի կերպով նայելով նորա վերայ, ասաց նորան, որ {հեռանայ} իւր սենեակը եւ միայն թողու իւր հայրը մօր հետ: Մա

իտի օտարին գովէ, օտարի օգուտը պաշտէ եւ իւր ազգից {հեռանայ} ու օտարանայ, այլեւ վնասակար լինի նորան։ Այսպէս

րօնի վերայ, մանաւանդ, երկարաբանելով այդ մասին, կը {հեռանայինք} մեր ուղղակի խորհրդից եւ գուցէ վշտացնէինք եւս մի ք

այս ահագին Տէրութեան մէջ բնակուած քրիստոնեայքը չ' {հեռանան} իւրեանց քրիստոնէական հաւատի կանոններից"։ Ինչպէս

անդիդատի քննություն բռնել: Ո՞րն է այժմ նրա ապագա {հեռանկարը}: Ի՞նչ, նա դեռ Մար[իա] Նիկ[ոլաեւնայի] մոտ է ապրո

սի նրան բոլորն անկեղծորեն, ցույց տալով այն տխուր {հեռանկարը}, որ անողոքաբար նրան սպասում է: Դժբախտաբար, մեզ

մ: Չար ժամին է կպել ինձ լյարդիս հիվանդությունը: {Հեռանկարը} թվում է ինձ շատ մռայլ: Իմ բանտարկության վերջն էլ

նում է քիթը թաբակով եւ, գլխին քարշելով գլխարկը, {հեռանում} է խօսողներից, որ մի այլ անօրէնութիւն յղանայ:

ւած ազատէ այդպիսի դիւական ընկերութենից, - ասելով {հեռանում} է բարեպաշտ Հայը: Վեցերորդ՝ Բէգզադէն պատուիր

ց ընդդիմութեան տունկը: Եւ այսօր, ամենայն րոպէ, {հեռանում} են միմեանցից ազգը եւ կառավարութիւնը: Ազնուականու

երովբէ, Խօսքերդ անցնում են չափից, Եւ ինչո՞ւ չես {հեռանում}, Անզգա՞յ ես կարծում ինձ. Ես խառնւո՞ւմ եմ ձեր գո

իր կրընկին. Արտասուելով վշտագին Թռչում իսկոյն, {հեռանում}, Իսկ հարսնաբերն Եւային Ադամի մօտն է բերում: Նախ

----------------- Երկաթի գնաց. որպէս աւազակ, որ {հեռանում} է, փախչում է բանտից: Զօրութիւնքը աճում են, որ

ց թշուառութենների: Եւ միշտ նկրտելով դէպի բարին, {հեռանում} էինք չարից: Այս անպաճոյճ կեանքը ինձ առաւել սիրել

ալածում է ինձ ամեն տեղ: Ես քեզանից մարմնով միայն {հեռանում} եմ, հոգով միշտ մօտ եմ քեզ: Գնա՛, ասացի ե

է այդ վիճակում: Յայտնի բան է, մինչդեռ ձեր փեսան {հեռանում} էր այս քաղաքից, դուք մտածեցիք, թէ ոչինչ պակասել

ի-օղլուն երբեմն կարծիքների անհամաձայնութեան վերայ {հեռանում} էր սրտով Շահումեանցից, թէեւ ակամայ, որպէսզի վեր

ջանում է եւ կերպարանագործւում է, որքան աշակերտքը {հեռանում} են վարդապետից։ Մխիթարի հաստատուն միտքը՝ երբ

սել, թէ հաւատ չ'կայ հոգու վերայ, եւ դորանով չէ՞ {հեռանում} Քրիստոնէական իսկութենից։ Արդեօք այս ծածուկ եւ ծպ

ութիւնքը՝ Չիներից ստացած։ Սա եւս Չինաստանի նման {հեռանում} էր օտարասահման մարդերի հաղորդակցութենից, բայց այ

տճառի առաջանար: Այո՛, այդ աւանդութիւնքը, որքան {հեռանում} են իրենց ծագման ժամանակից, այնքան շատ կերպարանափ

. " Ահա ո՞ւր գայ միւս թարգմանն"։ Եւ օրհնելոյն ի {հեռաստանէ} լուեալ զդռնչիւն մահաձայն աղեղանցն՝ աղօթեաց առ Բա

արհորդը: Ուր թողունք զանազան պատահարները այդպիսի {հեռավոր} եւ վայրենի աշխարհներում Ասիայի մեջ եւ այն անակնկա

հետեւանքներն են՝ նրա զարգացման տվյալ մոմենտին: {Հեռավոր} Արեւելքում բուդդայականության կամ բրահմինականությա

գահեռ գծեր, որոնք գտնվում են միմյանցից 12 վերշոկ {հեռավորության} վրա, ահա այս ձեւով(աղյուսակ), եւ այդ գծերի յո

1/2 արշին, եւ յուրաքանչյուր սերմ դնել 3/4 արշին {հեռավորության} վրա մեկը մյուսից: Ցանել ապրիլի սկզբին, երբ այլե

քին, յառաջ է շարժւում այժմ մի քանի ճշմարտասէր եւ {հեռատես} պարոնների ձեռքով, հալածանքի տակ է ներկայումս. ե

՛ղ ապրին օդի մէջ, - ասաց մինը, որի աչքերը աւելի {հեռատես} էին: - Ինչպէ՞ս, թշուառական դու... վայրկեա

Այս տեսութեան կէտից դիտելով, պիտի գուշակէր {հեռատես} աչքը. որ թէ վաղ, թէ անագան կը բացուի մի հրաբուխ

. Լուսաւորչի շինած նաւը, եւ այդ ժողովը, դարձեալ {հեռատես} իմաստութեամբ նաւապետելով նորան եւ փրկելով Բիւզանդ

իտի լինէր աւելի ազատ, աւելի բազմակողմանի, աւելի {հեռատես} ՝ օրէ օր այս երկու բարբառների ներքին կապերը միմեա

"։ Յիսուսեանք՝ այս կոնդակի հեղինակքը, փախչելով {հեռատեսութեամբ} ապագայ վէճերից եւ հերքողական փաստերից, չ'կամեցան

անդնդոց մէջը ձգած եւ ի թշնամեաց անդառնալի կերպիւ {հեռացած} կ՚ըլլային, այլեւ Եւրոպան ալ առաւել որոշ կերպիւ ե

մուրհակ: Երբ գնող պարոնը իւր ապրանքի հետ միասին {հեռացած} էր քաղաքից դէպի վաճառահանդէսը, Բէգզադէն միւս օրը

Կան այն տեղ խաղ, պար, երգեր. Ապա թէ նա {հեռացած} է, Փախէ՛ք, ընտիր երգիչներ, Սիրուն կ

քելական Եկեղեցին նզովե՛լ եւ դո՛ւրս է ձգել, որոնք {հեռացած} Աստուծու ուղղափառ եկեղեցուց, մինչեւ այսօր վարւու

ւղթը կարդում ենք այսօր մենք՝ մեր նախահարց օրերից {հեռացած}, նոցա սրտերից օտարացած, կորած եւ շուարած որդիքս

ամբը։ Բայց դո՛ւ, բարեկամ մեր, որ այս րոպէիս {հեռացած} ես, ընդունիր մեզանից մեր տխուր սրտի զգացմունքը,

այլք չէին գործածում այդ նշանը եւ երբ Լուկուլլոսը {հեռացած} էր տէր սատանայից, գրականութեան դեւը նոր ի նորոյ

ս մարդը մի մտածմունք ունէր. պատճառ, շատ անցած, {հեռացած} լինելով Թիւթիւնճի-օղլուի փողոցից, երբ աչքը բարձր

այս բանի վերայ, զգաց իւր մէջ մի անզովտնալի ծարաւ {հեռացած} ճանապարհորդը սպանելու. վասնորոյ թողեց ձեռքիցը ձի

փոխանակ վերակացու կարգել: Բոլոր բարեխիղճ մարդիկը {հեռացան} նորա հետ, բացի կարդինալի կուսակիցներից: Ծառայող

որ պէտք է իւրեանց հասանէին նորա ներգործութեամբ, {հեռացան} այն ազգասէր անձի հետ - ինձ ասաց նա: Այնուհետեւ գ

ն ֆակուլտէտի եւ Փարիզի Արքեպիսկոպոսի դատակնիքով, {հեռացան} Սէն-Ժերմէն ագարակը, որ Փարիզի Արք եպիսկոպոսի իշխ

ն: Կէսկտուր հնարները միշտ վնասեցին մարդկութեան, {հեռացան} հին դրութենից, բայց եւ նորին չհասանելով պատկերաց

ը տեսնելով բանիմաց հանդիսաւորները ծաղրածու ժպիտով {հեռացան} այդ յիմարանոցից: Մնամ ձեր Յիշատակարաններին

ի թէ ռուսիացի հայերը փորձ փորձեն: Բայց մենք {հեռացանք} մեր ուղիղ ճանապարհից, մեր գրութեան խորհուրդը է "

ւյթից, գիրք չունեմ համարյա այն օրվանից, երբ դու {հեռացար} այստեղից, երեկ չէ մյուս օրը: Շնորհակալություն ն

որս... Աստուած քաւեա՛... Այսպիսի աղօթքներով {հեռացաւ} ինձանից Պ. Բէգզադէն, բայց այս անգամ, ինչպէս տե

լ. կեցցէ՛: - Կեցցէ՛, - ասաց խեղճ մարդը եւ {հեռացաւ} հրապարակից: Տարին չորս եղանակ ունի, իսկ մա

մար բաներ մի՛ խօսիլ"։ Կեանք ուրացողը {հեռացաւ} Անբաւական իմ խօսքից. Ես ու Բաքոս մենակ

լինէր Հռոմի ժողովրդի համար, բայց կարդինալը կամաւ {հեռացաւ} բարի բանից, եւ մօտեցաւ չարին, մեքենայ դառնալով

ողջոյնը, նա ինձանից լուսի թռչողական արագութեամբ {հեռացաւ} եւ անհետացաւ: Միւս օրը որպէս թէ կամեցայ դէպ

:... Երեկոյեան ժամանակ, կոմս էմմանուէլը {հեռացաւ} դէպի քաղաքի ծայրը, դէպի մի պարսպաւոր եկեղեցի, ո

ը, - Աստուած անփորձ պահէ, շատ խնդաս: Աղքատը {հեռացաւ}: Մանուշակը մտաւ ներս: Մանուշակի մի ժամ առաջ

մօր հետ: Մանուշակը հնազանդուեցաւ հօր հրամանին եւ {հեռացաւ} իւր սենեակը, բայց նորա սիրտը կարո՞ղ էր մի րոպէու

նատիոսի ասածները, թողեց նորան ճանապարհի վերայ եւ {հեռացաւ} ։ Իգնատիոսը, բարկանալով այս բանի վերայ, զգաց իւ

է իւր հեզութիւնը եւ կամենում է գայթակղեցուցանել, {հեռացաւ} դէպի մի այր, ուր անցուց քանի մի ժամանակ համարեա՛

ի վերափոխման տօնի օրը, նա աշակերտների հետ միասին {հեռացաւ} կուսանաց Վանքը, որ Փարիզի մօտ Մօնմարտր տեղումն է

տով արիացրեց նորանց. նա ճանապարհի վերայ փոքր ինչ {հեռացաւ} նորանցից դէպի մի մատուռ՝ աղօթք կատարելու պատճառո

ն նաեւ Կարդինալ Կօնտարինի եւ Օրտիցը։ Այս վերջինս {հեռացաւ} Կասսանօ սարը եւ այնտեղ լսում էր Իգնատիոսից Աստուա

ովը մեծ անպատւութեամբ աքսորուեցաւ Փարիզից եւ գնաց {հեռացաւ} Պօնդուազ։ Այս քաղաքի մէջ 1720 թուականին մարտի 4

բեղայ մօտեցաւ Դամիէնին եւ, մի քանի խօսք ասելով, {հեռացաւ} նորանից։ Բայց այս բանը դեռ հաստատ ապացոյց չէր.

անունով, որով տրամագծական հակադրութեամբ մանաւանդ {հեռացաւ} օտարացաւ Աւետարանի վարդապետութիւնից, եւ աւելի եւ

մատենագրութիւն Ագաֆանգելեայ յոյն պատգամագրի, իսկ {հեռացեալ} փոքր առ փոքր ի միջերկրէից յեղափոխի յեզերականս. յ

ստոյգ վկայութիւնք. թէեւ Վաղարշապատից մնացած գեղը {հեռացել} է այժմ նորանից։ Էջմիածինը հիմնուած է Ս. Լուսաւո

կամ իւր հասկացողութեան պէս երգելով, փոքր ի շատէ {հեռացել} են այդ եղանակները յունական գաղափարից, թէեւ կան ն

: Երբ եկայ ես այս քաղաքը, որից երկար ժամանակ {հեռացել} էի, մի քանի բարեկամք ասացին ինձ, թէ քաջափայլ պա

մնաց ինքնին աշխատել եւ գործակից լինել կարդինալին {հեռացն} ելու գործարանից այն ամենահարկաւոր մարդը, եւ նորա

ի՞ արդեօք ուսանել, թէ ոչ: Սակայն չէ պիտոյ աչքից {հեռացնել} նոցա քաղաքակրթութեան տարբերութիւնը մեր հասկացած ք

ուր, որովհետեւ կարդինալը դիտաւորուել էր անպատճառ {հեռացնել} նորան, որ կարողանայ իւր նպատակին հասանել: Տեսաւ

ի է, որ այդ գործողությունը, այսինքն՝ մի քանիսի {հեռացնելը} եւ ուրիշների պատվաստումը պետք է կատարվի շատ զգույ

ի վերա շողացին երկու սուր: Շրջակա բազմությունը՝ {հեռացնելով} միմյանցից այդ ջերմացած գլուխները, հնար տվեց մեզ

քը հովուի համար են եւ ո՛չ հովիւը՝ ոչխարի համար։ {Հեռացնելով} ժողովուրդը Սուրբ գրքի ընթերցանութենից, պատճառելո

փտած եւ ճարակած խոցը առողջ մասներից բաժանելու եւ {հեռացնելու} համար: Ես, ճշմարտութիւն քարոզելով, ասում ես դո

միւս կողմից՝ ազգերի մտածութիւնքը իւրեանց վերայից {հեռացնելու} համար պարապեցնում էին այդ ազգերը խաչակիր զինուորո

ի Յիսուսեանների գաղտնիքը, որքան նորանց միմեանցից {հեռացնելու} համար. ըստ որում, իւրաքանչիւրքը եւս հաւատ չունե

ամ այստեղ՝ այս սառն ջրի մէջ, որ իմ չարչարանքովը {հեռացնեմ} քեզանից Աստուծոյ բարկութիւնը"։ Իգնատիոսը այ

ա յանցանքը դնեն նորա առաջեւ որպէս առաքինութիւն եւ {հեռացնեն} ժողովուրդը ամենայն օր ճշմարիտ լուսաւորութենից, ե

, այս կերպով մոլորեցնելով ժողովքի ուշադրութիւնը, {հեռացնեն} այն առարկայից, որի մասին գումարուել էր ժողովքը ե

ն երեսից, Սատուռնոսի անխիղճ գործը Թո՛ղ {հեռացնէ} իւր մտքից... Գոնէ տեղիք տուր ասելու

Կարգի Կառավարութեան մասին, բնականաբար, պիտոյ է {հեռացնէին} նորա միտքը երկնային տեսիլքներից, երազներից եւ դա

կեանք, այնտեղ թագաւորում են միմեանցից բաժանող եւ {հեռացնող} եսական սկզբունք, որի հիմքի վերայ ոչ թէ միայն բան

ռակ դեպքում, հասարակությունն իր անողոք դատավճռով {հեռացնում} է իրենից իր այն անդամներին, որոնց ազնվությունը կ

լ քո ծագելուց մինչեւ մտանելդ Աչքը քեզանից չէ {հեռացնում} նա, Որի կորուստքը անչափ են կեանքում,

ները զարթնեցնում են նորա մէջ նոյն զգացմունքը, որ {հեռացնում} էր այդ տեսարաններից առաջին քրիստոնեաներին: Նա դա

յց մեք, տեսանելով նորա առողջութեան թուլութիւնը, {հեռացնում} էինք նորան այդ խորհրդից։ Բայց նորա վառ հոգին եւ

ռմռալով, քծնում էր պառաւների ոտքերին եւ աչքը չէր {հեռացնում} նոյնպէս պտուկից, որ համարեայ թէ կրակ էր դարձած,

հեն նորանց կատարեալ տգիտութեան մէջ։ Այս պատճառով {հեռացնում} էին նորանցից ամենայն գիտութիւն, որ դէպի չարը կար

ւթեան բնական յաջողութիւնը, սրա շնորհիւ ասպարէզից {հեռացուած} անձնաւորութիւնների ամենօրեայ դատապարտելի ներշնչու

այր Լետիլիէ եւ այլ Պալատական Յիսուսեանները շուտով {հեռացուեցան} ։ Բովանդակ Ֆրանսիայն ուրախութեամբ լսեց ատելի խոստ

ւոր Արքեպիսկոպոսի ձեռքով 1849 թուականին բոլորովին {հեռացուեցաւ} այդ պաշտօնից որպէս զգուշալի մարդ: Նախիջեւանի

տեսութեամբ յառաջուց պատել էի բարակ մաղած մոխրով: {Հեռացուցի} կրակը: Հալած մետալները, որ խառնուելով միմեանց հ

իմմէ կողմանէ զպատգամաւոր ոք, եւ որովհետեւ կայի ի {հեռաւոր} բացակայութեան՝ առ այն մնացեալ էր վասն իմ առնելն

ւթիւնը, գոյնը եւ բնութիւնը: Հարկաւոր չէր այդքան {հեռաւոր} տեղափոխութիւն, աւելի մօտը ասեմ։ Վան քաղաքից Էջմ

Ես յոյս ունեմ, որ Դուք բաց գրկով կ՚ընդունիք Ձեր {հեռաւոր} եղբայրը եւ մասնակից կը լինիք այն տխրութեան, որով

, նախախնամութեան ձեռքը քաղցրացնում էր աշխարհի մի {հեռաւոր} մաuնում - Հնդկաստանի մէջ - բարեպաշտ հայերի սիրտը

նձնէս վէպ զաստանդական նժդեհէս. Ես փութացայց {հեռաւոր} վայրաց զննին ՚ի կրկէս։ 1851, Յունուա

աստուածն Ակկարոնի դիմեցին"։ Դեռ լա՛ւ է, որ այս {հեռաւոր} Հիւսիսում այսքանն էլ գտնւում է։ Կրկի՜ն շնորհակալ

Կայսերական համալսարանի եւ հանգուցելու մերձաւոր եւ {հեռաւոր} ծանօթքը եւ բարեկամքը հաւաքուած էինք համալսարանի հ

ին, բացի ուսանողներից եւ հանգուցելու մերձաւոր եւ {հեռաւոր} մերազնեայ բարեկամներից, նաեւ բժշկական ֆակուլտէտի

ռած ձեւանալով, իւր կնոջ հետ միասին, գնացել է մի {հեռաւոր} աշխարհ եւ անմահանալով այնտեղ թագաւորում էր անսպառ

րջին անգամն էր, աւել չտեսայ, Գնում էի ծովով {հեռաւոր} աշխարհ․․․ Երկինքը մթնեց, մրրիկը սուլեց,

վառւում էին երկու ճրագ, որ չէին լուսաւորում տան {հեռաւոր} անկիւնը, ուր բացուեցաւ դուռը, այս պատճառով եւս

առաքելով առ մեծամեծս 'ի նոցանէ, եւ առաւել եւս 'ի {հեռաւոր} վայրս, գուցէ յակնածութենէ եւս Քօլլեճեանց, ժողով

որ եւ 'ի բազում ժամանակս շրջեալ 'ի քարոզութիւն 'ի {հեռաւոր} երկիրս գնաց մինչեւ 'ի Պաղտատ, եւ սա եւս օժտեալ գ

երգործութիւնը ճանապարհ էր բանում ոտքը չկոխուած եւ {հեռաւոր} աշխարհների մէջ, միւս կողմից՝ իսկոյն նոցա քամակի

Ինչ ժամանակ նոքա առաքելութեան պատճառով գնում էին {հեռաւոր} աշխարհներ, աղճատում էին մինչեւ անգամ եւ Քրիստոնէ

անների սովորական գործիքներն էին, բաց արեց Ասիայի {հեռաւոր} կողմերում արձակ ճանապարհ Կարգի անդամների համար։

այլեւ ի բազումս ի մերայնոց երեւի յայտ յանդիման եւ {հեռաւորաց} եւ մերձաւորաց: Անմա՛հ իմ տեարք, կեցջիք ի սփ

ընտանիքից, երկիւղ բարեկամից, երկիւղ թշնամուց, {հեռաւորից} եւ մերձաւորից, եւ ասես թէ դոքա ինքեանք մի կերպար

բառով, որ տակաւին, տպագրութեան միջնորդութեամբ, {հեռաւորների} եւ ընդհանուր ուսումնասիրութեան նիւթ չէր եղած. պա

նքը գտանւում է Նախիջեւանից եօթն վերստ դէպի հիւսիս {հեռաւորութեամբ} ՝ մի բաւական բարձր ապառաժեայ սարի վերայ: Վանքը հ

սարից որ ցած ես գնում դէպի աջ, վանքից կէս վերստ {հեռաւորութեամբ}, կամ աւելի եւս պակաս, հանդիպում ես մի փոքրիկ աղ

հաշուատներին, որ գտանւում են Նախիջեւանից կէս ժամ {հեռաւորութեամբ} ՝ Ռոստով քաղաքի մէջ: Պիտոյ է ասել, որ Նախիջեւան

արտական էին չմօտենալ Հռովմին շուրջանակի տասն մղոն {հեռաւորութեամբ}: - Դու ամենայն բանի մի պատճառ գտանում ես.

ց միաբանութեանը Սուրբ Լազարոսի վանքը՝ մօտ մի ժամ {հեռաւորութեամբ} Մարկոսեան հրապարակից, դէպի Լիդօ։ Մխիթարը եւ նոր

յոյժ յետ տպագրութեան հասեալ են առ մեզ առ աշխարհին {հեռաւորութեան}, յորում գտանի ուսումնական ազգակիցն մեր), այլ ե

ներէ ինձ չուել աստի ի Քիշինեւայ յԷջմիածին, որոյ {հեռաւորութիւն} գտանի մերձ 2300 վերստից, որոյ գնալն եւ վերադառնա

ւան, Վաղարշապատ եւ Աշտարակ, իրարուց երեք չորս ժամ {հեռաւորութիւն} ունին, բայց այդ տեղերում խօսված լեզուին ուշադրութ

պարակը, այլեւ միւս եկեղեցիների համարեա թէ միաչափ {հեռաւորութիւնը} կենտրոնից, սորա չորս կողմով, ցոյց են տալիս, որ

ւթեան ենթարկուած են երկուքը եւս, այն է՝ քաղաքից {հեռաւորութիւնը}, որ ծանրացնելու էր, անտարակոյս, օրինաւոր վարժա

ությունը գերազանցեց քան թե իմ երախտագիտությունը՝ {հեռի} փախչելով ամենայն արտաքին փառքից ու պատվից: Օր

ւ Լոնդոն հասանում է 350 ֆունտ ստերլինգի: Իսկ մեք {հեռի} ենք Հնդկաստանից առավել քան թե մի լոնդոնցի, ուրեմ

Երկրորդը անձնատուր չլինի: Այդ պայմանաժամը եւս {հեռի} չէ. այսօր չորրորդ օրն է, որ ռմբակոծում են Գայեթ

բերանս բերանս ոմանց յազգայնոց այնքան տարբեր են եւ {հեռի} ի միմեանց, մինչեւ հարկադրել զլսօղն չհաւատալ ոչ մ

ի կղզին Եավա, որ պատկանի տէրութեանն Հօլանդիոյ եւ {հեռի} է ի Կալկաթայէ տասանց կամ աւելի ատուրց ճանապարհաւ

կութիւնսն, թէ աստ ՚ի Կալկաթա եւ թէ ի Մադրաս, որ {հեռի} է աստի չորեքօրեայ ճանապարհաւ, ընդ ովկիան: Եթ

օգոստ. 15 երթալ Սամարի գավառը, Սամարից 60 վերստ {հեռի}, կումիս խմելու թեեւ մինչեւ մայիսի 1-ը հասնելիս ա

թութիւն, որովհետեւ Ներսիսեան դպրոցի շնորհքով շատ {հեռի} չէք կարող գնալ: Բայց այս մի խորհուրդ է իստակ սրտ

նը աշխարհին հաճոյանալու համար, սատանայի գործ է. {հեռի} ՛ մեզանից, եւ մեք անպարտ ենք: Թող բամբասուինք ճշ

տութիւն եւ փառք պարգեւէ մարդկութեան, քա՛ւ լիցի. {հեռի} ՜ այսպիսի մոլորութիւն: Մարդը անմահ է ստեղծուած.

ւ, տեսանելով Սեւ ծովի սպիտակ փրփուրները, որ շատ {հեռի} տեղերից երեւում են ալիքների գագաթի վերայ, եւ որո

, չգիտես, բայց դու հարցուր մի ինձանից, Աստուած {հեռի} արասցէ, խեղճ մարդը կարո՞ղ է միթէ մարսել. ընկել

Երկար ժամանակ մնաց այնտեղ մի մեհենում, որ ոչ շատ {հեռի} մի կատաղի գետից, գտանւում է մի ձորի մէջ: Մի փոք

աղթեցին Ղրիմից դէպի Դօն գետի ափը՝ Ազովից ո՛չ շատ {հեռի}, եւ նոքա, քաղաք շինելով, անուանեցին նորան Նախի

ահամ եւ մաքուր, որ հոսում է մի ապառաժից, ոչ շատ {հեռի} գետի ափից՝ քաղաքի հարաւային արեւելեան կողմից:

ոգայթներ լարեցին ազգին. ասացին գրով եւ բանիւ, " {հեռի} մնալ ճշմարտութեան քարոզիչներից, որպէս ազգի անարգ

րայ լուսաւորութեան արեւը: Եւ այս իրողութիւնը {հեռի} չէ այժմուս. սիրով բարեաւ մնա՛ արեցէք ձեր ծնող խա

խօսութիւնը անպակաս լինի պարոն Իսահակեանցի գլխից. {հեռի} ՜ մեզանից, քա՛ւ լիցի, անաթեմա՛: Պ. Իսահակե

զ ո՞վ է ասել, որ նա երկնքումն է, նա մեզանից շատ {հեռի} չէ, եթէ համեմատէինք տիեզերքի անչափելի տարածութեա

ս ասում եմ, որ կան այդպիսի օրինակներ եւ չէ պիտոյ {հեռի} տեղերում որոնել. մեր մէջ եւս կայ մի դորա նման բա

ցեալ օվկիանոսը իւր խիստ շունչը փչում է մինչեւ շատ {հեռի} տեղեր, եւ ամենայն արարած, ենթարկուելով նորա ազդ

քերի վերայ: Բայց նախանձոտ մարդիկ այստեղից ոչ շատ {հեռի} ՝ ահա այնտեղ (այս խօսքերը ասելով՝ ցոյց տուեց մա

նիկների վերայ կամ բրէտը՝ տակառով մեղրի վերայ... {Հեռի} ՛ ինձանից, դուք՝ գիշերադէմ մարդիկ"։ Բայց ականջ

նականի աթոռի վերայ նստած լցնում էի քո էջերը: Շատ {հեռի} հարկաւոր չէ գնալ, քո վերջին հատուածը չգրեցի՞, մ

րս է երեւում բուն հայութեան տիպը: Նորանից ոչ շատ {հեռի} կանգնած էր Միհրդատի արձանը: Ես ներս մտայ Վեր

ում է միշտ միստիկական, բայց մեր ազգին հարկաւոր է {հեռի} մնալ: Մեզ օրինակ չէ այս դիպուածում եւրոպացին. ն

րութիւնը կը շինէինք մի յաղթակիր գործիք: Բայց թող {հեռի} մնան այդ դժոխային հնարքը. նոքա սեպհական են օբսկո

որ է այս չնչին արծաթը այն պատճառով, որ բնակարանս {հեռի} է եւ չկամէի միւս անգամ գնալ այնտեղ այդքան արծաթի

ունով մարդիկ, թէեւ հազարաւոր մղոններով միմեանցից {հեռի}, մօտեցնէր միմեանց գէթ սրտով եւ հոգով։ Մի՞թէ իմ

խայի ընտանեկան կեանքի նկարագրութեամբ... Միայն թէ {հեռի} պահէ իւր հեղինակական քանքարը Հայոց ազգից: Ազ

սանի երկրագործութիւնը, միւս մասերում, որ թերեւս {հեռի} են ծովից, նոյնպէս կը զարթի: Վաճառականութիւ

կրօնքով, սովորութեամբ եւ աւանդութեամբ բոլորովին {հեռի} է Անգլիայից, քանքարաւոր մարդերով աւելի ճո՛խ է,

Հնդկաստանի ծովահայեաց Բոմբայ քաղաքը, կամ մի փոքր {հեռի}, Կալկաթայ: Այս ճանապարհորդութիւնը ` գնալը

կամքին. Սուրբ ու ազնիւ զգացմունք մեր սրտիցը {հեռի} է, Մեր ամբողջ ուշ ու միտքը չարութիւնովը լի

այրենիքիս մի վտանգ կայ. Քունը աչքիցս փախաւ {հեռի} շաբաթներով, Որ Հայրենիքը պաշտպանեմ ես ապահո

հանգիստ, Յետոյ խաղաղ քուն լինինք... {Հեռի} ՛ գնա մեզանից: Մի՛ գոռար, մի՛ որոտար

գլխին: Վշտաբեր ակնարկութիւնք, {Հեռի} ՜, նեղիչ գաղափարք. Մի՛ լինիր դահիճ մոլութեա

անը, գտանուելով երկրագունդի վերայ, ապրում է շատ {հեռի} նորա մակերեւոյթից. երկիրը փոքր է նորա մեծութեանը

հարկաւոր է այս ռեֆօրմը կատարուի ինքնուրոյնաբար, {հեռի} մնալով պապական եւ բողոքական եկեղեցիներից: Կրօ

թեամբ, միւս եւ աւելի մեծ մասը, ֆանատիկոսութեամբ {հեռի} մնալով մահմեդականութենից, պահեց իւր կրօնը, հետե

էք չենք ցաւած, երբ ցախաւելով հաւաքած իմաստակները {հեռի} յարգից " Հիւսիսափայլը " կրիտիքելուկ)՝ քննադատել

միջոց չունի, թէ եւ ցանկանար, յետ դառնալ այնքան {հեռի}, տասն եւ չորս դարու ճանապարհ։ Ժողովուրդը ուղեկի

կէս մի բաղդի անգթանալովը, կէս մի իւրեանց մեղքովը {հեռի} են մնացել լուսաւորութեան ճրագից, պիտոյ է ասել,

տ ժողովրդի բարեկենդանութիւնը: Գողգոթայի նահատակը {հեռի} ՛ պահէ ամենայն անբախտ ժողովրդի այսպիսի չարարուեստ

նալով նորա ծածուկ եւ յայտնի գործերը, միշտ պէտք է {հեռի} փախչէր նորանից, եւ այդ մեծ պաշտօնը յանձն չառնուր

արաբախտ Հռոմի համար: Ինչպէս երեւում է, սոքա շատ {հեռի} են եղել այդպիսի սուրբ դիտաւորութենից: Նոքա կամեց

, զբօսնուլ, ճանապարհորդել, ոգիաւոր դեղանիւթերից {հեռի} մնալ եւ այլն, եւ այլն. այս պատճառով եւս չե՛նք կ

սինք, թէ նորա պարտիզումն է անցել յիշուած անցքը. {հեռի} ՜ մեզանից այդպիսի ծակ մարգարէութիւնք, այլ որպէսզի

քա՛ւ լիցի մեր կողմից այսպիսի անարժան մտածութիւն. {հեռի} մեզանից այդպիսի նիւթապաշտութիւն։ Ինչ որ մեր առաջ

ոչ, նա կառքերով էր ման գալիս, իսկ մեք՝ ոտով: {Հեռի} ՛ մեզանից, դու յանդուգն յիմար, կորի՛ր մեր աչքից

, թողուր ինձ հանգիստ: Ամենայն ջանք գործ էի դնում {հեռի} փախչել որեւիցէ ընկերակցութենից. այն մարդիկը, որ

, վեր ա՛ռ գետնիցը մի քար եւ տես թէ քեզանից ոչ շատ {հեռի} նստած ճնճղուկը, ագռաւը, կամ շունը կը սպասե՞ն,

կցութիւնը: Չէ՛, եղբայր, նա մեր ընկեր մարդ չէ, {հեռի} մնանք այդպիսիներից, որոնք մարդ խայտառակելը շինել

անկեղծ բարեկամ, թէ արժանի էր, որքան կարելի է, {հեռի} մնալ կոմս էմմանուէլ ասած մարդուց, բայց եթէ ձեր մ

է: Իմ կարծիքը այս է, որ ինչքան կարելի է պիտոյ է {հեռի} մնալ դորանից. բայց այս մի լոկ կարծիք է իմ կողմից

ելիքը զուարճալի բաներ են, եւ կարծեմ, որ դու եւս {հեռի} չմնաս այդ բաներից, անտարակոյս քո յօժարութիւնը եւ

կան բան է եւ չէ երեւում նիւթական կերպարանքի տակ: {Հեռի} է նորանից այն հասկացողութիւնը եւ վարդապետութիւնը

, - ահա նոքա եւս ցանկանում են լսել, Մարիամս եւս {հեռի} չէ փախչելու լսելուց: Այս մասին բոլորովին անը

Մրրիկը անցաւ, ծովը հանդարտեց. Շատ {հեռի} չէինք մեք ծովեզերքից... Ջրեղէն դաշտում,

ուեցայ բախտից: Չէ՛. այն երա՛զ էր... {հեռի} ինձանից, Խոլական ցնորք, հոգի գիշատող.

, ես բարերար եւ գործակալ էի Մեղուին. Ճռաքաղը եւս {հեռի} չէ մնացել իմ շնորհից, խնդրեմ չմոռանալ: - Այ

ր երկուքի մէջ այնպիսի մեծ փոս է փորել, որ ես շատ {հեռի} եմ քեզանից եւ չեմ կարող համարձակուիլ անցնել այդ փ

ւթիւններ են առնում, գուշակում են հազար վերստերով {հեռի} քաղաքների մէջ պատահելու անցքը... Եւ դրականապէս

ւքներից եւ զրահաւորուած իրաններից երեւում էր, որ {հեռի} տեղից էին գալիս... Սուրբ Կարապետից էին գալիս.

ւմը փոքր Հայաստանի, երկու օրաճանապարհ դէպի հարաւ {հեռի} Թոխաթից, 1676 թ. փետրուարի 7-ին։ Մխիթարի հօր ա

անդերձ, որպէս եւ մինչ ցյետին ժամանակս նովին մտօք {հեռի} կային 'ի Հռովմայ. եւ հուսկ ուրեմն առ 'ի ճողոպրել

ժամանակաւ եւ գրուածոցն պատուականութեամբ քաջ ի բաց {հեռի} է ի Մովսիսէ Խորենացւոյ: Մովսես Կաղանկատացի ել

է իւր սիրականի մօտ, որի բնակութիւնը Փարիզից շատ {հեռի} չէր։ Որպէս զի կարողանայ յետ ձգել նորան այս անմաք

ոցա բարեպաշտութեան համբաւը տարածուեցաւ մինչեւ շատ {հեռի} տեղեր։ Պորտուգալիայի Տէրութիւնը խնդրեց Իգնատիոսի

ատ չունենալով միմեանց վերայ, անպատճառ պիտոյ է եւ {հեռի} լինէին միմեանցից, որով Գեներալի իշխանութիւնը լին

ս էլ իմանամ իմ մեղքս, որ մյուս անգամ չանեմ: Եթե {հեռու} եմ նոցանից տեղով, այդ պահանջում է հարկը, ես այս

ւթյան աներկբայելի օգտի մասին: Ապացույցների համար {հեռու} գնալու կարիք չկա. մեր քաղաքի նախկին խղճուկ կառավ

ցչական սիստեմի (de facto) վերջին հետքերը քշեցին {հեռու} դեպի բաց ծովը, ապա միաժամանակ, նա չէր կարող չտե

չզգալ վտանգ՝ հանձին Կարլոս I-ի: Այդ ասելով, ես {հեռու} եմ Կրոմվելին արդարացնելու մտքից. ամեն մի բռնի մի

ին կարելի է լուրջ եւ ընդարձակորեն խոսել). եւ ես {հեռու} եմ այն մտքից, որ ուսումնասիրեմ այդ գիրքն այժմ,

ընդհանրապես ամեն տեսակ հասարակությունից (свет) {հեռու}, կարդում եմ։ Այնուհետեւ՝ ցտեսություն. մինչեւ

խարեն այժմ, հենց որ սթափվեցի եւ բոլոր վտանգներից {հեռու} եմ, այդ զրկանքը կրկին զգալի դարձավ: Մոտալուտ

ովհետեւ տեսակցության համար նշանակված ժամանակը շատ {հեռու} չէ: Շնորհակալություն նորին գերազանցությանը գրքեր

որ կարելի լիներ ասել Satis est կամ ecce homo. ես {հեռու} եմ այդպիսի մանր ինքնասիրությունից: Իմ ինքնասիրու

ւ այն գործողությունները, որ նա կատարում է մեզնից {հեռու} եւ գաղտնի: Հավանորեն նույն կերպ կարելի է նաեւ ստ

Իբրեւ փեսան նորհարսի, Իսկ դեւը դառն հեծեծում {Հեռու} կանգնած մեկուսի: Թ. ԱՅՍ Է ԻՄ ՀԱՆԳՍՏՈՒԹԻՒՆԸ Ա

վերայ ներգործող անձինքը, այս սուրբ խորհրդից շատ {հեռու} են եղած. միայն իւրեանց սուտ փառքի վերայ են մտածե

, եւ գործարանը ստացաւ մի այլակերպութիւն, որ շատ {հեռու} էր հիմնադրի մտքի խորհրդից: Գործարանում ծառայող բ

, արտասուքով աղաչել եւ այդ վանքի հոգաբարձութիւնից {հեռու} փախչել։ Այն ժամանակ ազատուած կը լինէի չարաթոյն ժ

Վաղարշապատի հողէ պարսպի մնացորդը՝ քաղաքից աւելի {հեռու}, քան թէ վանքը, հիւսիսից դէպի հարաւ ուղղուած։ Ղ

ր գնում, որովհետեւ Ս. Գայիանեանց վանքը բաւակա՜ն {հեռու} է պարսպի մնացորդից, որ գրեթէ վերջանում է լճի մօտ

նչ նշանակութիւն ունի ուածը կամ ուածքը եւ թէ որքան {հեռու} է նա կրաւորականի անցեալ ընդունելութեան ված վերջաւ

ր Սօսը, որքան մենք այժմ նորան ճանաչում ենք, շատ {հեռու} է այդ տեսակ բաներից: Եւ զարմանում ենք. ի՛նչ հար

ուշտ, հոգեբանական երեւոյթներով իրարից չէին կարող {հեռու} լինել: Թող ինչ կամին խօսին, բայց մարդկային հոգի

երցնում է մարդկային մտքի ամլութեան նախատինքը։ {Հեռու} ենք մենք մեր այս գործը այս տեսակ օրինակների շատու

։ Ո՜րքան սաստիկ է խաւարի բռնակալութիւնը, ո՞րքան {հեռու} է տակաւին մարդը այն աստիճանից, ուր միայն արժանի

եանց հագի սեւ շորը: Արեւմուտքը տեսաւ {հեռուանց}, տեսաւ սիրտը բազմութեան, Խոր հառաչանք քաշ

մ էր մի քաղցր եւ պայծառ վտակ: Տեսայ, որ գալիս է {հեռուից} մի երիտասարդ մարդ՝ երկարահասակ եւ նիհար, տեսայ

եղաւոր, որ շտապեցի քո մօտ. դեռ նոր էի տեսել քեզ {հեռուից}, եւ ահա սիրտս սաստիկ սկսեց բաբախել կուրծքիս մէջ

եւ օրինակ միայն, իբրեւ խրատ, կարող է երեւել մեզ {հեռուից}. ներկայ կեանքը նորա հետ վերաբերութիւն չունի, ըս

Ոչ մի տեղից ձայն, աղաղակ չէ լսւում. Միայն {հեռուից} հասանում է ականջիս Ջրի ձայնը, բայց ջուրը դ

ցան... վաuտակեցան աչքերս... Կացինի ձայն {հեռուից} յանկարծ լսում եմ. Խիտ ծառերի միջերից դուրս

Մեսրոպ, որ մեզ գիր տուեց. Հողեր եմ վարում {հեռուից} ` խօսքով. Հրացան իմ պէսը կուրծքին ե՞րբ սեղմ

իս միւս թարգմանն էլ " ասելով։ Եւ այն օրհնուածը, {հեռուից} լսելով նոցա մահաձայն աղեղների աղմուկը, աղօթեց Աս

ցնցողական շարժողութիւն: Եթէ մի օտար մարդ նկատէր {հեռուից} այս տեսարանը, անտարակոյս, կարծելու էր թէ մարդիկ

ալը Շաքարեանցին, բայց աչքի հայեացքով, ասես թէ, {հեռուից} լափում էր այդ մետալի կտորը: Շաքարեանցը, սեղ

Երթում եմ ես... բայց ամպի պէս մի պատկեր {Հեռուիցը} երեւեցաւ իմ աչքին. Մօտ վազեցի, դարձեալ տե

օրը իրան տարեկան ղաւուրմէն անի ոչ, բրդին հո, էլ {հեսաբ} չկայ. ըտով էլ չեն կշտանում մողնեցիք, իրանց երեխ

փոշտին 50 մանեթ կըլլա, 60 կըլլա կամ ավելի, արդի {հեսապ} կանիք եւ կուտաք եւ իրեմեն փողը ստացածին ձեռագիր թ

է: Ժ. 18/30 Յունիսի 1859, Հօմբուրգ, {Հեսսեն} - Հօմբուրգեան կոմսութեան նոր մայրաքաղաքը:

ասեք, գրեցեք պարզ, վեր առնեմ մի հավատարիմ եկողի {հետ} ուղարկեմ։ Ես իմ պարտականությունս կատարեցի, բերի

ի: Լազարյանց պատկերները կստանաս շուտով մեկ եկողի {հետ} եւ, թե ուշացավ, ներեք, որ ես ժամանակ չունիմ,

լ եմ օֆիցեր հայ Գեորգ Հովհաննիսյան Շահխաթունյանցի {հետ} հորս անունով եւ խնդրել էի, որ թե այդ պատվական տղ

իր է նորա համար եւ իմ բարեկամս է, ամիսներով նորա {հետ} միասին բնակվել ենք Պետերբուրգում: Չգիտեմ մինչեւ

ոսկվա հուլիսի 1-ին եւ 9-ին գնաց Պետերբուրգ կայսրի {հետ} տեսության համար. երբ հետ Մոսկվա գալը հայտնի չէ,

գնաց Պետերբուրգ կայսրի հետ տեսության համար. երբ {հետ} Մոսկվա գալը հայտնի չէ, բայց թե գա Մոսկվա, կարծի

նիմ գրելու. ողջ եղիք եւ ամենակալ աստվածը թող ձեզ {հետ} լինի միշտ: Եղբայր քո Մ. Նալբանդյանց 1

րհակալ եմ, որ չի մոռանում: Անցյալները Խոնղուռին {հետ} Գրիգոր եղբորս մի գիր գրեցի, չգիտեմ ստացավ թե ոչ

ցի: Եթե տեղդ նոր բաներ կա նե, գրիս, եւ Սատեթին {հետ} 3 հատ սպրինցովկա ուղարկել էի, ստացա՞ր թե ոչ:

խնդիր գրեց ազգային լուսավորության նախարարին, որի {հետ} միասին ուղարկեց եւ տպելի օրագրի պայմանքը, որի հա

ից չխնայել ձեր աշխատությունը, որ նախարարությունը {հետ} չդարձուցանե մեր առաջարկությունը եւ թույլ տա սկսան

լով, կարծում են թե կարող են մի մոգական գավազանով {հետ} դարձնել հայերի համար հինգերորդ դարը, բայց այդ պա

կարողանանք ժողովրդին մոտեցնել փոքր ինչ դպրության {հետ}, նյութ եւ սնունդ դնել հայկական չոր ու ցամաք դպրո

քննչության սույն սեպտեմբերի 19-ի N: 704 գրության {հետ}: Ընդ սմին պարտք եմ համարում տեղեկացնել, որ

ծը, սպասում եմ գրիդ, որ այն կերպով ընթանամ նորա {հետ}: Ուրիշ բան չունիմ առայժմս գրելու, պատճառ, ի

կ տրվեց պրոֆերանս[ով]. այն օրից, ասում է, բանս {հետ} զարկեց, մոտ 100 մանեթ տանել տվի: 32. ԿԱՐԱՊԵ

եւ գերեզման ես պիտի պատերազմեմ ստության եւ խավարի {հետ} եւ, որքան թույլ տան մեզ շրջապատած հանգամանքը, պ

ար կյանք եւ ամ են տեսակ հաջողություն։ Աստված մեր {հետ} է։ Ձեզ միշտ հարգող եւ ոգվով մեծարող անխարդախ

իրը եւ հասուցանել ինձ նորա հասցեն եւս, ուրիշների {հետ} միասին, աներկբա մնալով, որ առանց տոմսակի եւս օր

ու մեջ Ձեր ազգասիրական գործակցության մասին օրագրի {հետ}, ճանապարհ տալով նորան Ձեր բարձր սրբազնության հավ

նը անընդհատ պահեցեք սրբազան Մատթեոս արքեպիսկոպոսի {հետ}, այդ հարկավոր է: Չգիտեմ ի՞նչ ազդեցություն գ

ապետյանցը այնպես գիտե, որ մի օրինակ մնենի մեք քո {հետ} տվել ենք Սիվերսին, ես արդարեւ հասուցել եմ Սիվերս

լ եմ Սիվերսին այդ բանի օրինակը, բայց ասացի թե քո {հետ} միասին Մոսկվայից ուղարկեցինք տաքլատնոյ զաբիսքայով

երող չլինելով. Սահակին հանձնել եմ, առաջին եկողի {հետ} կուղարկե: Կտակը յուր հառաջաբանով եւ վերջաբանո

արիզում եւ էգուց դուրս կգամ դեպի Լոնդոն, միշտ իմ {հետ} տանելով ձեր ազնիվ բարեկամությունը եւ սերը: Խնդրո

, պանդխտականիս... Մնաք բարյավ, աստված թող ձեր {հետ} լինի միշտ: Ձեր անխարդախ բարյացակամ եւ հարազա

ասնակցություն չունիմ այսուհետեւ " Հյուսիսափայլի " {հետ}. ինչ որ օտար աշխարհից բերած՝ տվել էի " Հյուսիսա

դ եւ կարդալով իմացա ձեր որպիսությունը, այս գիրիս {հետ} միասին գրեցի Քառբո Մակարիչ Հայրապետյանցին, հույս

յսքան գիտենք, որ 55 աստիճան երկայնությունից պիտի {հետ} գնանք դեպ արեւմուտք մինչեւ 40 աստիճան երկայնությա

ուրյանց մոտ եւ այսպես անդադար գործ ունենալով նոցա {հետ}, չեն կարող խոզի նման բնակվել Հնդկաստանում, առան

ռանաք, որ գնացողքը գործ ունին անգլիական դատարանի {հետ}, որ բաց դատաստային լինելով (открытый суд) գործ

խնդիրը: Ես եւ պ. Հարություն Աջեմյանցը, որի {հետ} Ձեր նամակի հիման վերա խոսեցա, հոժար ենք երթալ Հն

մեր ստացած 800 ֆունտ ստերլինգի կեսից, որով պիտի {հետ} գայինք, կսկսենք երկուքս ամենայն ամիս ստանալ 20-ա

տի գրվին եւ հաստատվին օրինավոր դաշնագրով, քաղաքի {հետ}, այնպես որ ոչ քաղաքը եւ ոչ մեք մեր ասածներից չկա

որ ոչ քաղաքը եւ ոչ մեք մեր ասածներից չկարողանանք {հետ} կենալ եւ որպեսզի ամենայն պայմանք կատարվին արդարու

ազգ, խեղճ վիճակի մեջ տառապելով, պատմական մահին {հետ} մարտ դնե եւ քանի որ չէ հաղթել ու չէ դուրս եկել նե

անի չեք վերաբերություն ունենալու եվրոպական ազգերի {հետ}, անցանել այն փրկության կամուրջը, որից անցանում

եպի քեզ այս բարեկամությունը առիթ չշինես ուրիշների {հետ} անախորժ դրության մեջ մտանելու: Արդյոք ի՞նչ ես

ամը կհավաքե ստորագրությունն եւ անունները դրամների {հետ} միասին կուղարկե Ձեր հարգության, իսկ դուք ստանալո

մտածիր, ինչ կլինի մեր ծնողների ու նամանավանդ քեզ {հետ}, եթե, տերը մի՛ արասցե, քո աչքերիդ նույն դժբախտ

ած է, որ չի կարող մի ժամով կտրվել գործերից՝ ինձ {հետ} տեսակցելու համար. ասենք, գործը գերադասելի է տես

ւթյունն է), կապված է որեւէ քիմիական փոփոխության {հետ} հենց ապագա օրգանիզմի կազմի մեջ: Տեղի է ունենում

այի համեմատել արդյունքը նախընթաց հունձի արդյունքի {հետ}, սակայն, սերմերի ձեւափոխումը փաստ է: Ես Հնդկաս

պես, թող նա այն ուղարկի Նախիջեւան որեւէ գնացողի {հետ}: Պետք է միջոցներ ձեռք առնել, որպեսզի սերմերը չս

լ է Ձեզ սույն հունվարի 12-ին հավատարմագրի նախագծի {հետ} միասին, որը հավանորեն դուք կստանաք ավելի շուտ,

ամակդ հռչակավոր հանրագիտական բառարանի 5-րդ հատորի {հետ} միասին: Սկսեմ իմ սիրելի բարեկամ Անանիայից: Շնոր

վասարակշռության եւ տարրերի զանազան զուգորդումների {հետ}... Այդ գիտե մինչեւ անգամ Համլետը: A propos,

ակոչության օրն է. Հենց որ ստանաս նամակս, բարեւի {հետ} միասին հայտնիր նրան եւ իմ անկեղծ շնորհավորանքը եւ

ց ավելի թեթեւ լինելու հետեւանքով: Է՛հ, տերը նրա {հետ}, ես կարծում եմ, որ նա կատակ անելու ժամանակ չուն

նիկովի ցուցակները Sorghum Saccharatum-ի նմուշների {հետ} նույնպես հասան իմ ձեռքը, եւ որ ամենից շատ ինձ ու

շարք սահմանադրական պետություններ, որոնք միմյանց {հետ} կրքոտ մրցակցության մեջ էին եւ յուրաքանչյուրը զինվ

րող էր մրցել ժամանակակից անգլիական կոնստիտուցիայի {հետ}: Դա անհերքելի փաստ է: Այժմ տեսնենք, թե ինչ եղա

արդամ, եւ եթե ինձ հաջողվի, երբեւէ նրա մասին ձեզ {հետ} մանրամասն կխոսեմ: Այժմ կրկին վերադառնում եմ ն

թվով գրած տոմսակդ հանրագիտական բառարանի պատառիկի {հետ} միասին ստացա: Նախօրոք շնորհակալություն եմ հայտնո

րոպան, շատ հաջող համեմատել է Հնդկաստանը ծննդկանի {հետ}, որը աշխարհ բերելով մի այլ անհատ, ինքն արդեն մե

բառարանը որոշ տեսակետից համեմատում եմ Դոն Քիշոտի {հետ}, այն է՝ Դոն-Քիշոտը իր բոլոր թափառումների ժամանա

երի ժամանակ (երկրորդ ճանապարհորդությունը Սանչոյի {հետ} միասին) ում էլ, որ հանդիպում էր, ուղարկում էր

ամ էլ գրաշարները. բայց եթե հանդիպումն այդ բառերի {հետ} նույնպես նման լինի Սանչոյի հանդիպմանը Դուլսինեայի

նույնպես նման լինի Սանչոյի հանդիպմանը Դուլսինեայի {հետ} Տոբոզոյում, ապա վաղօրոք կարելի է շնորհավորել խմբ

ակոլեյի երկրորդ հատորի եւ Գերվինուսի առաջին պրակի {հետ} միասին ստացա այսօր, ճաշից հետո: Նամակիդ քննությ

աջինը հարկ եմ համարում նկատել, որ վերոհիշյալների {հետ} ստացա նույնպես ռնգեղջյուրի հարցին վերաբերող հայտն

դվածներում անդադար մատնանշում է ինձ Տոբոզոն: Դրա {հետ} միասին " Եվրոպա " հոդվածում ամեն կերպ ճգնում է Եվ

կարող հատուցել: Հրեաների վերաբերյալ Անանիայի {հետ} ես համաձայն չեմ: Շատ բան ունեմ ասելու այդ՝ հետա

. Մոսկվայից իմ մեկնելու ժամանակ Մ. Ն. Պանովայի {հետ} նա այնքան էլ լավ հարաբերությունների մեջ չէր՝ հավ

րությունների մեջ չէր՝ հավանորեն վերջինիս իր քրոջ {հետ} գժտված լինելու պատճառով, եւ լուր էր պտտվում, թե

, թե Իսահակն ամուսնանում է Նադ[եժդա] Նիկոլաեւնայի {հետ}, չնայած դրան ես ոչ մի կերպ հավատալ չեմ կարող, բ

լու իմ ջանքերին: - Ուստիմովիչն ինչո՞ւ էր Իսահակի {հետ} ապրում. ինչը նրան ստիպեց, փող չունե՞ր, ինչ է:

մանավանդ, որ ես ուրիշ զբաղմունք չունեմ: Նամակիս {հետ} վերադարձնում եմ Գերվինուսը եւ հանրագիտական բառարա

րջինիս էլ ես շատ եմ ափսասում: Նա եթե Ուստիմովիչի {հետ} գնար, հավատացած եմ, որ բոլորովին կուղղվեր եւ Ու

ա եւ այդ ժամանակը, որովհետեւ Դոն-Չեզար դե Բազանի {հետ} կրկնում եմ՝ " Աշխարհում ամեն ինչ չափ ունի, ամեն

ցտեսություն. մինչեւ ամենահաճելի տեսությունը ձեզ {հետ}: Գրկում եմ քեզ: Քո Միշել Հ. Գ. Ի՞նչ

րդ հատորի եւ Բոքլի " Քաղաքակրթության պատմության " {հետ} միասին: Ոչ միայն Գերվինուսը, այլեւ Շլոսսերը ես

ւթյան խմբագիր լինել, ի վերջո նա հաշտվեց այն մտքի {հետ}, որպեսզի դառնա Մոսկ[վայի] ոստիկ[անական] թերթիկի

ակում զգալի չափով թուլացել է: Է՜հ, աստված նրանց {հետ}, այդ տեսակցությունների, եթե իմ բանտարկությունը

արկ է, ուղարկեցեք մի կապուկ փոստի թուղթ 25 ծրարի {հետ}, որպեսզի ձեզ նամակ գրելու դեպքում գործածեմ՝ առա

այն անսպասելի, ստացա մարտի 27-ի նամակդ՝ ծխախոտի {հետ} միասին: Շնորհակալ եմ տանից տված տեղեկությունների

իշ ոչինչ չունեմ գրելու: Սպասում եմ զատկին եւ քեզ {հետ} տեսակցելուն, բայց հազիվ թե, եթե նույնիսկ թույլա

ն եղբայր, Երեկ երեկոյան, ծխախոտի եւ գրքույկի {հետ} միասին ստացա հենց 11-ի թվակիր նամակդ: Միայն՝ քե

, տասնամյա փորձը այս ասպարեզում, շփումը ժողովրդի {հետ} ՝ բոլորովին տարբեր կողմերում, մեզ բերին վերոհիշյ

մասին կխոսենք երեքշաբթի: Խնդրում եմ աշխատես քեզ {հետ} բերել " Սոս եւ Վարդիթերն " ու " Վերք Հայաստանին "

Այս րոպեին ստացա 13-ի թվակիր նամակդ 12 շիշ գինու {հետ}, որի մասին նամակումդ ոչինչ չի ասվում։ Դու ինձ խ

բանակին: Ինձ այնքան անհրաժեշտ չէ տեսնել, որ ինձ {հետ} խոսող մարդը խոսեր ինձ նման. խնդիրը բացառապես այն

եւտրական որոշ կապեր են ունեցել ռուս կառավարության {հետ}: Բայց այդ բոլորը, դարձյալ կրկնում եմ, կարող են

CI) Փարիզում եղած ժամանակ խոսում է մի նորեկ հայի {հետ} ՝ Փարիզի վայրերի անունները թարգմանելով հայերեն եւ

Ողջունիր իրեն եւ հորը, եւ եթե նկարը տա՝ նամակիդ {հետ} ուղարկիր: 85. ՂԱԶԱՐՈՍ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԻՆ 19 апр

ակդ ստացա երեկ երեկոյան՝ պաքսիմատի եւ Բոքլի գրքի {հետ} միասին: Բոլորի համար ի սրտե շնորհակալ եմ եւ հ

ծ աղյուսակները պետք է առանձնացնել, եւ ոչ թե գրքի {հետ} կազմել, որովհետեւ ձեր մեղքով առաջին հատորի աղյու

լ հօգուտ իմ խեղճ որբուկի, իմ սիրելի Սաշայի: Դրա {հետ} մեկտեղ նրան հաղորդեցեք առ նա ունեցած իմ խորին հար

նիքի աղքատությունը հարկադրել է նրան ապրել Իսահակի {հետ}, իսկ սա Գրիշայով բոլորովին չի զբաղվել եւ թերեւս

ու. այդ ինքնին հասկանալի է: Թող Անանիան գրի նրա {հետ} ունեցած իր խոսակցության արդյունքի մասին, եւ նրա

եր հարգելի " հավետ ազնիվ " բարեկամ պ. Նազարյանցի {հետ}, եւ որ նա խոստացավ ինձ համար ճարել Ֆեդենկայի լու

եծագույնի՝ Արիստոտելի վրա, նրա՝ ուղեղը սպունգի {հետ} համեմատելու համար - ինչպես եւ ուրիշ շատերի վրա:

: Այս եպիսկոպոսը մեռավ 50-ական թվականներին եւ նրա {հետ} գերեզման իջավ [ներկ] պատրաստելու եղանակը: Մինչդե

եղբայր, Երեկ ստացա քո նամակը Անանիայի նամակի {հետ}, ծխախոտ, եւ այլն, եւ այլն: Ծխախոտը դեռ չեմ փո

ում ես, որ քեզ մոտ է եղել ավագերեց հայր Մատթեոսի {հետ} Զմյուռնիայից ժառանգության գործի համար եկած հայազգ

ուն պես, ստացիր գրքերը եւ հենց շաբաթ օրը նամակիդ {հետ} միասին ինձ հասցրու այն գրքերը, որոնց մասին ես գր

ների կոլեկցիաներ, որոնց տեղ հասցնելը մեծ ծախսերի {հետ} չի կապված: Ես առանց այն էլ կամենում էի Բենգալիայ

Մոսկվա, խնդրեմ այդ մասին հանգամանորեն խոսես ում {հետ} հարկն է եւ համոզես նրանց. ես այդ գործում ինձ համ

Չինաստանի, Հնդկաստանի, Ավստրալիայի եւ Աֆրիկայի {հետ}: Ամենուրեք ես ունեմ ծանոթ հայրենակիցներ, որոնք

բերությունների մեջ կմտնի ընկերության դիրեկտորների {հետ} եւ իր միսիայի արդյունքի մասին ինձ անտեղյակ չի թող

ւմ ես ճակատագրի հալածանքը թափառական հրեայի անեծքի {հետ}: Հավանորեն, նա երաշխավորել է տիկին Ամեդիի համար

ողջ ընթացքում մի անգամ է խոսել եւ այն էլ բարապանի {հետ}, որպեսզի վերջինս փակե պատուհանը, որտեղից քամի է

աստիճան հոգեւորականի հույժ ազնվությանը. բայց դրա {հետ} միասին աղաչում եմ աստծուն, որպեսզի հետեւանքներն

չ-բյուրեղային շաքարի հարաբերությունը բյուրեղայինի {հետ} հակադարձ համեմատական է. նրանք ավելանում են կամ ն

առողջ եմ. յուրաքանչյուր շաբաթ տեսնվում եմ եղբորս {հետ} եւ ինձ համար պարապում եմ կամ ընթերցանությամբ, կա

ի եղբայր, Այս րոպեին ստացա քո նամակը ծխախոտի {հետ} միասին. շնորհակալ եմ. Նախիջեւան գրած նամակներիդ

ոնելով Ֆրանկլինին բեւեռային սառույցների մեջ: Դրա {հետ} միասին կոկորդումս ես ցավ զգացի, այնպես որ դժվարա

թողնել նրան հանգիստ, եթե չես ուզում ` գժտվել ինձ {հետ}: Վերջին նամակում դու ինձ գրում էիր իմ ժառանգա

2) հանգի՛ստ թող մորս: Ոչ մի գործ չունիս դու նրա {հետ}: Ինչ էլ որ նա անի, այդ նա անելու է իմ ներշնչմամ

եղ չեմ մեռնի եւ աստծու օգնությամբ հույս ունեմ քեզ {հետ} շուտով տեսնվելու: Թեեւ ամեն բանի մասին լռեցի

կ ես չէի կամենա որեւէ հարաբերության մեջ մտնել նրա {հետ}: Քո եղբայր Միքայել 1865 95. ՀԱՅՐ ԱԹԱՆԱ

, այսինքն ամսույս 7-ին. պատճառը չգիտեմ։ Նամակիս {հետ} վերադարձուցի պահարանը, որ ինքդ աչքովդ տեսնես խոս

բաժինը տա: Այս խնդրի մեջ, որ այսօր այս թղթիս {հետ} փոշտ տվի, գրած եմ նույնպես, որ եղբորս Ղազարոսին

ի բան չգիտէի: Պ. Խ. սկսեց իւր խօսակցութիւնը իմ {հետ} այսպէս. - Կարդացե՞լ ես " Հայաստանի Մեղուի "

իւնքը եւ ամօթը: Եթէ մի ճշմարտութիւն հրապարակելու {հետ} կապակից է ազգային ամօթի յանդիմանութիւնը, չիք լին

ուամենայնիւ իմ մշտնջենական կանոնը այն է, որ նորա {հետ} հաշիւ տեսանելու միջոցին, ոչ թէ միայն ես պարտական

մարդ ես, ես փիլիսոփայութեան վերայ չեմ խօսում քո {հետ}, այստեղ բանը վաճառականութեան վերայ է: - Մի՞

գնաց Պ. Խ... Մեր բոլոր խօսակցութիւնքը նորա {հետ} այն եղան, ինչ որ գրած է Յիշատակարանիս մէջ: Այս

ւթեան բան պատահի. այս օրերս իմ բարեկամներից մինի {հետ} պատահեցայ ես մի հազուագիւտ քաղաքավարի մարդու:

անյայտացաւ միւս սենեակներում, եւ ես իմ բարեկամի {հետ} մնացինք միայն՝ սպասելով գործի կատարածին: Երկար

նէր, կամայ ակամայ յօժարում է: Մեր՝ իմ բարեկամի {հետ} առանձնութեան միջոցին, միւս սենեկումը բաղանիքի հա

նելով ո՛չ Պ. Հրատարակողի եւ ո՛չ Պ. Նալբանդեանցի {հետ}, որ, ինչպէս տեսանում եմ, պիտոյ է գլխաւոր աշխատ

յ, եւ ես, անդադար գրագրութիւն ունենալով Թիֆլիզի {հետ}, տեսանում եմ, որ այնտեղ եւս խելացի եւ բանագէտ մ

ան վերայ եւ, խօսակից լինելով նորա գործակատարների {հետ}, անպատուել իմ անձը: Ես բոլորովին համաձայն եմ,

եւ եթէ այդ գործը յարաբերութիւն չունենար մեր ազգի {հետ}, եթէ դա յիմար գաղափարներ չտարածէր ազգի մէջ, հաւ

թռչնավաճառութեամբ Հարաւային Ամերիկայի եւ Եւրոպայի {հետ}, եւ եւրոպացի երեւելի Բանկերը ի՛նչ մի պակաս արդիւ

դհանրապէս սկսանելով ձեր գրուածքը՝ խօսում էք ազգի {հետ} հասարակաբար, բայց յանկարծ տեսանում ենք յետոյ, ո

անում ենք յետոյ, որ գործ ունիք մի քանի պարոնների {հետ}. ցանկալի էր մեզ իմանալ այդ պարոնների անունները,

ներեցէք ինձ, որ այսպէս ընտանեբար վարւում եմ ձեր {հետ} ), ե՞րբ կամ ո՞ւր տեսաք, որ հայրենասէրքը ազգի վէ

մ եմ, որ դուք՝ Հայոց ազգի մի քանի այլ անդամների {հետ} միասին, ֆանատիկոսութեամբ եւ տենդային ջերմութեան

ց դարեւանդին եւ եթէ նորա Մուզան խօսակից լինէր մեր {հետ}: Եւ ձեր հետ խօսելու վերայ եւս կասկած ունինք. մի

եւ եթէ նորա Մուզան խօսակից լինէր մեր հետ: Եւ ձեր {հետ} խօսելու վերայ եւս կասկած ունինք. միգուցէ Թիֆլիզի

իւն յանձն առնուիք ծանօթանալ Պեդագօգիայի կանոնների {հետ}, եւ, առհասարակ, վատ չէր լինելու, եթէ մի բարեկ

եւ մահից զկնի չեն հաշտւում այն պատկառելի ծերունու {հետ}, սեղանապիղծ ձեռքով մօտենում են նորա խնկելի ոսկրն

կատողութիւնքը, ուրիշ շատ մարդերի նկատողութենների {հետ}, դրականապէս հաստատում են այս բանը, թէ մարդը ծնա

պակցութիւն չէր պատահած այդ օտար երկրացի կատուների {հետ}: Այսպէս եւս Սիբիրիայից Ռուսսիա բերուած կատուքը կ

եւ սակաւ միջոց, կենակից լինէր մի այդպիսի մանուկի {հետ}: Այսպիսի փորձական քննութիւնք հաւաստում են մե

վ Սիրում էիր այն մարդուն: - " Քնքուշ սիրով նորա {հետ} Վարւում էի. բայց յաճախ Օր անց կացնում առաւել, Ո

ւմ էի. բայց յաճախ Օր անց կացնում առաւել, Ուրիշի {հետ} քնքշութեամբ: Ես ապրել լաւ գիտէի. Ո՞ւր ես իմ ջե

7, 1858. Րեդուտկալէ: Վերջին նամակովս, որի {հետ} ուղարկել էի իմ քանի մի նկատողութիւնքը Պ. Իսահակե

հաւասիկ, կատարում եմ իմ խոստմունքս. այս նամակիս {հետ} ուղարկում եմ մի փոքր տետրակ, որի մէջ գրել եմ իմ

ետոյ բողոքում է, թէ անօրինաբար վարուել են իւրեան {հետ}, եւ թէ նա, իւր պարտապահանջների ապօրինի ընթացքի

լ: Այժմ դատաստան է բացել իւր պարտապահանջների {հետ} եւ պահանջում է նոցանից իւր չկրած, մտացածին վնասը

կապակից չլինէր խաբեբայութեան եւ անբարոյականութեան {հետ} (պարտք հատուցանել՝ առանց իւր ծոցից արծաթ դուրս

այդ քո մականունը ոչինչ բան չունի իմ Յիշատակարանի {հետ}. ոչինչ մարդու ծառայ չէ իմ Յիշատակարանը, ես նորա

ստուած մեզ խելք ու բանականութիւն է տուել, մեք քո {հետ} ո՛չ երեխայ ենք եւ ո՛չ խելացնոր պառաւ, որ ամօթ չլ

ւեցիր խելքիդ տակը, հասկացայ եւ ժամանակ չունիմ քո {հետ} գլուխ դնելու, գլուխս ցաւում է: Դու խնդրում ես,

ւած լինի. մի այնպիսի ջերմութեամբ խօսում էր նա իմ {հետ}, որպէս թէ ես էի այն մարդու փորը կրակ ձգողը:

է նա, բայց, ինչպէս տեսանում եմ, կռիւը Աթենասի {հետ} է: - Իմ շանթե՛րը, - գոռում է Արամազդը, -

բայց երբ տեսայ, որ կամակոր է դարձեալ եւ կամի իմ {հետ} պատերազմ բանալ, եկայ Ոլիմպոս: Դուք լսում էիք այ

Նոյն օրին, երբ որ պատահել էր իմ եւ Պ. Բէգզադէի {հետ} այստեղ յիշած խօսակցութիւնս, բարեկամիս մինը քաղաք

մութեամբ յանձնում ենք ՄԵՔ այս բոլոր՝ Ղրիմից նորա {հետ} դուրս եկած Հայերի հոգեւոր հօտը, եւ թոյլ ենք տալի

մանի մօտ, Նախիջեւան անունով, եւ ստացել էիք դորա {հետ} 12. 000 դեսեատին հող՝ որպէս արօտի դաշտ, հրամայո

աձայն են թագաւորութեան ընդհանուր օրինադրութենների {հետ}, բարի ճանաչեցինք հաստատել, եւ մշտնջենաւոր ժաման

, երկար ժամանակ Ղրիմում կենակից լինելով Թաթարների {հետ}, վեր է առել նոցա շատ սովորութիւնքը, որ մինչեւ ա

քան կարելի էր: Ժողովրդի կենակցութիւնը Թաթարի {հետ}, որպէս եւ նորա ձեւերը ընդունելը, մեծ ազդեցութիւ

րիտասարդ մարդիկը, որ յարակցութիւն ունէին Ռուսերի {հետ}, ամենայն կերպ աշխատում են իւրեանց Հայերէն խօսակց

ն, եւ Յիշատակարանիս գրողը շատ անգամ խօսած է նոցա {հետ}: Այժմ գուցէ մի կամ երկու մարդ ծերունիք, մնացած

րդը, համեմատելով Ռուսսիայի եզերական քաղաքացիների {հետ}, միջին թուով շատ վեր է եւ ճոխ իւր հարստութեամբ:

եւ ճոխ իւր հարստութեամբ: Գլխաւոր պատճառը քաղաքի {հետ} մնալուն է ժողովրդի անդաստիարակութիւնը եւ անկրթութ

շմարտութիւնը պիտոյ է ունենային խաւարի եւ ստութեան {հետ}: Փառք Աստուծոյ, Նախիջեւանը ունի այսօր եթէ ո

իտութեան, ստութեան եւ բարբարոսական կամակորութեան {հետ}: Յայտնի է եւ այն, որ ստութիւնը, ինչպէս եղած է

ւթիւնը ինչպէս պիտոյ է համաձայնեցնել այն պատասխանի {հետ}, թէ ուսումնարանի չլինելը հետեւանք էր արծաթագլխի

արելով քաղաքի գլխաւորների եւ ամբողջ հասարակութեան {հետ}, սահմանէ այս կարգերը, ժողովուրդը պիտոյ է ընդդէմ

մարի դատաստանը անվաւեր է, իսկ թէ այդ յիմարութեան {հետ} միաւորուած էր մի կազմուածքի մէջ եւ խաբեբայութիւն

պարոններ բոլորովին այլ ուղղութեամբ վարւում են մեր {հետ}, ինչո՞ւ բացում են մեր վէրքերը... Մեք առողջ, հի

ժամանակ բաների նոր կարգը պատերազմ ունի հին կարգի {հետ}, լոյսը խաւարի հետ, առաքինութիւնը մոլութեան հետ

կարգը պատերազմ ունի հին կարգի հետ, լոյսը խաւարի {հետ}, առաքինութիւնը մոլութեան հետ, ճշմարտութիւնը ստո

հետ, լոյսը խաւարի հետ, առաքինութիւնը մոլութեան {հետ}, ճշմարտութիւնը ստութեան հետ. այսպէս է աշխարհի կ

քինութիւնը մոլութեան հետ, ճշմարտութիւնը ստութեան {հետ}. այսպէս է աշխարհի կարգը, այո՛, եւ Նախախնամութե

փան, աշխատում են բանալ ազգի աչքը եւ դորանով հողի {հետ} հաւասարեցնել սուտ ազգասէրների եւ միւսների անունը

յժմուս. սիրով բարեաւ մնա՛ արեցէք ձեր ծնող խաւարի {հետ}, մռայլապատի՛ւ օբսկուրանտներ։ Շուտով ահա արեւի ճ

ւթեան վերայ եւ տեսանելով, երբ որ սա փոքր առ փոքր {հետ} էր քարշում իւր կենսական զօրութիւնքը եւ պատրաստւու

ի Յունուարին, ամուսնանալով մի անգլիացի երկրաչափի {հետ}, գնացել է Հնդկաստան: Տե՛ս Նախախնամութեան գործեր

, ուր նորա ամուսինը ուղարկուած է անգլիական զօրքի {հետ} միասին որպէս քաջ երկրաչափ: Գերմանիայի հանքային ջ

, եւ խօսելու ժամանակ դահճի պէս չվարուէր լօգիկայի {հետ}: Տեսանենք՝ այս բարի խորհուրդը ինչ ազդեցութիւն կ

ում են։ Գաստռօնօմիան գործ ունի առողջ անասունների {հետ}, ցաւագար եւ վիրաւոր անասունքը գաստռօնօմիային եւս

սիրտը կարեվէր խոցելուց յետոյ, ասում եմ, թէ նորա {հետ} խօսելու վերայ եւս կասկած ունինք"։ Զարմանք, որ

անցը խառնափնդորում է եւ չէ յայտնում, թէ ո՞վի ում {հետ} խօսելու վերայ է իմ կասկածը, եւ այդ բանի հետ ինչ

ում հետ խօսելու վերայ է իմ կասկածը, եւ այդ բանի {հետ} ինչ յարակցութիւն ունի մեծատունների եւ հոգեւոր իշխ

իւն ունիմ մուզաների խօսելու մասին Պ. Իսահակեանցի {հետ}: Բայց նա, առանց լուծանելու իմ երկբայութիւնը, մ

ութիւնը դէպի ինձ. ոչինչ յարակցութիւն չունիմ նոցա {հետ}, եւ եթէ ինքը՝ Պ. Իսահակեանցը՝ որպէս մանկավարժ

ականապէս խօսել այս կամ այն բաները Պ. Իսահակեանցի {հետ}, եւ թէ մի հաստատ բնաւորութեամբ մարդ, հաւատ չընծ

, որ Պ. Իսահակեանցը յօժարամիտ է շատ... մարդերի {հետ} չարաչար գործ դնել սուրբ գիրքը, բոլորովին հրաժարւ

Պ. Իսահակեանցը խօսում է Մասեաց քնքուշ Մուզաների {հետ}, որոնց համար պատմում են, թէ շատ անգամ գլորուելո

ինչեւ այսօր սուտը հաղորդութիւն չունի ճշմարտութեան {հետ}, խաւարը՝ լուսի հետ։ Բայց ես աւելորդ չեմ համարո

որդութիւն չունի ճշմարտութեան հետ, խաւարը՝ լուսի {հետ} ։ Բայց ես աւելորդ չեմ համարում յայտնել, թէ ճշմար

իտողութեան թողնելով իմ անվերջանալի վէճը աբեղաների {հետ} "։ Մինը հարցանէ, թէ ե՞րբ վէճ է բացել Շահբէգը աբ

ը հարցանէ, թէ ե՞րբ վէճ է բացել Շահբէգը աբեղաների {հետ}, չգիտեմ՝ ինչ ունի պատասխանելու Ղզլարի մանկավարժ

իստոնեայ ընթացքը Մովսէս Խորենացու խնկելի ոսկրների {հետ}, իսկ այժմ շօշափելի կերպով ցոյց տալու համար, թէ

իսի բարեկամութիւն ունի Մասեաց դարեւանդի Մուզաների {հետ}, բայց աւելի երջանիկ լինելու չէ՞ր արդեօք նա, եթէ

Ինձ պատասխանում է. - Ես անհաւատ մարդերի {հետ} գործ չունիմ, դու ծիծաղում ես իմ վերայ: - Ի

նչ յարակցութիւն կայ քո տկարանանալու եւ այդ ցնորքի {հետ}: - Ցնորք... Ցնորք, բայց այդ բանը մաշում է

.. Ցնորք, բայց այդ բանը մաշում է իմ հոգին: Դորա {հետ} միացաւ եւ այժմեան պոչաւոր աստղի երեւիլը. այդ եւս

ց դուրս գնալով երեւիլը փողոցի մէջ: - Արի քո {հետ} խօսիր, ի՞նչ մարդ ես, ինձ եւ այդ աստղը մի շինեցի

է, եթէ համեմատէինք տիեզերքի անչափելի տարածութեան {հետ}: - Դու ինչ կամիս, ասա՛, ես Էֆիմերդէ գտայ,

խանը: Անցաւ տարին... Անցաւ, եւ մեք քո {հետ}, պատուելի՛ ընթերցող, մի տարով եւս ծերացանք...

նստած, առաւել լաւ եմ համարում մի փոքր մտածել քո {հետ}, պատուելի՛ ընթերցող, մտածել Նոր տարու վերայ: Պ

րի գործերը: Առհասարակ, տօները բերում են իւրեանց {հետ} մի պայմանաւոր ուրախութիւն. այդ օրերում շատ վշտակ

ուցիչ գործեր: Ուրեմն, սիրելի՛ ընթերցող, մեք քո {հետ} ասենք միմեանց եղբայրաբար, թէ ինչպէս էին մեր գործ

երջին տասն նոր տարիքը ի՜նչ բաների վկայ են եղել իմ {հետ} միասին, ի՜նչ ողբալի եւ արտասուելի գործերի ականատ

վ իւր մօտ քարշելով, կազմում է մի ընկերութիւն իւր {հետ}, որպէսզի դուրս չմնայ մարդկային ընկերութենից, որ

էն Նիւտոնի օրէնքով կապուած էին երկրագնդի կենտրոնի {հետ}... Այսպիսի բաներ պատահում են տարու սկզբից մի

ամարձակուել էր սիրահարուիլ մի օրիորդի վերայ, որի {հետ} ինքը՝ երիտասարդ կոմսը, միտք ունէր ամուսնանալու

Մանրիկօն, որ Լէոնորան հարկադրուի ամուսնանալ իւր {հետ}: Բայց օրիորդը ընտրում է կուսանաց վանք գնալ։ Այս

եսանում է, որ երիտասարդ կոմսը խօսում է Լէոնորայի {հետ}. այստեղ Մանրիկօն իւր բարեկամների օգնութեամբ ցանո

ինքը ընկնում է թշնամու ձեռք եւ բանտ է դրւում մօր {հետ} միասին: Կոմսը վճռում է որդին գլխատել, իսկ մայրը

ղարկում է Հայաստան։ Պատերազմ է լինում պարսիկների {հետ}, յաղթւում են սոքա, եւ Պապը, եւ Հայաստանը հանգս

էջ: Կտրել ամենայն հաղորդակցութիւն այն առարկաների {հետ}, որ շրջապատում էին մի արարած: Ինչո՛ւ համար կտրե

գտանուած առարկաների, մարդերի եւ նոյնիսկ բնութեան {հետ}, մարդը վերջանում է մարդութենից: Հիւսիսը մի

երկրագունդը, ենթարկւում է յեղափոխութենների, որի {հետ}, անտարակոյս, կապակից էին նորա շրջապատի յեղափոխո

եմ պատճառը, մի փոքր արծաթի հաշիւ ունէի մի նայիբի {հետ}, որ ամենայն կամակորութեամբ յետացնում էր որպէս հա

բի անունը տալ՝ յուսալով, թէ իմ՝ այդպիսի մարդու {հետ} բարեկամ լինելը կարող է մի փոքր կշիռ տալ իմ անձին

ղ է մի փոքր մեղմել գերի վարողների կոշտ ընթացքը իմ {հետ}, բայց մի՛ ասա, այդտեղ է եղած իմ մեծ տարաբաղդութ

արտքը չվճարելով, այլեւ ամենայն կամակորութեամբ իմ {հետ} օրինաւոր եւ հիմնաւոր հաշիւ տեսանելուց փախչելով,

ով նայելով այդ բանի վերայ, չենք կարող ոչ մի բանի {հետ} փոխանակել նորան: Եթէ թոյլ կը տաք մի փոքր համարձա

դժուար լինէր ուտել, դա ոչինչ բան չունի ախորժակի {հետ}, կամեցար եւ կատարեցիր. մի րոպէի գործ է: -

ճակատին: Բայց Շամիլը այդ մտքի վերայ չէր։ Նա իմ {հետ} վարւում էր ամենեւին այնպէս, որպէս մի որսորդ իւր

ում էր ամենեւին այնպէս, որպէս մի որսորդ իւր որսի {հետ}, որի մասին հաւատացած էր, թէ ո՛չ մի կերպով չէր կ

ի անցքում, ձեռք է ձգում մարդիկ եւ վարւում է նոցա {հետ}, ինչպէս հրամայում էր նորա թշուառ հոգին եւ ամայաց

ռիթ տաք ինձ գործ ունենալ իմ աշխարհի կառավարութեան {հետ}, որ, անտարակոյս, բիւր անգամ լաւ հասկանում է մա

եւ այնքան մեծ, որ ձեր կայսրը արժան է համարում իմ {հետ} պատերազմել: Իմ որդին, Պետերբուրգում կրթուած լին

ր դուք եւս չմոռանաք, որ մեր կայսրը վարւում է ձեր {հետ} որպէս մի բռնակալի հետ, որ, տիրապետելով մի աշխար

որ մեր կայսրը վարւում է ձեր հետ որպէս մի բռնակալի {հետ}, որ, տիրապետելով մի աշխարհի, խռովում էր դրացի

ձգում եմ երկբայութեան տակ: Ձեր որդին գտել է իւր {հետ} խօսողք միայն, որ, քաղաքագէտ մարդիկ լինելով, մի

աղաքագէտ մարդիկ լինելով, մի կերպ վարուել են նորա {հետ}, բայց ներկայ ժամանակումս բարեկամ գտանել Պետերբու

վեր կացաւ սօֆայի վերայից եւ դուրս գնաց նայիբների {հետ} ՝ հրամայելով ինձ եւս ելանել նորա քամակից: Եր

մ ես մի մարդ, որ այդպէս քնքշութեամբ խօսում էր իմ {հետ}: Մինչեւ այժմ, բացի բամբասանքից, քսութենից, ատ

ուրիշ այլ ոչինչ: - Տեսանո՛ւմ ես, - ասաց իմ {հետ} խօսողը թոյլ ձայնով, - այդ հազար կարկատաններով կց

թիւն կը համարեմ ինձ, եթէ կարողանամ իմանալ, ովի՞ {հետ} շնորհել է ինձ բաղդը խօսակից լինել: - Ես Հայ

ը ի՞նչ յարակցութիւն կարող էր ունենալ իմ ազգի օգտի {հետ}: - Հը՛մ... Ես քեզ հնարներ կը տայի, որ ինձա

ասել երկու եւ կէս մարդ էք, եթէ հաշտ չէք միմեանց {հետ}, դուք, որ պիտի օրինակ լինէիք ձեր ազգին, քարոզո

ժին չլինէր: - Լոյսը չէ կարող հաշտուիլ խաւարի {հետ}, ճշմարտութիւնը՝ ստութեան հետ։ Այդ վէճը եւ պատե

ող հաշտուիլ խաւարի հետ, ճշմարտութիւնը՝ ստութեան {հետ} ։ Այդ վէճը եւ պատերազմը հարկաւոր էր, որ մի օր յա

րեկամով գնացել էինք օդ վայելելու: Գնացի՞ ես նորա {հետ} ման գալու եւ բնութեան գեղեցիկ տեսարանքը վայելելու

բայց դու, զուգահեռաբար յառաջ գնալով ազգի կեանքի {հետ}, ամենայն առողջամտութեամբ հարկադրուած ես այդպէս ը

արակցութիւն չունին իմ նուիրական ազգային խնդիրների {հետ}: Ի՛նչ օգուտ ինձ Լոնդոնի հսկայական կերպարանքից,

իայի մտածող եւ փիլիսոփայական պատկերից, մինչ նոցա {հետ} միասին աչքիս առաջեւ են գալիս աւերակ Հայաստանը, ց

դում էր. չկար մի մարդ, որ մօտ լինէր սրտիս, որի {հետ} ունենայի մի հասարակաց գաղափար: Շատ պատահեցայ գեղ

որովհետեւ նոքա ոչինչ յարակցութիւն չունին այն բանի {հետ}, որ վաղուց սրբացած է իմ եւ քո համար: Սկսանո

օրինաւոր սրբագրութիւնը, նորից գրելու աշխատութեան {հետ} հաւասար լինելով, թեթեւ աչքով եւ առանց կատարեալ ո

ատմութեան համար, շփոթում է պատմական հնախօսութեան {հետ}. երեւի մտածում է, թէ իւր գործը պատկանում էր հնա

իւրը ամենայն խնամով պիտոյ է որոնել ազգային կեանքի {հետ} յարակից հանգամանքների մէջ: Պախարակել մի սովորութ

եթէ այդ սովորութիւնը մտել է ազգի մէջ օտարից, որի {հետ} կենակից էր մեր ազգը, կամ որի կապանքի տակ գտանւու

որդութեամբ յարակցութիւն ունենալով նոյն իսկ արիւնի {հետ}, որ է աղբիւր կենդանութեան: Երրորդ՝ քիմիաբար լո

ր առողջութեան, չափազանց միանալով ածխածինը արիւնի {հետ}, որպէս եւ պակաս լինելով եւ թողնելով չայրուած ածխ

տարած փորձերի արդիւնքը, համեմատելով այս գաղափարի {հետ}, կարողանայ դատել եւ վճռել օդի վնասակարութիւնը կա

ժառանգական ազգակցութիւն եւս ունենար Սուրբ Սահակի {հետ}, այնուամենայնիւ այդ գրչագիրը չէր պատկանում նորան

Փարիզի հայկական դպրոցը կապուեցաւ Էջմիածնեան աթոռի {հետ}: Կարծում եմ, որ դու աւելի հիմնաւոր տեղեկութ

ացել Շեկսպիրի արարչագործ գրչի տակ, բայց Վերսայլի {հետ} կապած է մի վերին աստիճանի շռայլութեան յիշատակ: Շ

մար: Ինձ պատահեցաւ խօսք բանալ պատուելի կառավարչի {հետ}, թէ կարո՞ղ էին արդեօք բուն Հայոց որդիքը մասնակից

րողացայ այս երկու տեսակ խօսքերը հաշտեցնել միմեանց {հետ} ։ Մնաց, որ վերստին (Յիշատակարանիս միջնորդութեամ

պետների ձեռքով, երբ սոքա կտրուեցան պապականութեան {հետ} հաղորդակցութենից։ Դպրոցի ծանրութիւնը գտանւում է

ան լուսաւորութիւնը չշփոթել կրօնի կամ կրօնաւորների {հետ}. ե) Դպրոցի կառավարութիւնը յանձնել ուսումնական ա

ն կղպանք մը կը դնէ, որ այս բանին վրայ օտար ազգաց {հետ} ամենեւին չխօսին. այսպիսի համախոհական գիրք մը կատ

անդ որ Հայք, յարակցութիւն չունենալով ֆրանսիականի {հետ}, ինչպէս ուրիշ կառավարութենների հետ, ուրեմն եւ ն

վ ֆրանսիականի հետ, ինչպէս ուրիշ կառավարութենների {հետ}, ուրեմն եւ նոցա օգուտը կապուած չէ մի վնասի հետ,

ի հետ, ուրեմն եւ նոցա օգուտը կապուած չէ մի վնասի {հետ}, որ պիտի վերաբերուէր ֆրանսիական կառավարութեան:

ոնը, ընկերանալով Պ. Գռէյլ (Grélle) Ֆրանսիացու {հետ}, կատարում է վաճառական աշխարհում մեծակշիռ գործեր

րող են ամենայն ապահովութեամբ գործ կատարել այս տան {հետ}, մանաւանդ, Նախիջեւանցոց օգտակար էր այս տունը,

կանք, անմիջական յարակցութիւն չունենալով Եւրոպայի {հետ}, հարկադրուած են հնազանդուիլ եւրոպական վաճառական

րաստ է բանալու ամենայն տեսակ յարակցութիւնք եւ իւր {հետ} գործ կատարել կամեցողներին միշտ յայտնել ապրանքի գն

արող են Հայ լեզուով թղթակցիլ, մինչդեռ օտար տների {հետ} գործ ունենալու ժամանակ պիտի նեղութիւն կրէին լեզու

կողմից: Այդպիսի վաճառականքը Պ. Թիւսիւզեանցի {հետ} առաջին անգամ ծանօթացնելու եւ աւելի մանրամասն լուր

ոչ միայն ազգի՝ դարերով կարծրացած նախապաշարմունքի {հետ}, այլեւ խաւարապաշտների հետ եւ ոչ միայն այսչափ. փ

ծրացած նախապաշարմունքի հետ, այլեւ խաւարապաշտների {հետ} եւ ոչ միայն այսչափ. փա՜ռք եւ պարծա՜նք մեզ՝ Հայե

ծա՜նք մեզ՝ Հայերիս, նաեւ՝ հայկական ճիզուիթների {հետ}, որոնց պօլիտիկային ընդդէմ է ամենայն ճշմարտութիւն

կարգուած պարոնը առաւել խիստ վարւում է հեղինակների {հետ}, քան թէ պահանջում էր Թիւրքիայի խարխալեալ կառավար

անգամ, կրքերի եւ ախտերի խաղալիկ դառնալով, իրեար {հետ} թշնամացած ազգային անդամքը միմեանց հետ անքակտելի կ

լով, իրեար հետ թշնամացած ազգային անդամքը միմեանց {հետ} անքակտելի կապակցելու եւ ազգային մարմնի ամբողջութի

պհական են օբսկուրանտներին եւ ճիզուիթներին, որոնց {հետ} չունինք մասն եւ բաժին: Եւ ոչ միայն այսչափ, այլե

սիրելի Հայերը չկամին, որ եղբայրաբար խօսելով նոցա {հետ}, խնդրէինք վերացնել այն տգեղութիւնքը, որոնց համա

եկով, գիշերազգեստը հագած, ման է գալիս մի Հրէայի {հետ} ՝ աշխատելով խաբել, կամենալով մի մուշտակ գնել նոր

ց կանոնաւոր մուրհակ: Երբ գնող պարոնը իւր ապրանքի {հետ} միասին հեռացած էր քաղաքից դէպի վաճառահանդէսը, Բէ

գործակատար, որ վերջին ժամանակներում շինել էր իւր {հետ} մասնաւոր ընկեր (այս գործակատարի եւ Բէգզադէի՝ շա

եւիցէ: Ահա այդ գործակատարին նշանում է մի օրիորդի {հետ}: Մարդիկ, տեսանելով, որ Բէգզադէն մեծ ուշադրութի

ասում է Բէգզադէին, թէ լաւ չէ նորա ընթացքը ծառայի {հետ} եւ թէ այդպիսի խարդախութիւնք կարող են մեծ անպատուո

ցա եւս պատուիրում է, որ չհամարձակուին ապրանքների {հետ} վերառնուլ տղան եւ հնար տալ Մ... քաղաքը հասանելու

կատարը, տեսանելով, որ աւելորդ էր վիճել Բէգզադէի {հետ}, յանձն է առնում վճարել 76 մանէթը, ուստի եւ խնդր

ան եւ այս պատճառով շատ կոշտ են վարւում քահանաների {հետ} ՝ ամենայն րոպէ իշխանութիւն գործ դնելով նոցա վերայ

՞ւ համար շատ անգամ անգթաբար վարւում են քահանաների {հետ}: Աբեղան պատասխանեց, թէ ինքեանք, վանքի մէջ չլբո

ջութեամբ մասնակից եղան նոքա, իւրեանց ամուսինների {հետ} միասին: Նոքա չուրացան ազգի օգուտները, նոքա այրո

յ: Շատ ձմեռներ անցան, շատ գարուններ եկան, նոցա {հետ} միասին՝ եւ գարնան ծիծեռնակներ, բայց նոցա տղամար

յց ի՞նչ մնաց այն օրից...: Հա՛յ կանայք, ձեր {հետ} է այսօր իմ խօսքը։ Ազգի վերանորոգութիւնը եւ փրկու

, այն մայրը, որ մօր պէս խօսում էր իւր զաւակների {հետ}. մեք չտեսանք դեռեւս, եւ չտեսնելու պատճառն այն է

լեզուն եւ հոգին ներս է մտանում նորա մէջ այն կաթի {հետ}, որ սուրբ չէ մեզ: Հայ տիկինը ամօթ է համարում ին

օտարի լեզուով: Մեք վերջացրել ենք մեր հաշիւը նոցա {հետ} ։ Թողնում ենք, որ նոքա լողան իւրեանց քրինօլիններ

ակալ կը լինինք, եթէ դուք ձեր հայկական իստակ կաթի {հետ} տաք ձեր զաւակներին նախ՝ մեր լեզուն, երկրորդ՝ հ

ացնէք նորանց, որքան կարելի է, մի հարուստ մարդու {հետ}: Շատ այն է եղել, որ ուշադրութիւն դարձուցած չէք

բերանացի եւ նամակներով խօսած ենք զանազան մարդերի {հետ} մի ընդհանուր ազգային արծաթագլուխ գոյացնելու գաղափ

Կատարեալ իրաւունք եմ տալիս քո գաղափարին, թէ թուի {հետ} հարկաւոր էին եւ մի քանի վիճակագրական եւ տեղագրակա

այդ վկայութիւնքը, լինելով շատ անհամեմատ միմեանց {հետ}, չունին իրաւունք մեզանից կատարեալ հաւատ պահանջել

ական կերպով խօսել՝ յարմարուելով ազգի քանակութեան {հետ}, նորա նիւթական եւ բարոյական կարողութեան հետ:

թեան հետ, նորա նիւթական եւ բարոյական կարողութեան {հետ}: Մնաս բարով մինչեւ ցմիւս նամակս, Քո Սեր

տպելիքը յարմարեցուցած լինին ազգի էական օգուտների {հետ}: Ահաւասիկ, վերոգրեալ նամակի բառացի պատճէնը.

հեթանոսութեան ժամանակ սովոր էին իւրեանց մեռելների {հետ} թաղել զանազան յիշատակարանք, դրամներ, ոսկեղէն եւ

քննել եւ համեմատել այդ ձեռագիրքը ուրիշ օրինակների {հետ} եւ այլն, եւ այլն: 2. Կը որոնէր ամենայն տեղ

մինին առանձին առանձին նամակ գրել, թող որ շատերի {հետ} ծանօթութիւն եւս չունիմ, ըստ որում, ընկերական հո

արդերի բերանով համեմատուել էր Հոմերոսի եւ Միլտոնի {հետ} (որպիսի՛ սրբապղծութիւն)։ Բայց մի՞թէ ստոյգ չէ ա

մամուլներից, մեք համեմատում ենք այն նեխած շարաւի {հետ}, որ այսքան դարերով հաւաքուել է հայկական հիւանդ կ

՛մ երկիւղի, կա՛մ այլ յարակցութեան պատճառով օտարի {հետ}, խախտեցին երանելի նախնեաց ուխտը, նենգեցին մեր ա

յդպիսի բարակ բաներից. մեր մէջ ասիական կոպտութեան {հետ} թագաւորում է հին նահապետական հոգին՝ պարզութեամբ

ոլորը իրաւունք են տալիս ինձ ընտանեբար վարուիլ Ձեր {հետ} ՝ գրելով միգուցէ երկարախօս նամակ: Ես յոյս ունեմ

կեղեցիներից, որ այն ժամանակ ընդհանրական եկեղեցու {հետ} մի էին, Հայերը զրկուեցան օգնականներից եւ պաշտպան

աւոր եւ շարունակ դաշնակցութիւն պահպանել Հայաստանի {հետ}: Կտոր փշուր եղած դէպքերը եւս ապացուցել են արդէն

անում էր միաւորուիլ եւ խաղաղութիւն առնել (Յունաց {հետ} ), ծածուկ արտասուելով սխալական վարդապետութեան եւ

հանջեց, որ Հայոց եկեղեցին միանայ Յունաց եկեղեցու {հետ}: Հայք՝ իւրեանց Կաթողիկոսով եւ ազգային եպիսկոպոս

ը, շատ եւ շատ ցանկանալով Հայոց եկեղեցու՝ Յունաց {հետ} միաւորութեան, բացել էր մի շարունակ դաւանաբանական

րութիւն այս առարկայի վերայ՝ ուղարկելով ուրիշների {հետ} Թէորիանոս անունով իմաստասիրութեամբ հռչակուած Յոյն

կուած Յոյն աբեղան, որ սա բերանացի խօսէ Շնորհալու {հետ} եւ կարգի դնէ միաւորութեան խնդիրը: Այս բաների

այս չորս բաները Պ. Խուդաբաշեւն եւս՝ Թէորիանոսի {հետ} համաձայն, կարօտ է ճանաչում ուղղութեան: Փոքր

բ ուղղուելիք: Ներսէսը խոստացաւ ուղղափառ եկեղեցու {հետ} միանալու համար ամենայն հնար գործ դնել: Այս օրից

Խուդաբաշեւը, - Ներսէսը, միայն մնալով Թէորիանոսի {հետ}, արտասուքը աչքերում, յանձնեց նորան խնդրել թագաւ

լիս իւր առ ի սրտէ ցանկութիւնը՝ ուղղափառ եկեղեցու {հետ} միաւորուելու, եւ վկայում էր, թէ, հաւասար առաջի

ւթեամբ չհաստատուելիք: Թէորիանոսի՝ Շնորհալու {հետ} խօսակցութիւնը բովանդակող գիրքը, որ Պ. Խուդաբաշե

կամայական բան չէր: Մեք միշտ " Հիւսիսափայլի " {հետ} ենք եղել եւ կը մնանք. " Հիւսիսափայլի " դաւանութի

ները, որպէսզի աւելի չասենք, պիտի պատերազմին ձեզ {հետ}. այս բնական է, բայց առիթ կայ եւ նոցանից օգուտ ք

լ Հարաւային Ամերիկայի ` մինչեւ այժմ բռնած ընթացքի {հետ}: Բայց, չնայելով այս բոլորի վերայ, քիչ մնա

են թափում՝ պատերազմելով մի ծայրացեալ աղքատութեան {հետ}: Երեւակայեցէ՛ք բիւրաւոր ընտանիք, որոնց մի

ւիցէ մի ձեռագործի ընկնելու կամ ընթացքից զրկուելու {հետ} կապակից է բիւրաւոր անհատների թշուառութիւնը: Մի տ

այդ շատը, համեմատելով աղքատ եւ սոված բազմութեան {հետ}, շատ աննշան էր եւ չնչին։ Թերեւս եթէ հնար լինէր

էրութիւնքը ազգ չեն, եւ տէրութեանց շահը ազգի շահի {հետ} բնաւ վերաբերութիւն չունի, քանի որ տէրութեանց կազ

որա՝ այլ ճիւղերում ունեցած, ազատ օրէնսդրութեանց {հետ}, զարհուրելի է: Երբ տէրութիւնը պէտք ունի,

ձեռքում եւ հարկ դիպուածում պատերազմ պիտի մղէ, իմ {հետ} հաւասար, երկիրը աւազակի ձեռքից ազատելու համար.

մի այդպիսի դժբախտ գործաւորի կամ անհող երկրագործի {հետ}: - Կը գամ, - ասում է նա, - եւ զէն ի ձեռին

- Կը գամ, - ասում է նա, - եւ զէն ի ձեռին, քեզ {հետ} քո թշնամու ընդդէմ կպատերազմիմ... - Եւ իմ հա

մարդիկ եւ բիւրաւոր գերդաստանք, դառն աղքատութեան {հետ} պատերազմելով, կարող են սովամահ կորսուիլ: Հարո՞ւ

այս խնդիրը, որչափ մարդը անքակտելի կապուած է նորա {հետ}, այնքան դժբախտ է եղել այդ խնդրի ճակատագիրը: Նա

վերայ մնացած ազգը փրկելու եւ գերութենից ազատելու {հետ} էինք զբաղած: Բայց, - ինքնաբաւական կերպով յառաջ

քը անխտիր: - Բայց, եթէ ես իմ հողը կիսեմ քո {հետ}, ես կը քանդուիմ, ես մինչ ցարդ ապրում եմ նորանով

կան աւազակ, բնաւ սարսափելի չէ. քանզի այն անհատի {հետ} գերեզման կ'իջնէ: Բռնութիւնը, եթէ նորա երեւեցուց

խնդրի վերայ: Ստիւարտ Միլը խօսում է հասարակութեան {հետ}, նա բողոքում է նորա ընդդէմ, եւ նորա ընդդէմ դարձ

սոսկավիթխար ապագան, լուռ կացին եւ առանց միմեանց {հետ} խօսելու, միմեանց միտքը եւ դրութիւնը լաւ հասկնալո

նուորութեան առջեւ, Նիկողայոսը մեռաւ: Մեռաւ նորա {հետ} եւ նորա համակարգութիւնը: Ինչ կամիս, արա՛, բայց

ան միւս օրը պատերազմ ունենալ 23 միլիոն բազմութեան {հետ}, որ սովամահ լինելու երկիւղից եւ յուսահատութենից

այլ խօսք չէ մնում: Մեր որդիքը նոքա փոխեցին շունի {հետ}: Չէ՛ անհնար է, որ այլեւս մնանք նոյն յարաբերութե

ը միացած է ազգի էական օգտի, այսինքն՝ ստրուկների {հետ}: Նա ներգործում է եւ յետընթաց կուսակցութեան եւ կա

եւ վատօրէն միանում է կառավարութեան յետընթաց մասին {հետ}: Ռուսական ազգը, որի աչքի առջեւ հանդիսանում

, այնտեղ ո՛չ հողը կայ եւ ո՛չ նիւթը. նա տարաւ իւր {հետ} միմիայն աշխատութիւնը, այսինքն՝ իւր երկու ձեռքը

զօրութիւնը, ինչ որ ունի աշխատութիւնը, երբ նորա {հետ} զուգընթաց է նիւթը, երբ այդ բոլորը հաստատած է հիմ

գործարանատէրերին, իսկ միւս մասը գործարանատէրերի {հետ} միասին՝ վարձկան այն վերասաց մօնօպօլիստների, որո

ծ է այն նիւթերի շատութեան կամ սակաւութեան, որոնց {հետ} կ'ենթադրուէր փոխանակել դրամը: Թանգութիւնը եւ դրա

ել պակասութիւն եւ կարօտութիւն այն նիւթերի, որոնց {հետ} պիտի փոխուի դրամը. այստեղ կամքը կամ հաճոյքը հանդ

քը հանդէս չունի: Երբ որ երկրագործութիւնը, դրամի {հետ} փոխուելու նիւթերի մշակութիւնը, ընկնի, երբ այդ ն

ւրդը չունի այն բանը, որ փոխանակել կարող էր դրամի {հետ}, ուրեմն եւ դրամի շրջանառութիւնը դարձնել իւր մէջ

օրութիւն: Ապա եթէ երկրագործութիւնը ծաղկի, դրամի {հետ} փոխուելու նիւթերը առատանան, դրամը չէ կարող կենտր

աւելու մեր ուշադրութիւնը, ինչ որ մօտ է մեզ, որի {հետ} անքակտելի կապերով կապուած ենք, մեր խնդիրը է մեր

էրութեան գանձը հասարակ ժողովրդի արիւնի եւ քրտինքի {հետ} միասին լափլիզող: Այստեղ անհատուցանելի է պարտքը,

Եւ այնտեղ, ուր մարդը պատերազմ ունի չքաւորութեան {հետ}, որ չգիտէ, թէ վաղը ինչո՞վ պիտի կերակրուի կամ ին

Մէնչեստրի, Մարսէյլի կամ այլ եւրոպական քաղաքների {հետ} առուտուր ունենալը կարելի է անուանել ազգային վաճառ

ականութիւնը ազգային չէ՛, եւ ազգի ընդհանուրի շահի {հետ} չունի որեւիցէ վերաբերութիւն: Այն ժամանակ միայն կ

ihil fit! ", - վերջին մանուկը կրկնում է այսօր մեր {հետ}: " Ոգի, մարմին եւ ոսկերք ոչ ունի ", - ասու

թիւնը մարդկային համերաշխութենից կը բղխի եւ Սինայի {հետ} վերաբերութիւն չունի, այլ, կամենում ենք ասել, թ

նիւթի: Նիւթական խնդիրը միշտ կայ: Առաջին շունչի {հետ} մարդը առնում է օդի թթուածինը. եւ երբ վերջին անգա

մա՛րդը օրըստօրէ կը հարստանան: Զուգահեռաբար սորա {հետ} կը լայնանայ եւ նոցա գործունէութեան ասպարէզը: Եւ

րոպայից, մեր կարողութենից վե՛ր է այս սովորութեան {հետ} հաշտուիլ: Երբ վաճառականը, մի շփոթեալ եւ աղ

լ է բնութեան օրէնքներով: Այն մարդը, որ բնութեան {հետ} գործ ունի, որ անմիջապէս հողի՛ց ստանում է բնութեա

ոչինչ է՝ համեմատելով այն մինչեւ այժմ եղած կարգի {հետ}, ուստի մեր կարողութիւնքը ուղղում ենք մեր ազգութի

Կենդանի եմ ես եւ խօսում եմ առջեւս կանգնած մարդու {հետ}, բայց նա չէ ընդունում, թէ ես կենդանի եմ: Նա աս

- Եղբայր, ի՞նչպէս կենդանի չեմ, ես խօսում եմ քո {հետ}. մեռելները վաղուց արդէն թողել են խօսելու սովորու

տողութեան, տակաւին իրաւունքի անունով խօսում է իմ {հետ}. " Ի՛նչ ես արել, որ ես համակրութիւն ցոյց տամ քե

անի որ իմ կեանքի խոստովանելը կապուած չէ նորա շահի {հետ}, նա խոստովանելու չէ: Ուր թողունք, որ մի ազգութ

գրուած շահերից: Այդ ազգութիւնը իւր կառավարութեան {հետ} գրեթէ նոյն յարաբերութեան մէջ է, ինչ յարաբերութեա

՛նչ վերաբերութիւն ունի տէրութեան հողին կամ գանձին {հետ}: Ազգը ազգ է, ինչպէս կառավարութիւնը կառավարութիւ

ն օտար եմ քեզ եւ ամենեւին վերաբերութիւն չունիմ քո {հետ}, ի՛նչ պատճառով, հակառակ իմ կամքին, առնում ես ե

եամբ դնում ես քո կշռի թաթի մէջ: Ուրիշ տէրութեանց {հետ} խօսում ես իրաւունքի անունով, իսկ իմ վերաբերութեա

կրկնում ենք, մեր դարու երեւելի մտածողներից մինի {հետ}: Գանք այժմ պարզելու մեր ունեցած հայեացքը ազ

ից յառաջ ամենայն րոպէ զարկւում է իրական կարիքների {հետ}: Իսկ երբ դու ասես ինձ՝ պահի՛ր քո ազգութիւնը, հ

, կարող է երեւել մեզ հեռուից. ներկայ կեանքը նորա {հետ} վերաբերութիւն չունի, ըստ որում անցածը չէ ապրում

տում: Մեք, ուրիշ անգամ, դարձեալ կը խօսինք նորա {հետ} այս խնդիրների վերայ եւ մեր ամեն ճիգը կը թափենք աւ

ան հաշիւը միշտ ուղիղ գար կեանքի գործնական կողմերի {հետ}, այն ժամանակ գուցէ ուղիղ լինէր քո ասածը, գուցէ

, երբ իւր կարգով հասնի քո հասակին եւ քո պէս աչքը {հետ} դարձնէ դէպի իւր անցած ճանապարհը, պիտի տեսանէ նո՜

նորա էական եւ իրական պէտքերից աւելի, ուրիշ բանի {հետ} վերաբերութիւն չունինք: Էական եւ իրական պէտքերի մ

լով անցքին, զուգահեռաբար երգում էին գործողութեան {հետ}. դերասանների ցոյց տուած ախտերը եւ կիրքերը արդէն

մտանէ դարձեալ իւր ատմոսֆերի մէջ, չէ մոռանում իւր {հետ} առնուլ իւր դիմակը. դարձեալ դնում է աչքին տեսութի

աց նախապաշարմունքի իւրեանց վերայ արած ազդեցութեան {հետ}, եւ յաղթելով նորանց հրապարակ իջան: Կեցցէ՜ն:

ուհեաց ջանքը, արգոյ հասարակութեան ընդունելութեան {հետ}, կարո՛ղ են մեծ ընթացք տալ թատրոնին: Յոյս ո

ստացուածք, զոր ունիմ ի վերայ յերեսս յերկրի, թէ {հետ} ինձ տանելու եւ յառաջագոյն Մալաղայ, Մադրաս եւ Կալ

ալ քաթէն բալանս 41531/2 փարդաւ քոյր ջուքամում ինձ {հետ} տարայ որ Աստուծով անվնաս Կալկաթայ հասանելէս հանդե

նձուեցին չարերի Բերան, լեզու թունալի, Մինչեւ ` {հետ} սուրբ Ներսէսի ` Եւ Գրիգորին տօնեցինք: Եւ մեղեդի

վարդըդ խնդրի, Դու - որպէս մայր գթութեան - Վարդի {հետ} քո, անչա՜փ բարի ` Զոյգ նռներըդ տաս նրան. Եւ կ

ծ Տիկին վեհապանծ ` Աշխարհում ամբողջ ` Ոսկիամօր {հետ}: Քեզ կը խնկարկեմ, Քո սէրը կ՚երգեմ, Զարնելով

տակուելուն: Ի՞նչ են սոքա ողջ միասին Անձկութեան {հետ} հրեշտակի, Թէ նա ինչպէս գրկեց կոյսին ` Ոչի՛նչ հ

լով շուրջը նրա. Եւ բարբառով դրախտային Խօսում նրա {հետ} - տրտում, Դրան երկինքն է վկայ, Որ սերովբէն չէ՛ր

սիրաւէտ Պինդ գրկում է իր էգին, Սիրախառնւում նրա {հետ} Ու վեր ճախրում միասին: Հեշտանքներից սըրարբած Ասո

ամբ պարուրէ մահուան ջամբեալ զ՚ճաշակ... Մնա՛ դու {հետ} Թորգոմայ ես ընթացիցս տաց հորդան Մէտ ՚ի կշիռ

" Նայեցէ՛ք, սա օրինակ ձեզ, Չապրեց մեզ {հետ}, նա հպարտ էր, Կոյրը ուզեց հաւաստել մեզ

ափում այրող բերանից. Մուսան նորանով խօսում է մեր {հետ}, Սիրտ է զմայլում նորա երգերից: Նա այն միջոցին

քո օթեւան... Դու ընկեր ես վշտերին... Քազ {հետ} նոքա կը խօսեն, որ պատահմամբ հիւր եկան Ահա ի

Տըխուր նըստած միայնակ, Ես պարում եմ աղջկայ {հետ} Ու համարում ինձ այդ փառք։ Ինչ ժամ

ցած խոնարհում է կամաց-կամաց, Կեանքս նորից {հետ} դառնալու յոյս չմնաց: Ե՛կ, Ալեքսանդր, իմ

նտուն, անտէր ու մերկ էր, Հաւասար է մեծատան {հետ}, Որ դիպայ չոր հագնում էր։ Երկու

ամ, Ведъ դուոռնիկին ձայն տուիմ Եւ նրա {հետ} խօսեցամ, И молодой человек-ն Ведъ սահա

տղիս տղէն Մի վարդապետ опытной Ողջ սորա {հետ} ընկել են: Ведь ուզում եմ հարցանել, В

прочем, дельно он судит, Ну, նա եթէ ինձի {հետ} Միշտ լաւ լինէր ինչպէս էր, Ведь միշտ Ա

ւրեմն, այս իմ առաջարկութիւն. Ուրիշի {հետ} վտանգաւոր մի բան էր, Ուրիշն գուցէ սուրս առն

իր այն մարդուն: - " Քնքուշ սիրով նորա {հետ} Վարւում էի. բայց յաճախ Օր անցկացնում

յց յաճախ Օր անցկացնում առաւել, Ուրիշի {հետ} քնքշութեամբ: Ես ապրել լաւ գիտէի.

նում. Բայց նոքա ոչ միշտ Քաղցր են ինձ {հետ}, Այլ շատ այն է որ ` Ինձ են տխրեցնում

՛ր որ տարեցի Դէպի մահու արքայութիւն Իմ {հետ} քանի թշնամի: - Ասաց. վազեց դէպ

Գօտեպնդած Մե՜ծ Պարթեւի - Սահակի {հետ} միասին, Աշխա՜րհ ծնան, լո՛յս աշխարհի.

կիտուել այդ յիմարք, Ուզում են կռուե՞լ մեր {հետ}. Ա՛հ, խելագար ապստամբք: Ուզո՞ւմ են

կպրէ կարաս, Մի բաբաթի մկրտուին Սանչու {հետ}, փառաց ի փառս"։ Լօթին գոռաց այն կողմից,

Նա կապում է պատմութիւնը Բնութեան {հետ} պինդ կապով, Ցանցառ միստիկի բաժնածը `

, ոչ այնտեղ յոյսեր։ Թոյն խառնած նռան {հետ} կարմիր ջրի Նորա խորհուրդով սուրբ ծերին տուի

ն տեսութիւն պ. Սուլթանշահի, եղբօրս եւ ուրիշների {հետ}: Փետրուարի 1-ին վերջին անգամ տեսութիւն եղբօրս հե

ետ: Փետրուարի 1-ին վերջին անգամ տեսութիւն եղբօրս {հետ}: 12-ին առաջին անգամ կանչեցին ինձ ծերակոյտ: 13

8-ին, որ գնաց նոյն օրը: 9-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ} եւ Յովհանն[էսի]: 11-ին նամակ ստացայ. պատասխանե

օրս, Սուլթանշահի, Նազարեանցի եւ Լ[ազար] Իլի[չի] {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 25-ին: 18-ին

՚երթայ 23-ին: 25-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Եզեանցի {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է մայիսի 3-ին:

տէրտէրի, Մարի[ա] Աթանաս[եւնայի] եւ Մագդ[ալինէի] {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը յայտնի չէ: 7-ին նամակ ստաց

-ին տեսութիւն եղբօրս, Յովհ[աննէսի] եւ Աջ[եմեանի] {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է մայիսի 20-ին:

ն եղբօրս, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ տէր Մատթէոսի {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է մայիսի 27-ին:

եսութիւն եղբօրս, Լ[ազար] Ի[լյիչի] եւ Վ[արդերեսի] {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է յունիսի 3-ին:

տանալը եւ ճար են խնդրում: 3-ին տեսութիւն եղբարցս {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 10-ին: 5-ին ս

-ին տեսութիւն եղբօրս, տէր Մատթէոսի եւ Ալեքսանդրի {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 17-ին: 12-ին

ւթիւն եղբօրս, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Միքայէլի {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է յունիսի 24-ին

սութիւն եղբօրս, Լ[ազար] Ի[լյիչի] եւ Յովհ[աննէսի] {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է յուլիսի 1-ին:

ի, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Մ[ոիսէյ] Զ[ախարիչի] {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 8-ին: Այսօր ա

նէսի], Ալեքս[անդրի], Սուլթ[անշահի], Կարապ[ետի] {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 15-ին: Այսօր

իմէոն] Գ[րիգորեւիչի], Սուլթ[անշահի] եւ Բաղդասարի {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 22-ին: Այսօր նա

, որ չէի ուզել. աղբաթս խառնուեցաւ, նոյն րոպէին {հետ} դարձուցի. չգիտեմ կառնո՞ւ այսօր, թէ ոչ: Նամակ ս

ւթիւն եղբօրս, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Սուլթանի {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 29-ին: 24-ին

], Դ[անիէլ] Թ[որոսիչի] եւ Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է օգոստոսի 5-ին

ս, Դ[անիէլ] Թ[որոսիչի] եւ Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է թէեւ 12-ին, բ

ն] Գ[րիգորեւիչի], Յովհանն[էս] խանի եւ Ալեքսանդրի {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 19-ին: 14-ին

եսութիւն եղբօրս, Լ[ազար] Ի[լյիչի] եւ Վարդ[երեսի] {հետ}: Վադուժի նամակը տուի. եւ ինձ բերել էր Լ[ազար] Ի

-ին տկարութիւնս շարունակւում է: Տեսութիւն եղբօրս {հետ} եւ Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի], Յովհ[աննէսի] եւ Յովակ

Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի], Յովհ[աննէսի] եւ Յովակիմի {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է սեպտեմբերի 2-ի

Սեպտեմբերի] 2-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Յովհ[աննէսի] {հետ}: Բերբ[երեանի] նամակը տուի: Օգոստոսի 28-ից գրած

եսութիւն եղբօրս, Լ[ազար] Ի[լյիչի] եւ Սուլթանշահի {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 16-ին: 12-ին ն

ցուցակը: 16-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Յովհ[աննէսի] {հետ}, բերել էին պակսիմատ եւ Ռանքէի գիրքը՝ կազմած: Ա

օրս, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Ա. Սուլթ[անշահի] {հետ}. գրքերի հաշուացուցակը տուի: Առաջիկայ տեսութիւնը

ստացայ եւ տանձ: Տեսութիւն եղբօրս եւ Յովհաննէսին {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է հոկտեմբերի 7-ին

տէր Գրիգ[որի], Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Սարգսի {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 14-ին: 9-ին նա

արիա] Ա[ֆանասեւնայի], Մագդ[աղինէի] եւ Յովհաննէսի {հետ}. այսօր: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 21-ին:

եղբօրս, Վարդ[երեսի], Յովհ[աննէսի] եւ Միք[այէլի] {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 28-ին: 23-ին ն

այ 25-ին: 28-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Բուդաղեանցի {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է նոյեմբերի 4-ին

կ՚երթայ 31-ին: Նոյեմբերի 4-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ} եւ այլոց. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 11-ին

էր ինձ հին հեղինակները: 11-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ} եւ այլոց, առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 18-ին

ղբօրիցս նոյն օրից գրուած: 18-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ} եւ Յովհ[աննէսի], եւ Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի]: Առա

բօրս, Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] եւ Լ[ազար] Ի[լյիչի] {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է դեկտեմբերի 2-ի

երքեզեանցի մահը: 2-ին տեսութիւն եղբօրս եւ այլոց {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է դեկտեմբերի 9-ի

Դեկտեմբերի] 9-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Յովհ[աննէսի] {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է դեկտեմբերի 16-

ն դուրս է եկել Թիֆլիսից: 16-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 23-ին: Այսօր

Նախիջեւան գալը եւ այլն: 23-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ} եւ այլոց: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է դեկտեմբ

ղը տեսութիւն է նշանակած: 27-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջիկայ տես[ութիւնը] նշանակ[ուած է] 30-ին: 3

եսութիւն եղբօրս, Մարիամ Աթանասեանի եւ Մագդաղինէի {հետ}: Առաջիկայ տեսութիւնը յայտնի չէ: 31-ին ժամը 11-

խանեցի, որ կ՚երթայ վաղը: 7-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}, դրսուանց, հազիւ 1/2 ժամ. առաջիկայ տեսութիւնը

եղբօրիցս նոյն թուականից: 13-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}, առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 20-ին: 15-ին ն

եղբօրիցս նոյն թուականից: 20-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}, առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է 27-ին: 22-ին ն

ւտուշիցն էլ էր մի նամակ: 27-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը փետրուարի 3-ին: 29-ին նամ

խանեցի, որ կ՚երթայ վաղը: 3-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}, առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 10-ին: 6-ին

տացայ եղբօրիցս նոյն օրից: 10-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}, առաջիկայ տես[ութիւնը] 17-ին: 13-ին նամակ ստաց

ից գրուած: 17-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Մագդաղինէի {հետ}, առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 24-ին: 19-ին

ն նամակ ստացայ եղբօրիցս: 24-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}: 28-ին տեսութիւն եղբօրս հետ: [Մարտի] 2-ին տեսո

ին տեսութիւն եղբօրս հետ: 28-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}: [Մարտի] 2-ին տեսութիւն եղբօրս հետ. առաջիկայ տե

ութիւն եղբօրս հետ: [Մարտի] 2-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը 9-ին է: 4-ին նամակ ստացայ

րիցս: 5-ին պատասխանեցի: 9-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 16-ին:

ին նամակ ստացայ եղբօրիցս: 16-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 23-ին:

ին նամակ ստացայ եղբօրիցս: 23-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. այսօր տուի Սերոբին ուղարկուելու թուղթը, թուեալ

մ մինչեւ իմ գործի վճիռը: 30-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է ապրիլի 6-ին:

ցս 1-ից գրածիս պատասխանը: 6-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}: Աոաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 13-ին:

անեցի, որ կ՚երթայ վաղը: 13-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տե[սութիւնը] 20-ին: 15-ին նամակ ստ

ը: 18-ին նամակ ստացայ: 20-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 27-ին:

եղբօրիցս նոյն օրից գրուած: 5-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տե[սութիւնը] նշանակ[ուած է] 11-ին:

այ եղբօրիցս 9-ից գրուած: 11-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակուած է 18-ին: 14-ին

բօրիցս 16-ից գրուած: 18-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 25-ին:

` 21-ից գրածիս դարձը: 25-ին տես[ութիւն եղբ[օրս] {հետ}: Առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] յունիսի

ը 6-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Ս[իմէոն] Գ[րիգորեւիչի] {հետ}: Այսօր իմացայ Այվազին վաղը երթալը: [Յետոյ աւելա

գրածիս պատասխանը: Յունիսի] 8-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակ[ուած է] 15-ին:

ծ էր 13-ին: 15-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Անանիային {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 22-ին:

մակ ստացայ եղբօրիցս: 22-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 29-ին:

նոյնպէս, 23-ից թուեալ: 29-ին տեսութիւն եղբ[օրս] {հետ}. այսօր իմացայ Անանուշին մահը: Առաջ[իկայ] տես[ու

տանալը եւ այլն, եւ այլն: 6-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 13-ին:

սից] եւ եղբօր[իցս]: 13-ին տես[ութիւնս] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 20-ին:

ին ապահովեալ թուղթ գրէ: 20-ին տես[ութիւն] եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 27-ին:

եղբօրիցս 22-ից գրուած: 27-ին տես[ութիւն] եղբօրս {հետ}, առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակուած է օգոստոսի 3

է օգոստոսի 3-ին: Օգոստոսի 3-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 10-ին:

մ վաղը: 10-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Սուլթ[անշահի] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] 17-ին: 13-ին նամակ ստ

գրեցի: 17-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] եւ վարդապետի {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակած է 24-ին: 19-

մակ ստացայ եղբօրիցս: 24-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}, առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 31-ին:

ն նամակ ստացայ եղբօրիցս: 31-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}: Առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] սեպտեմբե

յ եղբօրիցս 4-ից գրուած: 7-ին տես[ութիւն] եղբօրս {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 14-ին:

բօրիցս 11-ից գրուած: 14-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 21-ին:

այ: 21-ին տեսութիւն Մագդաղ[ինէի] եւ Յովհ[աննէսի {հետ]}. եղբայրս հիւանդութեան պատճառով չէր եկած, առաջի

ն նամակ ստացայ եղբօրիցս: 28-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}, առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակուած է հոկտեմբերի

ցայ եղբօրիցս 2-ից գրուած: 5-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}, Մագ[դաղինէի] եւ Լ[ազար] Ի[լյիչի]. առաջ[իկայ] տ

անակն: 12-ին տես[ութիւն] եղբօրս եւ Յովհ[աննէսի] {հետ}. այսօր տուի Սուլթ[անշահի] նամակը. առաջ[իկայ] տե

բ[օրիցս] 16-ից գրուած: 19-ին տեսութիւն եղբ[օրս] {հետ}. շատ նեղացայ: 21-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս: 2

ալմամբ 22 էր գրուած: 26-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] նոյեմբեր

էր եւ Սուլթանը: Նոյեմբերի 2-ին տեսութիւն եղբօրս {հետ}, Բերբ[երեանին], Մագղաղին[էին], Սուլթ[անշահին]

ւեալ: 7-ին տեսութիւն եղբօրս եւ Լ[ազար] Ի[լյիչի] {հետ}: 9-ին տես[ութիւն] եղբօրս, Յովհ[աննէսի] եւ Աճեմ

ն տես[ութիւն] եղբօրս, Յովհ[աննէսի] եւ Աճեմ[եանի] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակ[ուած է] 16-ին:

(նոյեմբ. ) գրուած: 16-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}, Յովհ[աննէսի] եւ տէր Գրի[գորի]: Առաջ[իկայ] տես[

սութիւն եղբօրս, Լ[ազար] Ի[լյիչի] եւ Յովհ[աննէսի] {հետ}. ստացայ Մոսկ[ուայից] գրեանք: 26-ին նամակ ստացայ

Գ[րիգորեւիչի], Լ[ազար] Ի[լյիչի] եւ Մագդ[աղինէի] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] դեկտեմբե

ւած վերջերս բարին անէ: 7-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս {հետ]} եւ Բերբ[երի]: Առաջ[իկայ] տեսութիւնը 14-ին: 1

ուած: 14-ին տես[ութիւն] եղբօրս եւ Սուլթ[անշահի] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակուած է 21-ին: 1

ղբօրիցս 18-ից գրուած: 21-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 28-ին:

այր] Ղ[եւոնդի] նամակը: 28-ին տես[ութիւն] եղբօրս {հետ}: 31-ին նամակ ստացայ Յովհ[աննէսից] եւ Անան[իայից

ւոր նոր տարի: Յունուարի 1-ին տես[ութիւն եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 4-ին:

ը] նշան[ակուած է] 4-ին: 4-ին տես[ութիւն] եղբօրս {հետ}. առաջիկայ տեսութիւնը նշանակ[ուած է] 11-ին: 6-ին

կ ստացայ 8-ից գրուած: 11-ին տե[սութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 18-ին:

ատ թոյլ երեւեցաւ. տեսնենք: Տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 25-ին: Ա

գրեթէ աննշմարելի է: 25-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] փետրուար

արի] 1-ին տես[ութիւն] Յովհ[աննէսի] եւ Ան[անիայի] {հետ}, առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] 8-ին: Այսօր ընդունեցի

, նոյնպէս բժշկին Լ[ազար] Ի[լյիչի], Մ[ագդաղինէի] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 15-ին:

5 գրեթէ իսպառ լաւ եմ: 15-ին տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 22-ին:

ծքիս ցաւը իսպառ քամեց ուժս. տես[ութիւն] եղբ[օրս] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] մարտի 1-ին: 22-23 id[e

ղինէի], Գոհ[արինէի], Յովհ[աննէսի] եւ Ան[անիայի] {հետ}. առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշ[անակուած է] 8-ին:

եւ փառք կը համարինք մեզ, միասին մնալ այդ բոլորի {հետ} եւ միասին անհաւատ եւ հերետիկոս կոչուել, քան թէ բ

տութիւնը եւ իրաւունքը ուրանալով, Պ. Չամուռճեանի {հետ} բռնուիլ բարոյական հարինքից եւ ճօճալ մի տղայամտութ

հնութիւնը վայելել Պ. Չամուռճեանի շնորհակալութեան {հետ}, Պօղոս չարագործը եկեղեցական ճանաչելով, հարստահա

կար տարիներով, յարակցութիւն ունենալով եզուիտների {հետ} եւ շատ անգամ գործիք լինելով նոցայ ձեռքում, ամենա

ել, յետոյ ամուսնացնել նորան իւր մանուկ փոքրաւորի {հետ}, յետոյ ստիպուելով առեւանգեալ կնոջ բողոքելուց, ա

ութիւնը լուծել եւ վերստին պսակ դնել մի այլ մարդու {հետ}: Մի ուրիշի ամուսնութիւն հինգ հարիւր ղուռուշի

արիւր ղուռուշի համար լուծել եւ վերստին այլ մարդու {հետ} ամուսնացնել: Յղի կինը կապել եւ այնքան ծեծել,

եւ պատիւը երկրորդի ստրուկ համարուելու սուտ փաստի {հետ} միասին մեր կողմից Պ. Չամուռճեանին ընծայելով, շտ

Թող չվախենայ Պ. Չամուռճեանը, այս դատապարտութեան {հետ} ոչ երբէք յարակից է այն թատրոնական գործողութիւնը,

դարացի հարկը: Մարդկութիւնը կապուած է երկրագունդի {հետ}. փորձերը ուսուցին նորան, իւր երջանկութեան եւ թշ

ուրացող եւ մինչեւ իւր անասնական կեանքի վերջը բոզի {հետ} կենակից - եկեղեցական, դպրոցների գումարը անհետացն

իւսիսափայլը կրօնական օրագիր չէ եւ դաւանաբանութեան {հետ} բնաւ վերաբերութիւն չունի: Նորան հերիք է, եւ իւր

աչար կառավարութենից եւ Հիւսիսափայլ խնդրած ռեֆօրմը {հետ} չառնելով կրկնում ենք այսօր նոյն պահանջողութիւնքը

թիւնը եւ մահով չհաշտուեցաւ այն պատկառելի ծերունու {հետ}. նորա ոսկերքը փորեց հանեց գերեզմանից ու գետը թափ

ւթեան մէջ, հայերը դատապարտուած են օտարի գաւազանի {հետ}, ենթարկուիլ նաեւ իւր եկեղեցականների հարստահարութ

ն հրամաններ տարածէ բոլոր վաճառուած վարդապետարանքը {հետ} առնելու եւ իւրեան հասուցանելու համար, ըստ որում

ւմ ենք երկու տողով: Բայց մեր տեսածը եւ լսածը մեր {հետ} գերեզման չտանելու խոստումը առնում ենք հրապարակով

ներկայ վիճակին. ընդհանրապէս եւ անխտիր ամեն բանի {հետ} գործ ունեցող օրագիրը բնականաբար պիտի եւ աւելի շատ

ւմ այդ կարծիքները, որովհետեւ ես " Հիւսիսափայլի " {հետ} էի։ Այս պատճառով " Հիւսիսափայլի " հրատարակողի եւ

գիտէին!!! Կանոնաւոր կերպով վէճ բանալ այդպիսիների {հետ} անհնար էր, որովհետեւ կանոնաւոր խօսակցութիւնը երկ

ապէս պատերազմում է նոր լեզուի այն ոճերի եւ ձեւերի {հետ}, որ ընդհանրապէս նայւում են որպէս տաճիկ լեզուի ազ

թարմ ծառի վրայ չէ ծաղկում, կենդանի մարդը մեռեալի {հետ} պատանքում. ամենը ունի իր իրաւունքը եւ սուրբ է։

նայում ենք նոցա գրքին կամ օրագրին, քաւ. Մովսիսի {հետ} ենք ասում, ո՛ տայր ինձ զամենայն Իսրայէլ ի մարգար

ալ նորան, այլ մշակել նորա լեզուն, գնալ ժամանակի {հետ}, փարատել կոյր եւ մարդատեաց ֆանատիկոսութեան խաւար

կը պարտական է գործ ունենալ ժողովրդի սրտի եւ հոգու {հետ} եւ ո՛չ նորա ականջի հետ, որ ինքն ըստ ինքեան առաջն

նալ ժողովրդի սրտի եւ հոգու հետ եւ ո՛չ նորա ականջի {հետ}, որ ինքն ըստ ինքեան առաջնորդ էր միմիայն արտաքին

անունը։ Եւ թէ փոքր ինչ ուսել է հնախօսել, Եղիշէի {հետ} հաւասար է իւր մտքումը, Փարպեցին շատ ցած է նորանի

մասնաւորապէս ծածկել իւր համակրութիւնը Յիսուսեանց {հետ} եւ համարելով, թէ աշխարհքում, բացի Մխիթարեան միա

տելով կանգնելով մի քանի անուսումն եւ ռամիկ Հայերի {հետ} եւ շօշափելով նոցա տգիտութիւնը, կարծում են, թէ մ

, ստրախ[ովոյէ] 24 113 Սանասարեանցին, Հախուերդի {հետ} 26 114 Եզեանցին, Ամատունու հետ 28 115 Քաղաքական

նցին, Հախուերդի հետ 26 114 Եզեանցին, Ամատունու {հետ} 28 115 Քաղաքական գլխոյ Ն. Նախիջ[եւանայ], կաթ[ող

որ այնտեղ մինի մօտ է, խօսել Սաղայի եւ Նազարեանցի {հետ} Հիւսիսափայլի 6 համարը պ. Եզովին Նախիջեւան, Նազ

ք է ծանոթանան մեր լուսավորված դարի առաջադիմության {հետ} եւ օգուտ ու առողջ հայացքներ ստանան կյանքի եւ շրջա

մանակի համեմատ, պարտական է խոսել ազգի բազմության {հետ}, ինչպես սա կարող էր հասկանալ, այսինքն այնպիսի ո

, շրջահայացորեն վերաբերվելով լեզվի ընդհանուր ոգու {հետ}: Միանգամայն հասկանալով, որ յուրաքանչյուր նոր հո

ն ու հիմքը, պարզ ու գեղեցիկ հաղորդակցվի ժողովրդի {հետ}, ժամանակակից կենդանի հայկական լեզվի օրինաչափությ

եւ մշակել հայկական կենդանի խոսքը։ Խոսելով հայերի {հետ} ՝ լուսավորել նրանց, եւ լուսավորելով՝ սովորեցնել

կանալի լեզվով խոսում է հասարակ մարդու եւ ժողովրդի {հետ}, եղբայրորեն բաժանում է յուր ճոխ ստացվածքը մարդկա

ստացվածքը մարդկային ընկերության բոլոր դասակարգերի {հետ}: Մեր օրերումը գիտությունը չունի այլեւս ոչինչ նվի

, յառաջ է խաղում մեծ մեծ քայլերով եւ տանում է իւր {հետ} միասին եւ մեր ընթերցող ազգը։ Մեր խօսքը գերապ

անը, պատշաճ ենք համարում փոքր ինչ խօսել մեր ազգի {հետ}, թէ ի՞նչ է Կրիտիկա ասած բանը ընդհանրապէս, եւ թէ

որհուրդ ունէր՝ համեմատելով ընդհանուր մարդկութեան {հետ} ։ Մեր սիրտը արիւնով է լցւում այս ճշմարտութիւն

գրութիւնը, որ անքակտելի կապուած չէ մի ազգի հոգու {հետ}, այն մատենագրութիւնը, որի մէջ իբրեւ հայելու մէջ

տենագիր հեղինակը գործ ունի ոչ թէ մեռած գնացածների {հետ}, այլ այժմեան կենդանի ազգի հետ, որի կեանքի պայմա

է մեռած գնացածների հետ, այլ այժմեան կենդանի ազգի {հետ}, որի կեանքի պայմանները, լինելով ամենեւին այլայլ

գը գերապատիւ Նազարեանցի նոր հայախօսութեան հանդէսի {հետ}, որի առաջին հատորը, ինչպէս վերեւումը ասացինք,

ջ գնալը բացայայտ է արդէն, եթէ համեմատենք միմեանց {հետ} նոյն մատենագրի " Առաջին Հոգեղէն կերակուրը Հայոց ե

ղն է, որ յոյս է տալիս մարդուն ապրել ուրիշ մարդու {հետ}, ենթադրելով, որ այդ ուրիշը պատժից վախենալով չպի

. այն միւս մնացած փիլիսոփայութիւնքը, որ բնութեան {հետ} գործ չունին եւ բնութեան մէջ գործադրելի չեն, այս

ւ նոցայ ընթացքը զարմանալի կերպով լծորդուած է իրար {հետ}: Տեսաբանութեան մէջ մի ապակի է մտնում, քիմիայի մ

ինչպէս է եւ ինչ պիտի լինի այդ նորը: Եթէ մենք քեզ {հետ} ապրենք մինչեւ այն ժամանակ, եթէ ուսանենք այն ժամա

աշակի վրայ: Ծիծաղելին այն է, որ շատերը այս ձեւի {հետ} վարուելու կատարեալ տգիտութիւնը վերագրում են գերմա

ղմից նմանութիւնը Հեգելի եւ անգլիացի Բոռքի միմեանց {հետ}: Բոռքը իր ծերութեան ժամանակ, մանաւանդ ընկճուած

ոչ միայն իրը փոխանակեցին անառակ եւ փտածին կեղեւի {հետ}, այլեւ հանգիստ չտուին բոլոր Եւրոպային: Նա մոռաց

զգում է երբ երես առ երես քսւում է իրական աշխարհի {հետ}, նա դատապարտել է եւ պիտի դատապարտէ: Չնայելով այ

ում է պրուսական աստիճանաւորի անուրջների (мечта) {հետ}: Հեգելը չէ պախարակում ձգտողութիւնը եւ վերանորոգո

ռանց պայմանի պիտի համաձայնել կրիտիկոսի (Հեգելի) {հետ} ամէն բանի մասին, ինչ որ նա ասում է, օրինակի համ

արունակութեան (объем) այդպիսի մեծութեան եւ դորա {հետ} միասին ոչ մի տեղ, այդ չափով եւ այդպիսի ուժով չեն

ւորուած գերմանական գաղափարականութեան (idealism) {հետ}, կուսակցութիւն է կազմում անգլիական տէրութենական

ային կեանքի առողջ վիճակը: Զինուորը միայն թշնամու {հետ} կարող է զարկուիլ, ուրիշ ոչինչ պէտք, ոչինչ յարաբ

թիւ պէտքերի, անհամար յարաբերութեանց եւ վիճակների {հետ}: Յայտնի է, թէ այս երկու մոմենտքը, պատերազմը իբ

: Եւ մարդը կամ իր քաղաքակրթութեան աստիճանից պիտի {հետ} դառնայ, կամ բարոյապէս պիտի մեռնի եւ նորա հասկացո

ան զսպանակը գտնւում էր լաւած վիճակի մէջ: Նա պիտի {հետ} դառնայ այն րոպէից սկսած, երբ կանգնել էր իր ճամփի

տերազմում էր իր դաւաճան թագաւորի ` Կարլոս առաջինի {հետ}, երբ զիջողութիւնք զիջողութեանց քամակից որպէս մի

ը եւ համեմատելով նորան իրենց հայրենիքի ստրկութեան {հետ}, յղացան այն մեծ կրակի կայծը, որի բոցը պիտի այրէ

ռականութեամբ, անմիջական յարաբերութիւն չունի հողի {հետ}: Նորա օգուտը եւ վնասը, նորա յոյսերը եւ ահը, - ա

ահը, - այդ բոլորը կապուած է վաճառանոցի (bourse) {հետ}. եւ քանի որ Անգլիոյ կառավարութիւնը ներգործելով ա

երկմտութեան (двусмысленность) օգնութեամբ, նորա {հետ} կարող էին բարեկամանալ բոլորովին միմեանց ներհակ հա

րտ գիտակցութեամբ: Համակարգութեան այս յատկութեանց {հետ} միաւորուեցաւ եւ նորա արարչի (Հեգելի) տրամադրութ

կից զարկուած ծառի արմատում, ետքը երկու փայտ իրար {հետ} քսելով, աւելի ետքը հրացանը գտաւ, ետքը ֆոսֆորեան

նուն, որ տակաւին կրակը ստանում է երկու փայտ իրար {հետ} քսելով: Առաջին առած. Զարգացման վերին աստիճա

նա բարեբարոյ եւ ընկերասէր: Ես կեանք վարեցի նորա {հետ} երեք ամիս, մի անվարձ անպաճոյճ սենեկում: Մեք հեր

աւ, բայց չմոռանաս այն սուրբ դաշը, որ կնքեցիր իմ {հետ}: Նա խոստանալով ինձ, հաստատ մնալ իւր սուրբ ուխտի

բոլոր ապրանքը վեր առած, իմ տասն եւ մի ընկերներիս {հետ} շոգենաւ նստեցի Բօրդօ քաղաքից գնալու դէպի արեւմտեա

էկը իմ մօտ մնաց, որ մի հոգեկան սիրոյ կապանքով իմ {հետ} շաղկապուած էր. ես նորա հետ երեք ամիս կեանք վարեց

կան սիրոյ կապանքով իմ հետ շաղկապուած էր. ես նորա {հետ} երեք ամիս կեանք վարեցի մի գեղջուկ սենեկում. իմ ա

ուր յիշատակներ, դուք խառնուեցաք ժամանակի հոսանքի {հետ} եւ անհետ չքացաք մշտնջենաւոր ովկիանոսումը: Ձեր մխ

ութեանը: Ես մարդկութեան անկեղծ բարեկամն եմ, որի {հետ} միացել եմ մի անխզելի կապով: Նորա հետ եմ ծնուել,

մն եմ, որի հետ միացել եմ մի անխզելի կապով: Նորա {հետ} եմ ծնուել, նորա հետ եւս պէտք է թաղվիմ միեւնոյն գ

լ եմ մի անխզելի կապով: Նորա հետ եմ ծնուել, նորա {հետ} եւս պէտք է թաղվիմ միեւնոյն գերեզմանի մէջ: Իմ կրա

եւ ասաց, որ ժողովուրդը հարստահարուել է, ես նորա {հետ} միասին հարստահարուած եմ: Որ ազգը անբախտացել է,

հարստահարուած եմ: Որ ազգը անբախտացել է, ես նորա {հետ} անբախտացել եմ, որ ազգը հարուածուել է, ես այնպէս

ը, որ յաւէրժացնես քո յիշատակարանների մէջ (նոցայ {հետ} միասին պէտք է յաւէրժանայ եւ իմս): Ցոյց տուր մար

րծ կատարել, առանց խորհրդակից լինելու հոգատարների {հետ}: Ամէնից առաւել զայրացողը գործավարն էր, որ իւր ա

աւատարմութիւնը դէպի պապը եւ նորա Յիսուսեան կարգի {հետ} ունեցած հաղորդակցութիւնները: Երբ որ պապը շտապում

յ, անց են կենում դէպի կարդինայի կողմը, եւ նոցայ {հետ} միանում են հոգատարք եւս: Կարդինալը իւր կուսակիցն

: Թէպէտ այն բարեբարոյ անձին շատ դժուարին էր նոցայ {հետ} մասնակցութիւն ունենալ, բայց յօգուտ իւր հայրենակի

ռաջ տանելու: Ատեան կոչեց վերակացուին հոգատարների {հետ} միասին եւ ասաց այսպէս. թէպէտ առաջին անգամը ես քե

ացու կարգել: Բոլոր բարեխիղճ մարդիկը հեռացան նորա {հետ}, բացի կարդինալի կուսակիցներից: Ծառայողք եւս կամ

աստղկեան մոլութեններով երկար ժամանակ պարապելով: {Հետ} ուրեմն պապից նորան յանձնած մի քանի գործերում հաւա

ւ համար, եւ ցոյց տալու, թէ նա ինչպիսի՛ն մարդերի {հետ} ունի բարեկամութիւն եւ սէր, հարկաւոր եմ համարում

ին նորա ներգործութեամբ, հեռացան այն ազգասէր անձի {հետ} - ինձ ասաց նա: Այնուհետեւ գործարանը բոլորովին կո

սկզբումը մեծ խորամանկութեամբ վարւում էր ամենեցուն {հետ}: Բայց նորա վերջին օրերում դուրս երեւեցան նորա դժ

հանայապետին եւ չարաբանելով իւր մեծ բարերարը, որի {հետ} պապը եկեղեցական գործերի պատճառով ունէր շատ վէճեր

ւթեամբ չափից դուրս խոնարհում են մեր առաջեւ: Պապի {հետ} եւս շատ խորամանկութեամբ վարուեցաւ նա, ձեւացնելով

ակցութեամբք, որ ունէր միշտ նոր պապացու կարդինալի {հետ}, եւ իւր կիկերոնեան լեզուով վերջապէս հասաւ իւր վե

ործարանից: Այս կարդինալի խորամանկութիւնն էր, որ {հետ} ձգելով նորա արտաքսումն, կամենում էր վարագուրել ի

տես էի, սա շատ խստութեամբ էր վարւում ծառայողների {հետ}, այս պատճառով նոքա բողոքեցին կարդինալին, որով չ

ինձ ստիպում էին այնպիսի գնացք ունենալ ծառայողների {հետ}, ապա, նախ սխալ է այն պատճառով, որ, երբ նորան

է, որ գրեթէ նոքա միշտ կամեցել են եւ իւրայինների {հետ} կատարել բոլորեցուն պարտականութիւնները, որ ամենեք

մբողջ ժամ պատերազմեց մենակ այն անհամար թշնամիների {հետ} եւ չձանձրացաւ երբեք: Յաղթութիւնը պսակելու համար

երի լուսով: Ներս են գալիս նոքա կարգով, եւ նոցայ {հետ} փողոցների գիշերաշրջիկ սրիկաները եւ սկսում են ճակա

իւններից յետոյ ներս են գալիս հոգատարքը վերակացուի {հետ}, եւ առաջնորդելով նոցայ այն վարձկան մարդիկը, որո

ից զայրանալով սորա վերայ, միաբանուեցան հասարակաց {հետ} եւ վերկացման կարդինալ դէմ: Թէպէտ ես շատ աշ

, դու ինչպէ՞ս կարող էիր քո արդարամտութեամբ դոցայ {հետ} վարուել, որոնց գործակիցները սատահակք էին: Ո՜հ տ

ւթիւնք: Մինչեւ ե՞րբ պիտի խայտառակուին եւ իւրեանց {հետ} միասին պիտի խայտառակեն հայ մամուլը, մեր այս դեւը

որհին, այլեւ այդ մարդոց նոր դարձուած աշակերտների {հետ} գայթակղեցուցիչ եւ անհանճար բաներ խօսելու համար,

Անոյշ-Վռամը, իրենց հոգեսիրութեամբ, մե՛զ էլ ձե՛զ {հետ}, ձե՛ր պէս սնուցին։ Այս բոլո՛ր պատճառներով քե՛զ

րտների ասելով. " Ինչի՞ ձեր Վարդապետը մեղաւորների {հետ} միասին ուտում է, խմում"։ Բացի սորանից, " պահ

ւծու որդիքը մարդոց աղջկերքին եւ խառնակուեցան նոցա {հետ} "։ Ի՞նչ բանի համար, որդոց որդի, մինչեւ յաւ

դարութիւնը, եթէ ոչ Զամբրո՛ւն, իր Մադիանացի բոզի {հետ} միասին, գեղարդով զարկելո՛ւ, գետնին ցցելո՛ւ եւ Ա

՛կ ցանկութեան պատճառով նայե՛լը կատարուած շնութեան {հետ} հաւասարեց՝ ասելով, թէ որ մէկը ցանկութեան պատճառ

կին մարդու վերայ, արդէն իր սրտի մէջ շնացաւ նորա {հետ} ։ Այլեւ հեթանոսաց վարդապետի քարոզութիւնն էլ ս

՝ ա՛յն մարդուց, որով Քրիստոսը խօսում էր աշխարհի {հետ}, որ Փրկչի չարչարանքների մնացո՛րդը իր նեղութեամբ

մ եւ աւելո՛րդ. պա՛տճառ, Հաւատքի տեղեա՛կ մարդու {հետ} է խօսքս։ Այլ այն քի՛չ խօսքերից, որ Կորնթացոց առ

մբ արած ծախքս, վատ վաճառականութեամբ, թեթեւ բանի {հետ} չեմ կարող փոխել, եւ ո՛չ մի հոգեւոր եւ յաւիտենակա

ւոր եւ յաւիտենական գանձ անպէտ եւ անցաւոր ընծաների {հետ} "։ Եւ տէր Յովհաննին էլ նեղացար, թէ " բնաւ քեզ պ

եղբարքը, Տիրոջդ, սուրբ գրուանի գին, եղբօրորդու {հետ} միասին։ Այդ երեքն էլ հոգեպէս եւ մարմնապէս կրթուա

խելքով եւ թէ քաջութեամբ լցուած եւ կատարեալ։ Նոցա {հետ} միասին եւ Աբեղենից տիրոջը (ինձ բարեկամ էին անուա

երի համար ում եւ իցէ տուած, եւ այս բանը գիտեն իմ {հետ} այնտեղ բնակվողքը։ Բայց ուրիշներից աւելի Ակիթ անո

յդ մարդը շատ լաւ տեղեակ է ասած բաներիս եւ ինձ քեզ {հետ} կը թաղէ, որ քա՛ջ հովուի աներկիւղութիւն է։ Ո՞

ու անգամ, տարա՞ւ ինձ իր սենեակը, եւ խօսեցա՞ւ իմ {հետ}, ինչպէս Փրկիչը հրամայում է, ես եւ ինքը առանձին

ւմ են, - շնո՛րհ ուղարկէ. բո՛ւն դու ինքդ խօսէ մեզ {հետ} դորա բերնով, ինչպէս երբեմն խօսում է՛իր սուրբ Պաւ

եռքով։ Նորա՛ն իմացուր քո հաշտ լինելը քո ծառաների {հետ} ։ Մեր մեղքի պատճառով ամուլ ամպերի թող չնմանի դա՛

արդիկս։ Իսկ այդ Հայոց աբեղայքը, իրենց սրտերի {հետ} միացած դառնաշունչ նախանձի պատճառով, այդ բաների հ

ն եւ այժմ էլ դեռ անյագութեան գինով հարբած մեռածին {հետ} կռւում են։ Անարատ եւ ամեններից յարգուելու արժ

ղան ընդունելու։ Նոյնպէս յարմար եմ դատում նոցա {հետ} յիշել եւ տէր Աբրահամ եպիսկոպոսը, որում ըստ ձաթի

տճառ, սորա ոճը, նո՛յն է Փարպեցու Պատմութեան ոճի {հետ}. Սուրբ Գրքի նո՛յն վկայութիւնքը, նոյն ակնարկութի

ելով հրատարակել Փարպեցու Պատմութեան թարգմանութեան {հետ} )։ Ինչպէս Թղթի տպած բնագիրը կարդացողներին յա

յստեղ, բա՛ռ առ բառ ուղի՛ղ է բո՛ւն հրէական բնագրի {հետ} ։ Թովմա Արծրունին այսպէս է գործածում այս վկայութի

քաղաքը, ուր իր սովորութեան համեմատ, ինքը եւ իր {հետ} եղած ուխտապահ եւ քաջարանց նախարարքը մի քանի օր մն

րարքը իրենց գլխաւորի եւ Սուրբ Յովհանն Մանդակունու {հետ} այնտեղ վազէին իրենց աղօթքը, գոհութիւնը եւ ուրախա

ցողը մեզանից աւելի հասկանայ։ § 16. Կորնթացոց {հետ} էր Պաւղոսի բանը, որի վրայ ակնարկում է Փարպեցին։

վ զգուշացնում է Հ. Մ. Չամչեանը չշփոթել Փարպեցու {հետ} ։ Մեզ թւում է, թէ Փարպեցին Մեծ Թարգմանչաց աշա

անչաց աշակերտ է ասում Փարպեցուն, այլ, ուրիշների {հետ} նորա անունն էլ տալով եւ պատմագիր անուանելով, շար

ուղթը իր ձեռքում ունենալով, եւ մանաւանդ այդ Թղթի {հետ} միասին, տպում է այս խօսքերը։ Մենք զարմանում ենք

երբ Վահանը յետ եկաւ Պարսկաստանից իր երկու եղբարց {հետ}, նորա մայրը՝ Ձուիկը, տարաւ նորան Աշուշայի տուն

ատերազմից անմիջապէս յետոյ, գուցէ՝ Աղանն էլ նոցա {հետ} ) եւ Յունաստանից վերադարձել է 457-ից յետոյ, որով

ւ Աշուշայի տանը սննդակից եւ խաղակից եղաւ Փարպեցու {հետ}, եթէ այդ թուականին նաեւ քսան տարեկան պատանի ճանա

նացուցած էր Արշարունեաց տիրոջ Արշաւիր Կամսարականի {հետ}, որոնցից ծնեցան Ներսէհ, Հրահատ եւ Վահան Կամսարա

ւմը, այսինքն՝ նորա հաշտութիւնը Պարսից տէրութեան {հետ}, եղաւ 484 թուին, երբ Պերոզի տեղը նստաւ Վաղարշ թ

(§ 20), Մեծ Վահանը հաշտուեցաւ Պարսից տէրութեան {հետ} 484 թուականին։ Մինչեւ այս իրողութիւնը Փարպեցին,

բ եւ քաղաքավարութեամբ է խօսում Փարպեցին Մարզպանին {հետ} եւ Կամսարականների մասին, այդ ինքը՝ կարդացողը,

մոնի անզգամութեան վրայ է ակնարկում իր քրոջ Թամարի {հետ} ։ Բայց որ ասում է " վասն անհանճար խօսիցն ", մենք

է բառ առ բառ, Փարպեցու Թղթի բնագրում մէջբերուածի {հետ}. " Ընդէ՞ր իսկ բնաւ եւ անուանի 'ի միջի ձերում պոռ

յունականից, բայց մի փոքր անհամաձայն է եբրայականի {հետ} ։ Բայց թողունք այդ. մենք այստեղ ուրիշ բան ունինք

բանից գլուխ խօսիցս ", որ բառ առ բառ է յունականի {հետ}. " Kefàlaion dè èpi tojs legomenois ")։ Բայց

մամբ։ Իսկ ուած կամ ուածքը, երբ միանում են մի բառի {հետ}, ինչպէս գրուած կամ գրուածք, գոյական են եւ վերացակ

ի սորանից, ուած կամ ուածքը, միանալով մի բայարմատի {հետ}, ինչպէս ծեծուածք, ռուսի ость կամ ность, իսկ ֆրանս

մասին թշնամացած լինելով երջանիկ Գէորգ կաթողիկոսի {հետ} եւ դաւաճանութիւն հնարելով նորա ընդդէմ, երբ նամակ

, երբ նամակ էր գրել Մաշտոցին, որ նա եւս միանայ իր {հետ} ընդդէմ կաթողիկոսին, իր ծանծաղամտութեամբ կամենալով

եցին ասում է, թէ չիք Վասակը ուրիշ նախարարաց որդոց {հետ} (որդոց, բնաւ եւ ոչ մի կնոջ անուն չկայ) բռնեց եւ Հ

եցու Թղթից իմանում ենք նորա յարաբերութիւնը Ձուիկի {հետ}, այնտեղից մենք տեսնում ենք, որ այս երանելի տիկինը

Արծրունեաց տանից դուրս եկած ուրացող Մեհրուժանների {հետ} ։ Այս պատուական Մերհուժան Արծրունին՝ երանելի Աղանի

եւ Վահանի հօր՝ երանելի Հմայեկի եւ Ամատունի Վահանի {հետ} միասին, Հայոց նախարարաց թղթով, 450 թուին Յունաստա

սենեակ է նշանակում եւ ոչ հնոց. եւ Զամբրին Քազբու {հետ} ո՞ւր է մտնում հնոցը. յայտնի է, թէ իր սենեակը կ'եր

էպի Էջմիածին, Աբովեանը իւր յառաջադէմ աշակերտների {հետ} միասին, որոնց մէջ կար եւ հանգուցեալը, Երեւանից

րխանի թեմակալ Կարապետ եւ Սերովբէ արքեպիսկոպոսների {հետ} յարուցել էր Կաթողիկոսը անվերջանալի վէճ եւ խռովութ

աստիճան ստանալու համար։ Շատ անգամ խօսում էր մեր {հետ} այդ մասին դեռեւս իւր ուսման ընթացքը աւարտելուց մի

ր կորուստը եւ բարեկամական անկեղծ սրտի կսկիծը նորա {հետ} միասին։ Բայց, որպէս Քրիստոնեայ հասկանալով մարդկ

իսկ մեր փրկութեան միայնակ միջնորդը, երկնաւոր հօր {հետ} խօսելով, թէ այս է յաւիտենական կեանքը, որ ճանաչե

Աստուծոյ քահանաների եւ տաճարի սպասաւորների աղօթքի {հետ} եւ խնդրենք Աստուծուց՝ մեր երկնաւոր հօրից, միաւո

ր երկնաւոր հօրից, միաւորել հանգուցեալը այն լուսի {հետ}, դէպի որը նայում էինք մեք ամենեքին։ Աղաչենք եւ

եւ մխիթարել սիրտը այն մօր, որ կապւում էր աշխարհի {հետ} միմիայն իւր որդու կենդանութեամբը։ Բայց դո՛ւ,

աշխարհագրութիւնը խառնափնդորելով աստուածաբանութեան {հետ}, գրել էր, թէ 999 ասպարէզ է այս բնակարանի բարձրո

առ, նա մի յարակցութիւն ստեղծագործելով դժոխատիրոջ {հետ}, մի տեսակ օգուտ ստանալու ակնկալութեամբ շատ սովոր

էին սատանայի աչքումը, փառաւորուած նեռներ, նոցա {հետ} միասին գտնւում են եւ նոքա, որոնք փառաւորեցին այս

ր ճաշակ ունի. նա կուլ է տալիս անխնայ իւր ղահուէի {հետ} մեր ողորմելի գրուածները, թէ արձակ եւ թէ ոտանաւոր

ս կատակ չեմ սիրում. կը հրամայեմ շաղախել քեզ հողի {հետ} եւ աղիւս շինել Գեհենի հնոցները նորոգելու համար.

ինչպէ՛ս անդադար կռուեցուցել եմ ես մարդիկը միմեանց {հետ}. ասածներիս ապացոյց կարող են լինել կոտրած կոտոշը

ը, երբ, բարեկամանալով յիսուսեան կարգի աբեղաների {հետ}, սկսեցիր հիւսիսումը քո յիմար կատակը, քանի անգամ

էին, բայց մեծ յարաբերութիւն ունէին ներկայ անցքի {հետ}: Եւ այսպէս, նախ եւ յառաջ Ձեր մռայլութեանը յայտն

ախինի մօտ, որ ճախինի մօտ բնակող շատ երեւելի ազգի {հետ} բաղկացնում է մի ամբողջ հասարակութիւն. չգիտեմ, լ

կ բարեկամութեամբ վարուեցաւ միւս ճախնային ժողովրդի {հետ}. բայց ես կռուեցուցի նորանց միմեանց հետ, եւ առաջ

ժողովրդի հետ. բայց ես կռուեցուցի նորանց միմեանց {հետ}, եւ առաջին ճախնային ժողովրդին տուեցի առանձին թագ

թէ անյաջող անցան: - Ինչ շինեմ ես գերմանացոց {հետ}, մինչ չէ կարելի նորանց շարժէլ ու դղրդել... Բա

թօններ: Բացի սորանից Անգլիան պարապած է Չինաստանի {հետ}, նորերումս տիրել է Կանտոնին եւ յոյս ունի, յառաջ

Սատանան, ձգելով Աստարօտը դէպի երկրի երեսը, {հետ} դարձաւ փառահեղութեամբ, փչուեցաւ եւ ասաց. -

: - Այսուհետեւ, բոլոր գործերի մասին, ես քո {հետ} ուրիշ կերպ չեմ խօսելու, եթէ ոչ վիպասանաբար, այս

մինը ձգում է խելքերը յառաջ, միւսները քարշում են {հետ}, մինը քարշում է աջ, միւսը ` ձախ, եւ միջականի հ

զօրութիւնը, համեմատելով մեր շոգեշարժ մեքենաների {հետ}, հաւասարւում է 17 38 ձիու եւ մի մատակի զօրութեան

հարկաւոր է եւ նոր լեզու, հին ժամանակը տարաւ իւր {հետ} հին լեզուն: - Եւ ո՞ր յայսմհետէ այն բարբառ ի

ենդանի բարբառով, եթէ կամք ունէիր կենդանի էակների {հետ} խօսել, եթէ քո խօսակցութիւնը ունէր մի իրական խորհ

վերայ: Եթէ մի մարդու պատահէիր, որ խօսում էր քո {հետ}, փոխանակ նորա խօսքին պատասխանելու, պիտո՞յ է ասէ

Սատանան ոչինչ այլ բան չխօսեց գրականութեան դեւի {հետ}: Վէզիրը, որ հրովարտակ ապսպրելով վերադարձել էր ս

ամուսնացած մարդերի երեք բաժինը արդէն ծանօթ է նորա {հետ}. այսքան միայն պիտոյ է ասել, որ Ֆիֆիքոքոյ դեւը (

մենայն օր համարեա թէ երեք անգամ կռւում են միմեանց {հետ}, եւ ամենեքին կարօտում են մխիթարութեան.... այ

արժան է ծանօթացնել նորան մեր դժոխային անիծեալների {հետ}: - Մռայլագոյն տէր, նա առաւել ճիշտ գիտէ, թէ

այդ կարգից դուրս արժանաւորութիւնների վերայ, որի {հետ} բացի հոգեկան առնչութենից ոչինչ ունիք հասարակաց,

ամը իւր ճառը, Քանանը եւ Նեբրովթը Կայէնի աղջկերքի {հետ} միասին սկսեցին երգել այս տաղը, որ շարադրել էր յա

քում խաւար զօրութեան: Այս երգեցողութեան {հետ} միասին լսւում էին շատ կողմերից զանազան դժոխային գ

որութեան վերայ: Այս խօսակցութիւնքը վերջացան տաղի {հետ} միասին: Տիրեց րոպէական լռութիւն: Դժոխքի այն ահա

ւխները տաքանալուց, տուր ու ծեծ սկսել էին միմեանց {հետ}, որոնցից մինը լաց էր լինում եւ գանգատում էր, թէ

անի հայ երիտասարդների, որ ման էին գայիս մի Ռուսի {հետ}, որ դժուարութեամբ կանգնում էր ոտքի վերայ եւ որի

ին փայտից: Մեզանից իւրաքանչիւրը պարտական է գետնի {հետ} չհաւասարել իւր մարդկութիւնը, չանարգել Աստուծոյ շ

ամենայն բան ցանկանում է, ամենայն բարեխիղճ մարդու {հետ} համաձայնում է եւ օգնում է ազգին, մի քանի աղքատի

ն միանալով իւրեանց նման կարողութեան տէր պարոնների {հետ} ՝ օգնել ազգի ողորմելի եւ թշուառ դրութիւնը․ բայց պ

քարեանցի գլուխը, նա սիրում է ոգիների եւ փերիների {հետ} խօսակից լինել միշտ․ նոցա բան ապսպարել, եւ շատ ան

երը, նահատակները թողած, բան է բռնում սատանաների {հետ}, ահա ի′նչ է նշանակում դաստիարակութեան պակասութիւ

ջ ձգեմ: Մինչդեռ պ. Մարկոսը խօսում էր ծառայի {հետ}, եւ ահա պ. Շաքարեանցը բարկացած, շողիքը բերանից

հրաժեշտ առարկայ է դիւթութեան մէջ, որ չղջկի ոսկրի {հետ} միասին դրել էիր ջրով լիքը պտուկի մէջ... -

ոյեան երեւի լսել է իմ ձայնաւոր խորհրդածութիւնը իմ {հետ}, եւ այդ բանը բերել է իմ գլուխը: Փոյթ չէ, դրացի

ստեղծուած եմ միմիայն նորա համար, եւ միմիայն նորա {հետ} ամուսնանալով, կարծում էի, թէ կարող էի երջանկանա

տեսնում էի նորան: Թուլացայ, մաշուեցայ. մարդու {հետ} խօսելու ժամանակ, շատ անգամ չհասկանալով նորա խօսա

ճառագայթները խաղում էին տանս պատուհանի ապակիների {հետ}: Կապոյտ երկինքը զարդարուած անհամար գոհարներով,

ու վայր էր լինում իմ մէջ: Սկսեցի բարձր խօսել իմ {հետ}, կատարելի վհկական արարողութեանս մասին: Ձայնաւոր

ց... արդարացի կասկած ունիմ դրացուս վերայ, որի {հետ} անցեալները կռուել էի մի մսրահաւի համար: - Գն

եղից գիտենք, որ այդ անասունքը չեն խօսում միմեանց {հետ} իւրեանց լեզուով, մեր նոցա լեզուն չհասկանալուց կա

ր է, որ չկարողանար բարեկամների համար մի քանի ժամ {հետ} դնել իւր պարապմունքը: - Ճշմարի՛տ է, նորա բո

Եւրոպայումը էր այն սարսափելի կախարդը, որի անունի {հետ} կապակից է այն հրաշալի " պղնձեայ գլխի " յիշատակը,

ցիք շինելու համար, եւ մեռած ձեւանալով, իւր կնոջ {հետ} միասին, գնացել է մի հեռաւոր աշխարհ եւ անմահանալո

որին, երեւի թէ Վասիլիոս չորրորդին, որ իւր որդու {հետ} ուղարկել էր նորան Կոստանդնուպօլիս: Պարացելսո

հետեւ արդէն եօթանասուն հինգ փորձ կատարել է, իրար {հետ} միաւորելով զանազան մետալներ, զանազան չափերով. բ

ւմ եմ, որ դու մի ընկերութեան նման բան ունիս նորա {հետ}. Աստուած տայ, Աստուած տայ, ես ուրախ եմ, հարստ

ից, ձեռները, գործ ունենալով միշտ ջերմ մետալների {հետ}, կոշտացած էին բոլորովին եւ ճաքճքած, եւ այդ ճեղք

ո մասին: Պ. Մարկոսը խնդրում էր ինձանից, որ իւր {հետ} միասին գայի քո մօտ, բայց ես իմանալով քո ժամանակի

քաղաքագէտ, մտքումը դրեց անպատճառ ծանօթանալ կոմսի {հետ}, որպէսզի յետոյ կարողանայ նորա միջնորդութեամբ ծան

միջնորդութեամբ ծանօթանալ եւ թատրոնական աղջիկների {հետ}: - Եթէ արժան է, հրաւիրենք նորան եւս, - յաւ

է մի փոքր, բայց բնակուելով անխելների եւ տգէտների {հետ}, ո՞չ ապաքէն պարտական էր գոնէ՛ պատշաճի ընդդէմ չնե

ղղութիւնը, որին մի մազի չափ վնաս չեմ տուել, որի {հետ} ոչինչ ունիմ հասարակաց, դառնում է իմ թշնամին, ին

ունեցել քո մօտ: Միթէ՞ խաղ է, կամ, կատա՞կ է իմ {հետ} խմել. ես նորան այն օրը ձգեմ, որ շունը ձեռքից հա

. Մարկոսի խորհուրդը, ծանօթանալու կոմս էմմանուէլի {հետ}, է ծանօթանալ նորա սիրուն բարեկամ օրիորդների հետ

հետ, է ծանօթանալ նորա սիրուն բարեկամ օրիորդների {հետ}: - Ես կամէի մեր խնջոյքի մէջ խայտառակել նորան

ընդհանրապէս: Դու կարծում ես, թէ նա կը խոսէ՞ քո {հետ}, երեսը շուրջ կը տայ եւ կը հեռանայ, մանաւանդ եթէ

արուեստանոցիցս մի փոքր մկնդեղ բերելու, մետալների {հետ} խառնելու համար: Բայց երբ վերադարձայ դէպի արուեստ

ի կրակը: Հալած մետալները, որ խառնուելով միմեանց {հետ} կազմում էին մի փոքրիկ լճակ, եւ որի երեսի վերայ ս

ձ բաժանել: Անտարակոյս այս բոլորը կ'առնենք մեք քո {հետ}. բացի սորանից հարկաւոր է, որ դարպաս ուղարկենք Ե

ղ ուրիշները գլուխ կոտրեն ուսում ստանալու, մեք քո {հետ} հոգիներիս պատրաստութիւնը տեսանենք։ Հարկաւոր է մե

դրութենից, փոխեց իւր խօսակցութեան ոճը Շաքարեանցի {հետ}, եւ կրաւորական բնաւորութիւնը դէպի ներգործական:

ձակութիւն չունիմ խօսել հրապարակով իմ ընթերցողների {հետ} կոմս էմմանուէլի անձին վերայ, հերիքանալով, որ թո

դ եկեղեցու բակը, եւ շատ ծառեր տնկած կային պարսպի {հետ} զուգահեռաբար, որոնց ստուերքը ստանում էին առաւել

էպի մուտ: Թեթեւ քամին, խաղալով ծառերի տերեւների {հետ}, պատճառում էր մի ախորժելի խշխշոց. ծաղիկները եւ

քարերի տեղ: Բնութիւնը խաղում է այս խաղը ժամանակի {հետ}: Ամէն մի նոր գերեզման նոր քար է, որ ստանում է բ

մ հինգ մանէթով բոլոր հաշիւդ կը վերջանայ մեռանողին {հետ}: Ահա այսպիսի մարդիկ, եթէ մեռանին, ափսոսում եմ

այս չէ կարելի ուրանալ. երախտագիտութեան մասին եւս {հետ} չեն ժողովրդից. այս պատճառով եւս ասում էին. - օր

ցու տնտեսութեանը, որ հասարակաց ոչինչ չունի կրօնի {հետ}: Եկեղեցին շինողը եւ պահողը է ժողովուրդը, սորա վ

. միթէ՛ ընդունում է ժողովուրդը, որ վարուէին իւր {հետ}, որպէս անբան անասունի հետ: Ես շատ զարմանում եմ

ւրդը, որ վարուէին իւր հետ, որպէս անբան անասունի {հետ}: Ես շատ զարմանում եմ ձեր ժողովրդի վերայ: -

այ, որի անունով ամենայն երկրորդական պղտորութիւնք {հետ} դնելով բարեկամական ձեռք պարգեւին միմեանց: Ախ, պ

ը այնպէս է, որ ոչ ոք արժանի չէ համարում խօսել իմ {հետ}. աղախինքը կամ սպասաւորքը զզուելով տալիս են ինձ մ

ն, գովում են նորա կարծիքը եւ համաձայնում են նորա {հետ}. իսկ թէ բախտը բերէ պատահել ծերին, նորանից եւս չ

հասիրութեանը, ուրեմն ի՜նչ հարկաւոր է ամէն մարդու {հետ} կռիւ վէճ բանալ: Քաղաքը մինչեւ այժմ կառավարուել է

եսանէր մի այսպիսի մաքուր զեղումն սրտի: Կոմսի {հետ} խօսողը էր մի տիրացու: - Դո՞ւք էք, - ասաց կո

այնպիսի րոպէներ, երբ մարդը պիտի խոսէ միմիայն իւր {հետ}, իւր հոգու հետ, իւր Աստուծոյ հետ: Այդպիսի նուի

, երբ մարդը պիտի խոսէ միմիայն իւր հետ, իւր հոգու {հետ}, իւր Աստուծոյ հետ: Այդպիսի նուիրական րոպէներում

սէ միմիայն իւր հետ, իւր հոգու հետ, իւր Աստուծոյ {հետ}: Այդպիսի նուիրական րոպէներում մարդը հրաժարւում է

իայից Կոստանդնուպօլիս գալով միացել էր Քեօռ-Օղլուի {հետ}, երբ սա գնացել էր այնտեղ Տեմիրճի Օղլուի ձեռքից Ա

մս էմմանուէլը կամի նշանուիլ Մահտեսի Թովմասի դստեր {հետ}: Մայր ու աղջիկ, որոնց մասին յիշեցի վերեւու

յ կը ծանօթացնեմ իմ ընթերցողքը Մահտեսի Թովմասի տան {հետ}, այժմ թողէ՛ք, որ չկտրեմ բանի թելը: Կոմսը ն

տուցինք, խմեց եւ խօսեց երկար միջոց Մարիամի եւ իմ {հետ} (Մարիամի թարգմանչութեամբ): Ինձ ասաց, որ շատ կ

վերայ, այդ էր, որպէս հիւր նստած կանանց միմեանց {հետ} բարձր ձայնով խօսելը եւ ծիծաղելը, մինչեւ երբեմն ե

ւն եւ համակրութիւն չունէին կանոնաւոր երաժշտութեան {հետ}, այլեւ չէին հասկանում տաղի խօսքերը նորա լեզուի հ

ս, - պատասխանեցին մի քանի մարդիկ Մահտեսի Թովմասի {հետ} միասին, որով խօսակցութիւնը դարձաւ հասարակաց:

յնպիսի բան, որ անմիջական յարակցութիւն ունէր ազգի {հետ}, ազգի իմացական եւ բարոյական կեանքի հետ. այս չէ

ւնէր ազգի հետ, ազգի իմացական եւ բարոյական կեանքի {հետ}. այս չէ կարելի հերքել: Բանաստեղծութիւնը պիտի որ

ն է գալիս, բայց, բարձրաձայն խորհելով - ինքը իւր {հետ} խօսակցելով: Ին՞չ մեղքս պահեմ, հետաքրքրութիւնս բ

որ դրած էր նորա ախոռում, այլ եւ պիտի խոսէր նորա {հետ} եւ այլն: Ես, որովհետեւ չեմ հաւատում այդպիսի բան

աների, վասն որոյ մտքումս դրեցի մի խաղ խաղալ դորա {հետ}: Խոր գիշերի մէջ, մինչ ամենայն մարդ քնեց ու չորս

նի. ճշմարիտ, եթէ պատահէի նորան, կը խրատէի, որ {հետ} կենար այսպիսի անօգուտ եւ յիմարական բաներից, եւ ե

, որովհետեւ ժողովրդի կեանքը միշտ գործ ունի նիւթի {հետ}: Օրիորդ Մարիամը այս թղթի կարդացուելու ժամանա

ղաղակը կատաղի ծովի Միախառնուեցան վերջին ձայնի {հետ}, Որ արձակեցին այնքան շատ հոգի: Մրր

բարձր աշտարակից դէպի վայր, փոքր ինչ յառաջ, իւր {հետ} միասին մի յատակի վերայ կանգնող մարդերի վերայ: Չա

ծարաններից, որոնք մեծ յարակցութիւն ունին միմեանց {հետ}. նոցանից մինը խանգարուելով, խանգարում է միւսը,

ինձ թուեցաւ թէ ազգասիրութեան վերայ ենք խօսում ձեր {հետ}: - Ուրեմն դուք չգիտէք ձեր խօսածը, եւ ինչպէս

ջլային խառնուածքի տէր, կենակցութիւնը իւր փեսայի {հետ} այս դարումս միակ հնար է կին մարդերի համար, ազատո

նեկան կեանքին, որ մի բան եւս հասարակաց չունի ձեր {հետ}, պատշաճ չեմ համարում լսել: - Թէ ձեր ընտանեկ

Թէ ձեր ընտանեկան կեանքը մի բան ունի՛ հասարակաց իմ {հետ}, կամ ինչպէ՛ս եւ ո՛ր չափով ունի, այդ եթէ դուք ու

ւններով եւ պատուանշաններով հաւասար լինիմ իմ եղբոր {հետ}, որ ոչինչ ունէր. դուք ուրանում էք մարդկային արժ

ունէի՛ն իմ դստեր հիւանդութեան կամ բժշկելու հնարի {հետ}: - Անտարակոյս, այո՛: Բժշկութեան մէջ գործակ

նալ ձեր ընտանիքի միջից... Հերիք չէր այս, դուք {հետ} էք պահել ձեր մօտ նորա ամուսինը, որ, աստուածային

րինաւոր կերպով ոչ ոք չէր կարող լցուցանել, եւ որի {հետ} զուգուած էր ձեր դուստրը այնպիսի անքակտելի կապերով

ն սրտի զգացողութեան ընթանալով ձեր դստեր եւ փեսայի {հետ}, նոցա հոգու անդորրութիւնը փոխանակեցիք արծաթի հետ

հետ, նոցա հոգու անդորրութիւնը փոխանակեցիք արծաթի {հետ}: Պ. Յովնաթանեանցի երեսը ծածկուեցաւ կարմրութ

: Մեր պարտականութիւնն է պատերազմել հանգամանքների {հետ} եւ հողի հետ չհաւասարուիլ ամէն մի հանգամանքի առաջե

կանութիւնն է պատերազմել հանգամանքների հետ եւ հողի {հետ} չհաւասարուիլ ամէն մի հանգամանքի առաջեւ, որպէս մի

այ: Մինչդեռ խօսում էր պարոնը իւր գործակատարի {հետ}, ամենայն զգուշութեամբ բացուեցաւ նախասենեկի դուռը

յ սոսկաց յանկարծ եւ մի վայրկենի մէջ այնպէս սաստիկ {հետ} գնաց դէպի դուռը, որ անզգուշաբար զարկելով եւ աղաղ

, որովհետեւ երբէք ցանկալի չէր ինձ գործ ուենալ ձեր {հետ}: Չգիտեմ, թէ ինչ կամիք դուք ինձանից: Մի անգամ ձ

ին ունենալ որեւիցէ յարակցութիւն մի այնպիսի մարդու {հետ}, որին արհամարհում եմ հոգով եւ հոգու բոլոր զօրութ

թիւնը անհասկանալի չէ ձեզ. բայց հաստագլուխ մարդու {հետ} աւելի պարզախօս լինել մեր պարտականութիւնն է:

ղինակը, եւ այդպէս հաւատացնելով այն պարոնին, որի {հետ} վաղ ուրեմն վերջացուցած եմ ամենայն յարակցութիւն,

ն որոնել, այլապէս ուրիշ տեսակ հաշիւ կ'ունենաք իմ {հետ} եւ կը զղջաք ձեր յամառութեան վերայ: Ողջ եղիք

ւնի, որ Աստուծոյ պատկեր է, հաւասարեցիր մի ճրագի {հետ}, որ մարդու ձեռագործն էր: - Միթէ՞ ճրագը մարդն

աւելացրեց Շահումեանցը, - ես այլ տեսակ կը խօսիմ քո {հետ}, միայն կը ցանկանայի, որ հասկանայիր իմ ասածները

չհամբերեցի, որ ընթերցողներին ծանօթացնեմ այն տան {հետ}, ուր այս երկու մարդիկը խօսում էին, կամ նոյնիսկ

յս երկու մարդիկը խօսում էին, կամ նոյնիսկ մարդերի {հետ}, վասն որոյ, սիրելի՛ ընթերցող, ներելով իմ այս ա

նա ցոյց տուեց իւր խօսակցութեան մէջ, Շահումեանցի {հետ}, ինչպէս վերեւումը տեսանք, այդ զանազան ժամանակ,

եսանք, այդ զանազան ժամանակ, տեսակ-տեսակ մարդերի {հետ} նստել վեր կենալուցն էր, մանաւանդ Նախիջեւան գալու

վ մարդ եղածի համար, այնուհետեւ ծանօթացել էր նորա {հետ}, միշտ գալիս էր գնում էր Թիւթիւնճի-օղլուի տունը ժ

անցից ջրածինը, միանալով օդի մէջ գտնուած թթուածնի {հետ}, ջուր է դառնում, եւ ջերմութեան միջնորդութենով,

ցրւում է օդի մէջ. ածխածինը միանալով օդի թթուածնի {հետ}, շինում է երկու տեսակ բաղկացութիւն, մինը ածխաթթ

է իմ ձեռքիցս գար ես կ՚աշխատէի ամենայն օր խօսել քո {հետ} այսպիսի գեղեցիկ բաների վերայ, բայց ի՞նչ առնես,

կարող համարձակուիլ անցնել այդ փոսը, որ միշտ քեզ {հետ} լինէի, եւ այսչափիցը եւս շնորհակալ եմ, որ դու ար

որ միշտ իւր արտաքին ձեւը վարում է իւր որպիսութեան {հետ} զուգահեռաբար: Այս միջոցին, որի մասին խօսում

խօսում ենք այստեղ, տիկին Թիւթիւնճի-օղլուն աղախնի {հետ} միասին իջած էր տան գետնատունը, տնտեսական գործով

աչը բարձրանում էր եւ ցածանում էր նորա շնչառութեան {հետ} միասին: Դուռը բացուեց յանկարծ, եւ շեմքի վերա

կ մարդերի եւ մանաւանդ աղջիկների երիտասարդ մարդերի {հետ} խօսելը: Ո՜հ, ե՞րբ պէտք է վերանայ այս կեղտը, որ

ց սանդուղքներից եւ մօրը ուղարկեց խօսելու այցելուի {հետ}, ինքը մնալով գետնատնումը մօրը տեղ: Այս պատճառով

յ, - շարունակեց Թիւթիւնճի-օղլու տիկինը, - ես նորա {հետ} եւս կը խօսեմ եւ կը յայտնեմ ձեզ մեր վճռական համաձա

հարկաւոր է քնքուշ սիրտ. նա պսակւում էր Մանուշակի {հետ}, տեսանելով, որ նա գեղեցիկ է, բայց առանց ամենեւ

, թէ ի՞նչ էր մօր խօսակցութիւնը Աղուանեանց Մկրտչի {հետ}, չարչարում էր նորան, բայց մի բնական ազդեցութեամ

ին մահով միայն վերջանալու կապով մի այնպիսի մարդու {հետ}, որի երեսը չկամէինք տեսանել: Մանուշակը մտածե

մի խօսքով, այնպէս էր վարւում այն անշունչ նամակի {հետ}, ինչպէս մի մարդ իւր շատ սիրելի բարեկամի հետ: Նա

մակի հետ, ինչպէս մի մարդ իւր շատ սիրելի բարեկամի {հետ}: Նամակը գրելուց յետոյ վազեց ննջարանը, որ զմուռ

, որին կարողանար այսպիսի գաղտնիք հաւատալ, աղախնի {հետ} չէր կարող ուղարկել, որովհետեւ մօր հետ պարապած էր

լ, աղախնի հետ չէր կարող ուղարկել, որովհետեւ մօր {հետ} պարապած էր նա. եւ թէ այդպէս եւս չլինէր, ո՞վ գիտ

է, - շարունակեց մայրը, - ի՞նչ պատահեց այս մարդու {հետ}, որ այսքան ուշացաւ: Է՜հ, այր մարդիկ չե՞ն, նոց

քան, մինչ հարկաւորութիւն կար շուտով խօսելու նորա {հետ}: Մկրտիչը եկել էր... Մանուշակը դողաց այս ա

նուշակ. վայ գլխիս, ո՞վ էր տեսել, որ աղջիկը մօր {հետ} իւր հարսանիքի վերայ խօսի, մեր տեսածը, եթէ ծնողք

շակը իւր հարսանիքի վերայ դատողութիւն է առնում մօր {հետ}: Այդ լաւ չէ՛, զաւա՛կս, քեզ ի՞նչ փոյթ մտածել,

, մեք ամենայն բան կը հոգանք, հայրդ կը գայ, նորա {հետ} կը խօսենք, տեսանենք ի՞նչ կը տայ Աստուած: Ման

նում իւրեանց անբախտ գլուխը, ով գիտէ, ինչ մարդու {հետ} էին ամուսնանում, չտեսած, չխօսած, չիմացած նորա

ներից, ի՞նչ ուխտ է, որ դնում է աղջիկը մի մարդու {հետ} առանց նորա երեսը անգամ տեսանելու: Մարդ, մի ասեղ

ու այս եօթն շաբաթի մէջ ամուսնացնես Մանուշակը նորա {հետ}: - Ի՞նչ շտապելու բան կայ, - հարցրեց Թիւթիւնճի

իր, - յաւելացրեց նա: - Ես ասացի, որ առանց քո {հետ} խօսելու չեմ կարող կտրական բան ասել: - Շատ լաւ

է, եթէ համեմատելու լինենք նորան այլ կենդանիների {հետ}, որ չունէին այդ բաները, բայց ինքն ըստ ինքեան դե

պակասութիւնքը, ոչ թէ համեմատելով այլ կենդանիների {հետ}, որոնք ստոր էին, քան թէ մարդը, այլ ընդհանրապէս

բանը: Ո՞վ կար, որ նկատէր: Հայրը Շահումեանցի {հետ} նստած էին սեղանի մի ծայրը սոֆայի վերայ, իսկ Մանո

անի մի ծայրը սոֆայի վերայ, իսկ Մանուշակը իւր մօր {հետ} միւս ծայրը աթոռների վերայ. թէյի մեքենան խափանարկ

լ-առնուլը, կամ ղահուէտնումը թուղթ խաղալը միմեանց {հետ}, սէր են համարում, եւ կարծում են դեռեւս, թէ շատ

ն րոպէ առ րոպե. սպասում է եւ ամբողջ քաղաքը նոցայ {հետ}: Մի՞թէ այդպիսի դատարկաբանութիւնը սէր է, քաւ լից

եմ այնտեղ, գնում եմ մի քանի պատուելի ծերունիների {հետ} տեսութիւն առնելու, կամ մի անմեղ թղթախաղ խաղալու

խմելու համար մտանեմ գինետուն եւ խօսիմ արաղավաճառի {հետ}... Ուրեմն այդ Աստուծոյ պատուէր կատարե՞լ է, քա

ուրախ եմ, եւ ցանկանում էի միշտ միասին լինել ձեր {հետ}, եւ խօսել այսպիսի բաների վերայ. չգիտէք, թէ որք

ից յետոյ պիտոյ էր ինձ առարկայ բանալ իսկոյն քո հօր {հետ} այս մասին, եւ պսակել մեր փափագը: Քեզ միշտ սի

ն անգամ իւր կեանքում պիտի խոսէր նա մի օտար մարդու {հետ}, հօրից եւ մօրից ծածուկ: Նա մտածում էր, առաջ

ողոցի մէջ: Ճշմարի՛տ է, Մանուշակը Շահումեանցի {հետ} ծանօթանալուց յետոյ մի քանի լուսաւոր գաղափար ստացե

մասին, նանրահաւատաթիւնը եւ նախապաշարմունքը կաթի {հետ} միասին մտել էին նորա մէջ: Թէեւ նա փոքր ի շատէ հա

Ես կամէի վճռաբար լսել քեզանից քո յօժարութիւնը ինձ {հետ} ամուսնանալու, կամէի լսել քո խոստմունքը, քո կուս

իր դու ինձ, թէ չկամենալով ամուսնանալ Աղուանեանցի {հետ}, երկու չարերի փոքրն էիր ընտրում ինձ գալով: -

երիտասարդ աղջիկ, չկամելով ամուսնանալ Աղուանեանցի {հետ}, իմանալով իմ հարստութիւնը, անունը, գուցէ թէ ամ

րստութիւնը, անունը, գուցէ թէ ամուսնանում էիր իմ {հետ} այս պատճառներով, ես չկամիմ այդ. պատճառ, ամուսն

: Ես իմ կողմից. սիրով ցանկանում եմ ամուսնանալ քո {հետ}, եւ եթէ դու եւս զգում ես քո մէջ այդ մաքուր եւ վե

մէջ այդ մաքուր եւ վերին ձգտողութիւնը, եթէ քո իմ {հետ} ամուսնանալու ցանկութիւնը շարժուած չէ իմ անունով,

յօժարութենով ցանկանում էր ամուսնանալ Շահումեանցի {հետ}, ոչ այն նպատակով, որ հարստի կին դառնայ, այլ որ

սրտիցը եւ համարելով, թէ ամուսնանալ խնդրում էի քո {հետ}, քո անունի եւ հարստութեան պատճառով, կարդում ես

է, այլ քոնը, ա՛ռ նորան եւ միացուր քո ազնիւ սրտի {հետ}, թո՛ղ այս գիշերուայ խորհրդական լռութիւնը վկայ լի

օրից, դու կարող ես ազատ համարել քեզ Աղուանեանցի {հետ} ամուսնանալուց. ես շուտով կը խօսեմ քո հօր հետ եւ

նցի հետ ամուսնանալուց. ես շուտով կը խօսեմ քո հօր {հետ} եւ կ՚աւարտեմ գործը: Մանուշակը թրթռում էր նորա

ամքին: Նորա խելքը, միտքը կապուած էր Շահումեանցի {հետ}. նա մտքից չէր հանում այն խորհրդական տեսաւորութիւ

են նորանից, որ շուտով պատրաստուի եւ գայ իւրեանց {հետ}, մի ծննդկանի երեխան ընդունելու: Խեղճ դայեկը, ո

ծնողքը, հագնում է իսկոյն հանդերձը, առնում է իւր {հետ} մետաքս երեխայի պորտը կապելու համար, եւ նուիրակա

ծնանում է արդարեւ արու: Երեխայի առաջին ձայնի {հետ} միասին սկսանւում են երաժշտութիւնքը, բացւում է շն

րեայ թէ մինչեւ այնքան, ուր ծնօտը կապւում է գանգի {հետ}: Շրթունքը բարակ, չոր, քարշուած ինչպէս թմբուկի

ւրներ, նոցանիցը իւրաքանչիւրքը խօսում էին միմեանց {հետ}. ծիծաղում էին, զուարճանում էին, մինչեւ հացկերո

ա համար, որ ամուսնանալով Թիւթիւնճի-օղլուից դստեր {հետ}, պիտոյ է Թիւթիւնճի-օղլուից ստանար հինգ հարիւր մա

օր եւ մօր մահից յետոյ, այրիացած Վարդ-խաթուն քրոջ {հետ}, այլ այսքան պիտոյ է ասել, թէ բաղկանում էր երկու

համաձայն եմ քեզ ուրեմն խնամախօսութիւն բաց դրացու {հետ}, միայն աշխատիր, որ Թիւթիւնճի-օղլույեանք չիմանան

չգիտես, թէ ինչ ապաբախտութիւն կապած է այդ մատանու {հետ}: - Ապաբախտութի՞ւն: - Այո, ապաբախտութիւն

մ Գիրեյ-խանը միաւորուած փոքր-ռուսիացոց եւ լեհացոց {հետ}, պատրաստւում է եղած յարձակուել Մեծ-Ռուսիայի վերա

ից, խորհուրդ է կատարում Խանի կերակուր պատրաստողի {հետ}, սպանել Խանը գիշերով, մինչ նա քնած էր անկողնի մ

նգստանալու: Կէս գիշերին մեր ցեղապետը խոհարարի {հետ} զրահաւորուած դաշնակներով, մտանում են Խանի սենեակ

էր մաղձից: Նա խոստացաւ խօսակցութիւն բանալ դրացու {հետ} աղջկայ մասին միւս օրը. պատճառ, այն օրը անցած գն

ղլուի յարաբերութիւնը այսպէս չէր պարոն Շահումեանցի {հետ}: Նա իսկոյն գլխարկը վեր առեց եւ գնաց, խոստանա

շուտացնել: Մայրը, խօսելու ժամանակ Մանուշակի {հետ}, հազիւ թէ երկու խօսքին ստանում էր մի պատասխան,

րեկամութիւնը եւս կտրուած չլինէր պարոն Շահումեանցի {հետ}: Բացի սորանից, ի՞նչ կը լինէր նորա վիճակը, այս

է լինի իւր կեանքը այնպիսի կոշտ եւ սոպռ վաճառականի {հետ}, որ բացի իւր գործից, ոչինչ գաղափար չունէր, ոչի

ինը նորա այս յարակցութենների մասին մի օտար մարդու {հետ} ։ Նա մտածում էր, եթէ այո ամէնը ճշմարտուին, անպա

յս դիպուածում առաւել, քան թէ ամուսնանալով Մկրտչի {հետ}: Տղայական մտածութի՜ւնք. ինչպէս թոյլ է մարդկա

րայ: Այս միջոցին ժամացոյցի տասն եւ մինը զարկելու {հետ}, բացուեց տան դուռը եւ ներս մտաւ Թիւթիւնճի-օղլուն

հեռանայ իւր սենեակը եւ միայն թողու իւր հայրը մօր {հետ}: Մանուշակը հնազանդուեցաւ հօր հրամանին եւ հեռացաւ

ծքի վանդակից, եթէ չէր լսած հօր խօսակցութիւնը մօր {հետ}: - Գիտե՞ս, - ասաց Թիւթիւնճի-օղլուն իւր կնոջը

անցուցանել, որովհետեւ աղջիկը խօսք արած էր Մկրտչի {հետ}, ուրեմն եւ այդ մտածելու բան եւս չէր տիկինի կողմի

խանեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - խնդրում է մեր Մանուշակի {հետ} ամուսնութիւն եւ մեր ծնողական օրհնութիւնը: - Ի

ը եւ ասաց. - Այս մատանին քո նշանածինն է, որի {հետ} այսօր նշանուեցար. նա տալիս է քեզ այս գրաւական,

յունիսի վերջը, իսկ յունիսի վերջին ղրիմցի տղայոց {հետ} կ՚երթամ շոգեշարժ նաւով Կոստանդնուպոլիս, այնտեղից

րած բանի համար բոլորովին կը հրաժարուէր ձեր աղջկայ {հետ} ամուսնանալուց. բայց ես այնպէս վատ սրտով մարդ չեմ

Թիւթիւնճի-օղլու, շատ չկայ. նորա Մանուշակ դստեր {հետ} ամուսնացաւ, եւ ահա նոցայ որդին է մկրտելին: Պ

ր այդ պահպանութիւնը՝ համեմատելով այն կարօտութեան {հետ}, որ զգում էր ազգը։ Մարդկութեան առաջեւ բացւում է

մայրական եկեղեցուց, միացել է օտար ազգի ու կրօնի {հետ} եւ այդպէս եղել է իւր ազգին ոչ թէ արդիւնաբեր, այլ

կան ազգային եկեղեցուն, իւր Լատինական հոգեւորների {հետ} ունեցած կենակցութեան, այլեւ այն նախապատիւ սիրու

յլեւ այն նախապատիւ սիրու պատճառով, որ ունէր դոցա {հետ}, կասկածանք տուեց Կոստանդնուպօլսի Աւետիք վարդապետ

եկամանալով Կապուցինեան աբեղաների Յակինթոս վանահօր {հետ}, որի հովանաւորութեան տակ դիմել էր Մխիթարը Յիսուս

ամք ունէր սկզբումը բոլորովին մնալ իւր ընկերութեան {հետ} միասին։ Բայց այն յաջող լուրերը, որ նորա բարեկամ

նորա յատկապէս փոխանցութիւնը դէպի Պապական եկեղեցու {հետ} միաւորուած Հայերի կողմը։ Վենետիկեան Ծերակոյտ

րդարեւ, Վենետկեցոց անյաջող պատերազմերը Տաճիկների {հետ}, արդարացի կասկածանք տուեցին Մխիթարին, մի գուցէ

ճիկների ձեռք եւ ինքը՝ Մխիթարը, իւր միաբանութեան {հետ} միասին, արդէն որպէս յայտնի պապական, որպէս վկայե

նք ստանալ։ Մեք չենք կարող համաձայնիլ այն մարդերի {հետ}, որ ասում էին, թէ Մխիթարը, իւր սրտի մէջ յղանալ

Մխիթարեանց սկզբունքը"։ Մխիթարեանց սկզբունքի {հետ} անմեղանչաբար ծանօթանալու համար պիտոյ է յառաջուց վ

փոխ է լինում, թէ ի՞նչպէս մարդկային բանականութեան {հետ} ձեռք ձեռքից բռնած յառաջ է խաղում, թէ ի՛նչ վերանո

էն։ Այսպէս անքակտելի կապած է մարդը իւր կրօնի {հետ}. մարդու հոգեկան ոյժը եւ զօրութիւնը իսկոյն հասկաց

նը կարո՞ղ էր հաւասարուիլ այն մարդու բանականութեան {հետ}, որ երջանիկ էր՝ մասնակից լինելով ազատական կրօնի

ւմ է նորա պաշտօնեաների մէջ, որ վարւում են ազգերի {հետ} ամենեւին նիւթականաբար, ամենեւին այնպէս, որպէս վ

ն այնպէս, որպէս վարւում է մի հովիւ իւր ոչխարների {հետ} ՝ ստանալով նորա կաթը եւ խուզելով բուրդը։ Ահա, ա

ստանի մէջ, ) պատերազմեց կրօնական բռնակալ հոգու {հետ} ՝ մերժելով անխորհուրդ եւ պառաւական աւանդութիւնքը

ատերազմ է սպասում հազարաւոր նախապաշարուած խելքերի {հետ}, պատերազմ պապական աբեղաների կողմից։ Բայց վահանա

ժողովուրդը Սուրբ գրքի եւ Աւետարանի Վարդապետութեան {հետ} ։ Պապականութիւնը պահանջում էր ազգերից կոյր եւ անպ

աձայնելու չէ գերապատիւ Գաբրիէլ Վարդապետ Այվազեանի {հետ}, թէ Մխիթարեանց պապականութիւնը լոկ դիմակ էր, թէ

բորբոսած պատերի տակին չարագործների եւ աւազակների {հետ} միասին, մի խուրձ յարդի վերայ։ Այնտեղ, ուր

ռքին պատերազմեց մի իրաւունքից զրկուած հզօր պառաւի {հետ}, որի գիշերատեսիլ զինուորքը շատ էին, քան թէ լուս

իրաւասութիւնը նորա։ Նոքա, հոգեւոր իրաւասութեան {հետ} բոլորելով իւրեանց մէջ եւ քաղաքական արժանաւորութիւ

ւորապէս բանախօսութիւն բացեց Կլեմենտ ութերորդ պապի {հետ}, որ միա՛յն կարող էր լուծանել ամուսնութեան կապը ե

աւ։ Պապը լուծեց նորա ամուսնութեան կապը Մարգարիտի {հետ} եւ թոյլ տուեց ամուսնանալ Մարիա Մեդիչիսի հետ։ Յիս

արիտի հետ եւ թոյլ տուեց ամուսնանալ Մարիա Մեդիչիսի {հետ} ։ Յիսուսեանք յետ եկան աքսորից եւ իւրեանց երախտագի

եւ մեր կաթողիկոսների կիսասիրտ գործակցութիւնը նոցա {հետ}, չէին կարող խոստանալ մի լաւ ապագայ հայկական գրատ

րութեան մէջ, պատերազմելով բազմադիմի նեղութենների {հետ}, քունը կտրել է Հայոց հին լեզուն մշակելու եւ ծաղկ

սակցութիւնը Մարգար վարդապետի եւ Կարնեցի Խաչատուրի {հետ} ։ Տեսանք նորա փախստականի պէս դուրս գնալը Տաճկաստա

ս հոգին՝ մի րոպէ մոռանալով, թէ խօսում էր Հայերի {հետ}, ուրեմն, առանց հայութեան դիմակով ծածկելու իւր պ

է այդ գործը յարակցութիւն ունենայ մի նիւթական օգտի {հետ} ։ Ճիզուիթը մի անբարոյական էակ է, նորա համար չկայ

նութեան միջից կամ միանալով բուն Հայկական եկեղեցու {հետ} եւ կամ վշտացած լինելով միաբանութենից՝ իսկոյն հրա

ստ ինքեան եւ մանաւանդ՝ համեմատելով ազատական կրօնի {հետ}, շատ նեղսիրտ։ Բայց եւ դա ունէր իւր մեծ խորհուրդը

հարուած վերահաս յասպատակութեանց Թաթարաց եւ այլոց {հետ} զհետէ, յորս էանց զչափ անգթութեան առաւել քան զամե

ել զկեղեւ տգիտութեան թանձրացեալ յերեքտասան դարուց {հետ} է: Յայս ամենայն հայեցուցեալ զպատուական եւ զսիրել

, թէ ինչպէս պատերազմեցաւ նա հզօր քաղաքականութեան {հետ}, որ արդէն պատմական ընթացքով ստացել էր իւր կատարե

ածնին եւ նորա անունի վերայ պատերազմիլ անհաւատների {հետ}, որոնց եւ քարոզել քրիստոնէութիւն։ Այս միջոցին վ

Սատանայն, որ մինչեւ այժմ կապել էր նորան աշխարհի {հետ}, թողեց յաւիտեան։ Իգնատիոսի առաջին խորհուրդը

ւնը։ Ճանապարհի վերայ պատահեց նորան մի Մաւր, որի {հետ} սա կրօնական վէճ բաց արեց։ Մաւրը, չ'ընդունելով Ի

առաջացել եւ թէ ամենայն հաղորդակցութիւն այս քաղաքի {հետ} կտրուած է, յետ դարձաւ վերստին Մանրէզ։ Նա վերջաց

ելով Ադրիանոս IVի հողաթափները եւ այլ ուխտաւորների {հետ} միասին Պապի օրհնութիւնը ստանալով, շարունակեց իւր

ակումը։ Նորա ծանօթութիւնը հռչակաւոր Սպանիացիների {հետ} նորան այնքան օգտակար եղաւ, որ հնար ունեցաւ նստել

րեզմանի ոգեւորուած ուխտաւորը ուսանում է երեխաների {հետ} միասին քերականութիւն, լարում է իւր զօրութիւնքը,

կը հնար գտան բանդից փախչելու, նա իւր աշակերտների {հետ} միասին մնաց բանդումը, թէպէտեւ դուռները բաց էին։

որ իսկոյն արձակեցին նորան բանդից իւր աշակերտների {հետ} միասին։ Վշտանալով Սալամանկայի անշնորհակալ բն

մինը գողացաւ նորա վերջին արծաթը, որ բերել էր իւր {հետ} Սպանիայից։ Այն ժամանակ սկսեց նա դարձեալ մուրացկա

չացուցին այն կապը, որ կապում էր Կսաւիէին աշխարհի {հետ} ։ Շուտով Կսաւիէից յետոյ ուրիշ շատ աշակերտներ եւս

ի զօրութենից համոզուելով, միաւորուեցան Իգնատիոսի {հետ} ։ Որպէս զի կարողանայ նորանց միանգամայն աշխարհքից

Աստուածածնի վերափոխման տօնի օրը, նա աշակերտների {հետ} միասին հեռացաւ կուսանաց Վանքը, որ Փարիզի մօտ Մօն

իեւնոյնը գործել, ինչ որ ինքը գործել էր իւր անձին {հետ}, կարողացաւ երեսուն օրի մէջ չքացնել բանականութիւն

նականութիւնը եւ ինքնագոյ կամքը։ Յիսուսականութեան {հետ} զուգընթացաբար ծաղկած խուզարկու ատեանը մասն մասն լ

bi ob oculos humanum regem), խօսել այս թագաւորի {հետ}, յետոյ փոքր առ փոքր թագաւորի տեղը դնել Քրիստոսը

առակութեան մէջ։ Նա յոյս ունէր միաւորել իւր Կարգի {հետ} Լօյոլան եւ նորա աշակերտքը։ Բայց Իգնատիոսը կարո՞ղ

եւ Պետրոս Օրտիցը, այն երեւելի Աստուածաբանը, որի {հետ} Իգնատիոսը լաւ չէր մինչ դեռ Փարիզումն էր համալսարա

խանութեանը։ Նորա երկու ընկերքը համաձայնեցան նորա {հետ} եւ առաջարկութիւնը մնաց առանց հաստատուելու։ Բ

մի ամուսնաւոր կին, որ կռուով ապրում էր իւր մարդի {հետ} ։ Նա, համոզուելով Իգնատիոսի քարոզներից, մնաց այ

նրիկոս II-ը, ինչ ժամանակ պատերազմ ունէր Սպանիայի {հետ}, քշեց Փարեզից բոլոր Սպանացիները, որոնց կարգումը

դրեց Պապական սրտի վերայ, աւելի խոր էր ներգործում {հետ} զհետէ։ Օրէ օր տարածւում էին Լուտերի Վարդապետութի

ֆրանսիացիները եւ սպանացիները կռուեցնելով միմեանց {հետ} ։ Կայսրը, իմանալով այս բանը, գնաց Ինսպրուկ, որ

յետոյ) շատ վէճերի պատճառ եղաւ Փարիզի Պարլամենտի {հետ} ։ Բայց Կարգը իւր արագ յառաջադիմութեան մէջ պատ

եպիսկոպոսները շատ լաւ չէին նոյնպէս Յիսուսեանների {հետ} ՝ մտքերումը ունենալով նոցա ամենասաստիկ աշխատութիւ

, որ առանձին գաղտնի երդումներով կապուած էին Կարգի {հետ}, բայց բնակում էին Յիսուսեանների հասարակութենից դ

մատում էր այս ծանօթութիւնքը գաւառներից ստացածների {հետ} ։ Եթէ մի առաւել հարկաւոր կամ գաղտնի բան լինէր, ա

ների գործերի մէջ, որ շատ լաւ կապած են մինը միւսի {հետ}, չ'կայ մարդ եւ Քրիստոնեայ, չ'կայ կեանք. ամենայ

իսուսեանների միջից։ Նա Պօրտուգալացոց նաւատորմիղի {հետ} 1542 թուականին գնաց Հնդկաստանի Գօա մայրաքաղաքը՝

ւսեաններին առաջնորդելով, որ միացած էին այն զօրքի {հետ}, որ եկած էր այնտեղ ապստամբութիւնը շիջուցանելու հ

սկսեց վիճել Բօնզերի) եւ Եափոնիայի իմաստունների {հետ} ։ Հալածուելով բօնզերից, արհամարհուելով եւ խայտառ

վերայ, բայց գաւառապետը, որ եւ լաւ չէր փոխարքայի {հետ}, չ'կամեցաւ լսել ամենեւին ոչինչ։ Կսաւիէեն նզովեց

Քրիստոսի վարդապետութեան ուժովը կարողանան իւրեանց {հետ} քարշել Հնդկաստանի անթիւ բնակիչքը եւ հարկադրել նոր

ամենեւին կապելու նորան Հնդկաստանի հասարակաց կարգի {հետ} ։ Այս էր պատճառը, որ չ'կարողացան Հնդկաց հասարակ

տարում՝ յարմարուելով իւրեանց քաղաքական հաշիւների {հետ}, եւ այս էր պատճառը, որ ամենայն նորանց գոյացուցա

քա ճարտարութենով կարողանում էին կռուեցնել միմեանց {հետ} Եափոնիայի զանազան իշխանները, որոնք մի Կայսրի հպա

արժանաւորութիւն, եւ Չինաստանի առեւտուրը Եւրոպայի {հետ} անցաւ Յիսուսեանների ձեռքը, որ ունէին իւրեանց սեպ

, այլ յարմարում էին Աւետարանը Չինացոց սովորութեան {հետ}, որպէս զի կարողանան որսալ Չինացոց սիրտը եւ իրաւո

ականութեան վերայ, Կայսրը համեմատեց նորան որսորդի {հետ}, որ, բաղդի վերայ յուսալով, նետում է օդի մէջ եւ

Մեցցաբարդան, վերջապէս բարեաւ մնաս առնելով Կայսրի {հետ}, որ վերջին տեսաւորութեան ժամանակ շատ քաղաքավարի

մանից խեղճ ողորմելի Տուրնօնի մարմինը եւ բերեց իւր {հետ} Եւրոպա՝ ոչինչ գործ չ'կարողանալով յառաջացնել Չինա

այի մէջ նա պիտոյ է պատերազմէր ներկայ բաների կարգի {հետ}. բայց այստեղ՝ Հարաւային Ամերիկայի անապատներումը

ւ համար եւ փոքր առ փոքր իւրեանց Կարգի իշխանութեան {հետ} ընտելացնելու համար, արժանի է, որ Օրէնք տուողներ

ցնում էին նորանց բնակութեան եւ անասնադարմանութեան {հետ} ։ Պարագուայի մէջ Կրօնն էր Յիսուսեանների Քաղա

րանց իւր հանգստութեան համար, ընտելացնել այն մտքի {հետ}, թէ չ'կայ աշխարհի երեսին առաւել բարձր եւ հզօր իշ

ւսեանք, որ ջնջէին Պարագուայի եւ Եւրոպայի միմեանց {հետ} կապակցութիւնը։ Բոլոր երկիրը, ինչպէս վկայու

ծ էին ածում պատերազմի ժամանակ, դրացի Հնդկացիների {հետ}, կամ վաճառում էին Եւրոպացոց։ Յիսուսեանները

պատերազմում է թագաւորների միապետական իշխանութեան {հետ} եւ այն կարգադրութենների հետ, որ պաշտպան էին այս

իապետական իշխանութեան հետ եւ այն կարգադրութենների {հետ}, որ պաշտպան էին այս իշխանութեններին։ Այս ժամանա

վրդական իրաւունքի անունով՝ ի հարկէ խառնելով նորա {հետ} իւրեանց Աստուածապետական Հասարակութեան տեսութիւնը

իշխանութիւնը հաւասար կացուցին հոգեւոր իշխանութեան {հետ} ։ Միապետութիւնքը սկսեցին կերպարանագործուիլ,

՝ աշխատելով պատերազմել տալ նորանց Հենրիկոս III-ի {հետ}, որովհետեւ սա պաշտպան էր Հուգենօտներին։ Նորա հե

ետ, որովհետեւ սա պաշտպան էր Հուգենօտներին։ Նորա {հետ} միացաւ եւ մի այլ Յիսուսեան աբեղայ՝ Կլօդիոս Մատիէ

ել Ֆիլիպպ II-ը դաշնակից լինել Պապական թագաւորների {հետ} 1584 թուականի դեկտեմբեր ամսումը (ligue dèfensive

եման աբեղայն հասաւ Սէն-Կլու։ Ամբողջ գիշեր աղօթքի {հետ} եղաւ եւ միւս օրը գնաց Արքունի պալատ։ Երբ կամենու

նչ ժամանակ աբեղայն բարձր բարձր խօսում էր պահապանի {հետ}, Հենրիկոս III-ը, լսելով այս աղաղակը, կանչեց պա

արոզէ նորան նեռն, սուտ Քրիստոս եւ կ'ունենայ նորա {հետ} մշտնջենական եւ անհաշտ պատերազմ... Եթէ առաջուայ

սում էր թագաւորի գալուն։ Գաբրիէլ տիկինը թագաւորի {հետ} խօսելու ժամանակ յանկարծ ցած ձգեց ձեռքից թաշկինակը

ա կնոջից, որ քանի տարով մեծ էր իւրեանից, եւ որի {հետ} պսակուել էր՝ յարմարուելով քաղաքական հանգամանքներ

իւր կինը, շատ ընդդէմ էր նորան Մարգարիտայն, որի {հետ} պսակուած օրը Փարէզը արիւնով էր լուացուել). այ

ունենալ Ֆրանսիայի պատմութեան մէջ։ Մարիա Մեդիչիսի {հետ} կային երկու Իտալացի Յիսուսեանք՝ Մաճիօ եւ Ճենտիլ

րութիւնը յետ դնէ։ Հայր Մաճիօ, որ Մարիա Մեդիչիսի {հետ} էր, Փարիզ հասանելուց յետոյ եւ իւր սրամիտ խօսքերի

իւր խօսքին։ Նա արտաքին կերպով հաշտուեցաւ Րիշիէի {հետ}, եւ հրաւիրեց նորան ճաշ ուտելու իւր մօտ։ Ճաշից յ

տելու իւր մօտ։ Ճաշից յետոյ առանձին մնալով Րիշիէի {հետ}, առաջարկեց մի քանի խնդիրներ, որ յարաբերում էին

, կարող էր ջնջել նորանց Ֆրանսիայի միջից եւ, Պապի {հետ} մօտ լինելով, կարո՛ղ էր վնասել եւ բոլոր հասարակու

ից լաւ մարդիկը, ինքը Բօսիւէ, բարեկամ էին Քենելի {հետ} ։ Անկարելի էր համարձակաբար զինուորուիլ այս գր

ուռնի մօտ, զղջում էիք, որ այնպէս վարուեցաք նորա {հետ} եւ կ'արդարացնէք նորա անձը"։ " Բայց ես չունիմ ոչ

ելի խոստովանահօր հալածուելու լուրը, որ բռնութեան {հետ} մակարդած վերին աստիճանի խորամանկութենով եւ առեւտո

եւտուրով, որ ունէր Հռովմի եւ Ֆրանսիայի Արքունեաց {հետ}, ներգործում էր ո՛չ միայն Ֆրանսիայի վերայ, այլ ե

ջնորդութենով ունենալ, մինչեւ անգամ եւ Տէրութեանց {հետ} ։ Նոքա խոստմունք էին տալիս ինքեանց, իսկ ուրիշից

պով ցոյց տալ Յիսուսեանների գործակցութիւնը Դամիէնի {հետ}, բայց ամբողջ Ֆրանսիայն, չ'նայելով այս բաների վե

ծը դատուի Փարիզի Պարլամենտի մէջ՝ յուսալով Պալատի {հետ} ունեցած կապակցութեններովը իւրեանց կողմը շրջել դատ

լեցան։ Շուազեօլը այս անգամ միացաւ Պարլամենտի {հետ} եւ մայիսի 8ին 1761 թուականին հաստատուեցաւ այն վճի

դեսպանի ձեռքով խօսակցութիւն բացեց Կարգի Գեներալի {հետ}, այսինքն՝ Լաուրենտ Րիկչիի հետ Յիսուսեան Կարգի կ

եց Կարգի Գեներալի հետ, այսինքն՝ Լաուրենտ Րիկչիի {հետ} Յիսուսեան Կարգի կանոնադրութենների փոփոխութեան մաս

եզ կ'առնեն Վերսայլումը, ինչպէս դուք այնտեղ նորանց {հետ} կը վարուիք, այնպէս եւս ձեզ հետ այստեղ կը վարուին"

դուք այնտեղ նորանց հետ կը վարուիք, այնպէս եւս ձեզ {հետ} այստեղ կը վարուին" (Memoires hist. pas Norbert)։

ովոր է, Յակոբ Կլեման թագաւորասպան աբեղայն Յութիտի {հետ} համեմատելով. երեւի թէ լաւ իմանալով ներկելի բանի ե

անարժանութիւնը, կտրում է, բաժանում է նորան իւր {հետ} հաղորդութենից, երբ ազգը, զզուելով այդպիսու գործ

, ապա ուրեմն արժանի, իւրեանց պաշտպանած յանցաւորի {հետ} պատժակից լինելու: Չէ կարելի իրաւադատութիւն

իկողոսին, որ ինչպէս կամեն այն այնպէս խաղան ազգի {հետ}: Հոգեւոր անձինք, որ արժանի էին դատապարտութ

իւր մեղքերը, չեմ կարող հաղորդութիւն ունենալ նորա {հետ} " ի հոգեւորս ", որպէս լոկ քրիստոնեայ եղբօր հետ:

ա հետ " ի հոգեւորս ", որպէս լոկ քրիստոնեայ եղբօր {հետ}: Ո՛ւր մնաց նորա քահանայութիւնը: Պօղոսի պէս

զատամտութիւնը այս առաջին անգամ Ձեզ եւ ինձ միմեանց {հետ} ծանօթացնող շարժառիթ նամակովս: Թէպէտ եւ ես ի

րոպէ եղբայրաբար հաշիւ ու համար կը տեսնեն միմեանց {հետ}. եթէ կը հասկանան ինչպէ՛ս պիտոյ էր նոցայ, ապագայ

աւ, աւելի խելացի կերպով հոգալ ու տնտեսել միմեանց {հետ}, միշտ եւ հանապազ ճշմարտութեանը սպասաւորել եւ սնո

յ սերունդին: Ահա՛, իմ ազնուամիտ ազգակից, {հետ} այսպիսի տխուր մտածմունքի յայտնում եմ ձեր յարգութե

թերթերը ճղելով քամու նման վազեցի մինչեւ ի վերջը: {Հետ} այնորիկ վարժապետից խնդրեցի, որ ժամագիրք առնում,

ներ ունենալով թուրք կառավարութեան ազդեցիկ դէմքերի {հետ}, իւրացրել են իրաւունք ` խառնուելու հայկական բոլո

նգամանքը, երկու արքեպիսկոպոսի ու կրօնական ժողովի {հետ} միասին սեփական ստորագրութեամբ ազդարարեց բարձրաբար

րուսաղէմի ինչ-որ երեսուն վանականներին: Սրա {հետ} մէկտեղ հարկաւոր է առանձին ուշադրութիւն դարձնել այ

բ կաթոլիկութեան, մասամբ ` բողոքականութեան եւ դրա {հետ} մէկտեղ կը տարածուի Ֆրանսիայի եւ Անգլիայի բարոյակա

մեմատելով Պետերբուրգ քաղաքի մէջ տպելու պայմանների {հետ} ։ Այս գրքի գինը նշանակել է թարգմանիչը 65 կոպէկ ար

մութիւնը ", եթէ սորան համեմատենք նորա տետրակների {հետ}, տեսանում ենք, որ հեղինակը փոքր ի շատէ ուշը դար

ւթիւն կարող է համարուիլ համեմատութեամբ ընդհանուրի {հետ} ։ Փիլիսոփայական, համեմատական քերականութեան կ

ուի մէջ՝ համեմատելով մեր հին լեզուի ամբողջութեան {հետ}, եթէ մեք չստրկանանք որեւիցէ գաւառական բարբառի։

կարգից դուրս գալը դուրս գալ է, գոնէ ծանօթութեանց {հետ} մեր հաշիւը վերջացնենք ու այնպէս դառնանք դէպի վիպա

թէ համեմատում ենք գործի ընդհանուր արժանաւորութեան {հետ}, շատ թոյլ է եւ ոչ միայն այսչափ, այլեւ անբնական

մտնում է, ջրում լողանում, աղուէսների եւ գայլերի {հետ} կռիւ տալիս եւ այն օրերով։ Եւ չնայելով, որ նա մա

դէն վերջացած է, նորա ոգին էլ բան չունի այս գործի {հետ} ։ Բայց երբ բռնադատում ես գրիչը ինչ որ էլ լինի բան

", այդպէս չենք կարող խօսել հազարների եւ բիւրերի {հետ} ։ Հեղինակը ազատ է այս ու այն ձեւը գործ դնել կամ չ

յի, կը տեսնէ, որ ժողովրդի խօսած լեզուի հոսանքին {հետ} երթալով՝ յատկացուցիչը միշտ նախադաս է գործածված։

է, նախդրիւ տրական, որ, միանալով եմ, ես, է-ի {հետ}, դիմաւոր բայի զօրութիւն է ստանում. որպէս թէ ասէ

ը աներեւոյթ եղանակի նախդրիւ տրական է դիմորոշ յօդի {հետ} միացած։ Օրինակներով այդ ամենը ցոյց տալը քերականո

է այս եմ վերջաւորութեան մէջ, որ միանալով գործի'ն {հետ}, գոյական գործ անունին տալիս է բայի զօրութիւն։ Հ

սնիկներ, այնպէս որ թէ նոքա չմիանան մէկ բայարմատի {հետ}, իրենք իրենց ոչինչ նշանակութիւն եւ խորհուրդ չուն

եղանակում, պէտք է որ նա կպչի նոյնպէս ում մասնիկի {հետ} ։ Եթէ ասենք կամ գրենք " նորա ձեռքերը ներկում են "

նը ընդունելով որպէս բայական վերջաւորութիւն, ումի {հետ} միացած, իսկոյն հասկանում ենք, թէ նորա ձեռքերը ո

, ես, է բայական վերջաւորութիւնք բուն էական բայի {հետ} չ'շփուելու համար չէ կարելի բաժան գրել, երբ բայը

թէ, խնամով եւ ուշադրութեամբ վարվելով նոր լեզուի {հետ}, հարկաւոր է այս ցիր ու ցան ճապաղ ընկած ձեւերը կա

ետեւ ժողովուրդը ունի իր բուն ձեւը։ Շատ ուրիշների {հետ}, պ. Պռօշեանցը անխտիր գործ է ածում երգոց, զօրաց

ութեան"։ Ասես թէ լուսահոգի Խապառաճին Կըկռիկեանի {հետ} է կռվում. " կը քննեն, կը քաշքշեն, կը կրկտեն ըս

խորժանօք) նուագ է հնչեցնում հասարակ ժողովրդեան {հետ} նրա բամբիռը"։ Պարոններ, Աստծու սիրուն, խնայեց

լեզուներ սովորել։ Բայց թէ ինչ օրէնքներով միմեանց {հետ} են կապվում այդ բառերը, մէկ խօսքով լեզուի բաղդասո

հանրութեան, որովհետեւ եւ այն տեղի հայերը միմեանց {հետ} ունին ոգու բնական ազգակցութիւն, քան թէ նստի բառ

ն ունենալ, քան թէ կապուիլ մի պարեգօտաւորի անունի {հետ}, որ շատ կարելի է թէ անաջողութեան էլ պատճառ դարձա

տճառած հարուածից: Բնականութիւնը եւ արուեստը իրար {հետ} լծորդուած են այդ գործի մէջ: Վէրք Հայաստանին չուն

իթերը ", իմանալու համար, թէ ի՛նչ տեսակ հեղինակի {հետ} է կարդացողի գործը. նորա հոգու ոսկեդարեան անմեղու

կարդացողի միտքը չի կապուիլ լոկ Սօսի կամ Վարդիթերի {հետ}, այլեւ շատ տեսակ բնաւորութեանց եւ անցքերի հետ,

րի հետ, այլեւ շատ տեսակ բնաւորութեանց եւ անցքերի {հետ}, ուր, երբեմն, հազիւհազ մի աննշան պաշտօն են ստա

: Եթէ պ. Պռոշեանցի գործը համեմատենք նկարչութեան {հետ}, պիտի պեյզաժ ասենք նորան: Հեղինակի գլխաւոր գաղա

ատ յորդորել է, որ Վարդիթերը Սօսին տան, իսկ այժմ {հետ} է կանգնել իր խօսքից եւ էլ չէ ուզում: Արշաւրի խօս

ճանութիւնը եւ կապուած լինէր վիպասանութեան ընթացքի {հետ} որեւէ կապով: Փափակի յայտարարութիւնն է բոլորը, ի

ընչանք հիմի թէ ծուռն ա էլել, թէ դուզ ա էլել ձեր {հետ}, չեմ իմանում, համա հիմի իմացուեց, էրեկուանից դ

նում, համա հիմի իմացուեց, էրեկուանից դեսը հարիր {հետ} կռիւ ա քցել, թէ կամ թուրը վեր կունիմ ինձ կը սպան

Սօսի քոյրը, որ ոչինչ թշնամութիւն չունի իր եղբօր {հետ}, ինչպէ՞ս, միայն իր էրկայ սադրելով, այն խաղը կը

ակը անդադար պարապելով իր առաջնակարգ ներգործողների {հետ} մեզ զրկում է շատ հարցասիրութեան արժանի տեղեկութիւ

օրը եկեղեցում եւ տերեւ տարած ժամանակը - Վարդիթերի {հետ}, որպէս նաեւ Սօսի հետ ծաղկազարդի մանուշակների կամ

տարած ժամանակը - Վարդիթերի հետ, որպէս նաեւ Սօսի {հետ} ծաղկազարդի մանուշակների կամ գաթայի պատճառով: Ցաւ

, երբ բանը գալիս է մեզ երկրորդական ներգործողների {հետ} ծանօթացնելու: Վարդիթերի եղբարքը, բացի Արշաւրից

արդութեան եւ կախարդների գործակցութեան չար ոգիների {հետ}, այնքան վախենում էին այդ կախարդ անուանուած խաբեբ

թէ համեմատում ենք գործի ընդհանուր արժանաւորութեան {հետ}, շատ թոյլ է կերպարանագործուած. եւ ոչ միայն այսչ

մտնում է, ջրում լողանում, աղուէսների եւ գայլերի {հետ} կռիւ տալիս, եւ այս օրերով: Եւ չնայելով, որ նա

Վարդիթերի մահը, խո՛ր հոգոց է քաշում, մէջքի վրայ {հետ} գնում, գլուխը Գարեգնի ձեռքի վրայ դնելով խնդրում

դէն վերջացած է, նորա ոգին էլ բան չունի այս գործի {հետ}, բայց երբ բռնադատում ես գրիչը ինչ որ լինի մի բան

արերում ծնեցան, նոքա ամուր կապուած են այդ դարերի {հետ} եւ սոցայ ժանգը, եթէ երեւում է նոցայ վրայ, նոքա

քա իրենց աչքերը: Մեր յարաբերութիւնը միջին դարերի {հետ} այնպէս չէ: Իբրեւ ազգ անտիկեան ենք. իբրեւ քրիստո

ն անգամ: Եւ եթէ պիտի կապենք մեզ այդ խաւար անցածի {հետ}, եթէ խոստովանելով մեր հիւանդութիւնը, այնուամենա

արոնները լաւ սորվին ընդհանուր պատմութիւնը եւ նորա {հետ} կապակից մեր ազգի պատմութիւնը, Մխիթարեանց տպած գր

, նոքա ինչպէս ներկայի լուսին, այնպէս եւ ապագայի {հետ} մասն ու բաժին չունին, եւ նոցայ հետ չէ մեր խօսքը

էս եւ ապագայի հետ մասն ու բաժին չունին, եւ նոցայ {հետ} չէ մեր խօսքը: Մենք եւ ոչ իսկ ուզում ենք վրդովել

եւ այլ այսպիսիք, որ վերաբերութիւն չունէին կրօնի {հետ}, պիտի կորչէին: Թէեւ խեղճ բաներ, բայց եւ այնպէս

ատուածը լինի, կապելով նորան այն սքանչելի կանթեղի {հետ}, մենք իսպառ մերժում ենք. նախ, որ անպարան խօսքը

խօսքը, այսինքն պարան միացած բացասական ան մասնիկի {հետ} մենք հին հեղինակութեանց մէջ ոչ մի տեղ չենք տեսնու

, բայց մենք բնաւ վերաբերութիւն չունինք այդ բաների {հետ}. մեզ մանաւանդ քաշում է այն սքանչելի կանթեղը Արագ

նշան բաներ են համեմատելով յունական դիւցաբանութեան {հետ}: " Բայց զի՞նչ արդէօք տարփանք քեզ, եւ Բիւրասպի Ա

ից շատ դարեր յետոյ էր ծնել: Այդ ժամանակի առաջ ու {հետ} խաղալը կախւում է Թորոսի, Մինասի եւ Նիկողոսի ազգի

ը, թէ՞ յետոյ: Լուսաւորչի անունը այդ աւանդութեան {հետ} խառը տեսնելով չէ կարելի պնդել, թէ ստուգապէս չորր

մեմատէինք կանթեղի աւանդութեան եւ դորայ պարագաների {հետ} եւ որը անհամաձայն կը լինէր առողջ դատողութեան ` մե

տի բնական օրէնքով նոքա քաւում են, որ միանան իրար {հետ}: Եթէ ամպի էլեկտրականութիւնը յանկարծապէս միանայ ե

ը յանկարծապէս միանայ երկրագունդի էլեկտրականութեան {հետ}, այն ժամանակ այդ միաւորութիւնը զգալի է լինում մե

իրենք այդ օդեղէն բարձրութեան մէջ միանում են իրար {հետ}, մենք տեսնում ենք նոցայ լոյսը ` փայլակ, եւ լսու

մեղմաբար միանում էր երկրագունդի էլեկտրականութեան {հետ}, երեւել են զարմացած եւ ապշած ամբոխին լուսեղէն կտ

ական գիտութեանց բոլոր ճիւղերը կապուած են ֆիզիկայի {հետ}. այնպէս, որ դժուա՛ր է ձեռք զարկել բնագիտութեան

ա բոլոր գրութիւնքը համեմատել գիտութեան այն վիճակի {հետ}, ինչ վիճակում որ գտնւում է սա նորա թարգմանութեան

ակցութիւն ունի ջերմութեան լաւ առաջնորդ մարմինների {հետ}: Երկու անգամ կանգնելով հնդկական Մադրասի նաւահանգ

անը փշրանքը: Մի երիտասարդ ամուսնանալով մի աղջկայ {հետ}, բարոյական պարտականութիւնք է առնում իր վրայ մարդ

սիրահարքը հանդիպում էին միմեանց, պար գալիս իրար {հետ}, տեսութիւն էին նշանակում կամ մի նշանաբան դնում:

". այդպէս չենք կարող խօսել հազարների եւ բիւրերի {հետ}: Հեղինակը շատ անգամ ազատ է այս ու այն ձեւը գործ

նտրէ 4. 000 տարի առաջ մեռածներին եւ այդ մեռելների {հետ} խօսի: Իսկ մենք, կենդանիքս, որ դիտենք խոստովանի

իրաւունքը, չենք կարող կենդանիքը թողած մեռելների {հետ} խօսել: Այս դրութիւնից պարզ երեւում է, թէ որ աստ

տանան մեր հեղինակքը, այլ, դորայ հակառակ Մովսիսի {հետ} ենք ասում, " Ո՛ տայր ինձ զամենայն Իսրայէլ ի մարգ

չկա"։ Եկեղեցու մէջ, երկար բարակ Վարդիթերի {հետ} մտերմաբար խօսելուց յետոյ, երբ Անոյշը յայտնում է

խը քու գլուխը, ես տղայ դու աղջիկ, թէ որ ինձանից {հետ} կաննես ", - ասում է նա Սօսին, Անոյշի բերնով:

ը, ուր Վարդիթերի մայրը նշանում է իր դուստրը Սօսի {հետ} եւ համբուրել տալիս: Մենք ուզում ենք մէջ բերել պա

ն չունինք այսպիսի գրքեր, բայց կենդանի ազդը, որի {հետ} փոքր ի շատէ ծանօթ ենք, առնում ենք որպէս անխարդախ

խ գիրք, եւ համեմատելով ուրիշների վիճակագրութեանը {հետ} ասում ենք այն խօսքը, թէ մեր ազգը շատ խոցերից ազա

ի ունիմ, ինձ տարել են զօռով կապել իրէք հիքատիրոջ {հետ}, թէ արի՛ խարջ տո՛ւր, էլ չեն ասում թէ աչառը գոմշ

թէ արի՛ խարջ տո՛ւր, էլ չեն ասում թէ աչառը գոմշի {հետ} կարա՞յ լուծ անիլ " (եր. 169): Տխրութիւն

էլ սուրբ Գէորգի դոլոն եկած աղքատին հոյ չի՞ կարող {հետ} դարձնիլ... Մողնեցիք անբան են... թէ որ նրանք

ին այն կողմերի մեր գեղացիների յարաբերութիւնը հողի {հետ}: Այս պատճառով սանձում ենք մեր գրիչը, որ անգիտու

լը, որեւիցէ կապով կապուած չէ նոցայ էական խորհրդի {հետ}... " Մեր տէրտէրներին էլ աստուած բարի տայ

նի անգամ այդ բանը օրինաւոր կերպով ցոյց տուող, նա {հետ} չի մնալ եւրոպացի կնոջից: Մենք միայն շերամաբ

ինի, որ հայը եւ թուրքը այս տեսակ կապերով միմեանց {հետ} կապուած լինելով, անշուշտ, հոգեբանական երեւոյթնե

շխարհաբարի կամ տաճիկ ասուած բաղդասութեան կամ ձեւի {հետ}. հերիք չէ այս. կան ոճեր եւ ձեւեր, որ սեփական ե

ան աշխարհի եւ տեղ-տեղ էլ ամբողջ ազգի ոգու եւ ձեւի {հետ}: Օրինակի համար գնում ենք այստեղ նորա " Ջան գիւլո

ի մարդ ունէր մի կին, որ միշտ կռւում էր դրացիների {հետ} ։ Տեսաւ մարդը, որ հնար չկա այս ղալմաղալիցն ազատո

լու տեղիք չկար այն բանի միջու, մ որ պիտոյ էր ազգի {հետ} մտածել եւ խօսել այն լեզուաւ, որ նորան հասկանալի

եւրոպէական բազմաճիւղ եւ բազմօրինակ լուսաւորութեան {հետ} ։ Քանի մի աբեղայական մտքեր կամ ոտանաւորներ անօգու

ն մի չոր լեզու գիտենալը փոր չի կշտացնի, եթէ նորա {հետ} կապակից չէին այն յագեցուցիչ եւ սննդարար հիւթերը,

չինչ հասկանալու։ Ի՞նչպէս կարելի է խօսել մի մարդի {հետ} այնպիսի մի լեզուով, որ նա չէր ուսել, որ նորան ա

եղել է գերապատիւ Նազարեանցի խօսուածքը գրոց լեզուի {հետ}, պատճառը շատ հեշտ էր ճանաչել. որ նոր լեզուն չու

, ե՛ւ հալածել, ե՛ւ ամուր փաթթուելով մեռած դիակի {հետ} ՝ երեմիականներ կարդալ, պարզ եւ յայտնի թշնամութիւ

կան պէտքերին, ապա ուրեմն պիտի յարմարուին միմեանց {հետ} եւ ամբողջ շինուածքը պիտի կազմեն, իրական պէտքերի

ւ որ մի ուրիշ՝ նորանից մեծ կամ նորանից փոքր բանի {հետ} չբաղդատուի եւ այդ բաղդատութեամբ չափողի եւ չափուող

շ գեղեցկութիւնից, որ ամենեւին բան չունի բնութեան {հետ}, այլ կախւում է միայն ճաշակից, սովորութիւնից եւ

րանից։ Եւ այս խաղը խաղում է դիտակը միեւնոյն բանի {հետ} երբեմն եւ քանի մի անգամ, այսինքն մեզ տգեղ երեւեց

ալի կամապաշտութեամբ, վերստին հաշտւում է այն բանի {հետ} եւ սկսում է վերստին կախարդել մեր աչքը։ Յայտնի

տանում ժամանակը, իսկ նոր լեզուն գնում է ժամանակի {հետ} զուգահեռաբար, ուրեմն նոր լեզուն տգեղ չէ։ Սորա հ

ալացոց, որ պիտի պսակուէին իրենց ընտրած աղջիկների {հետ}, ասենք՝ թողէ՛ք դորանց, տգեղ են, չունին այն ազ

գեղ է, գիտեմ, բայց երբ որ իմ կեանքը նորա կեանքի {հետ} անքակտելի կապերով կապուած է, երբ նա իմ զաւակների

կան, որովհետեւ շատ այդպիսիների գաղափարքը պէտքերի {հետ} միասին կորած են եւ չկան ներկայ Հայի համար, բայց

հնի ազդեցութեան ստրկացնելու անխորհուրդ ձգողութեան {հետ}, այո՛, մեր փաստերը երկու խնդրի ընդդէմ եւս կարող

ժողովրդի իրաւունքը բռնաբարելով, կենդանին մեռեալի {հետ} պատանքելը նմանում է այն բանին, թէ, տեսնելով, ո

նով քաշելով՝ երկարացնել, որ միաչափ լինի մօր քթի {հետ}, նոյնպէս եւ միւս բոլոր անդամները կամ գոյնը։ Պար

մաշէ, եթէ անմիջապէս եւ կոպտութեամբ վարուիս նորա {հետ}, բայց, չնայելով սորա վրայ, բնութիւնը անյաղթելի

րի եւ Դաւալագիրի հսկայութիւնքը, ուր է մնում նոցա {հետ} համեմատելով մեր մէկ թիզ Մասիսը։ Բայց երկաթը, որ

իջնորդութեամբ կպչելով երկրագունդի ելեքտրականութան {հետ}, կապւում է եւ ուղղւում է դէպի երկրագունդի ելեքտր

, որ նոյն պիտի լինի եւ նորա երկրաչափական կենդրոնի {հետ}, որովհետեւ ջերմութիւնը նոյնպէս աղբիւր է ելեքտրակ

ն ազգերի անպայման ազդեցութեան, միտքը, որ կեանքի {հետ} լծակից է, լեզուն, որ մտքի յայտարարն է, ի՞նչպէս

նենար։ Պատճառ, սոքա երկուքը եւս կապակից են իրար {հետ} եւ մինը չէ կարող առաջ երթալ առանց միւսին, մինը չ

կելի շղթան, որով բնականապէս կապուած է նա իր ազգի {հետ}, ստիպում է նորան խոստովանել այս արտասուելի ճշմար

։ Հարկ չկայ ասել, որ առաջին մահացուցիչ հարուածի {հետ} դադարում է եւ բարոյական խնդիրը։ Սա չէ նմանում այ

ր շարժելով՝ առ ու տուրի մէջ էր այդ ներգործողների {հետ} ։ Ինչ մնաց մեզ՝ անհատներիս, հասարակաց ազգութ

օրէ օր այս երկու բարբառների ներքին կապերը միմեանց {հետ} աննշմարելի կերպով պնդելով, ամրացնելով, օրէ օր ա

բառի տակը, այլ եւ մօտենար եւ միաւորուէր իր եղբօր {հետ} ։ Արդարեւ կրկին շարժողութիւնքը ե՛ւ ի՛ր առանցքի վր

ատալ եզվիտներին, երբ նրանք շարադրում են 16-րդ եւ {հետագա} դարերի պատմությունը: Իհարկե, ով տեղում հիմնավոր

Ես այլեւս չեմ երկարացնում, թողնելով այդ գաղափարի {հետագա} զարգացումն իմ սիրելի բարեկամ Անանիային: Հուսով ե

նները՝ գերեզմանափորի բահի տակ, այնպես, որպեսզի {հետագա} սերունդը մինչեւ իսկ չիմանա, թե 50 տարի առաջ ապրե

եւ վաճառեալ տանց, այլ ես չկարեմ զայդ առնել վասն {հետագայ} պատճառաց. ա) զի դատաստանն, ըստ օրինաց, չո

նդկաստանում, Ճապոնիայում եւ որոնցով աշխատում էին {հետագայի} եզվիտ-առաքյալները " երկնքի որդու " մայրաքաղաքում

Գերվինուսն առայժմ լուրջ գրող է, չգիտեմ ինչ կլինի {հետագայում}: Բայց բավական է այս հարցերի մասին: " Հոգով շ

բոլորովին կուղղվեր եւ Ուստիմովիչի ղեկավարությամբ {հետագայում} իրոք կկարոդանար կանդիդատի քննություն բռնել: Ո՞րն

, հնարավորին չափ մանրամասնորեն ու հանրամատչելի. {հետագայում} այս բաժնում կտրվեն կյանքի համար անհրաժեշտ գյուտեր

նում էր վճռական միջոցներ ձեռնարկել այդ թվերը ճիշտ {հետազոտելու} համար, բայց տեղի ունեցած խառնակություններն ստիպե

Վեդի-Կուլե, Այ-Ստեֆանո, եւ այլն, ըստ նորագույն {հետազոտությունների} ՝ ապրում են 450, 000 հայեր. Վալախիայում եւ Մոլդա

նքն ընդ իս, եւ երկրորդ խնդրեմ՝ զկնի պատկանաւորն {հետազօտութեան} տալ ինձ զբաւականութիւն պահանջեալ համաձայն օրինաց

ոյն, իհարկէ՝ փոքր դրութեամբ, եթէ մի բանագէտ եւ {հետախոյզ} մարդ, թէեւ սակաւ միջոց, կենակից լինէր մի այդպիս

ւերի բուն նշանակութիւնը չէ բացատրում՝ թողնելով " {հետախոյզ} բանագիտաց ", ինչպէս ասում է յառաջաբանի վերջին տո

անգործադրելի գաղափար է։ Մարդը մեղաւո՞ր եղաւ, որ {հետախոյզ} բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր ու բարակ ոճերի բառա

, որ ինքը հեղինակը բացատրէր, քան թէ թողնում է " {հետախոյզ} բանագիտաց"։ Ինչ որ մեզ է վերաբերվում, խոստովան

ւերի բուն նշանակութիւնը չէ բացատրում, թողնելով " {հետախոյզ} բանագիտաց ", ինչպէս ասում է յառաջաբանի վերջին տո

անգործադրելի գաղափար է: Մարդը մեղաւո՞ր եղաւ, որ {հետախոյզ} բանասէր դարձաւ, որ նստի ծանր ու բարակ ոճերի բառա

նը պիտի տպէ հրատարակէ, որ " Սոս եւ Վարդիթերի " " {հետախոյզ} բանասէր " չեղող կարդացողքը, - պարզ մահկանացուքը հ

ր, որ հեղինակը ինքը բացատրէր, քան թէ թողում է " {հետախոյզ} բանասիրաց"։ Եթէ ստոյգը ասենք, մեր քննութե

րայ յանցանք գնելը զրպարտութիւն է: - Ո՛վ է այդ {հետախոյզը}: (Պ. Այվազովսքին պատասխանում է) - Մի անհաւ

ր ես նրան որեւէ աշխատանք տամ, ապա իմ կարծիքն է՝ {հետաձգել} այդ բարենպաստ ժամանակի, թերեւս մինչ այդ իմ հորիզ

րան այլ հարցերի թվում այդ ձեռնարկությունն էլ այժմ {հետաձգել}, մինչեւ ժողովրդական գործերի վերաբերյալ հայկական

տեսնել, ապա, հավանորեն, հնարավորություն կգտնի {հետաձգելու} իր այցելությունը հայր վարդապետին եւ գալու ինձ մոտ

մ սրտակիցների կենդանի ձայնը. իսկ նա դեռ մի օր էլ {հետաձգում} է՝ լոկ ի սեր վարդապետի. այդ նրա կողմից լավ չէ:

ութիւն զդրութենէ գործոյն եւ ո՛չ առաւել, քան զայս {հետամուտ} եղեալ այնմ: Ահաւասիկ այսոքիկ են հանգամանք գոր

կամս երեսփոխան եւ յորոյ մասին ունիմ զկարողութիւն {հետամուտ} լինել: Ուստի զայսմանէ ըստ պատուիրանի Ձերոյ տուեա

օնի ՚ի Հիւպատոսարանի օսմանեան պետութեան, բազմիցս {հետամուտ} են եղեալ ի ձեռս բերել զգումարն դրամոց Մ. Բաբաջան

ատմութեան, եթէ ոք աշխատութիւն յանձն առեալ անդուլ {հետամուտ} եղիցի ամենայն հանգամանօք եւ ուշադրութեամբ անցուցա

նախորդը մի բարեբարոյ, քաջահմուտ, եւ ազգի օգտին {հետամուտ} մարդ էր, նոյնքան եւ սա չարախնդիր, բարոյականութե

ռաքելանման Լուսաւորիչը ամենայն նախանձայուզութեամբ {հետամուտ} էր երբեմն քարոզութեան հոգով, եւ երբեմն թագաւորակ

ց քթի տակին գրականութեան դեւը. - մռայլութիւն Ձեր {հետամուտ} լինի հնար դիւականս հնարել առ ի չարչարել զմեզ եւ թ

բաներ խօսուելուց յետոյ, ասւում է եղած, թէ դուք {հետամուտ} էք խլել այդ պարոնի պաշտօնը եւ այլ այսպիսի շատ բան

մոռացել էր Բուրբոնների (Լուդ[ովիկոս] XIV եւ XV) {հետամտութիւնքը} եւ ձգտողութիւնքը Օրանժեանի ընդդէմ, եւ պաշտպանութ

կով: Եթե նրանց հարուցած աղմուկն այդ նպատակն է {հետապնդում}, ապա կարելի է նրանց դրականապես ասել, որ շատ ուշ

շուտով տեսնվել, ապա մի՛ մոռանար հաղորդել ինձ ձեր {հետապնդումների} արդյունքները՝ ռնգեղջյուրի համար, այդ ինձ չափազա

րագածի գլխին այնպէս եւ ուրիշ տեղերում: Մեր բոլոր {հետաքննութիւնքը} համոզեցին մեզ, թէ այդ սքանչելի կանթեղը ուրիշ բան

: Բայց այդ բոլորը, դարձյալ կրկնում եմ, կարող են {հետաքրքիր} լինել միայն գիտության համար, հետաքրքրությունը բա

ուցադրեի Նախիջեւանի առեւտրական գործունեության շատ {հետաքրքիր} հարաբերությունը գործարանային բանվորների նկատմամբ

րբ Ֆրանկի curieu, Ռուսի любопытный բառերը անխտիր {հետաքրքիր} թարգմանելով՝ գրւում էին հետաքրքիր բան, հետաքրքի

բառերը անխտիր հետաքրքիր թարգմանելով՝ գրւում էին {հետաքրքիր} բան, հետաքրքիր գիտութիւն եւ այլն, եւ երբ մենք,

ետաքրքիր թարգմանելով՝ գրւում էին հետաքրքիր բան, {հետաքրքիր} գիտութիւն եւ այլն, եւ երբ մենք, հարազատ մնալով

, եւ երբ մենք, հարազատ մնալով մայրենի լեզուին, {հետաքրքիր} ածականը տալիս էինք մարդուն, իսկ անշունչ առարկանե

այերէն թարգմանած գրքի մէջ։ Պ. Գամառ-Քաթիպան {հետաքրքիր} է ասում Ռօբինզօնի վարքը։ Այդ հետաքրքիր բառը, իբ

ռ-Քաթիպան հետաքրքիր է ասում Ռօբինզօնի վարքը։ Այդ {հետաքրքիր} բառը, իբրեւ ածական գործածուած անշունչ իրի համար

գործածուած անշունչ իրի համար, սխալ է, որովհետեւ {հետաքրքիր} կարող է լինել մի ներգործական էակ, մարդը, որ կամ

րեմ մանրամասն տեղեկություններով քո հարցրած եւ մեզ {հետաքրքրած} հարցերի մասին... Միշտ քեզ սիրող Քո՝ Միք

րհուրդների եւ ընկեր-բարեկամներիս մասին տված հույժ {հետաքրքրական} տեղեկությունների համար: Ինչ վերաբերում է հայերի

րեւս այդ մասին պ. Ֆիրկովիչը գիտե: Ինձ համար շատ {հետաքրքրական} է այդ մասին որքան կարելի է ավելի բան իմանալ: Եթե

է ընկնում հայ պարբերաթերթերի cornage-ը: Ոչ պակաս {հետաքրքրական} են թատերական նորությունները: Մոխրագույն մազե

ակից Անգլիան չի ներկայացնում, այնուամենայնիվ շատ {հետաքրքրական} կարող է լինել նրանց համար, ովքեր փորձով դեռ ծանո

ը մեր բարեկամների եւ ծանոթների մասին նրա տված շատ {հետաքրքրական} տեղեկությունների համար: Խնդրում եմ, Քրիստոսի

իայից ստացած տեղեկություններին: Ինձ համար շատ {հետաքրքրական} կլինի մի օր կարդալ " Կռունկում " մատնանշված հոդվա

րծում եմ, որ նույնպես աննշան է: Մինչդեռ ձեր {հետաքրքրական} տեղեկություններին պատասխանում եմ ոչ պակաս հետաքրք

րքրական տեղեկություններին պատասխանում եմ ոչ պակաս {հետաքրքրական} եզրակացություններով, այն է՝ ձեր ցուցակից երեւու

ում է աշխատանքի պահանջի շուկան: Ինձ համար շատ {հետաքրքրական} կլիներ իմանալ մանուֆակտուրային գործարանների բոլոր

աշխարհագրական հայտնագործությունների վերաբերյալ, {հետաքրքրական} հոդվածներ՝ հինգ աշխարհամասերում կատարված ճանապար

լռում էին: Բարեկամ, կրկնեցի ես, դոքա շատ {հետաքրքրելի} բաներ են, խնդրեմ ինձ պատմես, եւ տաս փոքր-ինչ մի

ր համոզողական փաստաբանութեան զօրութիւնը, սատանան {հետաքրքրութեամբ} հանեց բերանից խածած կտորը, որի վերայ դեռ երեւում

արզեց ձեռքը դէպի տակառը, բոլոր պալատականքը անչափ {հետաքրքրութեամբ} նայում էին նորա վերայ, հանեց տակառից Տեցելի ձեռք

հանդէսին, որոնցից ոմանք եկած էին մեքենաբար, լոկ {հետաքրքրութեան} համար, ոմանք՝ յառաջուց նախապաշարուած... Եւ ոմա

իչ ճառագայթքը այդ աշխարհի վերայից՝ երբեմն երբեմն {հետաքրքրութեան} համար նայելով նորա վերայ: Բայց... Աւա՜ղ... Այդ

փերիներ եւ դեւեր: Պ. Մարկոսը, թողնելով իւր {հետաքրքրութիւնը}, ներս մտաւ Շաքարեանցի սենեակը, ուր քնած թողել է

ով - ինքը իւր հետ խօսակցելով: Ին՞չ մեղքս պահեմ, {հետաքրքրութիւնս} բռնադատեց ականջ դնել: Մօտեցայ պատին, եւ ահա լսո

ուած մի օրդ հազար առնէ, ես աղքատ կին եմ... {Հետաքրքրութիւնս} ստիպեց հարցնել նորանից, թէ ինչի՞ց գիտէր, որ ես

ւ Ընկ. դատարկ հետաքրքրությունը: Ասում եմ դատարկ {հետաքրքրություն}, որովհետեւ լրիվ համոզված եմ նրանց անտարբերության

ող բավարարել որեւէ պ. Ալաջալյանի եւ Ընկ. դատարկ {հետաքրքրությունը}: Ասում եմ դատարկ հետաքրքրություն, որովհետեւ լրի

կարող են հետաքրքիր լինել միայն գիտության համար, {հետաքրքրությունը} բավարարելու համար, թերեւս հայկական առեւտրի պատմո

հետ ես համաձայն չեմ: Շատ բան ունեմ ասելու այդ՝ {հետաքրքրությունից} ոչ զուրկ հարցի մասին, բայց այստեղ խոսելու տեղը չ

դյունքները՝ ռնգեղջյուրի համար, այդ ինձ չափազանց {հետաքրքրում} է: Քո նամակում, բացի նրանից, որ բոլորդ առողջ ե

եւ ավելի կուրախանամ, երբ գրկեմ քեզ: Ինձ շատ {հետաքրքրում} է Անդրեաս սրբազանի Նախիջեւան գալը, նամանավանդ որ

մնասիրել: Շնորհակալ եմ Անանիային, որ սկսել է {հետաքրքրվել} Գրիշայով, բայց ցանկանում եմ, որպեսզի այդ լոկ խո

ցմէյստերը կանչում է Բէգզադէն եւ ասում է, թէ կա՛մ {հետդ} տար քո ծառան, կա՛մ իւր տեղը ուղարկիր նորան: Բէգ

թամ մովրովին կը գանգատեմ, երբ որ քեզ կ՚ուզի նա, {հետդ} գեղիցը մի թուղթ կը բերես, թէ գանգատողն ինքն ա մե

ն լեզու համարի մայրենի, եւ մեք զառաջինն պապակիմք {հետեալ} ձայնարձակութեան մարց. ի հարկէ բարւոք յոյժ լինէր

ութեամբ բժշկաց անդանօր դիպելոց առողջացեալ, անկայ {հետեւաբար} յախտ թուլութեան մինչեւ չիմանալ զառնել եւ զգործել

տեղը պիտո է որդին բռնե. եթե սերմերը ոչնչանային, {հետեւաբար} մարմինների տեսակը եւս կջնջվեր, սորա ապացույց ուն

ըստ ինքեան զրկեալ է յամ[ենայն] օրինաւորութեանց, {հետեւաբար} եւ ի յարգանաց ըստ հետեւեալ պատճառաց, նախ, զի 41

նմա օտար, քանզի մի արիւն շրջան առնու յերակս, եւ {հետեւաբար} հեկեկանք հոգեւար ազգության մերոյ արձագանս տան ի ս

ս. անտի անկորուստ հասանի առ իս ուր եւ իցեմ ես եւ {հետեւաբար} հրաման եւ յանձնարութիւն Ձեր կատարի ըստ ամենայն ճշ

ելով ստորագրողների անունները, օրինակների թիվը եւ {հետեւաբար} գումարի որքանությունը: Ստորագրության գինը կա

ինձ: Հուսով եմ, որ դու տնեցոց հաճախ ես գրում եւ {հետեւաբար}, իմ եւ քո առողջության մասին մերոնք գիտեն, դա ան

ղովրդին, որը նրան երբեք եւ ոչ մի գնով չի մարսի, {հետեւաբար}, նա ժողովրդի բարոյական կազմի մեջ չի էլ մտնի, որ

ամենեւին նիւթական եւ ամենեւին գործական լինելով, {հետեւաբար} եւ նորա բարբառը չունի այն ձեւերը, որովհետեւ չկայ

անք, որից արդէն քանի մարդիկ շահուել էին, ուրեմն {հետեւաբար} եւ թանգացած էր ապրանքը, եթէ սորան վաճառում է նա

համարելու էր իւրեան կատարեալ եւ անկարօտ ազգ, եւ {հետեւաբար} ՝ անհոգ մնալու վերացնել իւր թերութիւնքը եւ լցուցա

, որ բաւական խոր էր ընկած գետնի կեղեւապատի մէջ եւ {հետեւաբար} ենթարկուած է աւելի բարձրաստիճան ջերմութեան, լուծ

իւնը, որ մեծ ազդեցութիւն ունենալով ջլերի վերայ, {հետեւաբար} մեծ խորհուրդ ունի մարմնի շնչական կեանքի վերայ՝ յ

ունեցող ազնուականը ունի իւր քամակում շատ ֆերմեր, {հետեւաբար} եւ շատ ժողովուրդ: Ո՞վ չգիտէ հողի մեծ պաշտօնը նաե

մ է, թէ օրըստօրէ պակասում է երկրագործների թիւը, {հետեւաբար} ընկնում է եւ զուգակշիռը: Դիցուք հազար հոգի շինակ

ընտանի գրաստ աճում է, ապրում է եւ բազմանում է, {հետեւաբար} նոցա բերքը եւս, այսինքն բուրդը, մորթը, միսը,

դատապարտել զԱրիոս, զՄակեդոն, եւ զՆեստոր: Ուստի {հետեւաբար} յառաջ բղխի յեզրակացութիւնդ անմխիթար, եթէ արտաքս

տ իրաւունքը եւ առողջ բանականութիւնը թելադրում է. {հետեւաբար} ոչինչ կանխակալ կարծիք, ոչինչ սրբացուցած աւանդութ

հեռի մնալով մահմեդականութենից, պահեց իւր կրօնը, {հետեւաբար} եւ ազգութիւնը: Թո՛ղ հայոց ազգը, իր թագաւորու

ալով, ճղակտոր հանեց ազգը, անդարձ կորուց նորան, {հետեւաբար} եւ ամենայն արդարութեամբ ինքը եւս կորաւ ու չքացաւ

Հայերը, ամենեւին գաղափար եւս չունենալով, չունին {հետեւաբար} եւ այն անօթները, այսինքն այն ոճերը եւ դարձուածնե

րանց, եւ լուսավորելով՝ սովորեցնել նրանց խոսել, {հետեւաբար} մտածել: Քանի որ, - նկատում է պ. Նազարյանցը, -

այ իւրեանից, որպէսզի տեսանելով նորա կարողութիւնը {հետեւաբար} կշիռ տայ նորա ասածներին կամ ընդունէ: Առհասարակ ս

նոյն խորովածը, նոյն պատիւը, տաղը եւ շարականը, {հետեւաբար} եւ նոյն վկայութիւնը " ստորագրութեամբ անդամոց գրու

Մարիաննա) հռչակաւոր Յիսուսեանի դաստիարակելովը, {հետեւաբար} գտանւում էր Յիսուսեան Կարգի ազդեցութեան տակ, վաս

Այս մարդիկ, հասնելով պետական պաշտօնների եւ {հետեւաբար} մօտիկ յարաբերութիւններ ունենալով թուրք կառավարութ

զրկուեն նրանց վրայ ներգործելու հնարաւորութիւնից, {հետեւաբար} եւ կանգ կ՚առնի նրանց կրօնի եւ ազդեցութեան պրոպագա

րագործում կատարելութեան գաղափարը մէկ անհատի մէջ, {հետեւաբար} եւ նորա գործի մէջ. բնութեան զուգակշռող հիմնական

եսնում է, շօշափում է, ճաշակում է, հոտոտում է, {հետեւաբար} եւ ամեն վայրկեան արտաքին աշխարհի տպաւորութիւնքը թ

տուած կամ ճղակոտոր բան: Երգերի կազմակերպութիւնքը {հետեւած} թուրքի ոտանաւորներին, հիմնած միմիայն ոտքերի եւ վ

Նազարյանցի նամակից իմացած կլինիս նոր ծրագրի մասին {հետեւածներս}, եթե հաջողի, հույս ունիմ, որ Նախիջեւանու մեջ ա

եցաւ հետեւեալ կարգով: Ողջից յառաջ գնում էին {հետեւակ} դեւերը, նոցայ քամակից ` ձիաւոր ասպետները, ձեռքե

ին էր: Ստոյգ է, բնութեան մէջ ոստիւնք չկան, այլ {հետեւական} շգթայաշարութիւն, բայց եթէ մի դիպուածում չէ իրագո

արողանում են այնպիսի անխախտելի շարունակութեամբ եւ {հետեւականութեամբ} ներգործել եւ արդիւնաւորել մարդկային կարելի եւ հնա

ը: Այս օրէնքը չունի ոչինչ ամրութիւն, չունի {հետեւականութիւն}: Այս օրէնքով, մի մարդ, որ կամէր պարապիլ որեւից

ի ճշմարիտ մարմնին, եւ գինւոյն ՚ի ճշմարիտ արիւն, {հետեւականք} են, հիմնեալ յանսուտ բան Քրիստոսի. " ա՛յս է մարմ

որութիւն, բե՛ր ասել ե՛ւ մտօք ե՛ւ կամօք, զի սոքա {հետեւականք} են աղբերացեալ ի զօրութենէ հոգւոյն։ Ուրեմն Այվազո

յունից, այլ հռոմեական պատմությունից սկսած. մենք {հետեւակներ} ենք եւ Հռոմից դենը չենք գնում՝ մնացածը առայժմ տր

ւանքի. բայց не все коту масленница, մյուս անգամ {հետեւանք} էլ կլինի. խնդրում եմ միայն, որ դու լավ բացատրես

թեան սկիզբն կամ տարր, եւ հոգու այդ ունակութիւնքը {հետեւանք} են նորա լաւ կամ վատ շրջակայքի ազդեցութենից:

կողմը: Այս ախտը մի անբարոյականութիւն է եւ բնական {հետեւանք} անդաստիարակութեան եւ անկրթութեան: Եթէ ունեցած էր

եցնել այն պատասխանի հետ, թէ ուսումնարանի չլինելը {հետեւանք} էր արծաթագլխի չլինելուն: Առողջ բանականութիւն

ամարւում են վաւերական եւ ուշադրութեան արժանի, որ {հետեւանք} էին գիտակցութեան եւ ուղղախոհութեան: Իմ համար միե

րէի հաւատարիմքը: Այս պատուելիու կրօնափոխութիւնքը {հետեւանք} է քաղաքական գաղափարների եւ ո՛չ բուն կրօնական խորհ

ռակել, բայց ոչ որպէս մի ախտ, որ երեւել էր որպէս {հետեւանք} ազգի սեպհական կեանքի եւ արիւնի: Այսպիսի անտ

աշխարհի եւ հին խելքերի դրութիւնքը չէին կարող այլ {հետեւանք} դուրս դնել: Ազգային շինութիւնը բնական կերպո

ր վերայ, եւ հոգւով չափ ցանկանում եմ, որ մի բարի {հետեւանք} ունենայ այս հրատարակութիւնը մեր ազգի վերաբերութեա

նի հաղորդութենից բաժանմանը յարակից եղան կորստական {հետեւանք} ազգի բարօրութեան վերաբերութեամբ: Բաժանուելով Ասո

ւթեան գաղափարքը միայն եզրակացութիւնք են, փաստերի {հետեւանք}, նոքա ըստ ինքեան գաղափարք չեն, այլ կերպարանած,

չ կայ: - Դու ասացիր, որ դրամի պակասութիւնը {հետեւանք} է երկրագործութեան ընկնելուն, որից դուրս ես բերու

բերութիւնքը: Այո՛, գործունէութիւնը շարժողութեան {հետեւանք} է, եւ առանց շարժողութեան, չկայ գործունէութիւն:

ւ հանգամանքներից կախուած մի բան, այլ, երբ որպէս {հետեւանք} հասուն գիտակցութեան, հանդէս է գալիս այրական հաստ

Յոյսը ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ ստոյգ հաշուից բղխելու {հետեւանք}: Քանի որ յոյսը չէ հիմնւում ստոյգ հաշուի վերայ,

ն օրինակներից, որ մարդկային կեանքի փորձերի որպէս {հետեւանք} դրուած էին թատրոնաբեմի վերայ: Նա մի նոր տեսակ դպ

, այդպիսի անիրաւ գործ չգործել, որովհետեւ դա լաւ {հետեւանք} չէր ունենալու: Գիտե՞ս դու, թէ ի՛նչ փառքի ասպարէ

ռհասարակ շատ տխուր երեւոյթ է այս, բայց անմիջական {հետեւանք} Հայերի կեանքի ասիական բնաւորութեանը: Այնտեղ, ու

ամբողջ կարգ իրողութենների, որ կատարուեցան որպէս {հետեւանք} ազգերի կեանքի պահանջողութեան, որպէս հետեւանք այդ

պէս հետեւանք ազգերի կեանքի պահանջողութեան, որպէս {հետեւանք} այդ ազգերի կերպարանագործութեան քաղաքական հանդիսու

ծում են զանազան ուժերի ազդեցութեամբ։ Եւ ի՛նչ այլ {հետեւանք} կարելի էր յուսալ այն բանից, ուր ամենայն հոգեկան

իւնը, բայց քաղաքականութեան ուղղութիւնը անմիջական {հետեւանք} է կրօնի եւ լուսաւորութեան։ Եթէ ճիշդ լօգիկաբար քն

։ Եթէ ճիշդ լօգիկաբար քննենք, եւ լուսաւորութիւնը {հետեւանք} է կրօնի, ինչպէս նախընթաց գլխումը ասել ենք։ Ուրե

ստեղծուած է ազատ լինելու համար. նորա ազատութիւնը {հետեւանք} է նորա ֆիզիկական կատարեալ կազմութեանը եւ աննիւթ ե

գելանքի տակ դնէր մեր ազատութիւնը, մեր կամքը, որ {հետեւանք} էին մեր հոգեկան եւ ֆիզիկական կատարելութեանը։

ինք, թէ ճիշդ լօգիկաբար քննելով, լուսաւորութիւնը {հետեւանք} է կրօնի։ Ասացինք այս ճառի առաջին գլխումը, թէ "

ւթիւն. այս երկու կորստաբեր ախտերը, որպէս բնական {հետեւանք} եզուիտեան կանոնադրութեան, առաջնորդում են ընկերու

թ, ինչպէս ասել ենք, եւ այդ շարժառիթքը անմիջական {հետեւանք} են Մխիթարեանց ճիզուիթութեանը... О

տ որում առ դուրս գայ ժամանակին անվեհեր Հաննիբալ: {Հետեւանք} այդօրինակ բռնաբարական ընթացից մերոցն ընդ հարազատ

րանալու կերպը։ Սորանից ի՞նչ ուղղակի եւ անհրաժեշտ {հետեւանք} կը ծագի. նիւթական տպաւորութիւնքը վերջին նպատակ շ

, թէ մի գուցէ այս կանոնների վերատեսութիւնը մի վատ {հետեւանք} ունենայ, իւրեանց որոմնացանութենով Պալատի մէջ կար

րս ընդունելու վերայ, զանց էր արել պատմե՛լ, թէ ինչ {հետեւանք} ունեցաւ այս ընդունելութիւնը, թէ Լօյոլլայի որդիքը

ւած լուսով, - որովհետեւ օրինաւոր բանաստեղծութիւնը {հետեւանք} է մի օրինաւոր կապակից եւ պատմական կեանքի, իսկ մե

ի աւերանքը բնաւ երբեք ցանկականի կամ սիրու բնական {հետեւանք} չեն, այլ մեծ մասով արտասուելի աղքատութեան արդիւ

ղութիւնը, դէպի որ կողմը եւ լինի, լինում է որպէս {հետեւանք} ներգործող պատճառի, որովհետեւ եւ տեսանելի առարկան

ն են, շարժողութիւնը ինքը պատճառ չէ, այլ պատճառի {հետեւանք} ։ Այն հիման վրայ, ինչ իրաւունք որ ունէր անտի

իտի հասկանանք եւ մեկնենք երեւոյթը, որ լոկ բնական {հետեւանք} են այն ազդող պատճառներին։ Հեղեղը, որ իջնում

թյունքը, մտածենք, եւ դուրս դնենք մեր մտածության {հետեւանքը}. ըստ որում այսպիսի մեծակշիռ գործի մեջ թեթեւաբար

կարո՛ղ է յառաջացնել մի այդպիսի տղայի մէջ ցանկալի {հետեւանքը}: Այս աչքով նայելով այս ծանրակշիռ եւ մեծախորհ

ղէն նետերը՝ լարակտուր աղեղներից: Յուսահատութեան {հետեւանքը} խելագարութիւն է, իսկ խելագարի համար չկայ կանոն կ

ւ այնտեղի ջրերը, բայց ինչպէս պատմեց նա, փորձերի {հետեւանքը} շատ անմխիթար են, վերաբերութեամբ դէպի նոցա գործադ

տոյ էր անպատճառ սէրը կորուսանել։ Մի՞թէ կրթութեան {հետեւանքը} անսիրելութիւն է. ամենայն մարդ կարող է պահպանել ի

խօսակցութիւնը մեր կառավարութեանը, որովհետեւ դորա {հետեւանքը} միմիայն խայտառակութիւն էր ձեր համար: - Դուք

նը Լուդովիկոսի վերայ: Ասես թէ ազգը զգում էր դորա {հետեւանքը} եւ, արդարեւ, Լուդովիկոսը մեռաւ՝ Յիսուսեան (եզ

արող էին վարակուիլ ֆանատիկոսական կոյր ախտով, որի {հետեւանքը}, ցաւելի է ասել, եղած է եւ է կամակոր եղբայրատեցո

ց պօլիտիկային ընդդէմ է ամենայն ճշմարտութիւն, որի {հետեւանքը} լինելու չէր մի օգուտ ճիզուիթներին: Թիւրքիայո

ւրդը, որի վերայ ծանրացել է ազգային ապաբաղդութեան {հետեւանքը}: Անմխիթար տխրութիւն է ձգել միշտ իմ սրտի վերայ մտ

ուել էր այդ գործը. մեք կամինք այստեղ նկատել դորա {հետեւանքը} վերաբերութեամբ դէպի հեղինակը: Հասարակութիւնը

ունեցած տեղեկութեան չափը: Եւ մեր ընթերցանութեան {հետեւանքը} հաստատեց մեզ, որ իրաւունք ունէինք չկարդալու յօժա

այդտեղ չէ մեր խնդիրը: Ներկայ պատերազմի այսօրուայ {հետեւանքը} մեք ընդունում ենք որպէս իրողութիւն: Մեր աչք

այժմ ունիս Անգլիոյ մէջ, նոյն մօնոպօլէոնը չէ՞ եւ {հետեւանքը} ՝ հողատիրոջ տարապայման հարստութիւն, իսկ անհող շի

է միայն օդի մէջ եւ քանի որ իրական անհաւասարութեան {հետեւանքը} շինում է ինձ ազատ-ստրուկ: - Չեմ հասկանում:

որդը: Ի՛նչ պիտի լինի ուրեմն այս հնարների ուղղակի {հետեւանքը}: Այն, որ պարտքը պիտի կրկնապատկուի, այն, որ գա

եւ միւս վճարները հետզհետէ, մահի պէս: Ի՛նչ եղաւ {հետեւանքը}: Մանր վաճառականը բոլոր ժամանակ աշխատեցաւ իւրեան

թէ մի ընկած հարուստի փոխանակ հարստանայ մի աղքատ, {հետեւանքը} յառաջադիմութիւն չէ, քանզի դրականը բացասականին վե

լորովին հակառակ բովանդակութեամբ: Նորանից ծագելու {հետեւանքը}, յանցանքը եւ մեղքը, այս օրից, դնելով Կրօնական

այդ չափով եւ այդպիսի ուժով չեն երեւել նորա օրհնած {հետեւանքը}, ինչպէս անգլիական պառլամենտականութեան մէջ"։ Ի

զել ինձ հաւատ ընծայել քո ասածներին, եւ դատել այն {հետեւանքը}, որ պէտք է չառաջանային դոցայ թիւր ուղղութեամբ:

լ իր արբանեակները, որի օրինակները եւ սոցա ողբալի {հետեւանքը} միշտ անպակաս է ազգի աչքից։ § 67. " Մի բազում

ք չունի նկատել այդ նուիրական գաղտնիքի ազդեցութեան {հետեւանքը}, այդ մի սուրբ բան է եւ պիտի ծածուկ մնայ միշտ ուր

ալ նորա քամակից: Միթէ՞ այս անբնական գործողութեան {հետեւանքը} չէ, որ այսօր ձեր դուստրը գտանւում է այդ վիճակում

ւր քառասուն փուդ արճիճ խառնուի կլայեկի մէջ: Սորա {հետեւանքը} լինելու էր այն, որ կառավարութիւնը այդ արճճի քանա

եան կառավարութեան կերպը, այդ տեսակ կառավարութեան {հետեւանքը} ՝ չորս պատուելի վարդապետների վերադարձը դէպի իւրեա

վերայ եւ այլ մարդկային սնոտի քարոզութիւնք, որոնց {հետեւանքը} էր ժողովրդի ստրկութիւնը, այլեւ նորա կոյր հաւատը

արժառթի ազդեցութեան տակ, բայց այդ գործունէութեան {հետեւանքը} ամենեւին բնականաբար եղել է միմիայն լեզուի մշակագո

պէս ասել է ինքը՝ Լօյոլա։ Այս բանի անհրաժեշտ {հետեւանքը} այն եղաւ, որ աճեցան չնչին ընդունակութիւնները. կ

ւթիւն, քան թէ կարգի իշխանութիւնը, որի անհրաժեշտ {հետեւանքը} այն էր, որ այն վայրերի մարդիկը անչափ յարգում էին

քը. նա նկարագրում էր միջին դարերի լուսաւորութեան {հետեւանքը} ՝ Միութիւն, Ազգութիւն, Թագաւորութիւն։ Ահա այս

ք, երբ կը տեսանէք ձեր դիւրահաւանութեան կորստական {հետեւանքը}, այսինքն՝ ամենայն կարգի եւ հանգստութեան կործանո

յրացնէր Յիսուսեանները։ Արդարեւ, նոցա ատելութեան {հետեւանքը} շուտով դուրս երեւեցան։ 1757 թուականի յունուարի 5

ը ` իբր թէ հայկական գործերը կարգի բերելու համար: {Հետեւանքը} եղաւ այն, որ իր անձնական հայեցողութեամբ կազմեն յ

պատճառքը պիտի աւելի սաստիկ եւ ազդու լինէին, կամ {հետեւանքը} մի փոքր մեղմ: Բայց մենք ասացինք, որ չենք ուզում

իւնը, status qus? ամէն այդ ազդեցութիւնքը, որոնց {հետեւանքը} եւ նշմարքը երեւում է մինչեւ այսօր ազգի մէջ, այդ

եւ մի հաւասարութիւն ունենան: Ի՛նչ է սորա բնական {հետեւանքը}, այն, որ Մասիսի ճնշուած օդը պիտի վազէ լցնել Արա

լով այդպիսի ուղղություններ, չէր կարող հասնել այլ {հետեւանքի}, քան այն, ինչ ներկայացնում է նրա արդի վիճակը:

սորգոյին: Դու արդեն գիտես, որ փորձն անցավ առանց {հետեւանքի}. բայց не все коту масленница, մյուս անգամ հետեւ

անգատը մի անզօր մարդու վերայ մնում է առանց մի չար {հետեւանքի} նորա համար։ Ո՞չ ապաքէն ձեր ոյժը եւ զօրութիւնը,

կարող է լինել: Բայց եկէք նայենք այս հասարակ բանի {հետեւանքին}: Հազարաւոր խանութներ, հարիւրաւոր գործարանը եւ բ

չել ո՛վ է թագաւորը եւ ո՛վ է ժողովուրդը: Այս բանի {հետեւանքից} կարելի է յուսալ, որ Ձեր մռայլութիւնը տարեկան եկա

ամենեւին մեքենաբար, առանց մտածելու եւ իւր գործի {հետեւանքից} կամ շարժառիթից մի տպաւորութիւն ներս ընդունել իւր

ոնի ընդդէմ: Նորա այսքան տարու խորամուխ քննութեան {հետեւանքն} է, որ այսօր ընթերցող աշխարհի առաջեւ բացայայտուեց

լորը, ասում ենք, շատ բնական կերպով, նոցա կրօնի {հետեւանքն} է։ Կրօնի մէջ կերպարանագործւում է մարդու հոգին եւ

ին զԱթենեան տաճար առաջի հայկական զաւակաց, այլ թէ {հետեւանքն} չիցեն ըստ նպատակի հիմնողին, անդատապարտ է նա, եւ

իւսը հինգհարիւրամեայ, թէ՞ ջնջել այդ ազդեցութեանը {հետեւանքն} անգամ: Եւ եթէ պիտի կապենք մեզ այդ խաւար անցածի հ

ի է գուշակել, կ՚առաջնորդէ միմիայն դէպի կորստաբեր {հետեւանքներ}: Այս պատճառով, եթէ նաեւ յաջողութիւն գտնէ խնդիրը

մէջ, բայց դոքա թոյլ են այս տեսակ կտրուկ եւ որոշ {հետեւանքներ} ունենալու համար. կամ պատճառքը պիտի աւելի սաստիկ

թիւնը եւ իմացական խեղճութիւնը բնականաբար վնասակար {հետեւանքներ} պիտի ունենային մանաւանդ երբ դպրոց-մպրոց չլինելուց

ունը եւ ժողովրդական կրթության համար այդտեղից բխող {հետեւանքները}: Տեղեկություններ աշխարհագրական հայտնագործություն

սերմի տեսակով ունէին իւրեանց մէջ այն ամենայն վատ {հետեւանքները}, որ մեր օրերումը, աճելով այն փոքրիկ սերմից պապա

աւ գործ կատարեն, թո՛ղ խրատ քաղելով նորա արածների {հետեւանքներից} ՝ հաստատեն իւրեանց մէջ մի հարազատ լուսաւորութեան

կերպարանափոխությունը քաղաքակրթության անխուսափելի {հետեւանքներն} են՝ նրա զարգացման տվյալ մոմենտին: Հեռավոր Արեւե

բայց դրա հետ միասին աղաչում եմ աստծուն, որպեսզի {հետեւանքներն} ավելի եւս հաստատեն իմ այս կարծիքը: Հայտնիր նրան

ակ, կա՛մ օտարի թեւերի տակ եւ դորա բոլոր վնասակար {հետեւանքներով} միասին. Tertium non datur. Մխիթարեան միաբան

՝ իր տեսակարար կշռով վերջինից ավելի թեթեւ լինելու {հետեւանքով}: Է՛հ, տերը նրա հետ, ես կարծում եմ, որ նա կատա

մ, որ Անանիան զբաղվում է իմ հիվանդությամբ եւ դրա {հետեւանքով} պատվիրում է ինձ զանազան փրկարար միջոցներ - դա իսկ

իմ հիվանդության պատճառով եւ աններելի անփութության {հետեւանքով}: Վերջերս ինձ ասացին, որ պ. Նորովը, Ա. Ս.,

ն էլ չոր ֆորմուլ էր՝ առանց կենսագործման, եւ դրա {հետեւանքով}, նրանով քիչ էին զբաղվում, իսկ անտիկ աշխարհում ն

տով վերջացնել, որովհետեւ իմ անիծյալ հիվանդության {հետեւանքով}, ինձ համար շատ դժվար է աշխատելը: Տանից ստաց

ին, ենթադրելով, որ ամսույս 15-ին իմ գրած նամակի {հետեւանքով}, դու կգաս այնտեղ Լյուիսն ստանալու եւ միաժամանակ

լի է, իսկ ես քեզ արդեն գրել եմ, որ հիվանդության {հետեւանքով} ամենեւին չեմ կարող մի լուրջ բանով զբաղվել: Մի հո

ւնքների վրա, որոնք հասարակության ներկա զարգացման {հետեւանքով} պետք է ընդմիշտ անհետանան, ինչպես եւ նույն այդ պա

պես մի բան, որ իմ եղբայրը, անփափկանկատ գտնվելու {հետեւանքով}, անհանգստացրել է նրա ամենաթանկագին անձը, երկրոր

ան եւ թաթարական լեզուներից, պատմական ազդեցության {հետեւանքով} հայերենի մեջ անցած օտար բառերն ու արտահայտություն

5 տարի յետոյ: Տեղի ունեցած անկարգութիւնների {հետեւանքով} Դուռը փութաց կարգադրելու Սարգիս պատրիարքին ` ժողո

տոնը հունվարի 6-ին է եւ ոչ թե դեկտեմբերի 25-ին, {հետեւապես}, կարիք չկար օրդ լացով անցկացնել. երկրորդ, չեմ

թյունները: Մոխրագույն մազեր, անագե աչքեր եւ {հետեւապես} (ըստ Անանիայի տեսության) խցանային ուղեղ ունեցող

ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ կենդանի մարդու հատկանիշը, {հետեւապես}, ժամանակի եւ քաղաքակրթության արգասիք է: Բայց եթ

այնպես նրբագեղ, բայց այնուամենայնիվ կենդանի եւ, {հետեւապես}, իր սոցիալական եւ ֆիզիոլոգիական պահանջներին համա

Չէ՞ որ հանրային գրադարանից գրքեր տուն չի տրվում, {հետեւապես} այնտեղից չի կարելի, թեկուզ դու գրում ես, որ այն

րեն նույն կերպ կարելի է նաեւ ստերլյադ բազմացնել, {հետեւապես} ՝ նաեւ ամեն տեսակ ձուկ. սա շատ կարեւոր է տնտեսակ

կենդանիներ օդընտելացնող ընկերություն, եւ այլն: {Հետեւապես}, նա կարող է այս ամենն իմանալ եւ շատ հեշտությամբ

իր մեջ հյութը: Մնացյալը, այսինքն, մեղրածորը, {հետեւապես} եւ ռոմը, կարելի է մինչեւ անգամ չորոշել, որովհետ

տասխանատու եմ նրա բոլոր գործողությունների համար, {հետեւապես}, քո առաջ կանգնած է քո հարազատ եղբայրը, եւ ոչ այ

՛ պակասեր եւ թաթիեորիի բանին դուն ալ օր չանցուցած {հետեւե}: Սիրելի Գրիգոր եղբայր, մեք թեպետ անցյալներն

յն] օրինաւորութեանց, հետեւաբար եւ ի յարգանաց ըստ {հետեւեալ} պատճառաց, նախ, զի 41 անձինքն չէին ընտրեալ յազգէ

արդ իրազեկ առնել զյարգութիւն Ձեր, զայլսն թողլով {հետեւեալ} շոգենալուն: Օրէնսգէտն այն, որպէս եւ ազգայինք

տպաւորութիւն կը գործէ իմ վերայ, այդ բանը կը գրեմ {հետեւեալ} փոստայով"։ Ս. Շ. Պ. Շահբէգի նկ

յն աղջիկ թոռները, որ իւրեանց մեծ մօրից լսում էին {հետեւեալ} խօսքերը. ՄԵԾ ՄԱՅՐ Պառաւը, մի փոքր հարբած,

ութիւնը: Այս միջոցներում ստացած նամակներիցս {հետեւեալ} նամակը կարող եմ մէջ բերել Յիշատակարանիս մէջ:

ի պատճառով հասել է մեծ վնասի, որ դուրս էր բերում {հետեւեալ} կերպով: Նա գրում է իւր բողոքի մէջ, թէ իւր կայքը

տ ժամանակներումս ստացած նամակներիցս կամ լուրերիցս {հետեւեալ} բաները կարող եմ մէջ բերել: Համար 1.

մ էր այնտեղ Ղազարը, ինչպէս երեւում է նախընթաց եւ {հետեւեալ} բաներից: Ես պատմել էի Պ. Իսահակեանցին աբեղաների

մբերութիւն. կը հասկանաք՝ կարդալով Յիշատակարանիս {հետեւեալ} տողերը, որովհետեւ ես եւս հասկացայ: Մի քանի

այ գրած, նշմարում ենք հեղինակի կողմից՝ կարդալով {հետեւեալ} տողերը (տե՛ս երես 443). " Մինն ի գլխաւոր շռայլ

արատը: Սորա տակ՝ մի դափնեայ պսակի մէջ, գրած են {հետեւեալ} տառերը՝ Ս. Գ. Ա. Խ.: Այս բոլորը (պատկերը ե

ի փոքր հանդարտել էր, Բէգզադէն տալիս է ուրիշներին {հետեւեալ} պատուէրները: Գանչում է իւր գործակատարը, այ

այ բանասէրը մինչ սորանից քանի տարի յառաջ գրում էր {հետեւեալ} տողերը՝ նուիրուած Արամ նահապետի սուրբ յիշատակին

, բայց մի այլ նամակ՝ մի բարեկամից, տալիս է մեզ {հետեւեալ} լուրը, որի մասին չենք կարող զանց առնել: " Պ

Բայց Աստուծոյ սիրու համար ասացէք՝ ինչպէս թողունք {հետեւեալ} տողերը. " Ներսէսի մահուց յետոյ դրուած է Հայոց եկ

արդու գործ կատարել: Աշխատենք պատասխան տալ եւ {հետեւեալ} խնդրին: §4. " Հիւսիսափայլը " կամ Յիշատակարա

աւազակները կողոպտեցին ինձանից։ Եկեք գնանք այնտեղ {հետեւեալ} պայմանով: Ձեզանից իւրաքանչիւր գնացող պիտի զէնք ո

: Մի մարդ չըկար, որ նկատէր, Որ {հետեւեալ} գիշերին Պակասեցաւ երկնքիցը Մի պայծառ ա

, - շարունակում է Հայմը, որպէս թէ սթափուելով եւ {հետեւեալ} դրութեամբ իր առաջուայ կարծիքները հիմն ի վեր կործա

որա անպայման եւ անշահախնդիր ազատասիրութիւնը: {Հետեւեալ} խօսքերով վերջացնում է Հայմը իր դասերը: " Նա

Այս յայտնագործութեանց հիմնական արդիւնքը երեւում է {հետեւեալ} առածի մէջ. " Զարգացման վերին աստիճանը իր ձեւով ն

իր գրքի 57-դ գլխում, որի լուսանցում կարդում ենք {հետեւեալ} հեղինակների անունները, որոնց գործերից որպէս թէ ք

ւ այժմ առանց վկայութեան էլ հաւատ չկայ։ {Հետեւեալ} § 43-դ յօդուածում յիշուած հատուածի վրայ է ակնարկո

ածած կտորը, որի վերայ դեռ երեւում էին գրի անունի {հետեւեալ} տառերը.... նգ.... ան...... ան...

ն տէր սատանայի հանդիսաւոր յառաջ գնալը կատարուեցաւ {հետեւեալ} կարգով: Ողջից յառաջ գնում էին հետեւակ դեւեր

Պ. Մարկոսը բացեց կնիքը եւ աչքերը տրորելով կարդաց {հետեւեալ} խօսքերս․ " Սրտակից բարեկամ. ՊԱՐՈՆ

ւրնոսը չորրորդ դարու սկզբումը եւ էնէաս Բլասիուս, {հետեւեալ} դարում, խօսում են այդ գիտութեան վերայ, որպէս ար

ամանակ տուեց նորան փոշիներ պատրաստելու համար, եւ {հետեւեալ} տարումը պիտի վճռուէր նորա գաղտնիքի գործը, բայց Ա

իքով, անյայտանում են նոյն գիշերը Բաղչէ-Սարայից: {Հետեւեալ} օրը մտանում են նաւ, եւ փախչում են Կոստանդնուպոլի

, եւ այժմ մնում է մեզ յառաջ խաղալ մեր ընթացքում, {հետեւեալ} գլխին պահելով խօսել բուն Մխիթարեանց լուսաւորութեա

ութեան ընդհանուր բնաւորութիւնը սահմանելու համար։ {Հետեւեալ} գլուխների մէջ հանդիպելու ենք նոցա բարոյականութեան

յս գործունէութեան արժանաւորութիւնը, որ պահել ենք {հետեւեալ} գլխին, որ եւ յառաջուց քննելով եւ իմաստասիրելով ա

, բայց ես մոռացել եմ թիւը։ Հիւսիսափայլի {հետեւեալ} համարների մէջ կը հրատարակենք մեր հայեացքը Մխիթարե

եան տէր մարդիկ։ Երեւի թէ պատճառ ունէր կասկածելու։ {Հետեւեալ} գլխումը կը տեսանենք այս պատճառը։ Կոլլ

մենայն հեղինակս որպէս երկոտասաներորդ, նոյնպէս եւ {հետեւեալ} դարուց, շատանամք յիշելով զգլխաւորս եւ եթ, յորոց

ական լեզուախօսութեան կազմեալ յինքենէ զբառս եւ կամ {հետեւեալ} աղճատանաց Մխիթարեան միաբանութեան Վիեննայի, որք ա

սրբութեան հասանեն։ Այս գրքի մէջ պարունակւում են {հետեւեալ} կանոնները. ա) թղթի վերայ զանազան մեծութեամբ գիծ

Բացի սորանցից, այս հրաշալի գրքի մէջ գտանում ենք {հետեւեալ} բաները. աղօթելու երրորդ կերպը բաղկանում է փոքր ի

րելու համար։ Այստեղ դրուեցան հասարակութեան համար {հետեւեալ} կանոնները. ա) բոլոր անդամները պարտական են բնակո

աղքատութիւն եւ ողջախոհութիւն) աւելացուցին երկու {հետեւեալ} ուխտերը՝ " Կոյր հնազանդութիւն դէպի կարգի Գեներալ

ները օրինաւոր եւ առողջամիտ փաստերով, եւ խոստացաւ {հետեւեալ} նիստումը ապացուցանել, որ ինքեանք Յիսուսեանք են հ

անդիայի Յիսուսեանները գրեցին նորա մահարձանի վերայ {հետեւեալ} արժանի ուշադրութեան խօսքերը. Cujus animus

նոցա Կարգը ու կանոնը։ Կարգը բաղկանում էր այս {հետեւեալ} գլխաւոր աստիճանակարգերից, այսինքն՝ I) Ունկնդիր

Յիսուսեանների ներքին կազմուածքը բաղկանում էր {հետեւեալ} հասարակութեններից (corporatio)՝ I Կօլլեգիաների

ց նորան Պուատուի Շատինիէ անունով ամրոցի մէջ, ուր {հետեւեալ} տարումը եւ մեռաւ այս թագաւորի ուրուականը՝ իւր յի

ւմ էր Հռովմ, զարկել իսկական Վատիկանի դուռի վերայ {հետեւեալ} նամակը՝ գրած դէպի Սիկստոս V-ը։ " Հենրիկոս,

ից աքսորուելու յիշատակի համար։ Բուրգի վերայ կայր {հետեւեալ} վերնագիրը։ S. P. Q. P. Extinctiori p

աստատման նպատակով Դռան ներկայացնելու համար: {Հետեւեալ} կէտերը կարող են մերկացնել յանձնաժողովի վարքագիծը

նց այդ վերջաւորութեան. այսպիսի դիպուածում էլ այս {հետեւեալ} բայերը ցոյց են տալիս գործողութիւն, բայց եղանակ,

վրայ մէկ վանկ է աւելցուցել, նու է փոխվում, եթէ {հետեւեալ} բառը ձայնաւոր տառով է սկսվում, եւ այդ նուն հնչվո

նաւոր տառով է սկսվում, եւ այդ նուն հնչվում է այդ {հետեւեալ} ձայնաւորով սկսած բառի առաջին վանկի հաշուով, այնպ

մբողջ գրվում է, ինչպէս՝ գնումէ, կամ են գնում, {հետեւեալ} բայերը, ինչպէս՝ կոտրում, բերում, վառում եւ այ

ակասութեանց կարգ ենք դնում մենք, օրինակի համար, {հետեւեալ} մի քանիքը: Այն միջոցին, երբ Վարդիթերը վարո

ama Christina Granduchessa madre, որից դնում ենք {հետեւեալ} քաղուածքը: " Մենք մեր յայտնագործութիւններով չենք

ր հասկացողութեան բանաստեղծութեան մասին: Մեր {հետեւեալ} խօսքերի մէջ վերստին կը լսեն այդպիսի անձինքը այն,

բայց բանը նորա խնամելն է), եւ ուխտ է անում, որ {հետեւեալ} տարին էլ կը պահէ: Պահուածի էլ մետաքսը, միա

որութեան սանդուղքի, որի վերայ չկոխած, չէ կարելի {հետեւեալները} կոխել: Մեր ազգի մէջ ոչինչ չկայ, ամենայն բան հար

ճանաչում ուղղութեան: Փոքր է այս, լսեցէ՛ք եւ {հետեւեալքը}: " Երբ այս կերպով քննուեցան անհամաձայնութեան

եներալը իւրեան արժանաւորութենից։ Այս դիպուածները {հետեւեալքն} են՝ I) եթէ նա մեղանչէր ողջախոհութեան ընդդէմ, I

անգամ զորացավ մեր սրտի ցանկությունը, եւ սկսեցինք {հետեւել} այս գործին, որ մեզ եւս թույլտվություն լինի տերու

, որ անուանում էր իւրեան քրիստոնեայ, պարտական է {հետեւել} Քրիստոսի ճշմարտութեանը, եւ նա՛ է մարդը, որ, ար

դարձող Իսրայէլը, միայն մի կոյր հաւատով կարող էր {հետեւել} Մովսիսին, դէպի կաթն եւ մեղր բղխող երկիրը, ըստ ո

ք. ուստի յաւելու վարդապետն " եւ մեք պարտական եմք {հետեւել} նոցին ճանապարհի"։ Ուրեմն, եթէ կանոնադրութիւն "

կ երեսը. Ցանկանում է կեանքից պրծնել Ու {հետեւել} օրհասին։ Նորան այն էլ դիւր է սրտին,

ցի կարդինալի կուսակիցներից: Ծառայողք եւս կամեցան {հետեւել} նոցայ: Բայց կարդինալը վախենալով, մի՛ գուցէ տհաճ

ր նստած կան նորա փորում, նա ասում է, թէ պիտոյ է {հետեւել} եւրոպական այժմեան լուսաւորութեան, եւ ո՛չ այն լու

ան խրթնութեամբ գոլն գործին գրել զինչ եւ իցէ, եթէ {հետեւել} համարին ուղղութեան հեղինակաց չորրորդ կամ հինգերոր

րձան տուն։ Բացի դորանից, խուզարկու ատեանը սկսեց {հետեւել} նոցա քամակից։ Դոմինիկեան աբեղաները, նախանձելով

շտ Հռովմի մէջ, վասնորոյ չէր կարողանում յայտնապէս {հետեւել} Լօյոլային եւ նորա աշակերտների կարգումը լինել։ Բա

է ժողովուրդը կամ չէ արտաբերում. ի՞նչ հարկաւոր է {հետեւել} նորա աղճատանքին։ Մեք կը համաձայնինք այն ժամանակ

որա մահաբեր նիզակը։ Մենք չենք կարող այս դրութեան {հետեւել}. նոր լեզուն հնի առջեւ այնպէս յանցաւոր չէ, ինչպէ

մ է երբեմն այս ձեւը, բայց զգուշալի է եւ ո՛չ բնաւ {հետեւելի} ։ § 75. " Պահեա՛ զիս տէր, 'ի ձեռաց մեղաւորի

է գործ ածվում այնտեղ, ո՞րը նոցանից ընդունէ որպէս {հետեւելի} օրինակ։ Նոր լեզուի մէջ, թէեւ կան վեց հոլովմո

, կարող էի բաց օդում ավելի մնալ, բայց քամի էր ու {հետեւելով} առածին, թե՝ " լավից քիչ-քիչ ", վերադարձա բնակա

յիմար գաղափարներ չտարածէր ազգի մէջ, հաւատա՛, որ {հետեւելով} իմ բարեկամների խորհրդին, անունը եւս տալու չէի այ

ններ իւրեանց լեզուն մաքրէին եւ կանոնի տակ դնէին՝ {հետեւելով} ճշմարտութեան քարոզիչների ոճին: Խաւարասէրքը,

պէս է գրուած, ուրեմն ոչ բուն հայաբար, այլ օտարի {հետեւելով}, որպէս " ի հետեւումն հրամանի " եւ այլն: Ժամ

եան տակ է։ Մեր խղճմտանքը մաքուր է, եւ մեք, {հետեւելով} մեր խղճի ու բանականութեան առողջ թելադրութեանը, պ

, Paris, 1847, 2vol. ): Հեգելը անդրդուելի {հետեւելով} իր դրութեան, մի ուրիշ տեղ փիլիսոփայութեան պատմու

ա՛ նմաններին, որ նո՛յն առողջամտութեան ճանապարհին {հետեւելով} վարդապետեցին։ Այս պատճառով եւ մի՛ւս բոլորը եւ ին

՛, մենք էլ երբեմն, առանց քննութեան, պ. Էմինին {հետեւելով}, այդ նզովքը վերագրած ենք կաթողիկոսներին, բայց ա

ում։ Մեր թարգմանութիւնը ոչ թէ հրէական բնագրին {հետեւելով} է եղած, այլ թէ այն տեղում մենք այսպէս ենք հասկացե

ոյ, լցրեց նա ծխամանը թաբաքով: Պ. Մարկոսը եւս, {հետեւելով} պ. Շաքարեանցի օրինակին, սկսեց ծխել թուրքի թաբաք

, պատճառ, գազանները իւրեանը բնական ազդեցութեանը {հետեւելով}, գործում են ամենայն ինչ առանց այս եւ այն կողմը ն

, առանց մինը միւսի վճռական կամքը լսելու, միմիայն {հետեւելով} մի անցողական, կամ լաւ ասել, րոպէական շարժառիթի

ր աշխարհի երեսին։ Այնուհետեւ բնական ազդեցութեամբ {հետեւելով} այս ձգտողութեանը՝ մարդկային զանազան ընկերութիւնն

տելով նիւթական կապանքներից, իւր ազատ ձգողութեանը {հետեւելով}, թռչում է, վերանում է դէպի բոլորի գոյութեան պատ

ր նա ներգործում էր ամենեւին քաղաքական գաղափարների {հետեւելով}, կարելի՞ է համաձայնիլ, թէ նորա կրօնը եւ Քրիստոն

ական գործունէութիւնը ունէր երկու շարժառիթ. մինին {հետեւելով} ՝ աշխատում էին հաճոյանալ ազգին, միւսին հետեւելով

հետեւելով՝ աշխատում էին հաճոյանալ ազգին, միւսին {հետեւելով} ՝ հաճոյանալ Հռովմի պապին։ Ահա գերապատիւ Չամչ

մի այլ օրինակը, իսկ առանց համեմատութեան, միմիայն {հետեւելով} լօգիկային սրբագրել, համարեցինք անտեղի, որովհետեւ

եմբերի վերջերումը։ Այստեղ նոքա, ողջը միասին {հետեւելով} Իգնատիոսի օրինակին, մտան զանազան հիւանդանոցներ՝

Գօա մայրաքաղաքը՝ Գանգէս գետի այս կողմումը, եւ, {հետեւելով} իւր վարդապետի օրինակին, իսկոյն մտաւ այնտեղի հիւա

նստում են վայրենիների մակոյկներում եւ գնում են՝ {հետեւելով} խորհրդական գետերի ընթացքին անծանօթ ազգերին Աւետար

ւն։ Լուդովիկոս XVը, վերջապէս Շուազելօի խորհրդին {հետեւելով}, 1764 թուականի նոյեմբեր ամսի մէջ ստորագրեց Յիսու

քը ծածկելու: Ոչ երբեք պիտի չառաջանայ ազգը, {հետեւելով} հին խելքերի դրութեան: Ոչ երբեք պիտի յառաջանայ ազ

խելքերի դրութեան: Ոչ երբեք պիտի յառաջանայ ազգը, {հետեւելով} մի տեսակ վարդերի վարդապետութեան, որ թէեւ զգում է

աթիպան եւ ուրիշ մարդիկ սխալւում են այդ բանի մէջ՝ {հետեւելով} Ռուսաց " любопытный " բառին, որ նշանակում է ե՛ւ

երբ մի հեղինակ, փոխանակ ժողովրդի հանրական ձեւին {հետեւելով}, կենդանացնելու, գրելու, կանգնելու, նստելու եւ

կացուցիչը յարաբերեալ է, այսինքն՝ մի որ, իսկոյն {հետեւելով}, այդ յատկացուցչին է յարաբերում. պատճառ, նոր լե

արաբերական ունեցող յատկացուցիչը սովորական կանոնին {հետեւելով} դրուի յատկացուցեալին նախադաս, այն ժամանակ կորցնո

երկրորդ՝ պ. Պռօշեանցը, գեղեցիկ եւ վսեմ ձեւերի {հետեւելով}, (?) բուն իրը փախուցել է, կենդանի է Աստուած,

արգելում է, որ ուրիշն էլ նորա կամաւոր կուրութեան {հետեւելով} չտեսնէ եւ չուսանի. " ինքն ոչ մտանէ եւ որոց մտանե

րութեամբ, որ դեռ չենք ասել: Արգոյ հեղինակը {հետեւելով} պ. Աբովեանի ուղղութեան, իր բովանդակ գործի մէջ մ

, ազգի անցածը, ազգի ներկան, եւ այսպիսի ներկայի {հետեւելու} ապագան, երբէք չէ եղած նորա համար ուսումնասիրութե

անորդի աչքերը կապանք տեսանէ, յետոյ ասաց ինձ, որ {հետեւեմ} իւրեան: Նա տարաւ ինձ Շամիլի բնակութիւնը:

ունք, հանապազօրեայ փորձերից եւ էական պիտոյքներից {հետեւեցած} փիլիսոփայութիւնը, որ անկանգնելի կործանում է ամեն

ւ ", - ընդհատեց լռութիւնը աւերակների ժառանգը: Ես {հետեւեցայ} ձայնին՝ տեսանելու Աթենասի նուիրականը: Նա թռել է

ր բաժակը պատուական, մաքուր սառն ջրով, ամենեքեան {հետեւեցան} նորա օրինակին, նա բարձրացրեց բաժակը օդի մէջ եւ ա

փորձեց եւ վարձկանութիւնը եւ մշակութիւնը. սոցանից {հետեւեցաւ} նորա կեանքի աւերանքը, որի տակ այսօր ճնշւում է մի

ակը հնութեան աւերակների վերայ: Այս գիտութենից {հետեւեցաւ} այն, որ այդ յարձակմունքը, թերեւս շատ անգամ մեր

րը գործ գրեց իւր ազատութիւնը, եթէ ճանաչելով չարը {հետեւեցաւ} նորան, այն ժամանակ մարդ չէ, այլ գազան, պատճառ

ագոյն դատաստանս համաձայն առաջին խնդրոյ իմոյ առ գա {հետեւեցելոյ} ի 8-էն նախընթաց ամսոյն մարտի: Միքայէլ դպիր Նա

Հաստատ կացանք մեր ուխտին, Հաւատարիմ պաշտօնին. {Հետեւեցէք}, քուրիկներ, Եւ դուք մեր օրինակին: Հասիք, հաս

, որի հիմքը ստրկութիւն էր)։ Բայց Յիսուսեանք չ' {հետեւեցին} այս սուրբ եւ ճշմարիտ քարոզիչներին. նոքա գործ էին

Արղութեանց Յովսէփ արքեպիսկոպոսին, ուրեմն եւ պիտի {հետեւեցուցանել} զի թէ նա գրել տայ յօգուտ այդ անուն դպրոցաց ապա ու

տահ մինչեւ նոր օրինակ տրամաբանութեամբ առաջարկելով {հետեւեցուցանել} այտի, թէ առ ազնուագործելոյ եւ մշակելոյ զլեզուն՝

աշագործել զննջեցեալ բանականութիւն, աստի յայսցանէ {հետեւեցուցանեն}, թէ կործանի ազգն, եթէ ո՛չ թարթափեսցի առ նսեմ լո

, որք ինքնակամ հրաժարին ի հայրենի ժառանգութենէ " {հետեւեցուցանէ} յերեսս 93-94... " ի մի ժողովել... համարձակե

նալ առանց երից վկայից: Զայս եդեալ ի պատճառս, {հետեւեցուցանէր}, եթէ բողոք իմ պարտի յառաջանալ ըստ զօրութեան կտա

կրում էր Կարգը ընդարձակելու եւ տարածելու համար, {հետեւեցուցին} նորա մարմնի նուազութիւն, որ թուլացուց Իգնատիոսի

ւս ուսանէինք նորանից, օրինակ առնուինք նորանից եւ {հետեւէինք} նորան: Բայց ափսոս, մեր կամքը, մեր զգացողութիւն

ողը ուրացող է ազգութեան: Դպրոցի օգուտը պիտի {հետեւի} նորա ուղղութենից. առանց խղճի եւ մտքի ազատութեան

րեան ջնջել այնտեղ Բուդդականութիւնը, Եափոնիայն կը {հետեւի} Չինաստանին, ըստ որում՝ նորա կրօնի կենդրոնը այնտ

չ խելք է կատարելութիւնը տեսնելուց յետոյ անկատարին {հետեւիլ}, միմիայն այն պատճառով, որ անկատարը ժամանակով յա

եան վերայ սուրբ եւ անմերժելի պարտականութիւն կայ, {հետեւիլ} եւ ձեռք բերել այդ ժառանգութիւնքը, երեւելի մայրաք

ն հաւատալ, ըստ պապական պահանջման, առ մեզ ճանաչի {հետեւիլ} փարիսականութեան, եւ հաւատ, որ չէ հիմնեալ ի վերա

ունի ինքնուրոյնաբար մտածելու, այլ դատապարտուած է {հետեւիլ} իւր դահիճների թելադրութեան. նա ստիպուած է գնալ ա

ու դատաւորի առաջեւ, խոստանում էին հնազանդուիլ եւ {հետեւիլ}, խաչը, աւետարանը, սարքերը, քահանայքը եւ ժողով

յն մարդը, որ կարող էր մաճ բռնել, նա ստիպուած էր {հետեւիլ} հայրենիքի դրօշակին: Թողնելով այս բոլորը որպէս լո

կ՚աշխատիմ ամենայն զօրութեամբ: Այն ժամանակ ես կը {հետեւիմ} քո ձայնին, որովհետեւ նա աւետարանում է ինձ փրկութ

դ փիլիսոփայական քարը, ես ոչ միայն " աշակերտիմ եւ {հետեւիմ} ", այլեւ, " Օ՜վսաննայ, օրհնալ եկեալ յանուն Տեա

ողությունների մասին: Լավ կլինի, եթե իմ օրինակին {հետեւին} եւ այն անձինք, որոնց ձեռքում է գտնվել հասարակակա

իսկ միւս կողմից ուրիշներին խրախուսելու համար, որ {հետեւին} Ձեր ամենահպատակ օրինակին, յաւիտենական կամօք հաճե

մենայն մատենագիրք մեր, սակաւ յոյժ բացառութեամբ, {հետեւին} uոցա, որպէս տեսցուք ի ստորեւ, մատենագրելով՝ զա

, այսինքն՝ ձեռագործի եւ երկրագործական բերքերի։ {Հետեւինք} միայն ձեռագործի վաճառականին, ըստ ինքեան: Ձ

ն ժամանակ խայտառակելու էր մեր խաբեբայութիւնը։ Չէ. {հետեւինք} Քրիստոսի խրատին. նա չէ հրամայում պահել մեր վերայ

քը տեսաւ։ Զո՛ւր է, չի լսիլ քո ձայնը, {Հետեւիր} դու կոչողին։ Նա աւելի խլանում է, Երբ

ւնն իր հանդուրժելու դարաշրջանում, լեգեոն լեգեոնի {հետեւից} էր ուղարկում Աֆրիկան ստրկացնելու համար.. թող հի

երի բարձունքից առաջադրում են տեսություն տեսության {հետեւից}, դեռ մինչեւ հիմա պարզամտորեն ենթադրելով, որ մար

լի է ցույց տալ մի շարք հոդվածներ, որոնց մեջ իրար {հետեւից} երեւացին շատ հարգալիր եւ սուր բողոքներ այդ միսիոն

, ծնունդը, տղայությունը, մանկությունը, եւ այլ {հետեւյալ} հասակները անհրաժարելի դաշինք են լեզվի գոյությանը

ն ձեզ:, Այս անգամ այսչափ գրով բավականացիր, {հետեւյալ} անգամ կգրեմ բոլորովին այլ բաների մասին: Ուրիշ

յալ եկածիդ " Ռուսսկի Վեստնիկ " գրվածեդ գիտեի: {Հետեւյալ} փոշտերով կուղարկեմ մի քանի օրինակ եւս, որ ցրվես

սցուցինք, այդ իհարկե տեսաք, կտեսնեք միշտ օրագրի {հետեւյալ} համարների եւ նորատիպ մատյանների մեջ: Եվ ես պարծե

իմ քաղաքացոց եւ գլխավորապես Ձեզ: Այդ բաների վերա {հետեւյալ} համարներից մինի մեջ պիտի խոսենք եւ տանք արժանի հա

ոշտի ժամանակն անցնում է, առայժմս այսքան, մինչեւ {հետեւյալ} նամակս: Ողջ եղիր աստուծով հանդերձ, եւ սմ ենա

անել ինձ: Իմ ողջույնը եւ հարգությունը հայտնել {հետեւյալ} պարոններին. Հայրապետյանցին, Քայալյանցին, Խլթճյ

լ Հնդկաստան, վերոհիշյալ ազգային գործի պատճառով, {հետեւյալ} պայմաններով: § 1. Մեր երկուքի գնալու եւ գալ

ազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շահի անվանակոչության {հետեւյալ} օրը: Դա փոքրիկ, սակայն, միանգամայն անվնաս, ան

գրքույկ: Սիգար դեռ ունեմ եւ կբավականացնի մինչեւ {հետեւյալ} ամսվա սկիզբը, իսկ հետո՝ ինչ որ աստված տա: Շնոր

համաձայնությունը հայտնի օրինագծի վերաբերյալ, իսկ {հետեւյալ} օրը մտադիր էր զինված ուժերով հարձակում գործել պառ

տնի է, այլ ոչ թե ենթադրաբար կամ տարապայմանորեն: {Հետեւյալ} անգամ Ֆոշեն եւ Դոն Քիշոտը ետ կուղարկեմ: Հրեաների

ան: Վերջին նամակումս ես հույս էի հայտնել, որ {հետեւյալ} օրը կազատվեմ կատառից, սակայն այդպես չեղավ: Եվ մ

առանց ոչ ոքի նեղություն տալու: Հույս ունեմ, որ {հետեւյալ} նամակս արդեն կգրեմ ձեր ուղարկած թղթի վրա: Ավելաց

խնդիրը դիտի այն տեսանկյունից, բնականաբար կհանգի {հետեւյալ} հարցին. իսկ ինչպե՞ս է հանդուրժում թուրքական կառա

եմ. պետք է, ուրեմն, սպասել մինչեւ լույս կտեսնի {հետեւյալ} մասը, է՛հ, այդ էլ ոչինչ, մի կերպ կկառավարվենք

նկատի եմ ունեցել այն, մի ամբողջ ամիս աղտոտվեցա, {հետեւյալ} օծանելիքով կամ ավելի ճիշտը՝ ներշփեցի Ol. Hyosci

պատասխանը, ինչպես նաեւ Ավետիք քրոջորդուս, կգրեմ {հետեւյալ} փոստով: Ցտեսություն, գրկում եմ քեզ: Միշել

ր գրական ձեռնարկությանը, ամսագրի նպատակը նշում է {հետեւյալ} կերպ. նա մտադիր է Ռուսաստանի հայերի մեջ տարածել

ած ծրագրի վրա.. Ամսագիրը կազմված է լինելու {հետեւյալ} բաժիններից. 1. Հոդվածներ ընդհանուր երկրագի

ս կարդարացնի Ֆոշեն " քաղաքական փիլիսոփայությանն " {հետեւող} Ֆրանսիային, երբ նա, ազատությունն իր հանդուրժելո

ը, թէ արդեօք ի՛նչ դպրոցի եւ ի՛նչ փիլիսոփայութեան {հետեւող} եմ: Առանց դատողութեան չեմ ընդունում ո՛չ Քանթը եւ

ում եմ եւ պատուիրում եմ, որ մշտապես հաւատարմաբար {հետեւող} եղիցին տների մարամաթին եւ քրէհով տալոյն, որ մի գ

ար, այդպիսի դիպուածում Ժ. Ժ. Ռուսսօյի գրութեան {հետեւող} չեղանք, այլ ճշմարտութեան, իսկ ճշմարտութիւնը մի

է վերաբերւում մեր տօնելի թարգմանիչներին կամ նոցայ {հետեւող} փոքրագոյն մասին: Ինքեանք, այդ սուրբ թարգմանի

թեան միջակէտում, իր փառքի բարձրութեան մէջ, իրեն {հետեւող} բազմաթիւ ամբոխի խոր յարգութիւնը կատարելապէս վայել

րուցին նորա դէմ, տեսանելով, որ նա ճշմարտութեան {հետեւող} եւ անկարգութեան վրէժխնդիր, եւ ամեն այն պակասութե

որա այս նոր ուղղութիւնը երեւում է մանաւանդ իւրեան {հետեւող} ճարելու ժամանակ։ Նա չէ որոնում այլեւս աղքատ, ռա

, որ թագաւորը ընդունէր այս կոնդակը, եւ թէ Քենելը {հետեւող} էր Յանսէնի աղանդին։ Ֆրանսիացոց եպիսկոպոսները պահ

ոյց տուող վերջաւորութիւնը մէկ անգամ երեւի, նորան {հետեւող} բայերը կարելի է դնել առանց այդ վերջաւորութեան. ա

իթ եղեւ փօլիթիքայի նոյն իսկ Մխիթարայ աբբայ հօր եւ {հետեւողաց} նորա. իբր զի 'ի կառուցանել անդ թէ զկրօնն եւ թէ զ

ակցութեան Հայոց, եւ ոչ եւս պղտոր ջուր արբուցանել {հետեւողաց} իւրեանց, ուստի եւ պարտական էին բացարձակ 'ի բաց տ

միջոյ թարգմանչաց եւ նոցին աշակերտաց եւ այլոց նոցա {հետեւողաց} դպրութիւնն հայկական ննջեր զթանձր քուն, մինչեւ ց

կարեմք քաղել ի գովաբանութեանց նոցին իսկ վանեցւոյն {հետեւողաց}, որ առանց [մտացն լծակալ կշռելոյ, թէ արժանաւորու

կանգնել Դանթէայ եւ ճանապարհ հորդելով նմա եւ այլոց {հետեւողաց} առողջ բանի՝ ի կազմել զնոր դարագլուխ լուսաւոր մատ

" Հոգեւոր Վարժութիւնը"։ Այս կերպով Ֆաբեր առաջին {հետեւողը} դարձաւ Իգնատիոսին։ Սորանից պակաս դժուարութիւն չ'

եր: Ինչ վերաբերում է մեզ, մենք դրական գիտության {հետեւողներ} ենք եւ մեր ամբողջ ուժը կենտրոնացնում ենք միայն ու

ա, նայած իր որակին, որեւէ տեղ, ավելի կամ պակաս {հետեւողներ} կգտնի: Բայց լեզուն ուսմունք չէ, այն չի կարելի ք

միշտ եւ կայ այժմուս աշխարհի երեսին, պիտոյ է շատ {հետեւողներ} ունենար, քան թէ կարող էր ճշմարտութիւնը գտանել,

ւն եւ երեսպաշտութիւն այս զարմանալի վարդապետութեան {հետեւողների} մէջ։ Ի՞նչպէս։ Փրկիչը ծունկի վերայ արիւն քրտինքի

արդապետութեան վերայ, այսինքն՝ Մօլինի Յիսուսեանի {հետեւողների} վերայ, որ դատողութիւն էր գրել " Աստուծոյ բարութե

չ'հրաժարուեցաւ նա իւր քարոզութեններից։ Նորան {հետեւողներից} շատերը կիրակէ եւ տօնի օրերը պահք էին պահում եւ չէ

սիրեմ նոյն գունօք եւ ինքն պարտ է սիրել եւ ամենայն {հետեւողութեամբ} ջանալ բարութեան, այլ եթէ գուցէ կենդանի չմնայ եւ

ւց եւ Լա-Կատիեր օրիորդը՝ չ'նայելով Յիսուսեանների {հետեւողութեանը}, որ կամենում էին դատապարտել նորան որպէս զրպարտող

ուին, այլ շարունակեն իւրեանց աշխատութիւնը։ Նորա {հետեւողութենով} խուզարկու ատեանը դատապարտեց Փարիզեան Համալսարանի

պանութեան կտակակատարոյս եւ կտակադրել հարկայ ունիլ {հետեւողութիւն} ուսման նորա, ի պատճառի զոր ես սիրեցի եւ սիրեմ նո

եանս, եւ սակայն այս ո՛չ հայի առ խնդիր ինչ եւ կամ {հետեւողութիւն} հեղինակի յԱստուածաբանական եւ 'ի փիլիսոփայական վիճ

ան հաւատոյ, ուստի որչափ եւ այսպիսի դիպուածս եղեւ {հետեւողութիւն} Վենետիկեան Մխիթարեանց, նա միշտ զհակառակն ուսոյց

տողերը եւ տեսնելով, որ մենք մի կողմից վսեմ ոճերի {հետեւողութիւնը}, հին լեզուից արտաքին ձեւեր փոխառնուլը դատապարտել

։ Խորհուրդ յայտնութեան Քրիստոսի չէ՞ր զատանել իւր {հետեւողս}, կնքողս զդէմս նշանաւ խաչին, այլ մաքրել զխիղճ մտ

րն, պատուիրան եւ միակ նշան՝ որով ճանաչիլ ունէին {հետեւողք} նորա: Ուսումն քրիստոնէութեան եւ խորհուրդ նորա է

եւ տմարդի գաղափար յղացողը կամ այդ խրատաբանութեան {հետեւողքը} ապրում են միեւնոյն արեւի լուսի տակ, ինչպէս բնակւ

ւն չեմ ընդունում եւ ամէն համակարգութեանց ստրկաբար {հետեւողքը} ծաղրից աւելի ուրիշ բան թող չսպասեն ինձանից: Փիլի

մակարգութիւնը, ինքնըստինքեան շրջափակում էր նա իր {հետեւողքը} մի մշտական կենտրոնացութեամբ խմբի մէջ եւ կախողութե

ետոյ Մանի անուանեց իրեն, եւ այս պատճառով էլ նորա {հետեւողքը} Մանիքեցիք կոչուեցան) բոլո՛ր գրուածքները ունին եւ

տ, մինը քարշում է աջ, միւսը ` ձախ, եւ միջականի {հետեւողքը} անշարժ մնում են միջումը, որպէս պոչատ աղուէս: Սո

կան ըմբռնումը սխալ է, թիւր կը լինի նորա փորձական {հետեւութիւնը} եւ կ'երեւեցնէ մի բաբելոնեան խառնակութիւն: Եթէ Փի

մ է մի կատաղի թշնամութիւն, երկրորդ, որ գրուածքի {հետեւութիւնն} է Պօղոսը պաշտպանել: Ինչ որ մեր ամբաստանուած ն

ւմ եմ իմ որպիսությունս, որ ես ողջ եմ եւ առողջ եւ {հետեւում} եմ իմ գործիս, նույնպես Ավտուշն ողջ եւ առողջ է,

ը, այնուհետեւ շատ անգամ պատահական ուղղութեանն են {հետեւում} ։ Եթէ գտանւում են առաքինի մարդերի մէջ, ապա սկսան

ում է ուրախութեան ժամանակ. պատճառ, ուրախութիւնը {հետեւում} է լրութենից, իսկ լրութիւնը մահ է զօրութեան եւ ձգ

դ բաներ շատ մեծ բան են երեւում հեղինակին, եւ այս {հետեւում} է նորանից, որ նեղ հայեացք ունենալով՝ եւ ամենափո

է մեզ դէպի այդ խորհրդական ճանապարհի ելքը, եւ մեք {հետեւում} ենք այդ ճակատագրական ձգտողութեանը: Երանի էր

ալ խե՜ղճ Հայաստանի որդիքը: Այս բաների գիտութենից {հետեւում} է մեր պատմութեան մէջ այն իրողութիւնը, որ Հայերը

Չնայելով այս բոլորի վերայ, այդ ազգութիւնքը {հետեւում} են տակաւին իւրեանց կառավարութեան, ուրիշ աշխարհնե

ում Նախիջեւանը, այլ քրիստոնէավայել բարի նախանձով {հետեւում} են նոցա օրինակին: Բայց այն խնկելի մարդերի բ

ր է իւր մտքումը, Փարպեցին շատ ցած է նորանից։ Եւ {հետեւում} է, որ ոճերի ամփոփութեան կողմից Խորենացուց եւս պա

ի կեանքի ոգին, որ ընդունելով որպէս նախագաղափար, {հետեւում} է նորա ազդեցութեան տակ տրամադրել իւր ազգային կեան

զգի մէջ, որչափ կռիւ, խռովութիւն: Մինը Քանթին է {հետեւում}, միւսը Ֆիխտէին, միւսը Հեգելին եւ այլն, եւ այլն

")։ Փարպեցին այս Թղթի մէջ առհասարակ շա՛տ է {հետեւում} Պաւղոսի ձեւերին, ինչպէս պիտի տեսնէ կարդացողը։

տալիս եւ Յայսմաւուրքի սեպտեմբ. 9. սորա քամակից {հետեւում} է եւ մէկ եւ այլն։ Մեզ թւում է, թէ իրաւունք չուն

ցին. որի քամակից լուռ եւ տխուր հանդիսաւորութեամբ {հետեւում} էր սգազգեաց խումբը։ Հանգուցելու մերձաւոր բարեկամ

մենայն բանի մի պատճառ գտանում ես. քո ծուլութենից {հետեւում} է, որ այժմ դեւերը միայն պիտոյ է դաշնադրութիւններ

նայի պալատումը ` մեծ պատիւ է: Մանկլաւիկներին {հետեւում} էին չորս դեւ ոսկեզօծ կոտոշներով, ուսերի վերայ բա

որ այսպիսի գործողութենների մէջ մտանող մարդը, եթէ {հետեւում} է այն վարդապետութեան, թէ նպատակը կը սրբէ հնարը,

արծաթովը մէջ մտանել այլ գործերի։ Նորա աշակերտքը {հետեւում} են իւրեանց վարդապետին։ Բայց մեծ զանազանութիւն կա

ոպական տէրութենների մէջ տարածուելու պատմութիւնը, {հետեւում} է այժմ ցոյց տալ նորա ներքին կազմակերպութիւնը, որ

ամենայն ծովահայեաց քաղաքներում։ Հօլլանդացիք եւս {հետեւում} էին այս բանին։ Նոքա մեծագին ընծաներով եկան Կանտօ

ան քարոզելու։ Բայց Կարգի հոգին անտեսանելի կերպով {հետեւում} է նոցա քամակից եւ աստիճան առ աստիճան չորացնում է

երբեմն մի անհասկանալի պատճառով Պ. Գամառ-Քաթիպան {հետեւում} է Տաճկաստանի Հայոց մէջ գործածական է վարջաւորութեա

իպում է վեվի տեղ ուն պահել՝ չնայելով, որ իսկոյն {հետեւում} է կամ ում, կամ ութիւն։ Այս այնպիսի դիպուածներու

ն աշխարհի ծնունդ է եւ իր գրուածքի մէջ գլխաւորապէս {հետեւում} է բուն Արարատեան առաջին հոլովման, եթէ այդ հոլովո

աձայն հրամանաց նորին սրբութեան եւ Սինօդին: Ի {հետեւումն} այսունակ հրամանի, վիճակային կոնսիստորիային պարտա

ոչ բուն հայաբար, այլ օտարի հետեւելով, որպէս " ի {հետեւումն} հրամանի " եւ այլն: Ժամանակ չունէի բոլոր գիրք

Ասել հարկաւոր չէ, քանզի մինչեւ այստեղ ասածներիցս {հետեւցնելը} շատ հեշտ է: Բայց մինչեւ այստեղ, մեք մեր առ

որա հոգու մէջ տնկել էին առաքինութեան սերմերը, որ {հետզհետէ} աճում ու զօրանում էին։ Նորան անդադար քարոզել էին

ր ազգերնուս աչքը բացուի, եւ ես պիտի ուղարկեմ Ձեզ {հետզհետէ} ազգային հանգամանաց շատ նիւթեր... "։ Սուրբ Մ

նալ: Այս հաւատարմութեամբ գնելով նա օտարազգիներից {հետզհետէ} զանազան ապրանք եւ, վաճառելով նորանց, կարողութիւ

եսիլը եւ ահա... արեւը ծագեցաւ: Ցօղի կաթիլները, {հետզհետէ} գոլորշանալով ցնդեցան, գնացին, իսկ տերեւքը մնացի

ձրացած, եւ ահա երկրորդ, երրորդ եւ միւս վճարները {հետզհետէ}, մահի պէս: Ի՛նչ եղաւ հետեւանքը: Մանր վաճառական

ը, որ այդպէս հրապուրում են եւ իւրեանց են քարշում {հետզհետէ} գրեթէ բոլոր Հայոց ազգը, որի համար դարձել են նոքա

անեխը թռչնոց համար նիստի օթեւան պատրաստեց. {Հետզհետէ} եւ կենդանիք, նաեւ անշունչ արարածք Բերին մար

ամակի սառնութիւնը: Նշանակած ժամանակը մօտենում էր {հետզհետէ}: Մանուշակը լսելով Շահումեանցից 11 ժամում գալո

յ է տեսանենք, թէ ի՛նչպէս այդ մեծագին ազատութիւնը {հետզհետէ} կապանքի տակ է դրւում պապերի ձեռքով, որ, օգուտ ք

ու հին լեզուի յիշատակարանքը, որ նորա աշակերտքը, {հետզհետէ} ձեռք բերելով, սկսեցին ուսումնասիրել երկաթի համբե

ուսաւորութիւն ազգի, անժխտելի բան է թէ ժողովուրդն {հետզհետէ} ուսան էր մտածել եւ խորհել զազգային լուսաւորութենէ

ոսս եւ զմարդակերս հարաւային Ամերիկոյ փոխադրեալ են {հետզհետէ} ի խաւարէ ի լոյս, եւ այս փոխադրութիւն չէ վճարեալ

ար նորին, ներգործութեան, եւ երրորդ՝ զի հնար էր {հետզհետէ} խօսիլ նոր հայախօսութեամբ կիրթ եւ մշակեալ ոճով, ե

այլ եւ հրճուէր եւ զուարճանայր ի յոգի, եւ այսպէս {հետզհետէ} նոր ուրեմն հայանայր հոգւով եւ մտօք: Զկնի այսքան

ար լինին յառաջանալոյ ի նոր հայախօսութեան, եւ որք {հետզհետէ} շինեսցին եւ յարդարեսցին որչափ եւ որքան հնար գոյր

եւ աստուածահաճոյ միւս ձեռնարկութիւնները, չնայած {հետզհետէ} ու աստիճանաբար աճող ծախսերին, դիմում էին անկման

ում եւ օտարի կենդանութենով ապրում են, եւ սորանով {հետզհետէ} օտարանում են, այսուամենայնիւ նոքա չեն մեղաւոր,

ԻՍ, ԵՂԲԱՅՐ ԻՄ ԸՍՏ ՀՈԳՒՈՅ Ի ՔՐԻՍՏՈՍ, Ի բազմաց {հետէ} զրկեալ ի տեսութենէ Ձերմէ, ի թախիծ համակիմ, եւ ո

այսմ: Այժմ նպատակ գրութեանս է այս. ի բազմաց {հետէ} շարադրեալ եմ " զՄարդեղութիւն Քրիստոսի ", որպէս ե

որ փարախս այս կայ առանց Հովուապետի, յօրէ՝ յորմէ {հետէ} եբարձ Տէր զՏէրն մեր ի գլխոյ մերմէ, փոքրիկ հօտս ա

ալիբեանի, ծանրացելոց ի վերայ ազգին ի բազում ամաց {հետէ}: Իբրեւ զօրաւոր բանիւք ընդդէմ զինեցայ վերոյգրե

ամ աւելի եւս: Ուստի ազատ համարելով զիս յայսմ {հետէ} ՚ի յանձնարարութենէ աստի, զապագայ շարունակութիւն

եւ կրպակաց պ. Բաբաջանեանի, սկսեալ յօրէ, յորմէ {հետէ} անցեալ են այնք ՚ի տեսչութիւն, Ադմինիստրացիօնին

ն յաւելեալ է յարդիւնսն, համարեա՛ ի քառասուն ամաց {հետէ}. մինչ ամենայն ինչ կրկնապատիկ արժէ այժմ, քան զոր

ացն մինչ եւ դպրոցն ազգային ՚ի Ջուղա ի բազում ամաց {հետէ} պահի եւ յոտին կայ միմիայն ծախիւք բարեպաշտ առն ոչ

րորդ յօդուածոյ նորին տեսանի, թէ ՚ի վաղ ժամանակաց {հետէ} մնացեալ կայ ՚ի ձեռս եկեղեցպանի սուրբ Նազարէթ եկեղ

փան եւ անպատճառ տացեն, քանզի թազում ամք են յորմէ {հետէ} սպասաւորքն են տանս իմ եւ մանաւանդ մինչ քրիստոնէակ

աց Հայոց, յորոց եւ փոխանցեցաւ 'ի նոսա 'ի սկզբանէ {հետէ} ։ Ուստի՞ յառաջ գայր եւ զի՞նչ փօլիթիքա էր Մխիթ

քին պատճառն եւ բուն վանական փօլիթիքայն 'ի սկզբանէ {հետէ} էր ազգասէր լինել եւ ջատագով Հայոց, եւ որպէս զի մ

ւրդ Աստուածպաշտութեան։ Այս գիրք յեօթանասուն ամաց {հետէ} տպագրեալ է, զայսքան ամս ընթերցան եւ քննեցին թշնա

արին վասն ազգի, գոնեայ ոչ վերջացան ի [1 անընթ. ] {հետէ} գուն գործել ցուցանել զեռանդն արգասիրութեան: Հեղի

նդ անմատչելի առապարս մոլախոտեալ յերեքտասան դարուց {հետէ}: Թող զի ո՛չ երբէք կարող էին զմտաւ անգամ ածել այդ

չ վերաբերեալ առ լուսաւորութիւն զաւակաց: Ի դերուն {հետէ} սովորութիւն է առ մեզ թէ շատ եւ եթ փոքր այսու ամեն

նող շարժառիթ նամակովս: Թէպէտ եւ ես ի վաղուց {հետէ} առ ի սրտէ կամենում էի մի առանձին նամակով յայտնուի

.. Մխիթարեանց շփոթ ատենին վճարած տուգանաց հաշւոյն {հետը} անուրանալի պատմութիւնն ընենք: Հինգերորդ՝ ար

: Այսպիսի խօսքերով համոզում է Բէգզադէին, որ կա՛մ {հետը} տանի տղան, կա՛մ ճանապարհի արծաթ տայ մինչեւ Կովկա

հի արծաթ տայ մինչեւ Կովկաս: Բէգզադէն խոստանում է {հետը} տանել: Տղան ընկնում է հիւանդանոց, աղքատութի

այտնի, Մեզնից ոչ ոք եւ մի խեցի Իւրեան {հետը} չի տանի։ Շատ թագակիրք, շատ մեծատունք,

է նա Մեղաւոր է, յանցաւոր, Աղա զատայի {հետը} էնպէս խօսել չէր կարող: Ну, дорого я

ընտանիքը կառավարելու համար: Ոմանք ասում էին, թէ {հետը} բերած արծաթ ունէր կամ գոհարեղէնք, երբ եկել էր Նա

ր, հաց չէր ուտում այլ կերպ, եթէ ոչ մոխիր խառնած {հետը} ։ Կոշտ շորեր հագած ման էր գալիս փողոցներում՝ ողո

ընդունել մի այդպիսի մարդ եւ հաղորդութիւն ունենալ {հետը} եկեղեցաբար, թող ընդունին, այդ նոցայ գործն է:

ն ա գնում գլուխ տալի, բարովում, աղավար խօսում, {հետը} նստում վեր կենում. համա ես, որ տեսնում եմ էկաւ

дать: Փակեցեք ժամի դուռը Աչառը առ դու {հետըդ}: ՎԱՅՐ ԸՆԿՆՈՂ ԱՍՏՂԵՐ (Թարգմանութիւն)

9 ֆունտ ստերլինգ: Իսկ առանց կառաց անհնար է շրջիլ {հետի}, մի վասն սաստիկ յորդահոս անձրեւաց, երկրորդ վասն

տախտա՜կն են դաղել ", - ասում է նա (եր. 92) իր {հետի} ուխտաւոր կին մարդոցը եւ սպառնում է, որ էլ Սօսին

ել է: Այսպես թե այնպես, այդ գիրքն իր տեսակի մեջ {հետիններից} չէ. թերեւս հեղինակը կուղղե իր մի քանի կոպիտ սխալ

Ճամփայ տուր, է՜, մե՛ր տղայ, Տե՛ս, {հետն} էլ ո՞ւմ քաշ տալիս ". - Աստուա՜ծ, ճի՛շտ Սան

ո նա գնաց տուն, ես էլ եկա իմ տունս, Ավտուշն եւս {հետներս} էր: Հույս ունիմ, որ սորանից առաջ գրած նամակներս

. առաջ ասում եք, թե ինձ սիրում եք իբրեւ եղբայր, {հետո} Մոսկովից եկողների խոսքին նայելով, ինձ գրում եք ա

կավերվի. այս գրածներս լավ միտք առնելով կարդա ու {հետո} քո խղճմտանքովդ քո սրտին եւ հոգուն պատասխան տուր,

մինչեւ 2 ժամը լինում եմ ամեն օր Համալսարանումը, {հետո} նստում եմ տանս իմ գործերովս պարապած, այդ ասողներ

ձեր աչքումը: Այս բաները փոքր ի շատե խոսելուց {հետո}, հայտնում եմ իմ որպիսությունս, որ ես ողջ եմ եւ

մանկությունը տեսնում ենք հին երգերի մեջ, նորանից {հետո} հանկարծ գալիս է մեր առաջ նորա ծերացած հասակը. Աս

, եւ երեկի, որ էր ամսույս 10, կիրակի օրը ժամից {հետո} խնդրել էի ինձ մոտ ճաշ ուտել, շնորհակալ եմ, եկավ

նձ մոտ ճաշ ուտել, շնորհակալ եմ, եկավ: Ճաշից {հետո}, ժամը 5-ին երկաթի ճանապարհով գնացինք 17 վերստ տե

րդ կար, եւ ուրախությամբ մնացինք մինչեւ ժամը 10, {հետո} նա գնաց տուն, ես էլ եկա իմ տունս, Ավտուշն եւս հ

գրում եմ Ձեզ, մանավանդ առաջին անգամ ծանոթանալուց {հետո}, պարունակում է յուր մեջ մի խնդիր, որ կարելի էր

կարելի էր միայն գործել երկար ու շատ ծանոթութենից {հետո}: Չնայելով այս անհարմարության վերա, ես բաց սրտով

Ձեր գրած երկու նամակը, առաջինն՝ տեղ հասանելուց {հետո} գրածդ, երկրորդը՝ այդ մեղադրության նամակդ, ստաց

մի սիրտ ցավելու բան ունեի, քավ լիցի, այլ գնալեդ {հետո} բավական ժամանակ 54 կբաներ, մանավանդ այն սեւը, հ

ո բավական ժամանակ 54 կբաներ, մանավանդ այն սեւը, {հետո} Պետերբուրգ գնացի. 2 շաբաթ հետո քիմիայից քննությո

նավանդ այն սեւը, հետո Պետերբուրգ գնացի. 2 շաբաթ {հետո} քիմիայից քննություն ունեի, այժմ թեեւ ազատ չեմ,

էր, որ գիտե աստված՝ տիվ եւ գիշեր սրբազանի մոտ, {հետո} " Ժիտի " տպագրությունը. ամեն թերթ պիտո է երեք ան

ասում եմ, որ մոխիր եմ դարձել. հիվանդությունիցս {հետո} մի լավ օրինավոր առողջության երես տեսած չեմ, որ ք

որ քիչ մը կռատուսի ուժով բան տեսանեի: Քո գնալեդ {հետո} կռատուսը մինչեւը 0-ն իջել է, փոխանակ որ ձմեռը բա

գերդաստանի համար: Այս շնորհավորական մաղթանքից {հետո} արժան եմ համարում հայտնել, որ մեր գրագրությունը

նայել բաների վերա, հույս կա, որ մի քանի տարուց {հետո} ակնհայտնի երեւին նորա արդյունքը եւ պտուղքը: Ս

ս լինի, որովհետեւ գործի ներկը կբացվի, թող ցնծան {հետո}: Պ. Նազարյանցն ստացել է Ձեր նամակը, շնորհակ

նչ որ գրել էիր՝ կարդացի տեղեկացա: Քո գնալուց {հետո}, մինչդեռ Մոսկվա էին դեռեւս պ. Ալեքսանովն եւ պ.

մ գնալուս համբավը, որ Նախիջեւան տարածվի գնալուցս {հետո}, խնդրեմ մերոնց միամտացնես, թե ես ողջ եւ առողջ ե

՞նչ անեի, ո՛ր քարին տայի գլուխս, մտածիր ինքդ ու {հետո} դատապարտե: Այս բոլոր բաները դեռ անցյալ տարուց քե

ով Կալկաթա հասանիլ, այնտեղ մնալ մի երկու ամիս եւ {հետո} դարձյալ նույն գումարով վերադառնալ: Ովի աչքու

ավելի մնալու հոգացողությունը կամ գործը ավարտելուց {հետո} ճանապարհի ծախքի տնօրինությունը յուր ժամանակին հայ

տան: Ինչեւիցե ես այն նամակը կաթողիկոսին գրելուց {հետո}, գրեցի նույնպես Թիֆլիս եւ Էջմիածին իմ հավատարիմ

եղ էլ հարցնել, եւ եթե կա, ապա առնել 2-3 մսխալ, {հետո} Մոսկվայում, նույնպես 2-3 մսխալ, այնպես որ ընդամ

յդ սերմերը ցանել երկու շաբաթ առաջ այն օրից, որից {հետո}, հավանականության տեսությամբ, սառնամանիքներ չպետ

են սովորական կարգով, ինչպես այլ ցանքսերի համար, {հետո} հողը հավասարեցնում են տափանով կամ որեւէ այլ այգեգ

մոտ կատարվում է իբրեւ փորձ, փոքր չափով), որից {հետո} որեւէ գործիքով [անց են կացնում] իրար հատող զուգահ

աշունքից). սկզբնական շրջանում, սորգոյի ծլելուց {հետո}, թփերի միջեւ եղած տարածությունը փափկացնում են եւ

նակ դժվարին ու շատ վտանգավոր ճանապարհորդությունից {հետո} - Բելոկամեննուց [Մոսկվայից] Պիտեր [Պետերբուրգ]:

դեմ: Կեցցե՜ ջրարջի մորթուց մուշտակը. այս փորձից {հետո} նա ուղղակի կարող է փոխարինել եթե ոչ կարգավորիչին

լ: Ներկայումս, սակայն, այդպիսի գործողությունից {հետո} նրան անհրաժեշտ է աղաղային որեւէ բաղադրությամբ խառ

ւ կբավականացնի մինչեւ հետեւյալ ամսվա սկիզբը, իսկ {հետո} ՝ ինչ որ աստված տա: Շնորհակալությունս Անանիային

իտությամբ՝ բժշկությամբ, մնացյալի մասին կարելի է {հետո} մտածել: Մեր վերջին տեսակցության ժամանակ դու ա

ներում, քան հռոմայեցիների Արեւելքին տիրապետելուց {հետո} եւ մինչեւ այսօր, չի կարողացել ոչ մի կերպ գոյությ

նուսի առաջին պրակի հետ միասին ստացա այսօր, ճաշից {հետո}: Նամակիդ քննության մեջ չմտնելով, առաջինը հարկ ե

ություն ունենա նրանց (հայերին) դասել գնչուներից {հետո}: Խմբագրությանը հաճելի չէ՞ արդյոք համաձայնել, որ

ելու հրեական նազարեթյան տեքստը եւ Քրիստոսի ծննդից {հետո} 3-րդ դարում Օրիգենի հավաքած հունական թարգմանությո

ն՝ վերնագրից սիրտս քիչ էր մնում նվաղեր այն բանից {հետո}, երբ ես արդեն կարդացել եմ Գիզոյի նույնանման պատմ

տանքը՝ այստեղ: Ա՜յ թե պատմություն է, եղբա՛յր: {Հետո}, շարունակելով ընթերցումը, տեսա, որ դա Բոքլի "

ն, իհարկե նրան առաջ տանելու վսեմ նպատակով, բայց {հետո}, վերջապես, դարձավ գանձվող դրամի հսկիչ. այնուամ

րող եմ ասել, որ այդպիսի մի քանի փոխակերպումներից {հետո} ուղղակի ապրել հնարավոր չի լինի: Այժմ ուժեղ հազը

եմ... Շատ ուրախ եմ, որ Անանիան կգա զատկից {հետո} (եթե միայն խոսքի տերը լինի եւ գա, բացի այդ, եթ

իր գործը: Սկզբում ես նրան մի փոքր սաստեցի, իսկ {հետո}, ըստ երեւույթին, նա այլեւս ավետարանով զբաղվելու

վականներին, հայ-կաթոլիկների տմարդի հալածանքներից {հետո} Կոստանդնուպոլսում, սպանություններից եւ խմբական ա

ւպոլսում, սպանություններից եւ խմբական աքսորներից {հետո}, գեղձախտի բժիշկ Լուի Ֆիլիպը Դռանը խորհուրդ տվեց

ուր նրանց բարբառները տեղական երանգ ունեն: Դրանից {հետո} գրել (հենց այստեղ) քերականության փորձ, որպես ձ

առաջին զբաղմունքը, որ ինձ սպասում է ազատվելուցս {հետո} ՝ հիշյալ աշխատանքն է: Եվ մինչեւ որ չավարտեմ այդ

ու կենցաղը՝ իր տունն ու բունը բարելավելուն. իսկ {հետո} արդեն հարց կառաջանա փոխանակման եւ ֆինանսական շրջա

լի էլ է, բայց նա անպայման կավարտվի իմ ազատվելուց {հետո}, իսկ թե ե՞րբ՝ այդ եւս չի կարելի ասել, որովհետե

իակատար եւ բազմակողմանի, եթե չասեմ համակողմանի: {Հետո}, վերլուծական մասը կբռնի, ինչպես ենթադրում եմ,

լի եղբայր, Երեկ առավոտյան ուղարկած իմ նամակից {հետո}, ժամը 1-ին կեսօրից անց ստացա քո ամuիս 10-ին գրած

կանում ես, թե ինչի մասին է այստեղ խոսքը: Սրանից {հետո} էլ ինչո՞վ ես կարող եմ շահագրգռել նրանց հանուն գիտ

, եւ ես խոսք եմ տալիս, որ իմ ազատվելուցս մի տարի {հետո} մի գեղեցիկ առավոտ ընկերության այգում կերեւա գետաձ

, քան անդադրում խոսող մյուս անդամները: Սրանից {հետո}, եթե մինչեւ անգամ դժբախտ վավերագիրը հայտարարեր,

այդ գումարը: Երկրորդ, յոթ տարի տեւող քաշքշուկից {հետո}, պարտապանն ունի՞ արդյոք պահանջը բավարարելու կարո

ս զարթնեցի երկուշաբթի առավոտյան: Տեսակցությունից {հետո} տենդս ուժեղացավ, իսկ երեկոյան դեմ փոխվեցավ խստագ

եւ մի քանի լուսանկար պորտրեներ: Գործս ավարտելուց {հետո} ես պատիվ ունեցա ներկայանալ III բաժանմունք՝ ետ ստ

Սիրելի եղբայր, ես այսքան տարի չարչարված լինելուց {հետո}, այսօր էլ ծանր հիվանդության տիրացած եմ, որ մաշո

յդ Մագիստրաթին մի խնդիր, որ նա մեր հորը վախճանից {հետո} ինչ որ մնացել է, ի հայտ բերե, թե՛ շարժական եւ թ

խարհիկ զարդիս կոչեցեալ նոր հայախօսութեամբ, թէ եւ {հետո} զհետէ խառնեալ յայն զփոխառեալս յօտարաց անշքացոյց մ

Վեցերորդն դար անցանէ, առանց թողլոյ մեզ զկնիք {հետոց} նշանաւոր գտեալ միայն վերանորոգութեամբ տումարին ի

այն, սերմերի ձեւափոխումը փաստ է: Ես Հնդկաստանից {հետս} վերցրի ամբողջ հինգ ֆունտ, որ ստացված էր Չինաստան

ողորմութեամբն աստուծոյ ազատեցայ ի մահուանէ՝ բայց {հետք} ճիրանաց անագորոյն ախտիս թալկութիւն եւ մինչ անգամ

գրածի մէջ չէ երեւում մի հիմնաւոր դաստիարակութեան {հետք}: Շատ տեղ չարչարւում է լօգիկան, եւ այդ պատճառով

Տխրեցաւ՞ նա շատ քեզ վերայ, Արտասուաց {հետք} սրտումդ կա՞յ: Աստուծոյ սիրած քաջ զին

ն ցուրտ շունչ թէեւ դեռ չկար, Բայց պարզ նորա {հետք} երեւելի էր։ Արեւն, երբ որ գեղեցիկ դէ

տմութեան փորձերը անպտուղ են անց կենում, խրատական {հետք} չթողնելով մարդկային յիշողութեան մէջ"։ Ինձ թւում

էր, արեւմտքումը չէր երեւում բոլորովին ոչ մի ամպի {հետք}: Առաւօտ ու կապուտակ արշալուսից յետոյ սկսում էր ա

տոս միաւորելոց. գ) Ճառ ընդդէմ արեւորդեաց, որոց {հետք} նշմարէին դեռ ի Հայաստան մինչեւ ցութերորդ դարն:

նելով զհարթութիւն առաջնոյ հայկաբանից՝ նշմարին եւ {հետք} այժմեան նոր հայախօսութեան: Աւելորդ համարելով

ցն, զորս առ նմա գտանեմք. երեւին եւ ի գրածս սորա {հետք} այժմեան նոր հայախօսութեան: Գրիգոր Է. կաթողիկոս

ճանապարհ յարդարել դէպ ի նոր հայախօսութիւն՝ որոյ {հետք} ահա նշմարեալ եղեն ի մետասաներորդ դարու եւ անտի օր

վրա ներկայացուցչական սիստեմի (de facto) վերջին {հետքերը} քշեցին հեռու դեպի բաց ծովը, ապա միաժամանակ, նա

։ Իսկ լուսնի պայծառ լոյսը խաւարի {Հետքերը} անհետ առնէ գիշերի, Եւ մի հոյակապ կրակի նման

ջ համակարգութեանց մէջ կան իր վերջին փիլիպպոսականի {հետքերը}, Բոռքի անցած կեանքի վրայ, մինչեւ նրա հիւանդանալ

ուսման ընթացքը մի քանի ուսանողների պարապ գլխից, {հետքը} մինչեւ անգամ չթողնելով, եւ ընկաւ ճարտարապետի քամ

սներից ոմանք հաստատում էին, թէ իւրեանց գիտութեան {հետքը} երեւում են եգիպտական քուրմերի սրբազան մատեանների

առաջուայ աշխուժի եւ ոգեւորութեան մինչեւ անգամ եւ {հետքը}. զանազան հոգսերը Կարգի Կառավարութեան մասին, բնա

։ 1648 թուականին Եափոնիայի մէջ Քրիստոնէութեան եւ {հետքը} անգամ չ'մնաց։ Չինաստանում Յիսուսեանների մէջ

անապատների մէջ գտանել Քրիստոնէութեան նշանակը կամ {հետքը}. բարեպաշտ քարոզիչների ձեռքով սերմանածը այրում էր

ատմական դէպքերը չեն անցել նորա վրայից առանց իրենց {հետքը} խոր դրոշմելու, եւ բարբառները նոցա խօսողի անցուցա

եւ նորաբողբոջ երիտասարդութիւնը պիտի թողուին իրենց {հետքը} այդ գործի վրայ, առանց դորան չէր լինիլ բայց աջողա

անդ ենթադրում ենք այն պատճառով, որ այդ ոտանաւորի {հետքը} կայ Նոր-նախիջեւանում. գոնէ շատ տարի առաջ, ես լս

մական դէպքերը չեն անցել նորա վրայից, առանց իրենց {հետքը} խոր դրոշմելու, եւ բարբառները նոցայ անցուցած կեան

: Ըստ որում, մեր ազգին ուսման եւ լուսաւորութեան {հետքից} հարկաւոր է տալ եւ կանոնաւոր տնտեսական, գիւղական

ւմ է ծոյլը: Կը գան վարդապէտք Մին մինի {հետքից}, Աշխատասէրք կը փրկուեն Sգիւտութենից:

Փռեց հովիտը, Սիրահար սոխակը Իւր վարդի {հետքից} Վազեց Արարատ, Շինեց իւր բունը։

" Հայրիկ, տե՛ս, տե՛ս, աստղը թռաւ, {Հետքից} պայծառ գիծ թողեց. Աստղիկն ընկաւ երկնքիցը,

" Հայրիկ, տե՛ս, տե՛ս, աստղ թռաւ, {Հետքից} պայծառ գիծ թողեց, Աստղիկն ընկաւ երկնքիցը,

" Հայրիկ, տե՛ս, տե՛ս, աստղը թռաւ, {Հետքից} պայծառ գի՛ծ թողեց, Աստղիկն ընկաւ երկնքիցը

, որ այս խեժային եւ մածուցիկ հիւթը թողնում է իւր {հետքից}: Բերանները մեծ, համարեայ թէ մինչեւ այնքան,

րծ էին վտանգից, բայց ավա՜ղ: Այժմ ենթադրում եմ, {հետքն} անգամ չկա՛։ Տա աստված, որ գոնե որեւէ բան վերադա

գի գլխից, բայց որ եղել են ու պատահել են եւ իրենց {հետքն} էլ թողել են ազգի կեանքի, նորա մտքի եւ նորա լեզու

այդ քեզ անհասկանելի է " (դեմիրտէն պիր լեպլեպի, {հեր} տիշ չիյնեմեզ)։ Յերկարել բանից ասեմ- եթէ կամիս ե

չպիտի տպուի։ Սեբէոս եպիսկոպոս, (Պատմ). 'ի {Հերակլն}, Կ. Պօլիս, 1851, հրատ. պ. Թ. Մ. Միհրդատեա

ինքնին խաղայ յԱյրարատ ի գաւառն Գողթ սրբել զաղանդ {հերեսիովտաց} զայնու ժամանակաւ երեւեալ, եւ յետ զառաքելականն կա

: - Ապա ասա՛, ի՞նչ ասել է: - Անհաւատ, {հերետիկոս}, հերձուածող, անաստուած, դժոխքի բաժին, Չիք յար

Այդ մեծ մեղք է, ես գիտեմ, Բայց, եղբայր, {հերետիկոս} ես արդէն. Չես հաւատում ո՛չ պապին, ո՛չ Աստ

, միասին մնալ այդ բոլորի հետ եւ միասին անհաւատ եւ {հերետիկոս} կոչուել, քան թէ բաց աչքով մեր մարդկութիւնը, մեր

տութիւն յանձն առնու Պ. Չամուռճեանը իւր պառաւական {հերետիկոս} եւ անհաւատ խօսքերը մեր համար գրելու. այդ նորա մի

մեր մինչեւ այժմ գրածների համար եւս պատրաստւում է {հերետիկոս} անունով մեզ վերստին մկրտելու: Բայց որովհետեւ

ողը: (Պր. Այվազովսքին պատասխանում է. )- Մի {հերետիկոս} ։ - Քրիստոնէական հաւատոյ Վարդապետարանի մէջ, պ

ոզել, Հռովմէական եկեղեցուց դուրս գտանուած Հայերը {հերետիկոս}, հերձուածող եւ փրկութիւն չգտանելոց ճանաչել։ Չեն

մ են, թէ Հայոց եկեղեցին հերետիկոսական է, Հայերը {հերետիկոս} են, դժոխքի բաժին են (եկեղեցուց դուրս) եւ այլն

մ նորա վերայ եւ մինչեւ անգամ դատապարտում էր իբրեւ {հերետիկոս} ։ Ասում էին, թէ նա իբրեւ հերետիկոս հալածուած է Ս

տում էր իբրեւ հերետիկոս։ Ասում էին, թէ նա իբրեւ {հերետիկոս} հալածուած է Սպանիայից եւ Ֆրանսիայից։ Գտանուեցան

նդուել Պապին, եւ թէ նորանցից մինը չ'հնազանդուի, {հերետիկոս} կը համարուի, ուրեմն կասկած չ'կայ, որ բոլորը միա

, որ բոլորը միասին առած, եթէ հակառակուին Պապին, {հերետիկոս} կը համարուին, եւ ժողովը, որ Պապը կազմել է միմիա

լ նիստումը ապացուցանել, որ ինքեանք Յիսուսեանք են {հերետիկոս} եւ կամենում են խռովել եկեղեցու խաղաղութիւնը։

, qui pêtte, qui vaisse et qui rend sa gorge), {հերետիկոս}, կամ առաւել վատթար, կեղտոտ եւ զզուելի հեգնող,

կոնդակին, որի մէջ Հենրիկոս IV-ը անուանուած էր " {հերետիկոս} " եւ որպէս մասնակից շատ յանցանքների, անարժան եւ

ւթեան վերայ, չարաչար սուտ է խօսել, թէ նա ինքն է {հերետիկոս}, եւ այս բանը պիտոյ է ապացուցուի, մի ազատ եւ օրի

իւրեանց սովորական կերպով դատապարտեցին նորան իբրեւ {հերետիկոս}, բայց այս օգուտ չ'բերեց։ Րիշիէի գիրքը մեծ տպաւո

կին, շարեն ըզգրքոյկ վարդապետին Գաբրիէլի ՚ի համար {հերետիկոսական} մատենից, զորս մերժէ եւ դատապարտէ Հայաստանեայցս մ

չէ, եթէ գրում են եւ տպում են, թէ Հայոց եկեղեցին {հերետիկոսական} է, Հայերը հերետիկոս են, դժոխքի բաժին են (եկեղե

զմել է միմիայն խորհուրդ առնելու համար, կը դառնայ {հերետիկոսական} ամբոխ։ Այս բոլոր իմաստակութիւնը նա զօրացնում է Ս

անցառութենների, իշութենների (aneries), չար եւ {հերետիկոսական} կարծիքների, որ այս բաներից շինեն նորան գերեզման

որ Պապը բացայայտէ, թէ Քենելի գրքի կանոններից որը {հերետիկոսական} է, որը աստուածուրացական, որը բարեպաշտ ականջի հա

"Յետինն չար քան զառաջինն"։ Զոր օրինակ՝ {հերետիկոսական}, սխալական, աստուածուրացական եւ այլն եւ այլն։

լը, սկզբից մինչեւ նորա վերջը եւ յանդիմանել նորա {հերետիկոսականութիւնը}: Հրաւիրում ենք, որ ասպարէզ իջանէ, բայց եթէ

եզ ամէն օր, ամէն րոպէ, եւ ամէն վայրկեան: Նա չէ {հերետիկոսը}, որ քննելով եւ ուսումնասիրելով բնութիւնը, ամէն

եւ դժոխային լրտեսները: Այստեղ կը գտնէք դուք շատ {հերետիկոսներ}, մեղաւորներ, որոնք յարգելի էին սատանայի աչքումը

բարեկամքը եւ անտարակոյս, Պ. Չամուռճեանի աչքում {հերետիկոսները} եւ հերձուածողները: Բայց երջանկութիւն եւ փառք կը

անդութիւնը Պապական իշխանութեան, ատելութիւնը դէպի {հերետիկոսները}, վէճերի եւ խռովութենների մէջ վարժութիւնը. ամենա

որա բոլոր մերձաւոր ժառանգաւորներից, որ ընկել էին {հերետիկոսութեան} մէջ։ Այս միջոցին մայրաքաղաքը դարձաւ Սուրբ Լի

տանին, որոնց գլուխը ինքն է։ Ինչ որ վերաբերում է {հերետիկոսութեան}, թագաւորը ասում է եւ հաստատում է, թէ պարոն Սիկս

ածութենից յետոյ, հասարակաբար Պապի իշխանութեան եւ {հերետիկոսութեան} վերայ, նոքա վերջումը զետեղեցին քսան չորս անարգակ

կարդացնում, որ Հայերը դարձ գան եւ, դուրս գալով {հերետիկոսութենից}, մտանեն Պապի գիրկը եւ արժանի լինին փրկութեան: Ա

ում են թէ գրագէտ են), որ ժողովրդի աչքը բանալը, {հերետիկոսութիւն} են համարում, յանդգնաբար հրատարակելով: Կը ցանկան

պետութեանց իւրեանց զկրօնակիցս իւրեանց ունիթօռս եւ {հերետիկոսս} կոչեցին առ 'ի զերծուցանել զանձինս իւրեանց եւ 'ի ծ

ն Կարգի օգտաւէտութենից, համարւում էին ուրացողք, {հերետիկոսք}, եւ Պապի տուած արտօնութեան զօրութենովը կարելի էր

որմածիկ հօրիցը էս եմ տեսել ասելով ", մինչդեռ ջրի {հերթը} իրենը չէ, այլ իր խեղճ հարեւանին: Հարեւանը տեսնո

անուշադրության չմատնի իմ այս խնդիրը: Թող նա, իր {հերթին}, մանրամասն գրի Իվան Մինաեւիչին այն ամենի մասին,

ի այդ վարպետներին ըստ արժանվույն եւ նրանք, իրենց {հերթին}, դեմ կառնեն ծանծաղուտի: Հիմա այն ժամանակը չէ,

պովն ստացե՞լ է արդյոք քաղաքամասից եւ մերոնք իրենց {հերթին} վերցրե՞լ են արդյոք նրանից: Խնդրում եմ, որպեսզի

այդ մարդիկ պատկանում են բացարձակ դպրոցին, որն իր {հերթին} չի արդարանում ո՛չ թե միայն բժշկության, այլեւ հան

դ կրոնները դավանողները: Կասկած չկա, որ կրոնն իր {հերթին} ուժեղ ազդեցություն ունի մասսայի վրա՝ նրա քաղաքակ

, որ նա մտերմորեն հիշում է այն բարեկամին, որն իր {հերթին}, ոչ մի րոպե չի մոռացել նրան, չի կորցնում կրկին

Բոկը շատ խնդիրներում իրավացի է: Բայց նորից, իր {հերթին}, այնպիսի ծայրահեղությունների մեջ է ընկնում, որ

անկասկած ոչ ոք պատասխանատու չի լինի: Դու էլ, քո {հերթին}, կարող ես պայմանագրով բնակարան վարձել, որտեղ որ

եւ ըստ տեղեկանքի պարզվեց, որ Հանձնաժողովն էլ իր {հերթին} 1863 թվի հունվարի 15-ին N 516 գրությամբ ուղարկել

՜, փութով Աւարտել վէպն այս մէկին, Պատմենք ամենը {հերթով}, Ինչ պատահեց մեր զոյգին: Երբ որ երկրում հարսնքո

ազգապարծանք գործին պատճառ եղեք հառաջ գնալուն: {Հերի՛ք} է, սրբենք մեր վերայից այն ամոթը, թե լուսավորութ

ողներ, զգուշացէ՛ք այս ծանր պատասխանատուութենից. {հերի՛ք} է, եթէ մեզանից իւրաքանչիւր ոք իւր համար միայն կա

պարտակա՛ն է պաշտպանել իւր ազգը եւ եկեղեցին: {Հերի՛ք} է, արտասուքը խեղդում են խօսքերս կոկորդիս մէջ, ա

չէ դարձնում դէպի մեր ազգը դրամի շրջանառութիւնը։ {Հերի՛ք} է միայն ցոյց տալ, որ ձեռագործի վաճառականը առողջ

ֆանատիկական ազգութիւնը ունի իւր եսական կողմերը. {հերի՛ք} է, ասում ենք, որ մի ազգութիւն իւր մի շամփուր խո

քի տէրը, եւ այս պատճառով քո ունեցած կարողութիւնը {հերի՛ք} է այսօր մի ընտանիքի, բայց վաղը քո ստացուածքը պիտ

Իմ աստղկին ասա՛ նոյնպէս, Որ չըփայլի, {հերի՛ք} է. Այս աշխարհը ինձ առանց քեզ Մութ ու

սատանայ, ինքս կը գրէմ այդ հրովարտակը... - {Հերի՛ք} է, - գոռաց սատանան, - դու քո օրումդ քո խելքից մ

զեկեղեցի մեր եւ մաքրել ի խժական հաւատագիտութեանց {հերիսիովտաց}, որք զայնու ժամանակաւ երեւէին: Ականաւոր գրու

ցնելով կամ մի քանի աստիճանավոր կաշառելով, գործին {հերիք} հոգաբարձություն արած համարվիս, այնտեղ այդպիսի բա

ային ի պաշտպանութիւն Այվազովսքւոյ, այնինչ Սինօդն {հերիք} համարելով զտարապայման անհամաձայնութիւն բովանդակու

ւ եթ վկայից, այնինչ ըստ յայնժամեան օրինաց (այժմ {հերիք} են ստորագրութիւնք երկուց վկայից) կտակն ոչ կարէ վ

ը ոչ թէ միայն չկամի հատուցանել իւր պարտքը, ո՛չ, {հերիք} չէ այդ, այլեւ մի մեծ գումար եւս կամի ստանալ իւր

ն, Չիք յարութիւն դաւանող, Մուտ եւ տես... - {Հերիք} է, հերիք է, ցոյց տուեցիր խելքիդ տակը, հասկացայ

րութիւն դաւանող, Մուտ եւ տես... - Հերիք է, {հերիք} է, ցոյց տուեցիր խելքիդ տակը, հասկացայ եւ ժամանա

ղութիւնը՝ ամենայն բան ուսուցանել օտարի լեզուով, {հերիք} պատճառ է, որ ամենայն Հայի սիրտ օտարանայ այդ դպրո

ութենից, բայց ցաւելին այս է, որ այդ օրինակը եւս {հերիք} եղած չէ Պ. Իսահակեանցին: Պ. Իսահակեանցը աս

յքի, հասանում են դէպի վեր շոգու յատկութեամբ, եւ {հերիք} է մի լուցկի մօտեցնել այդ շոգուն, որ պայծառ վառու

ներին մի փոքր ճաշակ տալու համար: Այժմ այսքան թող {հերիք} լինի ծանուցանել, որ այդ օրագիրը հրատարակւում է ա

- շուտով պատասխանում է Բէգզադէն: - Իմ ռոճիկը {հերիք} չէ այդ պակասը լցուցանելու համար, - կցորդում է եր

ս այսքան տարի ծառայեմ, քեզ այնքան շահ ցոյց տամ, {հերիք} չէր այս, ոչինչ վարձ չառնում, այլեւ պարտակա՞ն մն

ով եւ համարով գրում եմ տեսածս եւ լսածս: Բայց {հերիք} է առ այժմ, շրջենք մեր երեսը այդպիսի մառախլապատ կ

թենների խօսքեր, եւ շատ անգամ այս տղայական բաները {հերիք} պատճառ են լինում ընտանիքների կարծեցեալ երջանկութի

անանցից. առ ժամս, մինչեւ մեր ազգի նոր մայրերը, {հերիք} է մեզ եւ շատ շնորհակալ կը լինինք, եթէ դուք ձեր հ

մութեններից եւ երեւոյթներից: Այսքան ծանօթութիւնը {հերիք} համարելով իմ հայեացքի եւ սկզբունքի մասին՝ շարուն

ւմ է մեզ մեր գործի արդարութիւնը: Այս վկայութիւնը {հերիք} մխիթարութիւն է մեզ եւ անսպառելի աղբիւր մինչեւ ի մ

աւելի բան չունինք: Այդ քուրայի մոխիրը եւ գազախը {հերիք} է որքան կուրացուցել է մեզ։ Լուանանք մի փոքր մեր

այլն, եւ այլն"։ Այս ծանրակշիռ վկայութիւնը {հերիք} է՝ ապացուցանելու համար ազգային եւ եկեղեցական պատ

ժմ չհասկցար: Ապրանքը նոցա ապրանքը չէ՞... - {Հերիք} է, լսիր: Քո բոլոր ասածներից մի բան միայն ուղիղ

աւելի հրապուրիչ է իւր ծովեզերեայ դրութեամբ: {Հերիք} է, որ մի երկու գլխաւոր եւ յարմարաւոր տեղերում սկ

չունինք ազգութիւնը կոյր ֆանատիկոսութիւն դարձնել: {Հերիք} է, որչափ կոյր եւ ֆանատիկական ազգութիւնը ունի իւր

ւթիւն է եւ ստրկութեան շղթայի ամենածանր օղի մինը: {Հերիք} չէ նորան իմ կենդանութիւնը, նա չկամի նորան ընդուն

յն ժամանակ, երբ ցոյց տամ իմ իրաւունքը: Ա՛յս եւս {հերիք} չէ. նա իմ կենդանութիւնը պիտի խոստովանի միայն այն

գէթ զերկուս Ունիմ ես զձուս, Իցե՞ն քեզ {հերիք} Իմ այս երկուորիք: "O, yes, please,

, Յողջոյն եկեալ չուառիս, Եւ չիցէ՞ ինձ {հերիք} նա: Զարմանք ունին զիս ընդ քո Անհանճա

անաբանութեան հետ բնաւ վերաբերութիւն չունի: Նորան {հերիք} է, եւ իւր պարտքը չի կշռով կատարած պիտի համարի,

նքը անգլիական ազատութեան հիմնական սկզբանց մասին: {Հերիք} չհամարելով ընտրողութեան եւ կաշառելու պատճառով առա

որա կազմուածքի մէջ: Պատերազմում մի ժամ, մի րոպէ {հերիք} են շատ անգամ դարաւոր յոյսեր ոչնչացնելու, աշխարհի

ութեան, մնալով միայն որպէս տրամարանական մոմենտ: {Հերիք} է եթէ որոշեալ միջին մոմենտը հասել է էութեան ուրեւ

անգամ հասել է այն մոմենտը առարկայական էութեան եւ {հերիք} է: Մինչեւ, մրրկից կոտրուելով կամ արմատից պո

մինչեւ շոգենաւի աստիճանին հասնելը, այդ փոյթ չէ, {հերիք} որ մի անգամ կատարուել է եւ այսօր մի վայրենի մարդ

եւ Տիրոջդ եղբօրորդիներից նշանակուածը. այն էլ դեռ {հերիք} էր լինում ինձ, եւ երբեմն իմ աւելորդներից վանքի պ

ջդ քաղցր եւ ախորժելի սիրով, որի անուշութեան համը {հերիք} է եթէ մարդ միանգամ առնու, ուզում էի առաւել մեռնե

որդից, որ գրեթէ վերջանում է լճի մօտ։ Այդքանն էլ {հերիք} է՝ ապացուցանելու համար, թէ Ս. Կաթողիկէ Էջմիածի

, եթէ միայն յիշենք Յովհաննէս կաթողիկոսի խօսքերը, {հերիք} էր, որ անդարձ փարատուի ամենայն տարակոյս։ " Վ

առաջ է բերում Պաւղոսը իր պարծանքները. բայց մենք {հերիք} համարենք այսքանը։ § 13. Բնագիրը. " Եւ հաւատ

։ Վա՛յ մեզ, մենք տասն եւ իններորդ դարու մէջ, {հերիք} չհամարելով այն բոլոր խռիւը, որ դիզուած է մեր պատ

ղիկոսական իշխանութիւն հասկացնելու համար, ասես թէ {հերիք} չէ համարում լոկ " գլուխ քահանայութեան " խօսքը եւ

արելագործվիլ ասելու։ Վերը մէջ բերած օրինակում, նա {հերիք} է համարում, ներգործականի եչը ինի անելով կրաւորակա

նների վրայ հիմնվելով, հազար տարու աւերանքը շինել. {հերիք} է, եթէ միայն այդ ուղղութիւնով առաջ երթանք։

տերեւ, որ դնում են երեխայք իւրեանց գրքերի մէջ. {հերիք} չէր այս, սատանան հրամայեց գրապետին մնալ այնտեղ 1

րա աչքերը վառուեցան ինչպէս փայլակն, - կանգնի՛ր, {հերիք} է. դու ինքդ կը մնաս իմ մօտ յիմարացած ու խաբուած

ութիւն պատճառելով ներկայ գտնուած մարդերին, արդէն {հերիք} պատճառ են դառնում, որ նոցա հոգին ուրախութենից դէ

ի քննութեան եւ վերահասութեան, որոնք վճռեցին, թէ {հերիք} է մի շատ չափաւոր վարձատրութիւն, որովհետեւ հիւանդ

լու համար թէ ուշադրութեան արժանի էր այս ուսումը, {հերիք} համարւում է այս հարեւանցի գծագրութիւնը: Այժմ անց

չում ենք նորան քան թէ դուք, ձեր ժամանակը անցաւ, {հերիք} է որ ձեր պէսների անխել կարծիքները երեսուն քառասու

գերեզմանի ափերին, դուրս եկաւ նորա միջից: - {Հերիք} է այսքանը, - ասաց նա ինքն իւրեան, բայց այնպէս,

յնպէս, որ լսեց կոմս էմմանուէլը: - Ինչպէս թէ {հերիք} է, հազիւ մի եւ կէս կանգուն կայ փորածի խորութիւնը

ան աւանդութիւնը: - Ես, որ մտայ նորա ախոռը, {հերիք} չէր, որ դրեցի վերասացեալ պատկերը, այլ եւ մի բան

արժէք ունի արծաթը: - Այդ կորստական սկզբունքը {հերիք} պատճառ է, որ դուք չհարստանայիք երբեք: - Դոր

րկադրել էք նորան հեռանալ ձեր ընտանիքի միջից... {Հերիք} չէր այս, դուք հետ էք պահել ձեր մօտ նորա ամուսինը

բայց ես չեմ համարձակւում այդքան խնդրել, առ ժամս {հերիք} է տասն արծաթը: Խնդրում եմ, ոտքերդ համբուրում եմ

որ մի արմատացած նախապաշարմունքից ազատուելու համար {հերիք} չեն մի քանի լուսաւոր գաղափարներ, այստեղ հարկաւոր

ան հայեացքը աբեղայական կարգերի եւ վանքերի վերայ։ {Հերիք} չէր այս, մինչ Պաւլոսը, տեսանելով, որ Ծերակոյտը

իաբանութեան վերայ, եւ մի քանի բամբասողների խօսքը {հերիք} պատճառ է լինում Պապին, կասկած տանելով Մխիթարի պա

են նիւթական կապանքի տակ։ Կրօնի անհրաժեշտ լինելը {հերիք} ապացոյց է, որ նա մեծ ազդեցութիւն ունի մի մարդու

նելու համար, թէ այսպիսի մի վտանգ կարելի բան էր, {հերիք} է ցոյց տալ Բարոնիոս, եկեղեցական պատմիչի վկայութե

տուածաբանութիւն գրելու միտք չունինք, վասնորոյ թող {հերիք} լինի մեր խօսածը կրօնի վերայ, մանաւանդ, երկարաբանե

նչ յառաջ քան զքսան ամ, ընդ այժմեան զդպրութեան եւ {հերիք} են եզրակացութիւնք արտադրեալք ի քննութենէ ի վկայու

կանէր: Առ ի՛նչ դոցա հոգալ զլուսաւորութենէ ազգի. {հերիք} է զաւակաց ազգի, եթէ միայն կարող էին իմանալ զքանի

սի քարոզներից, մնաց այս տան մէջ։ Այս բանը արդէն {հերիք} պատճառ էր կարգի թշնամիներին. նոքա յանցաւոր էին հ

անց Արքայական դուռնի քարերը։ Բայց այս դեռեւս {հերիք} չէր Յիսուսեանների համար։ Շուտով բացուեցաւ նոցա ա

ք պատճառեց մեզ դէպի խայտառակուած չարագործի անձը, {հերիք} է որ բորբոքէ նորա վերայ արդարադատութեան փայլակներ

եւ ժողովուրդը կրկնում է երեք անգամ " արժանի է"։ {Հերիք} չէր այս, ինքը եպիսկոպոսը ձեռք դնելուց յառաջ վերս

ուել կատաստրօֆի այս անբնականութիւնը։ Եւ որպէս թէ {հերիք} չէր, ինչ եղել էր, այն պատուական տապանագրից յետո

լիս ու ծամելիս"։ Բայց այս մասին այսքանը առ այժմ {հերիք} է։ Նոր լեզուի մէջ կրաւորական բայը վ տառը պիտի

նպէս չէ մեր նոր լեզուի բայերի կազմութիւնը։ Նախ, {հերիք} է, շատ անգամ, եթէ եղանակ, ժամանակ, դէմք եւ թի

այն նախընթաց գնում է բայում։ Երկրորդ, շատ անգամ {հերիք} է, եթէ հարցնողը իր խօսքի բայով ցոյց տայ ժամանակը

եթէ առանձին առանձին առնված բառեր միայն սորվենք, {հերիք} չէ մեզ այդ բառերով խօսող ազգի լեզուն հասկանալ եւ

ծերունի է, իսկ նորա մայրը ` պառաւ: Եւ որպէս թէ {հերիք} չէր, որ այս ծերունիքը տասնումի տարեկան աղջիկ ուն

ողների եւ աւելի դժբախտ աղջիկների վրայ: Մենք {հերիք} համարում ենք որքան խօսեցանք հասակի մասին, որովհե

սքով մեղադրեցինք Սօսի քարափի գլխին աղօթելը եւ այն {հերիք} ենք համարում, որ վերստին չյիշենք ապառաժի անմատչե

կատաստրոֆի այս անբնականութիւնը: Եւ որպէս թէ {հերիք} չէր ինչ եղել էր. այն պատուական տապանագրից յետոյ

յդ թոքերի գործունէութիւնը առողջ օդ ներս շնչելով, {հերիք} է, որքան թմրեցուցիչ թոյն մտել է նորա մէջ, մեզ մ

, զլուսին եւ զաստեղս զորս նա հաստատեաց ", ո՛չ. {հերիք} չէ այս, այլեւ արգելում է, որ ուրիշն էլ նորա կամ

զում բանիլ կամ թէ ուզում էր իր սիրականին տեսնել, {հերիք} էր որ մի աղաղակ բարձրացնէր, թէ մորմը խայթեց: Իս

ւ Հեթումի առջեւ բոլոր անցքը ուրանալուց յետոյ, չէ {հերիք} անում իր անձը միայն արդարացնելով, այլեւ դատապարտ

բարի կամ տաճիկ ասուած բաղդասութեան կամ ձեւի հետ. {հերիք} չէ այս. կան ոճեր եւ ձեւեր, որ սեփական են գրեթէ

ող բացառութիւն լինել բնական կանոնից: Մենք, {հերիք} համարելով առայժմս այսքան խօսքը, կտրում ենք մեր ճ

ին լեզուի գեղեցկութիւնը, թերեւս թոյլ տալով այս, {հերիք} պատճառ է, որ նորան գերի լինելով, նորա վրայ սիրա

էր Եգիպտոսի շօշափելի աստուածները, եթէ այս բոլորը {հերիք} չէին նաեւ Ահարոնի համար, որ նա ոսկեղէն հորթը չձո

ի բանալիք՝ լուսի դուռը բանալու համար։ Եւ դեռ {հերիք} չէր, եթէ բարբառները առանձին առանձին առաջ երթային

ատ զգուշալի եւ նազիկ խնդիր է, որովհետեւ հեղինակը {հերիք} չէ, որ պիտի օրէ օր իջնէր մինչեւ իր բարբառի տակը

երելու, բայց ժամանակի սղութիւնը հարկադրում է մեզ {հերիքանալ} այս փոքր ի շատէ ծանօթաբանութեամբք այն իրողութեննե

ւ ամոթահար հաղթահարեցին ազնվական կացությունը, որ {հերիքանալով} անձնական դյուրությամբ, նեապոլիտանյան նեղսիրտ ապս

իմ ընթերցողների հետ կոմս էմմանուէլի անձին վերայ, {հերիքանալով}, որ թոյլտւություն ունիմ նորա կողմից ասել այնքան

Առայժմ միջոց չունինք ուրիշ բան ասելու, առայժմ {հերիքանում} ենք երկու տողով: Բայց մեր տեսածը եւ լսածը մեր հե

ւրս գրել դորանից եւ դնել կրիտիկայի մէջ։ Բայց մեք {հերիքանում} ենք՝ ասելով, թող բանիմաց Հայերը ձեռք առնուն գեր

անապետական ստամոքսը չէ կարող մարսել, ուստի եւ չէ {հերիքանում} միայն մի քանի թերութիւնք շօշափելով անգլիական կառա

հետ երեք ամիս, մի անվարձ անպաճոյճ սենեկում: Մեք {հերիքանում} էինք միայն մի տեսակ կերակրով, որ շատ անգամ եւս չ

թիւնը Հայոց ազգի մէջ հերոսաբար հանդէս հանելոցին, {հերիքանում} ենք՝ պատմելով մի կարճ բան Գրիգոր եօթներորդ պապի

, դուրս ձգելու ոչ թէ բան, այլեւ բառ չկայ: Մենք {հերիքանում} ենք այդ երեսների թուանշանքը ցոյց տալով: " Ս

ակել։ զամենայն նենգ եւ մանգ ոչխարազգեստից, որոց {հերիքասցի} որչափ յագեցուցին զսովալլուկ Հռովմէական քաղց Հայկա

րելով զայրն գիտնաւոր եւ քան զբազումս արժանի: Այլ {հերիքասցին} առ այժմս բանք զպատմութենէ Հայոց: Դարձցուք վերստի

ր այդպիսի բան չկար աշխարհի երեսին եւ Վարդ-խաթունը {հերիքացած} էր Անզգամ պատուանունովը, որ ստացել էր հասարակաց

րի թիւը, այնուամենայնիւ, ճշմարտութեան քարոզիչքը {հերիքացան} եւ իւրեանց գիրը կամ բանը չուղարկեցին այնպիսի մարդ

ն մարդու տարեմուտքը եւ այլն եւ այլն։ Սոցանով {հերիքացել} չէ հեղինակը. նա յանձն է առել Հայոց խելացի մանուկ

, որ Փարպեցին է կրճատել այդ անունը, որովհետեւ չէ {հերիքացել} այս ծանօթութեամբ, այլ իր յառաջաբանի մէջ (եր. 2

միմիայն երկուց վկայից: Այլ ոչ կամեցեալ սովին եւս {հերիքնալ}, դիմեցաք ի Սուպրիմ Կօրտն առ ի տեսանել զբնագիր կտ

ւ ջո՛ւր նմա՝ ընդ եղէ՜գնն. Եւ ոռոգի այն ինչ {հերկեալ} Անդաստան ընդ երթեւեկն... Քամեալ զբա

ը ծածկում են հողով: Մոռացա ասել, որ հողը պետք է {հերկել} ըստ կարելույն խոր եւ դաշտային ցանքսերի համար՝ աշ

օրինաւոր գործի չ'կար խոպանացած երկիրը վարելու եւ {հերկելու}, զուր տեղը սերմ ցանել չոր ու մացառոտ երկրի վերայ

ւր է տրւում նրան, Գնալ-գալուց ոռոգւում է ` Լաւ {հերկուած} կոյս արտը այն... Սիրահոսան բաժակն քամած Կպչում

իկ, որոնք օժտված են հանճարեղ մտքով, Պոմպեյի կամ {Հերկուլանումի} ավերակների տակից գտնելով մի ժանգոտած մկրատ, ձեզ

ն: Եվ ահա թե ինչպես են կատարում այդ ցանքը. հողը {հերկում} են սովորական կարգով, ինչպես այլ ցանքսերի համար,

ւթիւն ազգին, նսեմացուցանեն ընթացք նորա, այն է՝ {հերձիչ} նորա յեկեղեցւոյն Հայոց եւ անկանիլ ի գոգ պապին Հռո

յական տրամաբանութենէ վախնալով, կապուած մնացին ու {հերձուած} անունը միշտ մերժեցին։ Ի՞նչ կայ այդ հերձուած անու

ն ու հերձուած անունը միշտ մերժեցին։ Ի՞նչ կայ այդ {հերձուած} անունին վրայ եւ ի՞նչ ըսել է, որ այդ չափ խրտեր են

չկրցին օր մը ոտքի վրայ ելնելով ըսել, թէ " այո՛, {հերձուած} ենք անոնցմէ, որք եկեղեցինիս կ՚արհամարհեն, ի՛նչ

ու ապաշուք կեանքը. սրբացնում էին ստրկութիւնը եւ {հերձուածը}, որպէս զի կարողանան իւրեանց կողմը շրջել Արեւելքի

ւում էր միաբանութեան եւ սրտի խորքում արտասւում էր {հերձուածի} դառն պտուղների վերայ: Իբրեւ վկայութիւն այս բանին

ասա՛, ի՞նչ ասել է: - Անհաւատ, հերետիկոս, {հերձուածող}, անաստուած, դժոխքի բաժին, Չիք յարութիւն դաւանո

Ո՞ւր էք նամաղուլ բէհսաբներ Անում, որպէս {հերձուածող}: Իբր. " Մեսրովբ պարտական է Սըւ

. Այվազովսքին Օսմանեան պատմութեան մէջ հայոց ազգը {հերձուածող} է գանչում: - Այդ տեղ նա մեղաւոր չէ, առանց նո

էական եկեղեցուց դուրս գտանուած Հայերը հերետիկոս, {հերձուածող} եւ փրկութիւն չգտանելոց ճանաչել։ Չենք կարող թոյլ

մեծ գործին, այլ որպէսզի ցոյց տան ազգին, թէ ահա {հերձուածող} ճանաչուած Մխիթարեանքը աշխատում են Հայոց ազգի համա

նորա (Մխիթարեան միաբանութեան) վերայ, որպէս մի {հերձուածողական} կենտրոնի վերայ։ Այս բանը վնասակար է Մխիթարեանց ա

ր ձեռնասուն աշակերտք, մանաւանդ առաջինքն, էին 'ի {հերձուածողաց} անտի, որք ծանօթացեալք ճշմարտութեան, 'ի բաց կացի

նել, թէ մարթ է ուղղափառաց հաղորդութիւն առնել ընդ {հերձուածողաց} 'ի հոգեւորս, կարծիք մերժելի է յինէն։ Իսկ դիտում

արակոյս, Պ. Չամուռճեանի աչքում հերետիկոսները եւ {հերձուածողները}: Բայց երջանկութիւն եւ փառք կը համարինք մեզ, միա

ը աչքերի վերայից հանած, նային ամենայն բանի վերայ {Հերշելի} հեռադիտակով։ Այն ժամանակ կը տեսանեն անտարակոյս,

օնից բարձր... Գիտենք, դարձեալ պիտի պար գայ {Հերոդիադան}, դարձեալ պիտի աշխատութիւն յանձն առնու Պ. Չամուռ

եթե թերթերը դեռեւս կտրտված չեն լինի: Բացի այդ, {Հերոդոտի} եւ հունական ուրիշ հեղինակների շատ մեջբերումները թ

րը թողնելով եկեղեցական պատմութիւնը Հայոց ազգի մէջ {հերոսաբար} հանդէս հանելոցին, հերիքանում ենք՝ պատմելով մի կ

որան իւր գրուածից: Վարագոյրը յետ քարշուեցաւ, եւ {հերոսը} գտանւում է թատրոնաբեմի վերայ։ Ո՛վ կը համարձակուի

ասպետական քաջագործութեններից, ինչպէս Սերուանտէսի {հերոսը} դադարեցաւ, եւ այս մեր ակնկալութիւնը, անշուշտ,

առը չէր եկեղեցական, որտե՛ղ հարստահարութիւն, որի {հերոսը} չէր եկեղեցական, որտե՛ղ խռովութիւն, որի խմորը չէ

ի փառաւոր յաղթութիւն, որ կանգնեց այն մշտնջենաւոր {հերոսը} Կաննեայ պատերազմումը Վարոնի ընդդէմ: Այն մար

ւթիւն չառնու իր գլխաւոր հերոսի համար, նախ որ այդ {հերոսը} տկարանում է, վրայ երկու, որ երկրորդական ներգործ

ոցանից նոր ուժ եւ նոր զօրութիւն չառնու իր գլխաւոր {հերոսի} համար, նախ որ այդ հերոսը տկարանում է, վրայ երկո

րմիր շապիկը վկայում էր, թե պատկանում են իտալական {Հերոսին} ՝ Գառիբայլդիու բանակին: Այդ վառվռուն երիտասարդնե

րի գերեզման Քո ժայռից ես ցած իջայ Ուստի {հերոսն} մեր Վահան։ Բայց Վահան դեռ նայեցաւ

րը, Որ քեզ առած իւր ձեռին Երգեց Յունաց {հերոսները} Ու քանդուիլն Եղիոնին։ Բա՛ւ է, ո

որությունների, հիմնականում հայրենական պատմության {հերոսների}, ռուսական փառքի եւ անվան նախանձախնդիր անձանց մաս

արգանք էին մարդկութեան, որ ցանկանում էին հասանել {հերոստրատեան} պարծանքի եւ յիշատակի, որ մտածում էին խայտառակութ

մանակներից սկսած, գլխիվայր է գրում ազգը, եւ այդ {հերոստրատեան} պարծանքը ուխտադրուժների մեք պիտի կտակենք մեր զաւա

նագրեմք ՚ի պատմութիւն ՚ի նախատինս նոցա, ՚ի համար {Հերոստրատեանց}: Զայս նամակ, ուղղեալ առ Վեհափառ Տէրս, յան

նախագահներին... Նոքա եւս թող մասնակից լինին այդ {Հերոստրատոսեան} պարծանքին, որովհետեւ մասնակից էին ձեր գործին, ե

Կաստորը եւ Պոլլուկսը, յունական անտիկեան առասպելի {հերոսքը}: Շատ անգամ պատահում է, որ եկեղեցիների գլխի խաչե

աւոր ի քաղաքաց իւրեանց, այլ կուրացեալքն նախանձու {հերքեալ} զկանոնս սուրբ վարդապետաց ընդհակառակն գործեն, որո

ասն այն երկուցեալ թէ մատնեցաւ արդարութեան իրաւանց {հերքել} ջանայ յանձն է իւրմէ զանուն հեղինակութեան պատեպատ

այն խօսքը մեկնելու կամ լուսաբանելու, պարտակա՛ն է {հերքել} եւ մերժել խնամով այն բոլորը, ինչ որ հիմք չունի,

իմացական եւ բարոյական կեանքի հետ. այս չէ կարելի {հերքել}: Բանաստեղծութիւնը պիտի որ հոգի ունենայ, կեանք ո

ամանակ հրաժարւում էր, բայց յետոյ, չ'կարողանալով {հերքել} հասարակաց խնդիրը, որ ծունկ չոքած, աղաչում էին յ

փաստաբանը՝ Վերսօրիս անունով, շատ թոյլ կարողացաւ {հերքել} այս բաները, բայց Պարլամենտը, չ'նայելով գործի ըն

կամենում են նոքա ապացուցանել իւրեանց իրաւունքը եւ {հերքել} հոյակապ Պասկիէի իմաստուն ասածները։ Ի՞նչ ասել է,

արուիլ իւր գրքից եւ գրել նորա հակառակ, մի խօսքով {հերքել} իւր ասածները։ Րիշիէ չ'լսեց խիստ նախարարի եղբօր հ

նոցա բայերի աներեւոյթ եղանակով, ինչպէս ընկնել, {հերքել} եւ այլն, եւ որ նոյնն բանն ասել է, մինչեւ որ Սալ

ան թէ մի հին մոլորութիւն, որովհետեւ շատ դժուար է {հերքել} սուտ վարդապետութիւնը. պատճառ, նա հիմնուած է այն

ւածական են համարում այն բանը, որ իրենք չեն կարող {հերքել}: Նոքա պաշտպանւում են կրօնի կեղծաւոր նախանձաւորու

ը, բացի աներեւոյթ եղանակը ուրանալով, ընկնելը եւ {հերքելը} անկման եւ հերքման հաւասար գոյական անուն է, ասաց

՝ ինչ ունի պատասխանելու Ղզլարի մանկավարժը: Ես, {հերքելով} նորա այն երախայամիտ խօսքը, թէ " հանգամանքը բռնի

ս թէ եգիպտական առեղծուածք կտակել էր մեզ Նա, որ, {հերքելով} ամենայն փարիսականութիւն, ամենայն խառնափնդորութիւ

բերելով նորա աղճատաբանութիւնքը եւ օրինաւոր կարգով {հերքելով} նորա բոլոր սխալական գաղափարը, պիտի հարկադրուէինք

նոցայ եւ ժողովրդի նորա վերայ ունեցած վատ կարծիքը {հերքելով}, իւր անունը նոցայ մեծարելի կացուցաներ: Խորհրդակ

քա բոլորը, որ ընդունում էին մաքրեալ հաւատալիքը՝ {հերքելով} այն ամենայն, ինչ որ Պապերը իւրեանց անձնական օգտի

ոսք մեր եւ առ հասարակ եկեղեցին լուսաւորչական մինչ {հերքեն} զկարծեցեալ գլխավորութիւն պապին Հռովմայ եւ զանտեղի

տճառ, թո՛ղ հանդէս բերեն, թո՛ղ մարդավայել կերպով {հերքեն} հակառակորդի խօսքը եւ լուսափայլ կացուցանեն իւրեանց

րը ծունկ չոքած նորա առաջեւը աղաչում էին մնալ։ Նա {հերքեց} նոցա խնդիրը, հրաժարուեց նորանց օգնութենից եւ շտա

տարելու ժամանակ։ Ո՛չ ոք այն սուրբ քարոզիչներից չ' {հերքեց} ստրուկները, որ միշտ հալածուած էին ազնուատոհմերից

ելեան եկեղեցին, եւ մասն Արեւմտեան եկեղեցւոյ միշտ {հերքեցին} զգլխաւորութիւն պապին: Ո՞ւր թողցուք զայն, զի մին

ոյլ չետ առանց դրամոց, թէեւ եկեղեցին մեր չունի եւ {հերքէ} զսիմոնականութիւն: Հայր սրբազան թէ չիք կանոն զի ք

եղանակը ուրանալով, ընկնելը եւ հերքելը անկման եւ {հերքման} հաւասար գոյական անուն է, ասաց։ Յայտնի է, թէ Սա

նակքը, փախչելով հեռատեսութեամբ ապագայ վէճերից եւ {հերքողական} փաստերից, չ'կամեցան դատապարտել Քենելի գրքի իւրաք

մաստուն ուսուցիչների ընդդէմ: Բանական հնարքները, {հերքողութիւնքը}, վէճը, եւ ի վերջոյ, անբարոյական պարսաւանքը, թ

ն վերստին զարթեցնում է այն խնդիրներր, որ վաղուց {հերքուել} էին իւրեանց անճոռնի ստութեամբ, բայց բանի էութիւն

հասարակ փորում են եւ բացում են թէ՛ Պոմպէյի եւ թէ՛ {Հերքուլանումի} տները։ Բայց նոքա միշտ կը մնան անմարդաբնակ, որով

Լո՜ւռ... ահա մեծ Անգլիացին, Բարոյական {Հերքուլէս}, Ո՜ղջ մարդկութեան խտտած հոգին Իջնում

նէթը եւ ասում էր, թէ գողացած արծաթ էր: Տղան {հերքում} է բոլորովին այս զրպարտութիւնը եւ քննութիւնը ստուգ

տ անգամ շատ մարդիկ դրականապէս ապացուցանում են կամ {հերքում} են մի բան առանց ամենեւին իմացած լինելու բանի զօրո

ար, յաւելացրեց այն վերջին խօսքերը, որպէս թէ չէր {հերքում} բժշկի օգտակարութիւնը, այլ առաւել ստոյգ համարելով

ց միեւնոյն ժամանակ իսպառ հաստատել չէր կարելի, թէ {հերքում} էր դրականապէս թեթեւի գերբնական զօրութիւնը: Այս ա

ին գթութեան մարդու վերայ ներգործութեան մասին, նա {հերքում} էր մարդումը ամենայն ազատ կամք։ Շուտով Պապի ե

ն, եւ կանոն գրքի յօդուածներով։ Երկրորդ մասնումը {հերքում} է նա այն կարծիքները, որ առանձին առանձին տրուեցան

իբադանէյրա, խոստովանելով միայն նորա սրբութիւնը, {հերքում} է նորան վերագրած շնորհքները։ Բայց XVII դարու սկզ

դնում այս առքական անունները առանց նուի, ինչպէս՝ {հերքում}, մերժում, հոլովելով հերքումի եւ մերժումի։ Պիտի

հանդիպէր այն գրուածին, որ այս մոլորական կարծիքն {հերքում} էր, պիտոյ է չափէր եւ կշռէր ազգի խորին տգիտութեան

չ'գտաւ, որ չ'ստորագրէ արդէն պատրաստուած իւր գրքի {հերքումը} )։ Յիսուսեանք այս ժամանակումը փոխեցին իւրեա

անց նուի, ինչպէս՝ հերքում, մերժում, հոլովելով {հերքումի} եւ մերժումի։ Պիտի թոյլ տալ այս ձեւը, որովհետեւ

ր պահենք մեր մտքումը։ 1851 Ապրիլ {ՀԵՐՔՈՒՄՆ} ՅԻՄԱՐԱԿԱՆ ԿԱՐԾԵԱՑ ԶՈՐ ԱՆՄԻՏՔ ՈՒՆԻՆ Ի ՎԵՐԱՅ ՈՒՍՄԱՆ

զուի ումն վերջացած բայանունները, որպէս անկումն, {հերքումն} եւ այլն, ընկած է ժողովրդի բերնից. այդ բառերը փո

րկում էր ու թողնում, Մերթ շօշափում Ադամին, Մերթ {հեւում} էր, մերթ ուռչում. Թռչո՜ւմ էին հեշտանքի Հառաչանք

ութեան, որի մէջ ազատութեան նախագաղափարը ունէր մի {հզոր} փաստաբան երեսփոխանական պալատի մէջ, իր հոգու վերջ

ելապէս վայելելով: Նորանից յետոյ մնաց ոչ միայն մի {հզոր} համակարգութիւն, այլեւ մի հզոր եւ մի լայնատարած դ

յ մնաց ոչ միայն մի հզոր համակարգութիւն, այլեւ մի {հզոր} եւ մի լայնատարած դպրոց (ուղղութիւն) եւ այդ դպրո

լինին իւրեանց գրածների վերայ, մանաւանդ՝ այսպիսի {հզօր} եւ գիտնական հակառակորդի պատահելով: - Ես յիմա

յ, ինչպէս դու ասում ես, " հանդիպելով մի այդպիսի {հզօր} եւ գիտնական հակառակորդի"։ Ձեր աչքումը, ճշմարիտ

ր ձեր մէջ: Ազատութիւնը ստեղծել է Աստուած միմիայն {հզօր} մարդերի համար, միւս անզօր մարդիկ զրկուած են նորա

ար աշխարհի երեսին, այլ ամենայն ինչ խաղալիկ է ձեր {հզօր} ձեռքում: Սրտապնդելով ասացի այս խօսքերը բռնակ

........................ Անգլիայի պէս {հզօր} եւ լուսաւոր տէրութեան մէջ գիւղական քահանան զրկւու

ւոր ուշադրութեան արժանին ի՛նչ է. նոյն ինքը՝ այդ {հզօր} ազգութիւնը, օգուտ չունի իւր անունին վերագրուած շ

ականութեան դիմանալ: Ի՛նչ էր այդ փաստը: Այն, թէ {հզօր} կառավարութիւնքը տիրում են զանազան աշխարհների, զա

ցնդեցիր հազարամեայ Շղթաները ծանրացած. {Հզօր} ձեռքիցդ ` այն երկաթեայ Կապանքն ընկան փշրուա

ւն չէ՞, միթէ վրէժխնդրութեան հաւասարութիւնը աւելի {հզօր} ներգործող է ընկերութիւնը ապահովելու համար: Ե

Միթէ՞ կարող էինք մոռանալ, որ նա կարկառեց մեզ իւր {հզօր} բազուկը ծովի անդունդի մէջ, եւ մեզ դուրս խլեց նոր

ամբ սուրը ձեռքին պատերազմեց մի իրաւունքից զրկուած {հզօր} պառաւի հետ, որի գիշերատեսիլ զինուորքը շատ էին,

հնչեցուցանեմք անդուլ արդարասիրութեամբ, կամ գուցէ {հզօր} է առ նոսա կամակորութիւն քան զառողջ դատողութիւն կա

, որպէս զի կարողանան իւրեանց կողմը շրջել Արեւելքի {հզօր} իշխանները։ Կոնդակ կոնդակի քամակից դուրս էին

Ցոյց կը տամ վերջապէս, թէ ինչպէս պատերազմեցաւ նա {հզօր} քաղաքականութեան հետ, որ արդէն պատմական ընթացքով

պատմական ընթացքով ստացել էր իւր կատարելութիւնը։ {Հզօր} քաղաքականութիւն ասելով՝ իմանում եմ Ֆրանսիայն, ե

րձաւ Քաղաքագէտ (politicus), դարձաւ հիմնադիր մի {հզօր} Կարգի։ Լօյոլան, տեսնելով Քրիստոսի դատարկ գե

նաւոր եւ վաւերական հաստատութիւն խնդրել։ Նա երկու {հզօր} թշնամի ուներ Հռովմի մէջ՝ Կարաֆֆա Կարդինալը (առա

ց Կարգը իւր արագ յառաջադիմութեան մէջ պատահեցաւ եւ {հզօր} հակառակորդների, որ ճանաչում էին նորա հոգին եւ ու

հասարակ վաճառականի դեսպանութիւնը այդպիսի Ասիական {հզօր} ինքնակալութեան մօտ, ընդդիմացաւ այս բանին։ Կսաւի

եան առաջին քարոզիչքը Հռովմում դէպի նորա հաստատ եւ {հզօր} քաղաքականութիւնը, որի հիմքը ստրկութիւն էր)։ Բ

տքի հետ, թէ չ'կայ աշխարհի երեսին առաւել բարձր եւ {հզօր} իշխանութիւն, քան թէ կարգի իշխանութիւնը, որի անհ

րողը պիտի նորա ժառանգին խնամ տանի, սորանից աւելի {հզօր} ապացոյց չունի նա՝ իր սէրը դէպի մեռածը վկայելու։

լի յԱստուածութենէն. " եւ ըզնիգս դժոխոցն աղարտեալ {հզօրապէս}, աղատեաց ըզհոգիսն"։ Եթէ Այվազովսքին, փոխանակ

րիստոսի կտակից նա լաւ իմանում էր, մինչեւ չկապուի {հզօրը}, չէ՛ կարելի նորա տունը կողոպտել, ուստի իւր ամեն

մարդերի վերայ, որ Նախախնամութիւնը յանձնել էր մի {հզօրի} ՝ սորա սիրտը եւ խղճմտանքը փորձելու համար: -

ատութիւն որոնելով, արդէն մեղանչում ես ընդդէմ այն {հզօրին}, որի իշխանութեան տակ կայիր դու, եւ մեղանչելով ա

մէն տարին. Յար օրհնուա՜ծ դու լինես: Թէ սիրակէզ {հէգ} ծարաւին Պտղից պտկից ջուր խնդրի, Եւ սուրբ Յակոբ

Յաւիտեան օրհնեա՜լ լիցիս: Թէ սիրակեզ {հէգ} ծարաւոյ Ընդ ծագ պտղան ջուր խնդրել Նահա

Յաւիտեան օրհնեա՜լ լիցիս: Մատաղերամ {հէգ} այգորդաց Եթե զայգիդ տաս ի գործ, Եւ վա

ն Յանոյշ ի գիրկ աղխիցիս, Հնչեսցին քո {հէգ} պանդխտին Մրմունջք ի կոյս լսելիս, Յանդ

օք Նախկին հեղեալ, սրբազան, Թեւ ի թեւ {հէգ} կուսութիւնք Սուրան գլին տագնապաւ, Եւ

ւնս ապառնի։ Մահկանացուք մինչ յարեւ կայտռան զօրէն {հէգ} մանկան, Ո՛չ ճանաչեն զիս բնաւ թէ եւ եղէց յաւ

արեկան հասակումս, հազիւ թէ քերականը աւարտել էի, {հէգ} սաղմոսը սկսել, վեր առեցին տուեցին վաճառականի մօտ

արկի տակին Եթէ դու հիւր ընդունես Սիրակարօտ լքեալ {հէգին} ` Յար օրհնուա՜ծ դու լինես: Թէ ոք գլխի տեղ չունե

, որ աչքեր ունեն տեսնելու, չպիտի՞ գուշակեն այդ, {հէնց} որ սկսեն կարդալ: Իրօք որ, ծիծաղելի է. միթէ ամե

ւ՞ խօսել աւելորդ - Ուստի պատմենք կարճառօտ: Մարդը {հէնց} որ սէր զգաց, Գոչեց. " Մեռնու՛մ եմ, Աստուա՛ծ,

ւում: Փիլիսոփայ պարոնները իրենց համակարգութիւնքը {հէնց} դրել են մէջտեղ որպէս մի հաւատալիք, որպէս դոգմա,

անյապաղ սկսել Երուսաղէմի պատրիարքի ընտրութիւնը: {Հէնց} որ լուր տարածուեց այդ կարգադրութեան մասին, գազազ

ումս ժժմունք կան քոմմայ էլ ուտում են, կէսը անփոխ {հէնց} ճամփորդներին ենք տալի կամ աղքատներին, էս լաւ ա հ

եմ, խաւարէր էն օրը, որ դու լիս ընկար, էն քշերը {հէրդ} ջաղացն էր գնացել ի՞նչ կլներ (?!) մեզ աշխարհքի մ

այնեց, (Ռիշըլեօ փողոց, համար յիսունվեց): - {Հը}, ի՞նչ կայ... - Մերսի՛: " Ըստ ձեր ընտրութեան

ւ, Մեր ազգասէրը մտաւ ծակուռը: " {Հը} ՜, Հայաստանը՜ ", - թո՛ղ տեղը կենայ, - Ասո

արեցի Արամազդի շանթը դէպուղիղ գլխիս վերայ: - {Հը՛մ}... - արեց Շամիլը, - ձեր կրօնը, կորստական լինել

մարդու վերայ, որ կանգնած էր նորա առաջեւ: - {Հը՛մ}, - արեց Շամիլը, - դու ուրախ կը լինէիր, որ ես ի

ցութիւն կարող էր ունենալ իմ ազգի օգտի հետ: - {Հը՛մ}... Ես քեզ հնարներ կը տայի, որ ինձանից ուսած գաղ

ակատարիդ հարսնացուին կառքերով, բաներով... - {Հը՛մ}, դո՞ւ եւս չես հասկացել, - պատասխանում է Բէգզադէ

ժողովուրդը՞, - հարց արեց կոմս էմմանուէլը: - {Հը՛մ}, ժողովրդին ի՛նչ. եկեղեցական գործերի մէջ ի՛նչ գո

բաւական օգուտ կը ստանաք այս գործողութենից: - {Հը՛մ}, բաւական օգուտ, - կրկնեց քթի տակից պարոնը, - բ

որչափ ունիմ: - Չգիտե՞ս, որ չունիս: - {Հըմ}. դու հայրենիքի որդի՞ ես: - Այո: - Ե՞

լ: Կամաց-կամաց վերեւից ցած գընալով ` {Հըպատակաց} սիրտն ըսկըսաւ հեղեղել: Լսեց իշխան, թո

մեալ Կ՚ուտէ հաւուց փորոտին, Որ սովոր է {հըրամայել} Ծառայից շատ բազմութեան, Այն հարո՛ւստն

ի բանաստեղծն չունի մուսայից Մի բան երգելու յատուկ {հըրաման}, Նորա քնարը միշտ մունջ է մնում, Ինքը անհոգի, ա

են այն խնդրին, թէ ո՞րը պիտի նախընտիր համարենք՝ {հի՛ն}, թէ՛ նոր լեզուն, քան թէ այն պատճառներին, թէ ին

վիճակը փոխուեցաւ։ Նո՛յը, շատ ժամանակ, մինչեւ {հի՛նգ} հարիւր տարի կուսութիւն պահելով եւ սորանից յետոյ ո

ամ, եւ դիմաց Տեսիլ էր տխրադիտակ. " Ես {հի՞մ}, ասէ, ստեղծայ, Առ ի՞նչ այս դրախտ փափկութե

ւն եւ հինգ ամեայ չարաչար լռութեան: Վաթսուն եւ {հի՞նգ} ամ. դժոխայի՞ն անհոգութիւն: Եւ մեք որդիքս անհոգ

ի՞նչ ասել է փոխանակ տան տէրը հիւրին պատիւ տալու, {հի՞ւրը} պիտոյ է պատուէ տան տիրոջը: - Չէ՞, - ասաց Շահո

հրացանների խողովակի ծայրը խրված են վարդի փնջեր, {հիանալի} եւ սրտաշարժ տեսարան: Էգուց կուղղեմ ընթացքս դե

շտոց կաթողիկոսը Սմբատ թագաւորի եղբօր՝ Աբասին գրած {հիանալի} թղթում, դարձեալ որպէս բովանդակութիւն գործ է ածում

այլնից: - Վիպասանութիւնը, գեղեցիկ գործ է, {հիանալի} է, Ձեր մռայլութիւն, - ասաց վէզիրը գլուխ տալով:

ն հոգու պարտականութեանը: Ագահութեան կողմից, {հիանալի} ագահ մարդ էր. կողոպտեց բոլոր մեհեանները եւ յափշտ

անչիւրք աջ բազուկների վերայ ունէին ոսկի ապարանջան {հիանալի} քանդակած: Հրաւիրուած քուրերը, ամէն մինը հրեշ

ատողութեանը ստրկացած, չեն կարողացել հասկանալ այն {հիանալի} խորհուրդը, որ ծածուած կայ այս գործի մէջ։ Այդ պա

ենք օտար լեզուների մէջ։ Նոր լեզուի միջում կայ {հիանալի} խորհուրդ։ Երանի՜ թէ հնար լինէր ասել այդ հնամոլ պ

մար, դու, փոխանակ այս բանը միմիայն միտք բերելով {հիանալու}, պարապում ես պարտէզը չափելով, նորա ճանապարհների

ան մէջ ապրող բնաւորութեանը այս կամ այն մոմենտները {հիանալու} արժանի հարազատութիւն: Բացի սորանից, պ. Պոոշեան

շգամբներում քարոզէ, գուցէ այնտեղ քո արհեստակիցքը {հիանան} քու խոր գիտութեան վրայ. բնական աշխարհի մէջ, բնո

ով թուղթը պ. Մարկոսին: - Այնպէս կարդամ, որ {հիանաս}, - պատասխանեց պ. Մարկոսը ջերմութեամբ: Եւ արդար

ղոպուտ, - միայն լսիր եւ ուրախացիր: Կարդացողները {հիացած}, չգիտեն ինչ մտածեն, որին հաւատան եւ ինչ առնեն.

անի քայլ եւս առաջ գնային, այն ժամանակ հենց միայն {հիացմունքից}, հենց միայն բանականության հաղթանակից կարելի էր մ

ը այդ յառաջաբանութեան, որ, ճշմարիտն ենք ասում, {հիացնում} են մեզ։ Եւրոպան, իբրեւ արծաթ կրակով է փորձու

նին Ասպնջական թէ գտցիս Սիրատենչակ լքեալ {հիգին}, Յաւիտեան օրհնեա՜լ լիցիս: Թէ

ց հեշտին զնայ դու կապտես: Արտասուաթոր անոք {հիգին} դու ես միայն ապաւէն. Ում ոտնահար լինին մար

ք դուրս եկան Ֆրանսիայից, բայց նոցա մի մասնը մնաց {Հիեննայում} եւ Լանգեդօկում, ուր դեռեւս կարող էին մի կերպով դ

րկած ա, ջան, ծաղիկ, ջան, ջան: Ա՛յ տղայ {հիլ} անիլ տուր, - մատնաչափ դիր անիլ տուր, Ինձնից էլ ք

եւ նրանք, իրենց հերթին, դեմ կառնեն ծանծաղուտի: {Հիմա} այն ժամանակը չէ, երբ անպատիժ խաբում էին հասարակո

րում են տեսություն տեսության հետեւից, դեռ մինչեւ {հիմա} պարզամտորեն ենթադրելով, որ մարդու կյանքը կազմվու

ամանակ կարելի է անհամեմատ ավելի լավ աշխատել, քան {հիմա}, երբ չեմ լսում հայերեն ո՛չ մի բառ, ո՛չ մի արտահ

, կամ այդ պատասխանն այնքան անիմաստ է, որ ամոթ է {հիմա} խոսել: Օրինակ, հանգստացուցիչ այն պատասխանը, որ

, այդ նամակի պատասխանը կգրեմ այս մի քանի օրերս, {հիմա} այլեւս տեղ չկա, իսկ դու կիրակի օրն իմաց տուր նրա

է ավարտել Իլենկովի քիմիան. ի՞նչ է, մի՞թե մինչեւ {հիմա} էլ լույս չի տեսել: Մենք ունինք տոմսակ. այդ մասի

նույնպես. նարա ալ ջոկ գիրեր գրելու սիրտ չունիմ, {հիմա} մեծերուն գրեցինք ու մանրները մնացին: Նամակս պիտ

ցից կտրել, որ ապագայի մէջը կը նշմարուի: Վասն զի {հիմա} մեր ժողովուրդն էլ իննեւտասներորդ դարու մէջ կ՚երթա

ց սքեմին եւ տպարանի մամուլներուն տակէն ելած էին, {հիմա} նոյնը նորոգող եւ ընծայի հագուստով դռներնիս նորէն

ւզելուն եւ ի գործ դնելուն պատճառաւն է, որ մինչեւ {հիմա} Հայոց ազգը կանգուն կեցած աշխրքիս մէջ, գո՛նէ ընկճ

յնի զատ ու առանձին ազգ մը կը ճանչնար զիրենք: {Հիմա} դուն ըսէ, սրամի՛տ ընթերցող, այս մտքով շաղեալ ազ

՞ս, - Չի՞ սովրեցրել Գիրքը քեզ, Թէ չես լսել մինչ {հիմա}, Ապա վեր առ եւ կարդա: Իսկ այն մասին, թէ նրան Ս

երը նախքան այդ մանիֆէստը: Յանձնաժողովը աւարտել է {հիմա} իր նիստերը, եւ նրա կազմած նոր Կանոնադրութիւնը թա

Դռնից անկախ, ընտրում է Կ. Պոլսի պատրիարք, բայց {հիմա}, ըստ նոր կանոնադրութեան, կենտրոնական քաղաքական

(Կ. Պոլսի նախկին պատրիարքը, որը Բրուսսայումն է {հիմա} ) եւ Արիստակէսը (Ադրիանապոլսում). մինչդեռ հայ

ն իմանան, որ հայոց ազգը հինգերորդ դարուցը մինչեւ {հիմա} իւր մատենագրութեան մէջ մնացել է միշտ ոտանաւոր, ե

ց եւս հարցանէիր, չունէր պատասխան։ Թող որ մինչեւ {հիմա} իսկ այն հեղինակների գրածը ոչինչ արդիւնք չունին յա

ում են իւրեանց էշերը յառաջ, չեն կարողացել մինչեւ {հիմա} ճանաչել, թէ լեզուն, եթէ չունի իւր մէջ այն սննդա

միայն, բայց չլինի այնպէս, ինչպէս եղել է մինչեւ {հիմա}, որ չորս ու կէս միլլիոն ժողովուրդից հասկացել են

3300 ոտնաչափ: Նոյն այս օրէնքներով եւ պատճառներով {Հիմալայեան} սարի ձիւնական գօտին բարձր է, քան թէ կարող էր կամ

աղթել բնութեան, մինչդեռ բնութիւնը ծաղրում է նաեւ {Հիմալայի}, Չումալարի եւ Դաւալագիրի հսկայութիւնքը, ուր է մ

աշխարհաբարին) վեվով դրինք, անվան, պատվական, {հիմակվան}, առվօտանց եւ այլն. անոր համար որ աշխարհաբար վեվ

ի թույլատրելու ինձ տպագրելու իմ աշխատությունը այն {հիմամբ}, որ յոթ հոդվածներից այն, որոնք կարող էին հավանո

ռ ի լցուցանել զպակասութիւնս նորոյ լեզուին: Ո՞րով {հիմամբ} մարթ է մտածել՝ որպէս թէ առաջի կայցէ կործանումն հ

ով ոչինչ չի յառաջանայ. եթէ յառաջացող էր, մինչեւ {հիմայ} կը յառաջանար։ Կարծեմ 200 տարիից աւելի է, որ Վեն

, նոյնպէս եւ զկարգիլ իմ ի ջահընկալութիւն ի վերայ {հիման} այնր հաստատութեան, ի նորին բարձր սրբազնութենէ վի

զգը, որ չունի ոչինչ լուսավորության հնար: Այս {հիման} վերա ես խնդրում եմ Ձեզանից չխնայել ձեր աշխատությո

եւ պ. Հարություն Աջեմյանցը, որի հետ Ձեր նամակի {հիման} վերա խոսեցա, հոժար ենք երթալ Հնդկաստան, վերոհիշ

ԱՅՐԵՆԱԿԻՑ, ԱՐԳՈՅ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ, ՚Ի վերայ {հիման} յայտարարութեան Ձերով, նորին վեհափառութիւնն սրբազ

տեփանոսեան եւ պ. Էմմանուել Մինասյան ՚Ի վերայ {հիման} երեսփոխանական գրութեան Ձերոյ, տուելոյ ինձ յերեքտ

լ զխաբէական գրութիւն Այվազովսքւոյ առանց ամ[ենայն] {հիման} եւ ուշադիր լինելոյ որպիսութեան գործոյն համարեալ է

ելանել ինձ նախ եւ յառաջ ի Լոնդոն եւ անդէն ի վերայ {հիման} գրութեան պ. նախարարին արտաքին գործոց առ տէրութիւ

այծառափայլութիւն տէր փոխարքայն Կովկասու, ի վերայ {հիման} գրութեան վեհափառ կաթողիկոսին առ ինքն, հրամայեաց

նել ինձ նախ եւ յառաջ ՚ի Լոնդոն, եւ անդէն ի վերայ {հիման} գրութեան պ. նախարարին արտաքին գործոց առ տէրութիւ

արտաքին գործոց առ տէրութիւնն Անգլիոյ եւ ՚ի վերայ {հիման} երեսփոխանական թղթոյն, միջնորդութեամբ պ. Բրուննո

ն գործոց, պայծառափայլ իշխան Գորչաքովն, ՚ի վերայ {հիման} գրութեան պայծառափայլ փոխարքային Կովկասու առ ինքն

ն գործոց, ի Լոնդոն (Forreign office), ի վերայ {հիման} թղթակցութեան, վկայաբանութեան եւ դրոշման կայսերակ

լ: Այդ նշանակո՞ւմ է, արդյոք, որ այդ պատճենների {հիման} վրա դիմում է արված կամ թե՝ ով որ դիմումը պիտի գր

կարող հաշիվ տալ: Բազմաթիվ " ինչո՞ւ " եւ " ինչի՞ {հիման} վրա " հարցերին մենք կամ պատասխան չունենք, կամ այ

իկ յանձն եղելոյ իմում կառավարութեան: 'Ի վերայ {հիման} վերոյգրեալ ազգային պաշտօնական եզրակացութեան, պատ

այն իրաւունքը, որ ՄԵՐ ընդհանուր կարգադրութենների {հիման} վերայ վայելում է ամենայն կարգ՝ թագաւորութեան մէջ

բազմադիմի տհաճութենների եւ անախորժութենների։ Այս {հիման} վերայ, չէ պիտոյ ամենեւին զարմանալ, որ միեւնոյն

նցին այդպէս սիրելուցս մի քանի մարդիկ, չգիտեմ ինչ {հիման} վերայ, մինչեւ անգամ ասել էին, թէ Շահբէգը կամի Պ

ն բանը աւելի վտանգների տակ է ընկնում, այս օրէնքի {հիման} վերայ եւս տիկին Բէգզադէն, մի որդի ծնանելով, երկ

ղ կորած է մինչեւ անգամ եւ լեզուն. այս պատճառների {հիման} վերայ առաջին փոյթը պիտի լինի նախ եւ յառաջ կենդանա

ն քրիստոնէութեան ինքնին դեդեւի, եւ առանց ամենայն {հիման} դիմէ երբեմն ՚ի վեց, եւ երբեմն յեօթն հազար թուակա

ա նիւթական բարեկենդանութեանը։ Այս պատճառների {հիման} վերայ հեղինակի գրելիքը առաջինը պիտոյ է լինէին նոր

ւթիւնը, որ աճել էր անցածի, մնացած աւանադութեանց {հիման} վրայ (տե՛ս Գրան[ովսկու] ճառը, կարդացած Մոսկուայ

րկուեցաւ Թիֆլիզ, ուր Աբովեանի բարեխօսական նամակի {հիման} վերայ ընդունեց իւր խնամարկութեան տակ այժմ հանգուց

պէս դնել այստեղ Ալքիմիայի տեսութիւնը, թէ նա ի՛նչ {հիման} վերայ կարելի է համարում ոսկեգործութիւնը, եւ թէ ի

լաւ ուսած լինելով ազգերի ներկայ դրութիւնքը, նոցա {հիման} վերայ գուշակում էին նոցա համար գալոց օրերը: Արեւ

ն լսեցի քեզանից, - ասաց Շահումեանցը, - ուրեմն այս {հիման} վերայ, մարդը ի՞նչ պատճառով աւարտելու չէր իւր կեա

որդիքը ասելու չէիք նորան, որ նա անձնասէր է: Այս {հիման} վրայ միթէ՞ բնութիւնը մեղանչում է, եթէ այն մասուն

ական անունը վերան էր եւ Ղրիմ գնալ-գալ ունէր: Այս {հիման} վերայ Մանուշակը եզրակացնում էր, որ իւր փեսայացու

։ Պապերը անսխալ եւ անմեղանչական են այս {հիման} վերայ, թէ մարդս սխալական է եւ մեղանչական, իսկ Պապ

դրութեան կէտերի, կամ 12 տարի առաջ տրուած ֆիրմանի {հիման} վրայ, այլ ըստ իր ` պատրիարքի բարեհայեցողութեան,

ղի ունեցաւ նաեւ վերջին անգամ, երբ Կանոնադրութեան {հիման} վրայ քաղաքական ժողովի անդամների ընտրութիւն կայացա

ը ինքը պատճառ չէ, այլ պատճառի հետեւանք։ Այն {հիման} վրայ, ինչ իրաւունք որ ունէր անտիկեան Հայը խօսել

ր դուքաններ են, զոր յանցեալ տարւոջն շինել ետու ի {հիմանէ} հաստահեղոյս եւ բռաշէն կառուցմամբ՝ ծախսելով ի սմա

քաղցր է լսել բարեկամի մեղադրությունը, քան թե մի {հիմար} թշնամու օրհնությունը, մանավանդ որ ես արժանի էի մ

կին տեսավ իստորիա հիվանդությանը եւ գրողին անվանեց {հիմար} ավանակ, ասում է՝ եթե նա իմ ձեռքում ուսանող լինե

ն թե քաշ գար ինչ-որ Անանյանի նախասենյակում կամ իր {հիմար} հնարքներով խեղճ Գրիշային ճանապարհից շեղեր. վերջի

նանիան երեւի հիշում է, ու մեր համատեղ կյանքի այդ {հիմար} միջադեպն ինձ ստիպեց ծիծաղել խելագարի նման: Շն

երային նման չէ: Ինչ ուզում եք ասեք՝ դա ծայրահեղ {հիմարություն} է: Է՜հ, ես ինքս իմ թույլ լարին դիպա եւ շատախոսե

նված չեն, այլ բերված են բնագրերը: Այդ ավելի քան {հիմարություն} է: Ավելի շուտ կարելի է ենթադրել, որ հասարակությ

այն հեղուկից, Որ բոլորին տալիս է կեանք: Ը. {ՀԻՄԷ՜Ն}, ՈՎ ԿՈՅՍ... Արուսեակի վրայով, Ում ` կիրք վառ

Որ կոյսերի ամօթխած ` Մունետիկն է պարծանքի: " {Հիմէ՜ն}, ով կոյս տենչավառ, Պահելով դու միշտ անխախտ `

հոսելոյ, Որոյ բնաւից տայ զկեանս: Ը. {ՀԻՄԷ՜Ն}, ՈՎ ԿՈՅՍ Եւ յԱրուսեկին Զոր թաւու

Քարո՜զ պարծանաց Կուսից ամոթլեաց: " {Հիմէ՜ն}, ո՛վ դու կո՛յս, Եւ պահեա՜լ անխախտ,

կէն շեղելով՝ ուխտերնուս դէմ ըրինք. մեր գրութեան {հիմը} եւ միտքը դատել կամ պատասխան տալ չէր, այլ միայն կ

դ բանից բեխաբար, Էն молодой человек-ն {Հիմի} ինձ մօտ չի էլ գար: Ողջով ведь, նորա վերան

ՄԱՄԻԿՈՆԵԱՆ ՄԵԾ ՎԱՀԱՆԻ ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ {Հիմի} է՞լ խօսենք, եղբարք, հիմի՞ էլ, Երբ ընտանեկ

Ի ՊԱՏԱՍԽԱՆԸ Հիմի է՞լ խօսենք, եղբարք, {հիմի} ՞ էլ, Երբ ընտանեկան երկպառակութեամբ Ուր

ամբ Մեր նախնեաց ուխտը ոտքով կոխել ենք. {Հիմի} է՞լ խօսենք։ Հիմի է՞լ խօսենք, երբ քաջ

քով կոխել ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։ {Հիմի} է՞լ խօսենք, երբ քաջն Վարդան Վաթսուն հազարից

Երբ մեր վատութեամբ՝ ո՜ղջ կորուսել ենք. {Հիմի} է՞լ խօսենք։ Հիմի է՞լ խօսենք, երբ օտա

կորուսել ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։ {Հիմի} է՞լ խօսենք, երբ օտարից շատ Մենք ենք մեր ազգ

ցուն, Երբ այս ամենը մենք կատարել ենք. {Հիմի} է՞լ խօսենք։ Հիմի է՞լ խօսենք, երբ հրա

ք կատարել ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։ {Հիմի} է՞լ խօսենք, երբ հրապարակում Պարսիկը առակ ար

Էլ վատ է Հայը ", մենք այս տանո՜ւմ ենք. {Հիմի} է՞լ խօսենք։ Հիմի է՞լ խօսենք, երբ իշխ

ս տանո՜ւմ ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։ {Հիմի} է՞լ խօսենք, երբ իշխանութիւն Ծախում է անարգ

, Ու մենք մեզ կոխող ո՜տքը լիզում ենք, {Հիմի} է՞լ խօսենք։ Հիմի է՞լ խօսենք, երբ Լու

քը լիզում ենք, Հիմի է՞լ խօսենք։ {Հիմի} է՞լ խօսենք, երբ Լուսաւորչի Բնիկ ժառանգի թեւ

Եւ մենք դեռ՝ " կեցցէ՛ արին " գոռում ենք. {Հիմի} է՞լ խօսենք։ Հիմի է՞լ խօսենք, երբ ձեռ

" գոռում ենք. Հիմի է՞լ խօսենք։ {Հիմի} է՞լ խօսենք, երբ ձեռք ենք տալիս, Երբ ողջուն

ին, Այդպիսիներին դարձեալ պատւում ենք. {Հիմի} է՞լ խօսենք։ Էլ մեր երեսին մնա՞ց մի կա

ումի երկիւղը չլինի, ուրիշ բան չկայ նորան բռնող: {Հիմի} տեսնենք, թէ երկիւղը բաւակա՞ն է, կարո՞ղ է սանձ գ

նը փոխուեց, ճար ունիս տես. Արշաւրի միտքը ընչանք {հիմի} թէ ծուռն ա էլել, թէ դուզ ա էլել ձեր հետ, չեմ իմ

լել, թէ դուզ ա էլել ձեր հետ, չեմ իմանում, համա {հիմի} իմացուեց, էրեկուանից դեսը հարիր հետ կռիւ ա քցել

դէքն ու տանուտէրը մի քիչ շահասէր են. էս ի՞նչ ա, {հիմի} խարջ են կիտում, ես մի խեղճ մարդ եմ, նրանք ինչ ո

ես, դու ջլիս (իսպառ) քառականջ (խուլ) դառար: {Հիմի} նա մեր վրայ ինչքան ա միտք անում. մեր աղէն ա, որ

էի կը շինէի, ձիս որ դհովն ուզէի, դէնը կը քշէի, {հիմի} մովրովը գալուս, թէզով իշխանն ա գնում գլուխ տալի

ր տեսնում եմ էկաւ, գլուխս առնում եմ կորչում, թէ {հիմի} գզիրը կը քցի ճիպոտի տակը (!) թէ արի ձին բռնի՛,

գալի, աղքատների տունն ա քանդւում, հո սուտ չի՞: {Հիմի} ասենք թէ դու ինձանից համբա ես, քու տանն էլ ոչով

էք երկու երեսանութիւն անում, կողմնապահ ըլնում. {հիմի}, էս հո մեր պապական հիքին ա, ուզենան կը խլեն կը

ւ համար են աշխատում իրանց բան ու գործին կենային, {հիմի} ամէն մինը մի խան կըլներ. աստուած տուել ա, ամէն

շատ գեղեցիկ էր երեւում եւ մենք էլ էինք հագնում։ {Հիմի} ինչ եղաւ, որ նոյն շորը շարժում է մեր ծիծաղը, եւ

լինի մարդու հասկացողութիւնը հարիւր տարի ետքը, որ {հիմիկուայ} դատողութեան անեմ այն մասին: Նախնիք որ կորցնում է

որ պէտքերը նա է հոգում մեզ համար, իսկ հին լեզուն {հիմիկուայ} հայի համար դարձել է Փարիզեան տարազահնարի շորը, ա

ան վերայ: Հասարակութիւնը տեսաւ, որ այդ գրուածքը {հիմն} ի վեր տապալում է այնպիսի հասկացողութիւնք, այնպիս

քերն ենք ասում, չէին կարող եւ չէ պիտոյ պատճառ եւ {հիմն} լինէին մի այսպիսի գործի, հաւատարիմ մնալով իւրեան

ինակը իւր աշակերտների ոտքը լուանալով մերժում է եւ {հիմն} ի վեր տապալում է ամենայն իշխանական եւ ծառայական ա

ինգ հազարն Նոր Նախիջեւանայ տպարանում մնասցէ իբրեւ {հիմն} մշտնջենաւոր նոյնոյ տպարանացն այսու դաշամբ, ինչ գ

ել լինի զդաւանութիւն, խաչակնքեալ զդէմս եւ այլն: {Հիմն} քրիստոնէութեան է սէրն, պատուիրան եւ միակ նշան՝

իւն առաջնորդին. Մի՞թե եկեղեցին մեր ընդունի՞ զայլ {հիմն}, քան զոր եդ Յիսուս Քրիստոս, արեամբ իւրով զդաշն

ելով եւ հետեւեալ դրութեամբ իր առաջուայ կարծիքները {հիմն} ի վեր կործանելով, - " բայց ", - ասում է նա, -

արաբացիք եւ այլն, սրով ու հրով մտան Հայաստան եւ {հիմն} ի վեր տապալեցին աշխարհը. դոցայ փլատակները մինչեւ

'ի տեղիդ 'ի Գարդմանայ վանաց 'ի նմին աւուր յորում {հիմն} արկաւ տեղւոյդ " (եր. 56, 57)։ Նախ՝ ինքը

Վաղարշապատի Կաթողիկէ եկեղեցին, այլ թէ նորոգել է {հիմն} ի վեր։ Երկրորդ՝ Թղթի յառաջաբանը մեզ ասում է, թ

Մեզ թւում է, թէ Փարպեցու " 'ի նմին աւուր յորում {հիմն} արկաւ տեղւոյդ " խօսքը վերաբերւում է Ս. Կաթուղիկէ

ա շնչէ զօդ դիւական. Ոլիմպոսն յունական տապալեալ է {հիմն} ի վեր, կործանեալ է Արամազդ եւ ի գահ նորա ամբարձե

է տեսողութիւն աչաց, տեսանեմք, զի աբեղայք էին որ {հիմն} եդին գրականութեան ազգին եւ այն ի ճռաքաղէ յունական

Հայոց ազգը մեծ պատճառ իւր լուսաւորութեան, այլեւ {հիմնադիր} թարգմանութեան Սուրբ Գրքի: Չգիտենք՝ ի՛նչ մտածել

իկը, քաջ կապիտանը յանկարծ լինում է անապատական եւ {հիմնադիր} աբեղայական Կարգի։ Իգնատիոսի վարքագրիչքը ասում են

ապատականը դարձաւ Քաղաքագէտ (politicus), դարձաւ {հիմնադիր} մի հզօր Կարգի։ Լօյոլան, տեսնելով Քրիստոսի դ

տոնէութեան էական տարրը սէրն է. յայտնի է, թէ մեծ {հիմնադիրը} իր վարդապետութեամբ վեր ի վայր կործանեց " ակն ընդ

գործարանի արծաթով: Բոլոր ծառայողները, գործարանի {հիմնադիրը} եւ պաշտօնատարքը մէկ էին դարձել եւ սա մէկ, պաշտպա

ս ականաւոր մարդը՝ Վենետիկի Մխիթարեան ընկերութեան {հիմնադիրը}, զանազան չափով ու կշռով մեծարւում է այս եւ միւս

հատուցումն։ Մխիթարը՝ իւրանուն միաբանութեան {հիմնադիրը}, ծնեցաւ Սիբաս կամ Սեբաստիա քաղաքումը փոքր Հայաստ

անալու համար պարտական է Մխիթարին, որովհետեւ նա է {հիմնադիրը} այն միաբանութեան, որ մշակագործեց ու հանեց Հայոց

այի մէջ: " Արեւմուտքի " ազնիւ հրատարակողը եւ {հիմնադիրքը} թող հաճին ընդունել մեր առ ի սրտէ հրապարակական շնո

ային ինքնագոյ ազատութիւնը եւ անկախութիւնը։ Կարգի {հիմնադիրքը} շատ լաւ են հասկացել իւրեանց դարու բանական ուղղութ

ւնք եւ թշնամական յարձակմունք՝ " Արեւմուտքի " թէ՛ {հիմնադրերի} եւ թէ՛ շարադրողի ջանքը եւ աշխատանքը ունայնացնելու

նպէս ամենայն յաջողութիւն եւ յառաջադիմութիւն: {Հիմնադրերից} մինը, ինչպէս ասացի, Պ. Թիւյսիւզեան արգոյ երիտա

ապել՝ ճնշված լինելով քրիստոնեության կողմից, որի {հիմնադրի} նպատակն է եղել զրկվածների ազատությունը եւ հանգստո

լմէրոն, նախահրաւէր աշակերտք Իգնատիոսի Լոյոլայի, {հիմնադրի} կարգին ճիզվիթաց, որք առ շրջելոյ զուշադրութիւն ժո

թիւնը չէր ճանաչում. երբեմն հոգատարր կամ մնում էր {հիմնադրի} անուն կրել, երբեմն պաշտօնատարը- վերակացուի կշիռ

ծարանը ստացաւ մի այլակերպութիւն, որ շատ հեռու էր {հիմնադրի} մտքի խորհրդից: Գործարանում ծառայող բոլոր արժանաւ

ը բոլորովին կորցնում է իւր խորհուրդը եւ շեղուելով {հիմնադրի} մեծ նպատակից, մի նոր ուղղութեամբ առաջ է գնում:

թիւն գործարանի անուանը, եւ նախատինք նորա երանելի {հիմնադրի} սուրբ յիշատակին: Երրորդ, եթէ վատթար կեղծաւորութ

արեկարգութիւնը պահելով, մեծաքայլ յառաջ կ՚երթար, {հիմնադրի} մեծ խորհրդին համաձայն եւ շատ արգասաւոր կը լինէր տ

էջ։ Իսկ Հայոց աշխարհի աղանդը, որ ասո՛ւմ են, մի {հիմնադրի} անուն չունի իր վրայ եւ գրուած մի բան չէ՛։ Հաւատք

տիւ համարելով այս ձեւաւորութիւնը, քան թէ իւրեանց {Հիմնադրի} բուն խորհուրդը, դարձել են Պապականութեան մշակողնե

ենք նախընթաց յօդուածի մէջ), ուր եւ ընկերութեան {հիմնադրի} վարքագրութեան մէջ ցոյց ենք տուել այն հանգամանքներ

ում։ Աշակերտները կամենում էին Կարգը անուանել {հիմնադրի} անունով " Իգնատիոսեան ", բայց Լօյոլա հրաժարեց իւ

զ պատմեմ, մանաւանդ շատ ձանձրալի, որովհետեւ նորա {հիմնադրութենից} մինչեւ ցայսօր, նորա վերայ ներգործող անձինքը միշտ

ամփոփեցի նորա անցքը: Առաջին համարելով գործարանի {հիմնադրութենից} մինչեւ վերակացուի հրաժարուիլը. երկրորդը եւ երրոր

ափարը այն ժամանակ միայն կարող է իրագործուիլ, երբ {հիմնած} ու պահպանուած էին բուն ազգային դպրոցներ, որոնց մ

անելով ապացուցանում են, որ Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի {հիմնած} եւ շինած կաթողիկէ եկեղեցին էր Վաղարշապատի մէջը եւ

ն իսկ այսօրուայ Կաթողիկէ Էջմիածինը Ս. Լուսաւորչի {հիմնած} եւ շինած հայկական նախամեծար եկեղեցին։ Ի՜նչ ուրիշ

խաբեբայութիւններից եւ առհասարակ իմ գործերից, որ {հիմնած} ու հաստատած էին Ձեր մռայլութեան պաշտօնական հրովար

ւմ ես ինչպէս կատարում եմ քո առաջարկութիւնքը, եթէ {հիմնած} էին առողջ դատողութեան վերայ: - Եւ զտկար դատո

կազմակերպութիւնքը հետեւած թուրքի ոտանաւորներին, {հիմնած} միմիայն ոտքերի եւ վերջերի նոյնայանգութեան վերայ ա

իս, պրոգրեսի տեսակետից քաղաքակրթության զարգացման {հիմնական} խթանը կրոնի մեջ չէ, այլ ավելի շուտ, կրոնների վե

՝ նրա քաղաքակրթության գործում, բայց ես խոսում եմ {հիմնական} խթանի, այսինքն՝ ազդակի կամ դիաստազզի մասին, լծ

րի դառնութիւնը, եւ այս բոլորը անխորհուրդ, առանց {հիմնական} հաշուի, եւ չկամելուց, արմատական կերպով դարման տ

աւերանքը, որի տակ այսօր ճնշւում է միջաբեկ: {Հիմնական} եւ խելացի հնարը փրկութեան ուրիշ բան չէ կարող լինե

յնպէս է Հեգելի դատողութիւնքը անգլիական ազատութեան {հիմնական} սկզբանց մասին: Հերիք չհամարելով ընտրողութեան եւ

մ զարգացման գործողութիւնը: Այս յայտնագործութեանց {հիմնական} արդիւնքը երեւում է հետեւեալ առածի մէջ. " Զարգացմ

մանրամասն քրքրել եւ քննել է, եւ ընդունելով որպէս {հիմնական} սկզբունք կազմել է իր համակարգութիւնը, ուր տիեզեր

կութիւնը բացատրվի։ Նոր լեզուի հնից գլխաւոր եւ {հիմնական} տարբերութիւնը էապէս հիմնված է բանի կազմութեան վրա

հետեւաբար եւ նորա գործի մէջ. բնութեան զուգակշռող {հիմնական} դէմ է այդ կատարելութեան գաղափարը այնպիսի մեծ բան

դկային կենցաղի բարելավման մի նոր աղբյուր է. առաջ {հիմնականում} կար միայն երկու աղբյուր՝ հող եւ աշխատանք, բայց

եր կտրվեն պատմական նշանավոր անձնավորությունների, {հիմնականում} հայրենական պատմության հերոսների, ռուսական փառքի

դ իսկույն տնօրինություն գործես փող հասուցանելու, {հիմնավոր} պատճառը կիմանաս մյուս նամակիցս: Տեր Մովսիսի

Մինչդեռ դրանից հանած եզրակացությունը ոչ բոլորովին {հիմնավոր} է: Նա նրանց մեջ տեսնում է սոսկ միայն հնամոլությո

ննության ենթարկի, եւ ապա, որպեսզի նա հարկ եղածը {հիմնավորապես} ուղղել տա, եւ ոչ թե հենց այնպես, ի միջի այլոց:

ւ հետագա դարերի պատմությունը: Իհարկե, ով տեղում {հիմնավորապես} չի ուսումնասիրել, թե ո՛վքեր են հայ բողոքականները

տերի վրա: Խնդրում եմ Անանիային գրես, որպեսզի {հիմնավորապես} եւ մասնագիտորեն ուսումնասիրի արհեստականորեն ձկներ

իվ աշխատությունների գիտական առաջաբաններում ամբողջ {հիմնավորվածությամբ} ապացուցել էր հայերին՝ ներկայիս կրթության համար հ

ս եւ զպատարագս 'ի սուրբ եկեղեցւոյն Կաթուղիկէի զոր {հիմնարկեալ} նորոգեաց մեծապայծառ շքեղութեամբ, ըզհնացեալ գործ

անել ձեր յատուկ ծախքով վաճառական ծովագնաց նաւեր, {հիմնարկել} հարկաւոր եւ օգտակար ֆաբրիկայք, գործատներ եւ պտղա

օք, այն հրով, լուսով զխաւարն փարատեալ, այսինքն {հիմնարկելով} զնոր Հաստարան նոր հայախօսութեան: Այլ յետ բազմիցս

ծ հարկը (ètat mi-souverain)։ Յիսուսեան Կարգը, {հիմնարկելով} Պարագուայի Հասարակապետութիւնը, նորա կազմուածքի մ

Կարգին յաջողեցաւ մի ազգի մէջ իրագործել Տէրութիւն {հիմնարկելու} գաղափարը. այս ասելով՝ ես խօսում եմ Պարագուայի վ

ենտրոն, թո՛ղ մի անսխալ հիմքի վերայ մի առողջ գործ {հիմնարկեն} եւ յառաջ տանեն նորան միաբան զօրութեամբ, որպէս ար

ն՝ 1717 թուակ. սեպտեմբերի 8-ին։ Այստեղ Մխիթարը {հիմնարկեց} մի նոր եկեղեցի եւ մի նոր վանք, որ կայ եւ մինչեւ

։ Կարգը համարեա՛ թէ կրկնում է իւր պատմութեան մէջ {հիմնարկողի} կեանքը։ Սկզբումը դեռեւս Ֆրանսիսկոս Կսաւիէն, Րոդ

ջին խօսքը, այսինքն՝ կոյր հնազանդութիւն։ Այս էր {հիմնարկողի} կտակը, այսպէս էր եւ ինքեան հասարակութեան վերջին

ել, այն ժամանակ Կարգը առաւել երախտապարտ է քան թէ {հիմնարկողին}, ժամանակի հանգամանքներին, որոնք փրկեցին նորան ա

անունս՝ Սուրբ Լազարոս, Մխիթարեան հոգեւոր կարգի {հիմնարկութեան} օրին, այսինքն՝ 1717 թուակ. սեպտեմբերի 8-ին։ Ա

, ծածկած ու դրած էին նոյն իսկ սերմերի, նոյն իսկ {հիմնարկութեան} պայմանների մէջ եւ յառաջ ու յետոյ պիտոյ է մի օր աճ

արճ ի կարճոյ նկարագրեցի ես այստեղ Յիսուսեան Կարգի {հիմնարկութեան} եւ առաջին անգամ բոլոր Եւրոպական տէրութենների մէջ

: Յաշակերտաց առնս մեծի եւ երեւելոյ, սկսեալ ի {հիմնարկութենէ} ուխտին ցայս վայր, երեւեցան հոյակապ հայերենագէտք

, միայն հարկաւոր էր իսկոյն սկսանել մի բարի գործի {հիմնարկութիւն}, շինել մի առարկայ, որ մօտ լինէր ժողովրդի հոգուն

Փարպեցու յանձնուած տեղը ենթադրել են տալիս մի նոր {հիմնարկութիւն} ։ Ահաւասիկ այդ տեղերը. " զի ամենայն կահիւ եւ

ւ անհասկանալի չէ Փարպեցու այն խօսքերը, որ մի նոր {հիմնարկութիւն} կարող էին համարել տալ նորան յանձուած վանքը։ Աւել

ից, սորա չորս կողմով, ցոյց են տալիս, որ քաղաքի {հիմնարկութիւնը} եղած է առանց ուշադիր լինելու այն օգուտներին, որ

Տիրոջ յաջողութիւնը: Առաջին գործը է դպրոցների {հիմնարկութիւնը}. այս է մեր առաջին եւ վերջին ճանապարհը փրկութեան

Այսպէս ահա կատարուեցաւ Մխիթարեան միաբանութեան {հիմնարկութիւնը} ։ Այդ միաբանութիւնը սկզբումը ունէր ստուգապէս այն

գային կենտրոնական ժողով, վարում էր ազգային բոլոր {հիմնարկութիւնները} ` եկեղեցիները, դպրոցները, հիւանդանոցները եւ աստ

կամաւոր նուիրաբերութիւնները, նմանապէս եւ ազգային {հիմնարկութիւնների} վրայ արուող ծախսերը ենթակայ չէին որեւէ վերահսկման

ր աղէտաւոր փորձի արդիւնք, չէր կարող տալ վարչական {հիմնարկութիւններին} այլ ձեւ ` քան ընտրովի պատգամաւորական ժողովի կերպա

կողմից՝ անհրաժեշտ են ազգային օրինաւոր դպրոցների {հիմնարկութիւնք}: Բայց այս րոպէիս ի՛նչպէս կարող են հիմնուիլ այդ դ

տմելով Արեւելքի առանձին առանձին պատրիարքութենների {հիմնարկութիւնքը} եւ հաստատութիւնքը, շարունակում է. " Սոցա նման ե

առ դուրս յաւելեալ են ի ստորագրին, թէ յօժարին ընդ {հիմնաւոր} հաշտութիւն, այն է, եթէ հաշտութեան հիմունք լիցին

արակուած, որովհետեւ նորա գրածի մէջ չէ երեւում մի {հիմնաւոր} դաստիարակութեան հետք: Շատ տեղ չարչարւում է լօգիկ

էր լինելու, եթէ մի բարեկարգ դպրոցում ստանայիք մի {հիմնաւոր} կրթութիւն, որովհետեւ Ներսիսեան դպրոցի շնորհքով շ

է ապագայումը, եւ մի՞թէ չէ կարելի սկսանել այժմ մի {հիմնաւոր} հոգաբարձութիւն այդ բանի համար: Ինչո՛ւ պիտի հրաժա

, տեսուած բա՞ն է Հայերի մէջ օրինաւոր, կապակից, {հիմնաւոր} ապացոյցներով եւ փաստերով խօսել։ Այսօր բանը կ'ասե

, որ եւ իմ բաղդը յաջողէր այդ համալսարաններումը մի {հիմնաւոր} կրթութիւն առնելու ", համաձայնում է իմ իստակ սրտի

ց տուած խորհրդին՝ մի բարեկարգ դպրոցում ստանալ մի {հիմնաւոր} կրթութիւն։ Բայց, երանի տալուց յետոյ իսկոյն աշխա

, այլեւ ամենայն կամակորութեամբ իմ հետ օրինաւոր եւ {հիմնաւոր} հաշիւ տեսանելուց փախչելով, պատճառ է եղել այս իմ

իմ համար մի գեղեցիկ ուսման ժամանակ, այդտեղ աւելի {հիմնաւոր} կերպով սկսեցի մտածել մի քանի փիլիսոփայական խնդիրն

ուրս մնար այդ պատնէշից... Հայերը ունին աւելի {հիմնաւոր} եւ խորհրդաւոր ողբալիք, թո՛ղ դպրոցների չլինելը կա

տ եւ պիտի արդարութեամբ խոստովանել, որ մի այսպիսի {հիմնաւոր} քննութիւն եւ հասկացողութիւն դժուար էր նորան առանց

իածնեան աթոռի հետ: Կարծում եմ, որ դու աւելի {հիմնաւոր} տեղեկութիւնք ունենաս այս բաների մասին եւ յոյս ուն

կան կապակցութիւն, մի բարոյական ընկերութիւն աւելի {հիմնաւոր} է եւ հաստատ, եթէ յարակից լինին նորան այնպիսի հան

ունքով, երբէք չէ կարողացել, այլեւ չէ կամեցել մի {հիմնաւոր} եւ շարունակ դաշնակցութիւն պահպանել Հայաստանի հետ

ինչպէս նաեւ ուրիշ հայաբնակ քաղաքները, կարօտ է մի {հիմնաւոր} ազգային աշխարհական ուսումնարանի, որի տէրը լինելո

կ, չունէր այն յատկութիւնքը, որ անշուշտ պէտք էին {հիմնաւոր} եւ կանոնաւոր կերպով ամեն բանի վրայ խօսելու համար

ն, որպէս պատրաստողական հնար դէպի առաւել բարձր եւ {հիմնաւոր} կրթութիւն, եւ ո՛չ բարձր եւ վերին կրթութիւն մի,

ելի վտանգաւոր պատճառ, արտոնութեանց շահի եւ աւելի {հիմնաւոր} ազատութեան պահանջողութեանց մէջ չէր լինել ոչինչ մի

ողակի իրագործուել իրաւանց եւ ազատութեան խելացի եւ {հիմնաւոր} սկզբունքը: Անգլիոյ մէջ, իշխանութիւնը արտոնունակ

արգի ձեռքին է: Այս պատճառով, աւելի կանոնաւոր եւ {հիմնաւոր} սկզբունքների երեւեցուցիչքը, պիտի երեւցնեն իրենց

ս ոճը սիրելը շատ անգամ պիտի ստիպէ մեզ երկար խօսել {հիմնաւոր} փաստաբանութեամբ։ Եթէ պ. Էմինը տարակոյս ունի

չիքի պարտէզը։ Բայց այս, որպէս ենթադրութիւն, {հիմնաւոր} թէ անհիմն, տակաւին կարող էր անել պ. Էմինը. բայ

րով, որ երբեք ստանում չէին այդ օրագիրը: Սատանան {հիմնաւոր} եւ խելացի բաները համարում է անարժան որեւիցէ ուշադ

եւս, ինչպէս աշխարհի երեսին, փոքր էր օրինաւոր եւ {հիմնաւոր} բաների յարգ ճանաչողը: Բուբանդուսը, բուի թե

մոռանայի եւս: Շատ ստոյգ է, թէ ոչինչ բան այնպէս {հիմնաւոր} չէ, ինչպէս միաբան խորհրդով կատարուածը. եւ ահա ե

մէջ սէր չէ կարող լինել: - Դու կարելի է ունիս {հիմնաւոր} պատճառ խօսելու ուրիշ մարդերի վերայ, բայց ինձ ինչ

ն մի քանի լուսաւոր գաղափարներ, այստեղ հարկաւոր է {հիմնաւոր} դաստիարակութիւն, որ կարողանայ ազատութիւն պարգեւե

մ վերայ, որ այդպէս հարցմունք արեցի. ես ունիմ մի {հիմնաւոր} պատճառ. այս է, թէ ես նայում եմ ամուսնութեան վեր

րի եւ աղաղակի պատճառով, նա չ'կարողացաւ ստանալ մի {հիմնաւոր} կրթութիւն. հազիւ թէ կարողացաւ գրել եւ ընթեռնուլ

րս ուխտերի ուտապահերից"։ Սոքա էին հասարակութեան {հիմնաւոր} սիւնքը՝ այս մեծ մարմնի ոսկերքը ու ջիլերը, " col

, որ հակառակ չ'լինէին այդ հաւատները Տէրութենական {հիմնաւոր} օրէնքներին։ Բօնզերը գլխաւորքն էին այս զանազան կր

ւ այն աստիճան մեծ էր, որ նոցա համար տէրութենական {հիմնաւոր} օրէնքներին հակառակ գործ գործեց. Ադամ Շօյլ Յիսուս

նա այս կոնդակը հրատարակէ իբրեւ պապական եկեղեցւոյ {հիմնաւոր} հաւատալիք։ Հակառակութեան բոցը բարձրացաւ. Ֆրանսի

ը չէին կամենում ընդունել Unigenitus կոնդակը իբրեւ {հիմնաւոր} հաւատալիք պապական եկեղեցու, եւ Յանսէնեանք դիմեցի

յ ընդունել Ֆրանսիայի մէջ Unigenitus կոնդակը իբրեւ {հիմնաւոր} հաւատալիք, բայց Լուդովիկոսը պատասխանում էր. " Դ

ւմնասիրութեան նիւթ չէր եղած. պատճառ, նոր լեզուի {հիմնաւոր} գիտութիւնը, նորա մշակութիւնը եւ ապագայ միութեան

երի չորրորդ տպագրութեան մէջ ոչ միայն մանրամասն եւ {հիմնաւոր} կերպով խօսում է ընդդէմ սքանչելի ինքնակիզութեան,

որեւիցէ գաւառական բարբառով. պատճառ, նոր լեզուի {հիմնաւոր} գիտութիւնը, նորա մշակութիւնը եւ աոաջատարութիւնը

թեան տէր մարդիկը: Այլ է մի անհաւատալի բանի վերայ {հիմնաւորապէս} կասկածել, այլ է կերպարանեալ երկիւղ լինել, ինչպէ

ի տարու համար, կարելի էր աւելի շատ օգտի յուսով, {հիմնաւորապէս} գործ դնել, մանաւանդ, որ դպրոցի պէս բանը գոնէ վե

ր անցքի մասին կարճ եւ բացայայտ: Բայց իմ ասածները {հիմնաւորապէս} հասկանալու համար, անպատճառ պիտոյ է յիշեցուցանել

ի երջանկութեանը. նորա այսպիսի տուն ընտրելը արդէն {հիմնաւորապէս} ապացուցանում է, թէ որքան շատ մտածում էր եւ հոգս

նայն բան քննուի, ուսանուի եւ հոգու գիտակցութեամբ {հիմնաւորապէս} ընդունուի, նորան ընդունելի չէ անասունների արիւնը

)։ Ծուռ հնչում ասում է այն պատճառով, որ ինքը {հիմնաւորապէս} ապացուցանում է ւիւնի ձայնաւոր լինելը, ինչպէս այժ

կենդանի խօսքը ուրանալու։ Այն մարդը, որ մի անգամ {հիմնաւորապէս} հասկացել է լեզուի խորհուրդը, նորա պաշտօնը, այնպ

ական առակօք եւ համախմբութեամբ քաղաքական իրաւանց, {հիմնաւորելոց} առ հասարակ ի վերայ օրինաց, եդելոց ի Թէոդոսէ եւ ի

ակասութիւն։ Նա վերահասու է լինում գործին ամենայն {հիմնաւորութեամբ}, տեղեկանում է նորա խորհրդին եւ վճռում է, թէ՛ ի՞

րեալ տգիտութիւնը վերագրում են գերմանիկ ցեղի աւելի {հիմնաւորութեան} (Gründlichkeit) Սենեկան խոստովանում է իւրաք

արգելի։ Այս Կարդինալը հակառակ գտանուեց այս Կարգի {հիմնաւորութեանը}. նա սորանից յառաջ եւս մի շարադրութիւն էր գրել,

իւն եւ ոչ կամապաշտութիւն այս կամ այն մտօքս բառդ " {հիմնաւորս} ՚ի ստորագրութիւնս պատգամաւորաց ի պատճէնին վաւերաց

մանգրութեան Լուսաւորչեան Սինօդին սրբոյ Էջմիածնի, {հիմնեալ} ի կոնդակ նորին վեհափառութեան սրբազնագոյն կաթուղիկ

՛չ մարթանամ ես կատարել զհրաման վիճակային ատենին, {հիմնեալ} ի հրամանն նորին սրբութեան եւ Սինոդին Էջմիածնի:

ճանաչի հետեւիլ փարիսականութեան, եւ հաւատ, որ չէ {հիմնեալ} ի վերայ գիտակցութեան, զոր ո՛չ ընդունի հոգին, մա

ն, եւ գինւոյն ՚ի ճշմարիտ արիւն, հետեւականք են, {հիմնեալ} յանսուտ բան Քրիստոսի. " ա՛յս է մարմին իմ, այս է

ր քուն, մինչեւ ցՄխիթար Սեբաստացի, որ նոր ուրեմն {հիմնեալ} ի Վենետիկ յամի տեառն 1717 զվանս, զմիաբանութիւն,

տեղի երկբայութեան, թէ կրօնական ուսումն հայկազանց {հիմնեալ} հաստատիւր յայնժամ ո՛չ ի վերայ բանից եւ քարոզութեա

ինգերորդ դարս երգիչքն ի Գողթան բամբռամբ երգէին։ {Հիմնեալ} հաստատի ապա ի պատմութիւնս, թէ եւ ըստ ժամանակին ա

ն գերապատիւ Լազարեանց, որ զօգուտն ազգի ծանուցեալ {հիմնեալ} է գէթ իւրովք ծախուք զուսումնարան եւ զտպարան, թէե

ռս բերել զգումարն դրամոց Մ. Բաբաջանեանին, առ ՚ի {հիմնել} ՚ի Փարիզ զդպրոց: Երեւի դարձեալ, թէ հանգուցեա

ր: Մեր դրութիւնը այսպէս է. ա) Դպրոց հարկաւոր է {հիմնել} եւ պահպանել այնտեղ, ուր է ազգը. բ) Դպրոցը հիմն

բազում տառապակրութեանց անկանի ի Վենետիկ Իտալիոյ՝ {հիմնել} եւ հաստատել ի կապոյտ ալիս Ադրիտեան ծովու՝ զհաստա

ծն կատարել եւ զփոքրն պիտոյ էր անտեսել եթէ չկարէաք {հիմնել} հաստատել զմեծ ուսումնական ընկերութիւնս՝ զհամապատ

կարողանայ ձեռք ձգել բոլորի կառավարութեան սանձը եւ {հիմնել} իւր Համաշխարհական թագաւորութիւնը։ Զարմանալի

նա լաւ գիտէր, որ այդպիսի մարդերից չէ կարելի Կարգ {հիմնել}, վասնորոյ աշխատում էր իւր կողմը քարշել խելօք եւ

. պատճառ, Կարաֆֆայն ինքը եւս մտածում էր մի Կարգ {հիմնել}, այն խորհրդով, որ ուղղէր Իտալական հոգեւորականու

ուրս եկաւ մի այնպիսի իշխանութիւն, որ աշխատում էր {հիմնել} մի համաշխարհական, մի տիեզերական թագաւորութիւն։

իցի տէր հրիտանացս, թերեւս ի պայծառութիւն դպրոցին {հիմնելոյ} եկեղեցական գումարօք ի պարապետէ իւրեանց ի պ. Խալի

Ինչեւիցէ, Պ. Չերքեզեանցը, ահա այսպիսի կերպերով {հիմնելով} իւր փառքի կոթողը վերոյիշեալ մարդերի ուսերի վերայ

ւական իմն իշխանութեան, կարէն ձեռնտու լինել մեզ, {հիմնելով} զդպրոցս եւ պաշտպան կալով նոցա աննախանձաբար, առան

րներից մի մարդ գիտէի, սա՛կայն, լոկ համբաւի վրայ {հիմնելով}, դատե՛լ կամ դատապարտե՛լ բնա՛ւ կամք չունէի, ուստ

դուրս երեւոյթից, նոցա վրայ իրենց գուշակութիւնքը {հիմնելով} եւ ժողովրդին խաբելով, աւելի խնամք են ունեցել այդ

յրների խորհրդակցութեամբ կազմել մի առաջարկութիւն ` {հիմնելու} մի այնպիսի բարեկարգ դպրոց, որ առաջինը լինէր, եւ

։ Իգնատիոսին թւում էր, թէ հասել է վերջապէս Կարգը {հիմնելու} ժամանակը։ Նա իւր բոլոր աշակերտները Հռովմ կանչեց

մնել եւ պահպանել այնտեղ, ուր է ազգը. բ) Դպրոցը {հիմնելուց} յառաջ ապահովել նորա մշտնջենաւորութիւնը, որ ազատ

Աստուածաշնչի պատմութեանցը, ապա մեր ասելիքը պիտի {հիմնենք} մեր հին հեղինակների գործերի եւ անողոքելի երկրաբան

րոպայի գործերի վերայ ազդեցութիւն ունենալուց յետոյ {հիմնեց} Պարագուայումը մի անկախ Տէրութիւն, որով իրագործեց

հոգին։ Լայենէզի եւ Ակուաւիու Մաքիաւելականութիւնը {հիմնեց} Կարգի տիեզերական թագաւորութիւնը՝ խորին քաղաքական

: Վարդապետք պապական յեկեղեցւոյ, յութերորդ դարու {հիմնեցան} ՚ի բառս առաքումն զոր ՚ի հինգերորդ դարու անտի, ու

անուրի արժանաւորութեան կամ խորհրդի ուրախութիւնը, {հիմնեցին}, կազմեցին, պատրաստեցին եւ մէջտեղ դրին մի այնպիս

ը Ֆրանսիայի մէջ։ Նոքա մինչեւ անգամ հասարակութիւն {հիմնեցին} զինուորների մէջ, որ անուանւում էր " Մարիամի սուր

ատար լինել Ձեզ, թերեւս ի շինութիւն դպրոցին, զոր {հիմնէիք} տակաւին ամօք իբր երկուք յառաջ: Եթէ հաճութիւն

վանութիւն մերոյս եկեղեցւոյ ընդ պապականին: Եթէ նա {հիմնի} ի բանն՝ " զի յիմմէ անտի առնուցու ", կամ ի Լուսա

: Ըստ աստուածաբանութեան Արեւելեան եկեղեցւոյ, որ {հիմնի} ՚ի թուաբերութիւն եօթանասնից, ի սեղծմանէ աշխարհի

ստովանութիւն Արեւելեան եկեղեցւոյ զտեղեաց հոգւոց, {հիմնի} ՚ի պարզիմաց բանս Քրիստոսի, որ սահմանէ " ուրախութ

ղեցւոյ դատաստանին հպատակելու է"։ Քրիստոնէութիւն {հիմնի} ՚ի վերայ գիտակցութեան սրտի եւ Հոգւոյ, եւ ո՛չ ՚ի

ական զաւակաց, այլ թէ հետեւանքն չիցեն ըստ նպատակի {հիմնողին}, անդատապարտ է նա, եւ խիղճ մտաց նորա ջինջ է քան

հանգամանորեն գրի Կամենշչիկովին, որպեսզի վերջինս {հիմնովին} վերանորոգի կառքը եւ տա նրան նախկին տեսքն ու ամրու

զգի սիրտը ի սուգ համակեց, Նորա խորհուրդները {հիմնովին} քանդեց, Ազգի վէրքերի թարախը սրբելու Փո

: Ի՞նչպէս կարելի է գովել մի վաճառականութիւն, որ {հիմնուած} է այդ ընդդէմ քրիստոնէութեան կանոնների վերայ. ամօ

լը դրականապէս մի պիղծ բան է, որ անպատճառ պիտոյ է {հիմնուած} լինէր սատանայական կանոնների վերայ։ Ո՛չ, ո՛չ, վ

ծ, որ ազգային դիմակ ծածկելով երեսին, բայց էապէս {հիմնուած} լինելով նիւթական շարժառիթների վերայ, աշխատում էր

դուրս տալու) շատ լաւ բան էր, բայց որովհետեւ դա {հիմնուած} է ստութեան եւ խարդախութեան վերայ, այդ պատճառով պ

բ՝ մի բաւական բարձր ապառաժեայ սարի վերայ: Վանքը {հիմնուած} է յիշատակի արժանի Յովսէփ Արղութեանց իշխանազն Արքե

էպի քաղցր մեղմութիւն: Բայց այս մխիթարութիւնը {հիմնուած} է չոր յոյսի վերայ. նա չէ՛ կարող փարատել իսկոյն ա

ի ընթացակցութեամբ: Օգուտը մի վարժարանի, որ {հիմնուած} էր այլ կանոնների վերայ, մեք ուրանում ենք դրականա

արելի է տպել նորա տպարանում, եւ այդ կարելութիւնը {հիմնուած} է միայն մի պայմանի վերայ։ Ինչ պայման է այդ. որ

էր: Այսպիսի գործեր կարո՛ղ էին մեծապէս վնասել նոր {հիմնուած} թատրոնին: Եւ մանաւանդ թէ տեղիք տալ տկարամիտ

ամէն մի քայլափոխում: Ուրեմն քրիստոնէութիւնը {հիմնուած} լինելով սիրու վրայ, ուրեմն եւ ներող եւ զիջանող տ

ալով. ուրեմն ընկերութեան ապահովութիւնը էականապէս {հիմնուած} է երկիւղի վրայ. ամէն մի անգամ իրար վրայ իրաւունք

վարչութեանց ներքին աճելութեան յայտնի սկզբանը վրայ {հիմնուած} աւելի պարզ ձեւերը, գոնէ տեսական յարաբերութեամբ կ

րպէս առաջադիմութիւն ընդունած " պարզ ձեւերը ", որ {հիմնուած} էին նոր տէրութենական կառավարչութեանց ներքին աճելո

միակողմանի դատողութիւն, քան թէ այն, բացառոցաբար {հիմնուած} է անգլիական տէրութենական կեանքի այն մութ կողմերի

ից մնացած գեղը հեռացել է այժմ նորանից։ Էջմիածինը {հիմնուած} է Ս. Լուսաւորչի ձեռքով բո՛ւն Վաղարշապատի մէ՛ջտեղ

ւմարել Վաղարշապատ, եթէ ոչ Ս. Լուսաւորչու ձեռքով {հիմնուած} Կաթողիկէ եկեղեցու մէջ կատարելու համար այն մեծախոր

յկազանց հայկաբանութիւնը, կարելի՞ է, որ թոյլ տար {հիմնուած} եկեղեցիների մէջ, քրիստոնէական ունենար մշտելութեա

ականութիւնը լոկ, ֆիզիկապէս մեքենականութեան վերայ {հիմնուած} լինելով նորա տեսութիւնքը, կեանք տեսանել համարելո

ւ բարոյական. տարակոյս չկայ, որ բարոյականութիւնը {հիմնուած} է մարդասիրութեան վերայ: - Մեղուն գրել է, Ճ

ւազակների մէջ: Նորա քարոզութիւնը, աւանդած կրօնը {հիմնուած} է սիրու վերայ: Բայց սիրել միայն իւր մերձաւորքը,

այն բռնակալական լուծ, փարատում է ամենայն խաւար, {հիմնուած} լինելով սիրոյ ապառաժի վերայ՝ ամենայն տեղ տարածու

անափոխ եղան։ Դորա հակառակ՝ յաւիտենական քաղաքը, {հիմնուած} լինելով ստրկութեան վերայ, պահում է այս տարրը իւր

տանում։ Սա մի Չինաստան է՝ խելացի մարդերի ձեռքով {հիմնուած} ։ Ամենայն Քրիստոնէական ժողովքի մէջ մեք տեսանում ե

այ մարդ եւ Քրիստոնեայ, չ'կայ կեանք. ամենայն ինչ {հիմնուած} է մատնողութեան եւ կոյր հնազանդութեան վերայ, որ ո

ան մէջ, եթէ միայն նախատեսաբար եւ սկզբունքի վերայ {հիմնուած} ուղղութիւն է այդ եւ ոչ պատահականութեան արդիւնք.

Գործի կատաստրոֆը, եթէ ուղիղն ասենք, գլխաւորաբար {հիմնուած} է Արշաւրի դրժողութեան վրայ: (Արշաւիրը եթէ չդրժէ

ժուար է հերքել սուտ վարդապետութիւնը. պատճառ, նա {հիմնուած} է այն հասկացողութեան վրայ, թէ " սուտը ճշմարիտ է

ճշմարիտ է"։ Միջնադարեան բոլոր համակարգութիւնքը {հիմնուած} են այդ նօտր գրերով տպած վարդապետութեան վրայ:

քերում, շատ անգամ այս լուսերի յիշատակուելու վրայ {հիմնուած} է կարծիքը, թէ հին ժամանակներում աւելի ստեպ է պատ

պիկական աշխարհների մշտական պասսատքը առաջանում էին {հիմնուած} լինելով էապէս այն պայմանների վրայ, որոնց մասին խ

ւթիւնքը աւելի չեն, քան թէ մեր անձնական կարծիք եւ {հիմնուած} են միմիայն անալոգիայի վրայ: Պ. Պռոշեանցը պատմել

Ուստի, եթէ հիմնուինք քեռի խօսքի վրայ, եւ պէտք է {հիմնուել}, ուրեմն Ձուիկն էլ, Անոյշ-Վռամն էլ Վասակ Արծրուն

իտենք, թէ ինչ է Մխիթարեանց իրաւունքը, որի վերայ {հիմնուելով} ՝ ընդունում են միմիայն հռովմէական Հայերի որդիքը՝

ը ընդունում է որպէս պատգամ սրբութեան եւ որի վերայ {հիմնուելով} ՝ Հայերի եւ օտարների առաջեւ սեւացնում է Ներսէս Շն

ացած դադար չէր տալիս նցայ, տիրապետէ խաղաղութիւնը {հիմնուելով} փոխադարձ հաւատի վրայ, որի գրաւականը եւ աղբիւրը է

. Չամչեանը Վռամ չասէր այլ մի ուրիշ անուն, ապա, {հիմնուելով} Փարպեցու քեռի խօսքի վրայ, առանց երկարաբանութեան

ի եւ ոճի մէջ։ Մենք այս խօսքերը ասում ենք ոչ միայն {հիմնուելով} այդ երկու գործի վրայ, այլեւ անկաճ դնելով այդ բարբ

., եր. 83)։ Թող ինչ կամի, ասէ Չամչեանը, {հիմնուելով} Եղիշէի "եպիսկոպոս" բառի վրայ, որ տեսուչ է նշանակո

ն, Լայենէզ, Լատինի բաղդասութեան կանոնների վերայ {հիմնուելով}, հրամայեց գրել " Per hoec sancta sinodus non int

ւմ հրապարակով, թէ եւ մի կերպ հանդիսավեհութեամբ։ {Հիմնուելով} այս բանի վերայ՝ Ֆրանսիացի Գեներալ Պրօկուրօր Դէ-Մ

դիմացաւ այս բանին։ Կսաւիէն զուր տեղը աշխատեցաւ, {հիմնուելով} իւր լիակատար իշխանութեան վերայ, բայց գաւառապետը

մարդերի տուն Սուրբ Խորհուրդին հաղորդելու համար՝ {հիմնուելով} այն բանի վերայ, թէ ամենայն Բրամին պղծւում է՝ մտ

ականների համար եւ մինչեւ անգամ Տէրութեան վտանգը՝ {հիմնուելով} այս բանի վերայ, թէ Յիսուսեանների մեծ մասը, Սպան

զգի մէջ խախուտ եւ անհիմն վաճառականութեան խորհրդով {հիմնուեցան} մեծ կամ փոքր ընկերութիւններ, նորանցից ոմանք ընկա

գրութեան: Բայց Հայոց տէրութիւնը Հայկի ձեռքով {հիմնուեցաւ} Քրիստոսից 2107 տարի յառաջ, ուրեմն՝ 2428 տարի նա

ապատի Ս. Կաթողիկէ եկեղեցին Ս. Լուսաւորչի ձեռքով {հիմնուեցաւ}, ո՛չ որպէս այժմեան հասկացողութեամբ վանք կամ վանք

է Ալքիմիայի համար: Առաջին ամբիոնը դասախօսութեան {հիմնուեցաւ} Բազըլ քաղաքում եւ Թէոֆրաստ Պարացելսոսը հրաւիրուեց

երջին ճանապարհը փրկութեան: Էջմիածնի մէջ պիտի {հիմնուի} ՞ արդեօք մի օրինաւոր դպրոց, մինչեւ այժմ լուր չուն

հիմնարկութիւնք: Բայց այս րոպէիս ի՛նչպէս կարող են {հիմնուիլ} այդ դպրոցքը, մինչ ո՛չ արծաթագլուխ կայ եւ ո՛չ վար

մեզ, կրկնում է այս բանը դրականապէս։ Ուստի, եթէ {հիմնուինք} քեռի խօսքի վրայ, եւ պէտք է հիմնուել, ուրեմն Ձու

ք էին եւ հարուստք"։ Պ. Էմինը երկու բանի վրայ է {հիմնում} այս կարծիքը։ Նախ՝ իբրեւ ծանօթութիւն կամ վկայութ

ր ասում է Փարպեցին այս խօսքը, երբ իր ազատութիւնը {հիմնում} է պարեգօտի վրայ՝ աւելցնելով տակաւին. " իսկ որ զ

եամբ պատերազմելով խաւարի եւ մոլորութեան հակառակ, {հիմնում} էր իւր քաղաքական կեանքի կարգերը ճշմարտութեան վերա

էս Երուսաղէմի միաբանների միջից: Այո պահանջը {հիմնում} էին նրանք ինչ-որ մի կարծիքի բացարձակապէս վնասակար

է վերջաւորութիւնը, որպէս եւ Տաճկաստանի Հայերը, {հիմնում} է հին լեզուի բացառականի է վերջաւորութեան վերայ։

րա հակառակ, Հռովմը ստրկությամբ եւ բռնակալությամբ {հիմնված} մինչեւ այսօր հաստատ կացավ յուր սկզբունքին, եւ քր

ց դա այլ բան չէր, քան տնաբույս մի հավասարեցում, {հիմնված} բացարձակ սուտ ու արհամարհելի սկզբունքների վրա, ո

ասկանալով, որ յուրաքանչյուր նոր հորինվածք պետք է {հիմնված} լինի նախորդ զարգացման լավագույն ու պիտանի տարրերի

զուի հնից գլխաւոր եւ հիմնական տարբերութիւնը էապէս {հիմնված} է բանի կազմութեան վրայ, բաղդասութեան եւ ձեւերի վ

նախատեսվող նոր հայկական ամսագրի բովանդակությանը, {հիմնվելով} կառավարության կողմից հաստատված ծրագրի վրա..

ջ կամ մէկ տարու մէջ, միայն տեսական կանոնների վրայ {հիմնվելով}, հազար տարու աւերանքը շինել. հերիք է, եթէ միայն ա

այություն ցույց տալ ազգին, եթե միայն այդ պաշտոնը {հիմնվի} կարելի պայմանների վերա, որ կգտանեք նամակիս վերջո

ը գողացավ եւ հափշտակեց: Մինի առավելությունը պիտի {հիմնվի} մյուսների աղքատության վերա. ազնվական կացությունը

իտները գնացել էին, երբ այս դժոխային կարգը նոր էր {հիմնվում}: Ցեյլոնից Մադրաս, իսկ Մադրասից Կալկաթա: Գոր

ես մարգարէ չեմ եւ իմ ապագայի մասին գուշակութիւնը {հիմնւում} է անցած եւ ներկայ իրողութենների եւ հանգամանքների

եւ թէ՛ գործելի կամ մշակելի նիւթերի, որոնց վերայ {հիմնւում} են նորա ձեռագործութիւնքը, նորա գործարանքը եւ նոր

առնում է անցածի խայտաճամուկ աւանդութեններից եւ չէ {հիմնւում} ուղղակի ներկայ սերունդի եւ ներկայ պայմանների վերա

ստոյգ հաշուից բղխելու հետեւանք: Քանի որ յոյսը չէ {հիմնւում} ստոյգ հաշուի վերայ, յոյս չէ, այլ անձնախաբէութիւ

որ մի տեսակ մարդիկ, որոնց բոլոր հասկացողութիւնը {հիմնւում} է երկուութեան վերայ՝ dualisme, պարզմտութեամբ կա

մի մարդ պաշտպանելու կամ դատապարտելու ժամանակ մեք {հիմնւում} ենք միմիայն այն անխախտելի հիմքերի վերայ, որ ազատ

ր 9. Ազգային սեփական դպրութիւնը էապէս {հիմնւում} է ազգային բանաստեղծութեան վրայ եւ այնպիսի աշխատու

մուսնութիւնը բնականաբար զգալի կարօտութիւն է, երբ {հիմնւում} է նա իմացական եւ զգայական պահանջողութեանը վրայ:

ընդ հիմնաւոր հաշտութիւն, այն է, եթէ հաշտութեան {հիմունք} լիցին իրաւունք եւ արդարութիւն եւ ոչ կամապաշտութիւ

թների վերայ, յետոյ՝ բարոյական առածք, սկզբնական {հիմունք}, բարոյական խրատք եւ նկատողութիւնք։ Այդ մեծ

, նրան բոլորովին թողնի եւ ստեղծի մեկ ուրիշը՝ նոր {հիմունքներով}, միթե դա, ճիշտ է՝ լռելյայն, բայց փաստացի բացա

քի տառապանքների դեպքում, չեն տալիս այդ դեղը որոշ {հիմունքով}, եւ այդ կանխակալ կարծիքն այնքան է արմատացել նրան

ց տալով նրան սոսկ օրենքը, բայց թե ինչո՞ւ եւ ի՞նչ {հիմունքով} - այդ մասին դատելը երեխայի գործը չէ, իսկ երբ նա

լու որպես ճանապարհի ծախք առաջարկում է քաղաքը, ոչ {հիմք} ունի եւ ոչ հաշիվ: Ես " Հյուսիսափայլի " մեջ գրել

": Ի՛նչ կամի ասել սորանով, անհասկանալի է. {հիմք} եւ լօգիկա չկայ... Այս ուրախական խօսքերը խօսելով

ականութեան որեւիցէ գործ սկսանել՝ առանց մի հաստատ {հիմք} ունենալու, այս պատճառով եւս ազգային դպրոցը, որպ

նա կարօտելու չէր Նինուէի դիւանին։ Բայց Վաղարշակի {հիմք} դնելով եւ նորա օրինակով պիտոյ է մտածել, որ մեր ա

մ վաճառականութիւնը, որ եթէ վաճառականութիւն է... {հիմք} չունի, այլ, իբրեւ պատահական մի բան, ենթակայ եւ

աստակի մէջ կայ մեծ տարբերութիւն: Երկրագործը ունի {հիմք}, նա ունի հող, նորա ձեռքում կայ նիւթ, որ ասել է

ոյն հանգամանքների ազդեցութեան տակ է նա, եւ գործը {հիմք} չունի: Ի՛նչ գործէ, ուրեմն, այդ վաճառականը: Մն

ազգութիւն չէ այն, այլ կոյր ֆանատիկոսութիւն, որ {հիմք} չունի եւ կիրքի բնաւորութեամբ երեւում է մարդու մէջ

ռնայ նոյն բանը, եթէ մտածես մի տունի վրայ այլ տան {հիմք} դնել: Ուզո՞ւմ ես փիլիսոփայ դառնալ քո ազգի համար

երական եւ բարերար սկզբունքների տակ կերպարանուելով {հիմք} դառնան տէրութենական սահմանադրութեանց կազմուածքին

եան եւ դեւերի գոյութիւնը ընդունելու, դրա հակառակ {հիմք} լինելով Քրիստոսի արդիւնքին հաւատացող դաւանութեան

ամ զմերձակայն Նորք"։ Մեզ թւում է, թէ պ. Էմինը {հիմք} չունի Նորքի խօսքը հանել, երբ բանը Նոր քաղաքի վրա

որ մեզ պարապ ժամերի արդիւնք է երեւում, որովհետեւ {հիմք} չկայ, այլ զարմանում ենք, որ Պարոնը ասում թէ Փար

ա՛ն է հերքել եւ մերժել խնամով այն բոլորը, ինչ որ {հիմք} չունի, եւ մաքուր խղճմտանքով ներգործելով, ոչ բնա

Մեզ թւում է, թէ այս մի այնպիսի խօսք է, որ բնաւ {հիմք} չունի, որպէս եւ այս խօսքերին յաջորդող, միւս, ս

նալ, բայց եւ այնպէս, մեզ թւում է, թէ պ. Էմինը {հիմք} չունի, երբ Մանդակունու անունն է տալիս։ ա) Ս

մեցինք նորա վարքը եւ իւր անունով ասած ընկերութեան {հիմք} դնելը։ Այս երկրորդ յօդուածի մէջ մեր խօսքի առարկա

րանագործելով այս միտքը՝ նոքա ամենայն իշխանութեան {հիմք} ընդունում են թագաւորութեան մէջ այն, ինչ որ ասացի

եանցի " Վէրք Հայաստանին " եւ " Սոս եւ Վարդիթերը " {հիմք} գրին արդեան ազգային վիպասանութեան: Այո՜, արդար

իւնքը, այլ ուզում ենք լուսաւորել նորանց եւ ստոյգ {հիմք} տալ նոցայ: Մեր հակառակորդքը սուտ եւ անաստուածակա

տը ծխելը գուցէ մի տեղական պատճառ ունի, մի բնական {հիմք}, մենք չգիտենք: Եւ որովհետեւ չգիտենք, ուստի եւ

իւն չէ լինում, եթէ նորա շինուածքը, հաստատ պահող {հիմքերը} չկային, այն չորս տեսակ ըմպելին այնպիսի սիւներ են

ոյգ լուսաւորութիւնը տեղ գտանել մի աշխարհում, որի {հիմքերը} եւ տարերքը էին բռնակալութիւն եւ ստրկութիւն, որի

ո կամ ոչ, յառաջ կամ յետ, լինել կամ չլինել: Այս {հիմքերի} վերայ հարկաւորաբար պիտոյ է մտածել, որ եթէ Նախիջե

գիւղական եւ վաճառական գիտութիւնք, որպէսզի հաստատ {հիմքերի} վերայ կանգնի նորա թէ՛ երկրագործութիւնը եւ թէ՛ վաճ

սում, եթէ միայն ընկերութիւնը հաստատուէր անխարդախ {հիմքերի} վերայ: Ընկերութեան խորհուրդը կը լինէր իւր գո

ու ժամանակ մեք հիմնւում ենք միմիայն այն անխախտելի {հիմքերի} վերայ, որ ազատ իրաւունքը եւ առողջ բանականութիւնը

ւնքները, որ կամքի կամ ճաշակի վրայ ոչ, այլ էական {հիմքերի} վրայ էին ամրացած. միեւնոյն ժամանակ խոստովանելով

ատում է համեմատութիւն գնել քրիստոնէութեան գլխաւոր {հիմքերի} եւ սիրու եւ կեանքի հասկացողութեան մէջ - հրէական հ

յն բոլոր հաստարմատը եւ փրկարար դրութիւնքը, որոնց {հիմքերի} վրայ աճում է անգլիական մարդու իրաւամբ պարծեցած ազ

մ որպէս վաճառական մարդ, եւ այդ գործը աւելի ամուր {հիմքերի} վերայ արդիւնաւէտ կացուցանելու համար, ստացել էի ի

ընկերի իւրում, զի եմք միմեանց անդամք"։ Այս {հիմքերի} վերայ գործակատար գտանուելով՝ մեր կարծիքը այսպէս

բան է, բայց եւ նա ինքը գլխաւորապէս աճում է կրօնի {հիմքերի} վերայ։ Ի՛նչ է կրօնը եւ ի՛նչ յարաբերութիւն ու

թիւն աշխարհի երեսին հաստատուած չէր այսպիսի ապահով {հիմքերի} վերայ, ինչպէս Յիսուսեան Կարգը։ Սարսափելով տեսան

մի անսովոր բան չէ, մանաւանդ կանանց մէջ, այսպիսի {հիմքերով} դրական բան խօսել: Թ․ Մահտեսի Թովմասի տանը կա

եփականութիւնն է, որտեղ էլ նա չգտնուի, ճիշտ նոյն {հիմքերով} ու իրաւունքներով, ինչպէս եւ Էջմիածնի վանքը. եւ

րուայի ուղիով - Կ. Ռուլյեն - օդընտելացման առաջին {հիմքը} դրեց, գրեթե առանց որեւէ օգնության, աղքատիկ միջո

էջ անպատշաճութիւնք, բայց, այնուամենայնիւ, նորա {հիմքը} ճշմարտութիւն էր: Ափսո՛ս, որ չգիտեմ այդ ոտանաւոր

ը պարապում են մի մեքենական վաճառականութեամբ, որի {հիմքը} էր փոխառութիւն եւ փոխատուութիւն: Հարստութի՞ւն չկ

ր լոյս է եւ լոյս է տալիս իւրեան պաշտողներին, որի {հիմքը} դրուած է ազատութեան ապառաժի վերայ, որ ոռոգուած է

ժամանակով յաւելացնել եւ երրորդ յարկ, եթէ միաբան {հիմքը} կարող էր երաշխաւոր լինել յաւելուածի եւ ամբողջ շին

բնական կերպով պիտի յառաջանայ ցածից՝ հիմքից. այդ {հիմքը} է հասարակ ժողովուրդը: Այն մարդը, որ սիրում է ազ

նրութիւնը հարուստ է եւ ապահովեալ, որովհետեւ նորա {հիմքը} դրուած է բնականապէս եւ բնութեան վերայ: Եւ այս պա

կուիլ առօրեայ եւ անցողական նեղութեան, քանզի ազգի {հիմքը} դրուած է երկրի մակերեւոյթի վերայ եւ կախուած չէ օդ

՞ է, որ երկրագործութիւնը դառնայ անգլիական կեանքի {հիմքը}: Անգլիական ազգի այդչափ սարսափելի մեծութեամբ

Կանգնեցուր, եթէ կամիս, նոր սիւներ, բայց եթէ {հիմքը} ոյժ չունի, շինուածքը ի՞նչպէս կարող է կանգուն մնա

քը ի՞նչպէս կարող է կանգուն մնալ: Հարկաւոր է {հիմքը} նորոգել, կենդանութիւն տալ նորան, ոյժ եւ զօրութի

ինելոց շինութիւնը: Ինչո՛վ պիտի նորոգենք այս {հիմքը}. լուսաւորութի՞ւն տարածելով: Ո՞ւր են մեր հնարքը

, կրկնում ենք դարձեալ: Եւ անկարելի է Հայոց ազգի {հիմքը} նորոգել, ոյժ եւ զօրութիւն դնել նորա մէջ, քանի ո

ու մեծ շահ կը բերէ ազգի ընդհանրութեան, որ է ազգի {հիմքը}, լծակը, շարժարանը: Ընդհանրութիւնը կ'ապահովուի

Աւերման երկրի, գործովք անարդար. Ազգութեան {հիմքը}, նաեւ հաւատքի Խախտեցին նոքա մինչ ցայսօր իսպ

զու ստեղծել, որը, պահպանելով նախնական արմատն ու {հիմքը}, պարզ ու գեղեցիկ հաղորդակցվի ժողովրդի հետ, ժամա

ալը) աշխատում է ցոյց տալ նորա (այսինքն օրէնքի) {հիմքը} մոռացուած սովորութեանց. եւ արդէն մարած կեանքի մէ

վարդապետութիւնը, սէրը դնելով ընկերական կեանքի, {հիմքը} եւ բարոյականութեան նշանաբանը: Մարկոսը թող ներէ Կ

ենայն քրիստոնեայ. պատճառ ` քրիստոնէական եկեղեցու {հիմքը} դրուած է այս հաւատալիքի վերայ. Քրիստոսի փրկագործ

նի վանքից եկած էր մեր վանքը, այն օրից, երբ սորա {հիմքը} ձգել էին, եւ մինչեւ իմ վանքից գնալը նա այնտեղ էր

քայլափոխ առաջ տանել մեր սկեպտիցիզմը։ Ի՛նչ է մեր {հիմքը}, որ մենք պիտի ասենք, թէ՛ Սեւուկի դրախտի մէջ է ա

այրկեանի մէջ փորեցին ու քանդեցին Աբովեանի յոյսերի {հիմքը}, որոնց աւերակքը լուացուեցան յետոյ առաքինի հոգու

եւ ազատական կամ քրիստոնէական։ Այս տեսակ բաժանման {հիմքը} ամփոփւում է դոյն իսկ կրօնների բնաւորութենների մէջ

ա խղճմտանքին տիրելու համար աշխատութենների գլխաւոր {հիմքը} ։ Բայց Լօյոլա միանգամայն այլապէս էր մտածում եպիսկ

ն օրինակական գործ։ Իգնատիոսը անգիտաբար դրեց նորա {հիմքը} եւ հաւաքեց նիւթեր, որ կարգի դրուեցան յետոյ այլ Գ

մ դէպի նորա հաստատ եւ հզօր քաղաքականութիւնը, որի {հիմքը} ստրկութիւն էր)։ Բայց Յիսուսեանք չ'հետեւեցին այ

Յիսուսեանների Քաղաքական եւ հոգեկան օրէնսդրութեան {հիմքը} ։ Նոքա ինքեանք դառնում էին դաբիրայ այն Աստուծուն

նալ կամ մեկնել, բայց եւ այնպէս անհնար է թէ նոցայ {հիմքը} եղած չլինի կամ մի ստոյգ պատահած իրողութիւն (թէեւ

է ազգի կեանքը, որովհետեւ այդ կեանքն է բանաստեղծի {հիմքը}, որի վրայ կառուցանում է նա իր շինուածքը: Յայտնի

երունդը հաստատում է իւր կեանքը մի ամուր եւ ապահով {հիմքի} վերայ, եւ անհնա՛ր է, որ նա կա՛մ աղքատութեան հան

ր երկու ձեռքը: Աշխատութիւնը առանց նիւթի եւ առանց {հիմքի}, հասարակաց վերաբերութեամբ, չունի՛ այն ոյժը եւ զ

հետ զուգընթաց է նիւթը, երբ այդ բոլորը հաստատած է {հիմքի} վերայ: Յաւելացո՛ւր սորա վերայ եւ քաղաքային ծախքը

վաճառականութիւնը, երբ նորա խարիսխը դրուած է ազգի {հիմքի} վերայ: Եւ մինչեւ այս, թող հայ վաճառականը հ

քառորդը, կամ, ի վերջոյ, մի մաս: Թո՛ղ նոքա այն {հիմքի} վերայ աշխատին, եւ նոցանից իւրաքանչիւրը կը հասնի

ենք իրենց կամ ուրիշին հաշիւ ու համար տալ, թէ ինչ {հիմքի} վրայ գործ են դնում այս կամ այն ձեւը կամ միեւնոյն

ը Խորենացի ու Եղիշէ։ Մեր այսպէս խօսածը առանց {հիմքի} չէ։ 1853 թուակ. մի հայ սխօլաստիկ Թիֆլիզ քաղաքից

որ նորա օրով էլ կային։ Պ. Էմինը, թէեւ առանց {հիմքի} գրել էր այս ծանօթութիւնը, գո՛նէ պիտի չմոռանար այ

մեանցից բաժանող եւ հեռացնող եսական սկզբունք, որի {հիմքի} վերայ ոչ թէ միայն բան չէ շինւում, այլ յառաջուց շ

us): Երեւի թէ այս, կամ սորա նման մի oրենքի {հիմքի} վերայ, կամ գուցէ մի այլ բնական պատճառից, պ. Յո

տ էին տալու բնակութեան տեղ ու ապրուստի հնար։ Այս {հիմքի} վերայ դուրս եկաւ Մխիթարը Ցանթէ կղզուց եւ 1703 թ.

ի հարազատ լուսաւորութեան կենտրոն, թո՛ղ մի անսխալ {հիմքի} վերայ մի առողջ գործ հիմնարկեն եւ յառաջ տանեն նորա

ութիւն եւ յաւիտենական կեանք։ Նորա վարդապետութեան {հիմքի} վերայ պայծառացան ազգեր, կազմուեցան ընկերութիւննե

չենք կարող չասել այն, ինչ որ, այդ տպաւորութեանը {հիմքի} վրայ, մեզ թւում է: Աշնան Մողնու ուխտից Էջմիածին

ն շինութիւնը բնական կերպով պիտի յառաջանայ ցածից՝ {հիմքից}. այդ հիմքը է հասարակ ժողովուրդը: Այն մարդը, որ

նդանաբանական այգու բացման համար, մանավանդ որ նրա {հիմքում} դրված է գործնական նպատակ, որը զարմանալիորեն գիտո

րը կտակով թողել էր Յիսուսեաններին, նոցա կողմնակից {Հիյլեօմ} Դիւպրա, Կլերմոնդի Եպիսկոպոսը, որ հռչակաւոր Դիւպրա

նը ամբողջի մեջ փոխադարձ եւ իմանում ենք, որ հայոց {հին} դպրությունը եւս ունեցել է երգեր, ավանդություններ

մեզ այդ լեզուների ընթացքը. առնանք զորօրինակ մեր {հին} լեզուն. նորա տղայությունը կամ մանկությունը տեսնո

. նորա տղայությունը կամ մանկությունը տեսնում ենք {հին} երգերի մեջ, նորանից հետո հանկարծ գալիս է մեր առա

յն նորա մանկության հիշատակարանքը եւ ծերությունը: {Հին} լեզվի երիտասարդությունը համարում եմ Եղիշեի քաղցրա

ս կենդանական ներգործությունից, ինչպես է այժմ մեր {հին} լեզուն: Բնությունը զգալով մարմինների անմշտնջ

հնամոլ մարդերի ընդդեմ պիտի թվի, պատճառ, որ դոքա {հին} եւ մեռյալ լեզվի քամակից գնալով, կարծում են թե կա

ւ համար: Մեսսինա մտած երեկոյիս (դեկտեմբ. 26 {հին} ոճով) գնացի տեսանել թատրոնը եւ երբ ընդհատության

ոգեւորականությունը շատ կերպով կամեցած է պաշտպանել {հին} դրությունը, տեսանելով, որ հառաջընթացքը պիտի ոտք

ազգեր: Էտնան եւ Վեզուվին ծխվում են. Արարատի {հին} վուլկանի մեջ մի՞թե կրակ կմնա իսպառ... մահաբեր

, որ գուցէ թէ կատարեսցի մինչեւ ցվերջ ամսոյս, ըստ {հին} տոմարի, թէեւ հարկ ի վերայ իմ կայր անդէն առ նմին

մանակ կանգնեցանք չորս ժամ Ադեն քաղաքի առաջեւ. սա {հին} Թատմորն է արաբական, որ երբեմն Սողոմոն շինեց եւ ո

ները ոչնչացել են - էլ ինչո՞ւ են նրանք քրքրում մեր {հին} վերքերը: Մի՞թե նրանք այն աստիճանի աղքատ են մտքով

դեպ, ինչպես կարելի է կռահել, այդ գիրքը բավական {հին} է. նա վերաբերում է քառասնական թվականներին եւ, ա

նց մոտ գնալու: Ես դեռ հիշում եմ նրա արդ ու զարդը {հին} ժամանակներում: Եթե Անանիան տեր Մովսեսին նամակ գր

կրկնում էին, որ հայերը, որոնք դավանում են իրենց {հին} կրոնը, Դռան համար վտանգավոր են, որովհետեւ նրանց

արհվում էին այն պատճառաբանությամբ, թե դրանք չկան {հին} լեզվի մեջ, որովհետեւ եղանակներից եւ ժամանակներից

ւ ժամանակներից գործածվում էին միայն նրանք, որոնք {հին} լեզվի համապատասխան եղանակների եւ ժամանակների բառա

րծես 19-րդ դարի հայը ստորագրությամբ պարտավորվել է {հին} հայերին՝ ապագայում չարտահայտվել այլ կերպ, քան խ

անձեռնմխելի իրավունք ունի, ինչպես նրան նախորդող {հին} լեզուն: Բացի այդ՝ ինչո՞ւ նա լավ է, իսկ սա՝ ոչ

ամ այսպես ասած՝ ապրել, անց է կացրել (пережил) {հին} լեզվով, հին ձեւով իր մտքերը շարադրելու շրջանը եւ

ծ՝ ապրել, անց է կացրել (пережил) հին լեզվով, {հին} ձեւով իր մտքերը շարադրելու շրջանը եւ սկսել է գործ

ատմական պատճառը, որ հարկադրել է ժողովրդին թողնել {հին} ձեւը՝ կհարկադրի նրան չենթարկվել բացարձակորեն որե

րքան այդ բարբառի մեջ տեսնում ենք լիովին պահպանված {հին} լեզվի ձեւերը: Ժողովուրդը մշակված եւ բավական ճկու

եզվի ձեւերը: Ժողովուրդը մշակված եւ բավական ճկուն {հին} լեզուն թողել է անհրաժեշտաբար, որովհետեւ հին ձեւո

կուն հին լեզուն թողել է անհրաժեշտաբար, որովհետեւ {հին} ձեւով այլեւս չի հասկանում - ապա ի՞նչ տրամաբանությ

կարող ենք դիմել մի բարբառի, որտեղ այնպես առատ են {հին} ձեւերը: Նոր լեզուն բոլորովին կկորցնի իր իմաստը,

ռով ավելի նրբագեղ են խոսում, այսինքն՝ ավելի մոտ {հին} ձեւերին. ես փնտրում եմ ուրիշ բան, թե որ բարբառո

ում ավելի շատ են լեզվի մշակված, կենդանի ձեւերը: {Հին} ձեւերի համար, որոնք (եթե, ինչպես հավատացնում ե

ընդդիմադրություն առաջ չբերենք: Որեւէ բարբառի {հին} ձեւերը նոր լեզվի համար նույնքան են պետքական, որք

, բնականաբար, պետք է ունենա եւ նորա լեզուն: Մեր {հին} լեզվում չկա " ծեծ խմել " ձեւը, իսկ նոր լեզվում ծ

ր լեզվում ծեծը չի խմվում, այլ ուտվում է, այնինչ {հին} լեզվում ոչ մի տեղ չի կարելի գտնել նման ձեւ:

ակներն ու ժամանակներն ավելանում, մի բան, որ չկա {հին} լեզվի մեջ, ես այնպես, փորձի համար, խոնարհեցի մ

եւ եղանակները շատ ավելի ճշգրիտ եւ ուղիղ են, քան {հին} լեզվի մեջ: Բայց այս մասին բավական է: Ես նյո

սը ու, մոռանալով անցյալի դառնությունները՝ հիշել {հին} օրերը: Ես շատ կցանկանայի իմանալ նրա արդի վիճակը

մարդ կը գտանե՞ս հրէաներից, որ չունենայ իւր տանը {Հին} Կտակարանը, կամ մի մօհամեդական, որ չունենայ Կուր

: Ե. Ճշմարիտը պիտոյ է ասել, սիրում եմ {հին} բաներ։ Ինչ պիտոյ է առնել, ամենայն մարդ ունի իւր

ասնաւոր մարդերի: Քաղաքը ունի մի քանի խանութներ՝ {հին} ժամանակներից շինած, որ վարձու է տալիս, եւ որոնք

: Ամենայն ժամանակ բաների նոր կարգը պատերազմ ունի {հին} կարգի հետ, լոյսը խաւարի հետ, առաքինութիւնը մոլո

անների վիրաւորութիւնը՝ ըստ ամենայնի անտեղի: Շատ {հին}, մաշուած ու տրորուած խորամանկութիւն է, որ գործ

սահակեանցը՝ որպէս մանկավարժ, ստիպուած է ասիական {հին} սովորութեամբ ամենայն մարդու Աղա՛, Աղա՛ ասելով,

րբ բացեցի, ո՛վ խայտառակութեանս, գտայ կապոցի մէջ {հին} եւ պատառոտուն հանդերձներ՝ հարիւր, հազար կարկատա

, Հայերը մինչեւ այժմ դեռ կռիւ ունին իւրեանց մէջ, {հին}, եթէ նոր ռամկական (jargon!) լեզուով պիտոյ էր գ

ընդհանուր պատմութեան, ընդհանուր օրէնսգիտութեան, {հին} եւ նոր քաղաքան աշխարհագրութեան: Գաւառներ եւ աշխա

, եւ նոր պատմութիւնը (16 դարուց) պատնէշ է քաշել {հին} եւ նոր մարդկութեան մէջ: Մի՞թէ հեղինակը կը ցանկան

ընդդէմ մի թերթ - Կարապետ Վարդապետ Շահնազարեանց - {Հին} Հայ հեղինակների տպագրութիւնը՝ " Շար Հայ մատենագր

onies մակագրով տաղերգութենների Հայ թարգմանութիւնը {հին} լեզուով: Ազգային բանասէրքը մինչեւ այժմ չկարողացա

արողացան հասկացնել մեր բոլոր հեղինակներին, թէ մի {հին} եւ մեռած լեզու, որ կորուսել էր իւր իրաւունքը ընկ

րք ներս բերելու համար: Անտարակոյս, աւելի հեշտ է {հին} լեզուով թարգմանել, մանաւանդ՝ ոտանաւորը, բայց մ

ել է առանձին՝ որպէս Նուագք, Հայրունի մակագրով: {Հին} լեզուով գրուածների մէջ տեսանում ենք գործ դրուած ա

րուածքը, թէեւ աշխարհաբառ, բայց շատ յաղթահարուած {հին} լեզուից, եւ նմանել ցանկանալով մեծ Հայաստանի լեզո

վարդապետը ձեռք է զարկած մինչեւ այժմ չտպուած Հայոց {հին} հեղինակների գործերը իւր ծանօթաբանութեամբ եւ մեկնա

իտասարդը պատասխանում է. " Պարո՛ն, թէ նոր է, թէ {հին} է, ահա քո՝ ինձ տուած ապրանքը, ես չեմ կերել, չ

ակութիւն: Հարկադրւում ենք այսքան միայն ասել, որ {հին} բարոյական աշխարհի եւ հին խելքերի դրութիւնքը չէին

ք այսքան միայն ասել, որ հին բարոյական աշխարհի եւ {հին} խելքերի դրութիւնքը չէին կարող այլ հետեւանք դուրս

: Նա նոր է զարթել Դարաւոր քնից, {Հին} փոշին նոր է Թափել վերայից: Քո օրից

րսնանալով երկնաւոր անմահ փեսային: Այսպէս էին մեր {հին} մայրերը եւ քոյրերը, այսպէս էին մեր կանայքը, բայ

ւթիւնը, ձեր զաւակների գալոց օրերը, յիշեցէ՛ք ձեր {հին} մայրերի քաշածները եւ աշխատեցէք Հայեր տալ մեզ, ին

ր, օրինակի համար. 1. Ընկերութիւնը կը հոգար {հին} ձեռագիրների տպագրութիւնը, յայտնի բան է՝ յանձնել

րից. մեր մէջ ասիական կոպտութեան հետ թագաւորում է {հին} նահապետական հոգին՝ պարզութեամբ դիմել դէպի մի մար

փում է ազգերը, կը վայելէ՞ մեզ նոր ի նորոյ քրքրել {հին} կրօնական վէճերի քուրան, որին այնքան զոհ տուեց Հա

հոգի բնակիչ, որոնց մէջ հարիւր յիսունի չէ հասնում {հին} ազնուական, այսպէս անուանուած, անգլօ-սաքսական տո

պէտք է ասել, խղճի խայթ եւս զգաց, ազնուաբար, որ {հին} ժամանակների վերայ գնալով եւ մոռնալով ազատութեան թ

երունդի գոյութիւնը: Փիւնիկեցիք չկան, կամ այնինչ {հին} ազգը մեռաւ: Միթէ այդ ազգերը բաղկացնող անհատները

այ, ոչ սուրբ եւ ոչ անսուրբ գրքերում: Դնենք, թէ {հին} ազգերը մեռան եւ յաջորդք չթողեցին, բայց նոր ազգեր

յց է տալիս բանականութիւնը, եւ ոչ այնպէս, ինչպէս {հին} օրերից մնացած, աւանդական կառավարութիւնքը տնօրինե

ղած այդ մեծախորհուրդ գործի սկզբնաւորութեան: {Հին} խելքերը, որոնց զլացել էր դարը իւր ազդեցութիւնը,

հնչում էին որպէս " Ձայն բարբառոյ յանապատի ", այս {հին} խելքերն ենք ասում, չէին կարող եւ չէ պիտոյ պատճառ

ում էին, Յուշիկ աղօթք արդեօք նոքա Կամ {հին} տաղեր երգեցին: Միթէ կա՞յ դեռ արմաւեն

րդերը. Որ իւր խօսքը չէին պաշտում ու իւրեանց {հին} կանոնով Վարւում էին միշտ համարձակ, ինչպէս ի

ն, Բքածին ամպերը Տարագիր գնացին. {Հին} լեռը բացեց, Իւր թաւուտ կուրծքը Քեզ կան

Մասիսի վուլկան, Կրկին սկսաւ Իւր {հին} գործն ու բան. Վառեց շատ սրտում Անշէջ կ

Այժմ անլուայ, մազերն արձակ, Չունի հագուստ թէեւ {հին}. " Ողորմութիւն արէք, պարո՛ն, Անտուն, անտէր աղ

Նա նոր է զարթել Դարաւոր քնից, {Հին} փոշին նոր է Թափել վերայից: Քո օ

Մինչեւ Վարդգէսի աւանը։ Նուիրական այն {հին} գետին՝ Յանձն արա ալիքներին Հասցնել քո

իցս եւ իսկոյն պատասխանեցի: Այսօր ուղարկել էր ինձ {հին} հեղինակները: 11-ին տեսութիւն եղբօրս հետ եւ այլո

զատ լոյսը, թերեւս աչքերի նկատմամբ, գիտէինք, որ {հին} խելքերը երբէք համաձայնելու չէին խաղաղութեամբ տեղի

ղովրդին յայտնի բառերով գործ էին դնում մի ձեւ բուն {հին} լեզուի ոգուն հաւատարիմ մնալով, " Հիւսիսափայլը "

նալով, " Հիւսիսափայլը " գերմանախօս էր դառնում!! {Հին} եւ նոր լեզուի ընդդէմ մեր սքանչելի հայկաբանների ան

նքը ընդհանրապէս եւ սովորաբար միջոց էին թարգմանում {հին} ու նոր լեզուի ոգուն ընդդէմ, երբ մենք, հայկական

ղովրդական լեզուի բաղդասութիւնը տարել դրել էր բուն {հին} լեզուի բաղդասութեան տակ։ Ահա այն միակ եւ, կրկին

սերնդի իրաւունքը նոյնպէս անբռնաբարելի է, ինչպէս {հին} հայոց իրաւունքը։ Եւ ի՞նչ իրաւունքով հին հայը խօս

, ինչպէս հին հայոց իրաւունքը։ Եւ ի՞նչ իրաւունքով {հին} հայը խօսում էր այնպէս եւ ոչ այլապէս, նոյն իրաւու

ռնադատել նոր լեզուն եւ մինչ այն աստիճան ստրկացնել {հին} լեզուի ձեւերին, որ ազգը դժուարութեամբ հասկանայ,

տակ առաջ գնացած աճելութիւն։ Եթէ նոր լեզուն չունի {հին} լեզուի ոլորուն ոճերը, եթէ չէ կարելի նորում միմեա

ինք, տարապայման մաքրասիրութեամբ ստրկացնենք նորան {հին} լեզուին։ Անհնար է, թէ աններելի անհոգութեամբ, ա

արդարացի պատճառները։ Առաջին՝ թէ նոցա գրածները՝ {հին} եւ մեռեալ լեզուով, անմօտենալի էին Ազգին։ Երկրոր

ընկած՝ առանց անգամ եւ բացուելու, կամ՝ քանի մի {հին} լեզու իմացողների ձեռքում։ Այդ խօսքերի վերայ

թիւն։ Եւ դնենք, թէ մի հայ մարդ առնուր իւր ձեռքը {հին} լեզուով շարադրած մի գիրք (իհարկէ՝ հայերէն) եւ

րին յարմար։ Բայց ցաւելով եմ խոստովանում, որ մեր {հին} լեզուով խօսող հեղինակները պակաս են այս խորհրդից։

նացուց եւ Յովհաննէս Կաթողիկոսից... ի՞նչ պատճառով {հին} լեզուի անգործածական բառերը եւ ոճերը անտես առնենք

անգործածական բառերը եւ ոճերը անտես առնենք, որոնք {հին} ժամանակներումը տեղ տեղ երեւում են գործածուած. առ

օտարացուցել է ժողովուրդը իւրանից այնպէս, որ այժմ {հին} լեզուն մեր ժողովրդի համար եղել է Եգիպտոսի մեհենակ

[եանցին] Արամ Մոսկուայից Փարիզ Սեպտեմբեր 28 {հին} ոճով Արամին Թիւյսիւզեանցին Պետերբ[ուրգից] Փարի

2 Յունուար Մարսէյլից Յունուարի 4-ի փոստով, {հին} տոմ[ար] 1 Բերբերեանցին 2 եղբօրս ` Ղազարոսին

. Նազարյանցը ցանկանում է որոշ իմաստով վերականգնել {հին} հայկական լեզուն ժամանակակից հայերեն ժողովրդական լ

ում են զուտ հայկական լեզուն, նրա մոտ կփոխարինվեն {հին} հայկական գանձարանի ազգային բառերով: Հաստատո

իր դարն ապրած ձեւերը, այդ միջնադարյան մարդկանց, {հին} դասական լեզվի անվերապահ սիրահարներին, որոնք սարս

քերն ու լավագույն զգացմունքները, ընտիր հատվածներ {հին} հայկական, ռուսական եւ եվրոպական գրականություններ

ն գրականություններից: Այստեղ էլ կզետեղվեն ինչպես {հին}, այնպես էլ նոր հայերեն լեզվով հրատարակված նոր գր

ջաբանութեան մէջ, ուր խօսք է լինում բաւական երկար {հին} եւ նոր հայկական բարբառի վերայ, ասած ենք, " թէ շ

րդեօք մեր կողմից յանցանք չէ՞ր այսպէս ձայն տալ մեր {հին} մատենագրութեան վերայ։ Այս խնդիրը վճռելու համար կ

եսանել նորա լեզուն. պատճառ, տեղ տեղ աւելի մօտ է {հին} լեզուին, քան թէ ժողովրդական բարբառին։ Բայց այստ

նիւ ըստինքեան եւ էականապէս ուրիշ բան չեն, եթէ ոչ {հին} շինուածքների կործանում: Այնքան շատ եւ այնքան խիտ

գրքերի: Չնայելով, որ անդադար ուսումնասիրում են {հին} օրինակները (այսինքն հին հեղինակները), գերմանակ

նդադար ուսումնասիրում են հին օրինակները (այսինքն {հին} հեղինակները), գերմանական ուսումնականք չեն ուսել

քարացած սիրտը ի գութ շարժէլ, որ խնայէր բովանդակ {հին} աշխարհի մայրաքաղաքին: Մոռանում էի ասել, թէ Լանկ

դիպուածով մի հռոմէական վարդապէտի, որ բնակում էր {հին} Կապուայ քաղաքի մօտ գտանուած գիւղում: Անապատականը

ւնը շատ բանի մէջ երեւեցաւ: Գեղեցիկ էր պատասխանել {հին} փիլիսոփաներից մէկը մի անառակ մարդու, երբ որ սա հ

նեց եւ իւր գեղեցիկ համբաւը, որ ստացել էր մի քանի {հին} հայեացքով եւ հին դատողութեամբ մարդերից իբրեւ մի ճ

կ համբաւը, որ ստացել էր մի քանի հին հայեացքով եւ {հին} դատողութեամբ մարդերից իբրեւ մի ճարտասան, բանիմաց

թեան գործարանը չի վառուիլ եւ Սուրբ Հոգու գանձերից {հին} ու նոր դուրս չի հանիլ, մանաւանդ, եթէ այդ մարդը

ուղիկէ Էջմիածին անունով։ Ամենին յայտնի է, որ {հին} դարերում Էջմիածին անունը չկար, կամ գո՛նէ դպրութե

ռաջ գնաս բաւական տեղ դէպի արեւմուտք, այն ժամանակ {հին} պարսպի մնացորդը կը հանդիպի քեզ դէ՛մ յանդիման՝ Քա

ել է իրենց օրով, կամ մօտ է իրենց ժամանակին, իսկ {հին} բաները, թէեւ շատերը նոցանից Ադամից են սկսում, ա

երում, այլ եւ բո՛վանդակ Նոր Կտակարանի մէջ չկայ. {Հին} Կտակարանումն էլ միա՛յն մի տեղ. " Նախանձո՜ւ բանսա

տանքը սրբագրել։ Եւ որպէսզի չկարծեն ոմանք, թէ {հին} ժամանակներում Սողոմոնի Իմաստութիւնը Կաթուղիկեայք

, ուսին մենք աղաղակը վերստին կրկնեցինք։ Բո՛ւն {հին} լեզուի մէջ էլ սովորական չէ այն ձեւը՝ էական դերան

, բայց տեղ տեղ ներս է մտած նա փոխանակ նոյնի։ {Հին} լեզուի մէջ այս " նա նոյն եւ այն " դերանունների տա

խանի բովանդակութիւնը։ Այս ձեւը շատ գործածական չէ {հին} լեզուի մէջ. եւ մեզ թվում է, թէ եղածն էլ յունակա

մութեան, Մխիթարեանց գրած, յառաջաբանութեան մէջ ( {հին} լեզուով) կարդացինք " գլուխ գործոց " որպէս բառակա

րայ, այլեւ անկաճ դնելով այդ բարբառներին։ {Հին} լեզ. խուպանիլ։) Վխտալ՝ кишѣть։

ստուգեցի, որ այս նմանութիւնը պատահական էր)։ Թէեւ {հին} լեզուի մէջ գոլումն, տալումն չկայ, բայց լալումն կա

ղափար։ Շատ մարդիկ, որ ամեն բան չափում են {հին} լեզուի չափով, Աւետիքեան Հ. Գաբրիէլի պէս նոր լեզու

։ Չափեցէք պարոններ, բայց այնպէս արէք, որ նոյն իսկ {հին} լեզուին չհակառակէք։ Հին լեզուի բար մասնիկը մակբայ

այնպէս արէք, որ նոյն իսկ հին լեզուին չհակառակէք։ {Հին} լեզուի բար մասնիկը մակբայացուցիչ է եւ աշխարհաբարը

ղադրված մակբայը չէ վարվում որպէս ածական։ Նոյն այս {հին} լեզուի կանոնով էլ սխալ է "աշխարհաբար" ասելը, աշխա

թիւնից եւ բառարանից պահանջել։ Մենք շատ {հին} լեզուով գրողներ գիտենք, որ եւ հին լեզուի մէջ երբե

Մենք շատ հին լեզուով գրողներ գիտենք, որ եւ {հին} լեզուի մէջ երբեմն գործ են ածում իրենց սքանչելի տր

միայն "ձեռք" բառը հոլովելի ժամանակ Նոր Նախիջեւանի {հին} պառաւները ասում էին՝ "ձեռօքս գրի", բայց այժմ իսպա

ւմ այնպիսի բառեր, որ բաւական մօտաւորութիւն ունէին {հին} լեզուին, օրինակ՝ բերեմ բայի կատարեալի երրորդ դէմք

ս է ձեւաւորվել, մենք ի՞նչ ունինք մերժել այդ բառը։ {Հին} լեզուում չկան բազմավանկ բառեր։ Բայց այս կայ, որ ա

որցնելը լաւ բան չէ։ Մենք սրտանց շնորհակալ ենք մեր {հին} բարեկամից, որ այս նախապաշարմունքի ընդդէմ, իր պատո

ն հրովարտակով պատուիրեց տալ իւրեան նոր-նոր գրեր, {հին} եւ ամենախրթին ոճերով գրած, սպիտակ թղթերի վերայ տ

ի, միջակ հասակով, բաւական լիքը, որ հագած էր մի {հին} ֆրակ երկայն, եւ խոնարհադէմ գլուխ տուեց սատանային

կարողացայ գտնել. իրաւ է, շարադրութիւնքը բաւական {հին} բաներ են, բայց դորա փոխանակ տեսէք ինչպէ՛ս տպած է

ղ երեւում են անհամար ծակեր ու ճեղքուածներ: - {Հին} շինուածք է, - պատասխանեց անիծեալը, գլուխ տալով

անիծեալը, գլուխ տալով եւ անամօթաբար ժպտելով, - {հին} շինուածքները միշտ խոնարհում են դէպի կործանումն.

ել, պատերը զարդարել զանազան քանդակներով, քանդել {հին} ապարանքը Sարտարոսի կողմից ճանապարհ բանալու համար

րիտ է, մռայլագոյն սատանայ, այս վէրքերը փոքր ինչ {հին} են, բայց անդադար աշխատելով քո փառքի համար, ես դ

յիշեցուցանել Ձեզ մի քանի անցք, որ թէեւ փոքր ինչ {հին} էին, բայց մեծ յարաբերութիւն ունէին ներկայ անցքի

ան քանքարով գերազանց կը լինին, քան իւրեանց նախնի {հին} հռովմայեցիքը: Ես իրաւունք ունէի սպասել այս գործի

ւարճութեան համար տպել է տալիս ճառեր, ոտանաւորներ {հին} եւ նոր բարբառներով, յօդուածներ, որ ոչինչ չեն պա

եղքի չափը. մարդիկ մեղանչում էին յառաջ համառօտ եւ {հին} մեղքի ցուցակով. դորա հակառակ, այժմ մեղանչում են

անդուսն էր, այլ պատմաբան վերին աստիճանի: Սա շատ {հին} բաներ է պատմում. գիտէ մինչեւ անգամ Նոյից յառաջ ա

ս յաւիտեան վերջացնում եմ իմ թագաւորութեան մէջ այդ {հին} եւ մեռեալ ձեւը խօսելու. դորա մէջ չկայ այլ խորհու

կանոնից: Նոր ժամանակին հարկաւոր է եւ նոր լեզու, {հին} ժամանակը տարաւ իւր հետ հին լեզուն: - Եւ ո՞ր

կաւոր է եւ նոր լեզու, հին ժամանակը տարաւ իւր հետ {հին} լեզուն: - Եւ ո՞ր յայսմհետէ այն բարբառ իցէ,

այն գրել վիպասանական եւ ճարտասանական ոճով եւ այլն {հին} լեզ.... - Լսեցի՞ր դու իմ կամքս, թէ չէ՞.

ն, թէ ինչու համար հնամոլ հեղինակները չէին խօսում {հին} լեզուով եւ այդ լեզուն երեւում էր միմիայն գրչի տակ

նդադար պարապում էր զանազան դիւթական գրքերով. ինչ {հին}, ձեռագիր ախտարք ասես, որ նա չունենար․ ինչ մագաղ

" Ծանօթաբանութիւն Ալքիմիայի մասին, քաղուած մի {հին} գրչագրից։ Այդ գրչագիրը գրուած էր Ուռհա քաղաքում

րելի բան էր զանազան նիւթերից ոսկի շինել, նոյնքան {հին} է, որքան ագահութիւնը դէպի ոսկին: Յուլիոս Ֆիրմիկ

մանկութեան ծաղիկը վերանորոգելու: Մինը բոլոր {հին} եւ նշանաւոր Ալքիմիկոսներից, Եւրոպայումը էր այն ս

քի վերայ երեւեցաւ քիթը բերանը մրոտ մի մարդ: Նորա {հին} սերտուկը շատ տեղ ծակոտուած էր կրակի կայծերից, ձե

Եւրոպան միջին դարերում: Չէ իմանում, որ ամենայն {հին} բան լաւ է, չէ իմանում, որ մի ժանգոտ դրամ լաւ է

րդիկը եւս բաժանւում են զանազան դասակարգ: Ծեր կամ {հին} ժամանակներից հարուստ տան ժառանգը աւելի պատուաւոր

ա հայրերը նայում էին, կամ ամենայն բան չափում էին {հին} չափով: Այժմեան ժամանակիս տղայքը բոլորովին ուրիշ

պակաս էին այս պայմանները, վասն որոյ եւ չդիմացաւ {հին} կամ միջին դարերի քաղաքական փոթորիկներին եւ թագաւո

ր հոգին. իսկ թէ սա մի փոքր վրդովուած էր, իսկոյն {հին} նախապաշարմունքը կը վտարէ ազատութիւնը եւ մարդը դար

ձու, եօթն աւելի ճիւղերի վերայ կապում են հիւանդի {հին} կամ նոր հանդերի եօթն տեսակ կտորներից մանր-մանր դր

մար. սորա միջոցին վերստին զարթնում է ոչ թէ միայն {հին} հայկական դպրութեան ուսումնասիրութիւնը, այլեւ ակա

իւնը եւ ո՛չ ունեցել էր ճանապարհ՝ ուսումնասիրելու {հին} լեզուի յիշատակարանքը, որ նորա աշակերտքը, հետզհե

լ կորստից հնախօս լեզուի յիշատակարանքը, ուրեմն եւ {հին} գրոց լեզուն, սկսեցին տպագրել, այո՛, եւ տպագրեց

այո՛, թարգմանեցին ու տպեցին նոքա զանազան գործեր {հին} ու նոր Եւրոպական լեզուներից, եւ այսպիսի թարգմանո

մանութեններով մեծապէս մշակագործեցին եւ ճոխացուցին {հին} Հայկական դպրութիւնը։ Թողունք, որ շատ բան եւս թա

ը, որ պիտի լուծանէր Մխիթարեանց միաբանութիւնը մեր {հին} դպրութեան հանդիսում, էր հին լեզուի լոկ պահպանութ

նց միաբանութիւնը մեր հին դպրութեան հանդիսում, էր {հին} լեզուի լոկ պահպանութիւնը եւ մշակութիւնը. ընդհանո

պատճառով, որ մշակագործեցին ու ծաղկեցուցին Հայոց {հին} լեզուն եւ վեր քարշեցին նորան այն ողորմելի վիճակի

նացած լինէր մեր հայկական աբեղաների շնորհքին, մեր {հին} լեզուն մնացած կը լինէր այժմ այն դրութեան մէջ, ին

բազմադիմի նեղութենների հետ, քունը կտրել է Հայոց {հին} լեզուն մշակելու եւ ծաղկեցնելու համար, եւ եւրոպակ

ոչ թէ այդ բանը եղած է միայն իւր օրերումը, այլ եւ {հին} ժամանակներում։ Թող խօսէ ինքը՝ Քերթողահայրը. "Այլ

ն, զուսումնարան եւ զտպարան, տեղի ետ նորոգութեան {հին} հայախօսութեանն յորմէհետէ շարունակաբար փոքր քան շա

աց, եւ թէ նորախօսութեամբ կործանի հոյակապ շինուած {հին} հայկաբանութեան: Զարմանք այս են զի պատուելի հեղին

այախօսութեան չէ՛ր եւ չէ իսկ յաղարտ վարել զհիմունս {հին} հայկաբանութեան, քանզի եթէ յայս կէտ ուղղեալ էր զի

ենդանութեամբ նոյն լեզուի: Քաջայայտ է ապաքէն, թէ {հին} լեզուն մեռեալ է եւ դնի ի խորս գերեզմանի, ըստ որո

աստեղծական ոճով եւ ամենաջան եւ միանգամայն անընտել {հին} հայախօսութեամբ, զի որ ի նոսա են շեղջակոյտք [իբր

, իմա՛ դու ինձ զթարգմանիչս մեր: Ասասցեն պաշտպանք {հին} հայախօսութեան, եւ ասասցեն մաքուր խղճմ ըտանօք, թ

ւմնականք՝ թէ զի՞նչ մինչեւ ցայսօր ուսեալ է դոցա ի {հին} մատենագրութենէ, տոմսակս ոմանս, հրահանգիկս, կամ

վայր իմաստնոց հայոց՝ շօշափել զհետին չքաւորութիւն {հին} մատենագրութեանն, որովք հային ի գիտութեանցն հանդէ

ն եւ խնդիր ի մէջ արկաք, թէ զի՞նչ ուսեալ է դոցա ի {հին} մատենագրութենէ, կամիմք լսել. թո՛ղ խօսեսցին պատո

նց պարտութիւն, մեք զմերս հրապարակեմք կարծիս, թէ {հին} մատենագրութիւնն բաց ի պահելոյ յինքեան զնուիրականն

դարու. ո՛չ եւ ո՛չ կարեմք նոյնպէս համեմատել զմերս {հին} դպրութիւն ընդ հին դպրութիւնս Յունաց եւ Հռովմայեցւ

կարեմք նոյնպէս համեմատել զմերս հին դպրութիւն ընդ {հին} դպրութիւնս Յունաց եւ Հռովմայեցւոց, որ զայն բան ո

նեայք, թարգմանեալ զսուրբ մատեանն եւ զԱւետարանն ի {հին} լեզուէ ի նորն եւ հասկանալին ժողովրդեան: [Զայսպիս

այ կուտակելոյ զլերինս դժուար ուսանելի եւ ապարդիւն {հին} հայախօսութեան: Առ ի վկայութեամբ հաստատելոյ զասաց

ոսէ, զոր յառաջ բերէ Յովհան Երզնկացի ի մեկնութեան {հին} քերականութեան: Գրականութիւն լեզուիս, որչափ լոյս

ան առնէ, եւ գտանէ զսուրբն Սահակ ի թարգմանութիւնս {Հին} Կտակարանի յասորւոց ի հայ, վասն զի զյոյն գրեանն ա

Եփեսոսի եւ զճիշտ օրինակ թարգմանութեան եօթանասնից {Հին} եւ Նոր Կտակարանի, զորս առեալ Սահակայ եւ Մեսրոպայ

կոս պատմաբան վերակոչեալ Իմաստասէր. սորա քաղեալ ի {հին} եւ ի կենդանի աղբերաց պատմութեան ազգիս, գրէ զպատմ

ուականի. ոճ գրութեանն առ հասարակ պակասեալ ի բուն {հին} հայախօսութենէ, չունելով զհարթութիւն առաջնոյ հայկ

այախօսութեան, թէպէտ առ հասարակ պիտոյ է ասել, թէ {հին} հեղինակացն բարբառ չէ այնքան այլայլեալ ի շրթունս Հ

եան իւրով [տաժանելի] աշխատութեամբ " Ստորագրութիւն {հին} Հայաստանի " եւ " Հնախօսութիւն Հայաստանեայց ", Այ

յս եւ եթ գործ, զի վերականգնեցին զմիջաբեկ շինուած {հին} հայախօսութեան, այդորիկ վասն ոչ ուրանալ զմեր շնոր

կ ապագայ հնախոյզք առեալ ի ձեռն զմատենագրութիւնս ի {հին} լեզու՝ հինգ եւ 19- երորդ դարուց, չգտանիցեն ի նո

յ խուզարկուաց, թէ զիա՞րդ հայեցաւ դարն 19-երորդ ի {հին} լեզուն. այլ այս ամենայն լցուցանեն գէթ զցանկութիւ

գտի ի սմանէ՝ ոչինչ եւ կրկին անգամ ասացից ոչինչ։ {Հին} այդ լեզու զրկեալ է յիրաւանց ժամանակին, չունի կեա

ւթեան միայն, քանզի չունի նա տպագրութեամբ քանի մի {հին} ազգային տաղերգութեանց եւ դամբանական ոտանաւորաց,

յաղագս ստանալոյ զփառս հայագէտ առն միայն, գրեալ է {հին} հայախօսութեամբ, անհասկանալի առնելով զբանն Ազգին

ղճի մտացն վկայելոյ, չեն այլ ինչ եթ է ոչ խառնուրդ {հին} եւ նոր հայախօսութեան, ոչ սառն իմն եւ ոչ ջերմ, ա

, այլ խորհուրդ նորա իրագործեալ է ոչ նորոգութեամբ {հին} լեզուի, այլ նորոյն հնագործութեամբ, յերկուց աստի

, յերկուց աստի մարմնացեալ է յունական գենդաւրոս ոչ {հին} եւ ոչ նոր, այլ յաղագս անուանելոյ նորա զմասնիկքս

ան լինիմք [1 անընթ. ] դորա զննութիւն տպագրութեամբ {հին} հեղինակաց, այլ դադարեաց ի բանս զպատմութենէ գրակա

մն փիլիսոփայ քան զնա, թէ վասն է՞ր խառն ընդ բառից {հին} լեզուի, այս ամենայն խօսք եւ զրոյցք լսելի եղեն զկ

խ առնուլ ի Պարսից կամ յԱրաբացւոց, այլ ի սեպհական {հին} լեզուէ, եթէ վերահասու լեալ էր նորա կազմութեան Հռ

ոչ երբէք ծաղկեցաւ ծաղիկ եւ ոչ իսկ խոտ դալարի: {Հին} սովորութիւն է, որպէս առ ամենայն ազգս եւ առ մեզ,

ազնուական, հոգեւորական, ուսումնական, ուսանող, {հին} հայագէտ, վաճառական, քաղաքացի եւ գիւղական, լսել

կարող էին իմանալ զքանի մի մեռեալ եւ փտեալ ի բառս {հին} հայախօսութեան, որք ըստ կարծեաց նոցա կարեն փոխանա

նց, զորս կարէր գտանել ի գրականութեան Ռուսաց եւ ի {Հին} հայկական դպրութեան: Առ այսոսիկ անտեղի պատճառանս

առ անձնասիրութեան եւ եթ անխղճ էին խօսիլ ընդ ազգին {հին} լեզուաւ, անհասկանալի զբանն կացուցանելով: Ազգն ի

ջի դատաստանի արդար եւ արդեամբք ազգասիրաց, չասեմք {հին} հեղինակաց, որոց վասն չիք ճշմարտութիւն յաշխարհի:

arum, որով եւ վերականգնեց Յիսուսեան ապիրատ Կարգը {հին} եւ նոր աշխարհների մէջ։ Բայց կործանուած Կարգի գոր

անոններ սահմանել իւրեան իսկ Կարգի համար, փոփոխել {հին} կանոնները՝ յարմարուելով տեղին եւ հանգամանքներին

օգտակար էր Կարգին, բայց անհամաձայն թագաւորութեան {հին} եւ բնաւորեալ սովորութեններին։ Սպանիայում եպիսկոպ

նդանը, որի բնակիչքը, շատ մոլեալ լինելով իւրեանց {հին} կրօնի վերայ, չ'նայելով Կսաւիէի ջերմեռանդ քարոզու

անթիւ բնակիչքը եւ հարկադրել նորանց թողուլ իւրեանց {հին} կրօնը, որի վերայով անցել գնացել էին շատ դարեր։

Աստուածայնութեան առաջեւը, ահա թէ ինչ բան յաղթեց {հին} աշխարհին եւ չէ դադարում ծաղկիլ եւ պտուղ բերել եւ

ութիւնքը, համարեա՛ թէ թողնում էին նորանց իւրեանց {հին} կրօնի մէջ՝ քարոզելով այնպիսի Աւետարան, որ շինած

վ, որ մինչեւ այժմ պահպանւում է Փարիզի Պարլամենտի {հին} դիւանների մէջ։ Այս շատ նշանաւոր պատասխան է, վաս

եան մնացորդքը եւ զօրացնել թագաւորական իրաւունքը։ {Հին} ազնուական գերդաստանները հարկադրուած էին խոնարհել

ռը 1, 200000 լիբրէով։ Pasquin - մի {հին} եւ աղճատեալ արձանի անուն է, որի վերայ Հռովմի մէջ

ռ եւս իւր վերա կրէր հայկական աբեղայի անունը, եթէ {հին} խելքերի դրութիւնքը չխորտակուէին Մեղուի զարկուածքի

ւ: Ոչ երբեք պիտի չառաջանայ ազգը, հետեւելով {հին} խելքերի դրութեան: Ոչ երբեք պիտի յառաջանայ ազգը,

տուր հնարները միշտ վնասեցին մարդկութեան, հեռացան {հին} դրութենից, բայց եւ նորին չհասանելով պատկերացուցի

րութիւնը, որպէս եւ Տաճկաստանի Հայերը, հիմնում է {հին} լեզուի բացառականի է վերջաւորութեան վերայ։ Բայց թ

։ Բայց թո՛ղ ներուի մեզ ասել հասկանալու համար, որ {հին} լեզուի բացառականքը ամենայն տեղ է վերջաւորութիւն չ

էր։ Այս աշխատութեան մէջ յոգնակի սեռականները {հին} լեզուի բնաւորութիւն եւ վերջաւորութիւն ունին, զոր

չկայ մեր ժողովրդական լեզուի մէջ՝ համեմատելով մեր {հին} լեզուի ամբողջութեան հետ, եթէ մեք չստրկանանք որեւ

, մինչ փոքր ի շատէ հայերէն սորված ենք, ոչ միայն {հին} լեզուն, այլեւ՝ նորը, որքան մեզ կարելի է եղել,

ի, անհրաժեշտ ենք համարում ասել, որ, ստրկանալով {հին} լեզուին, առանց ժողովրդին ականջ դնելու, լեզուի ն

համար դառնում է նոյնպէս ամուլ եւ անպտուղ, ինչպէս {հին} լեզուի գործադրութեան գաղափարը։ Անշուշտ, այս խօս

ղափարը։ Անշուշտ, այս խօսքերը չեն նշանակում, թէ {հին} լեզուի լծից ազատելով՝ նոր լեզուի մշակութիւնը դնե

գաղափարը նոյնպէս ամուլ եւ անգործադրելի է, ինչպէս {հին} լեզուի գաղափարը, ինչպէս սորա ստրկութեան տակ աճած

ի նայվի եւ մշակվի ինքնուրոյնաբար, առանց ամենեւին {հին} լեզուից խպնելու) եւ առանց այս կամ այն գաւառական

Պ. Պռօշեանցի ձեւ ու ոճի մէջ մենք տեսնում ենք {հին} լեզուին ստրկութիւն։ Բայց արգոյ հեղինակը ստրկանու

տրկութիւն։ Բայց արգոյ հեղինակը ստրկանում է ոչ թէ {հին} լեզուի ոգուն եւ տրամաբանութեան, որի տակ հինգ տար

պէս գործադրելի էր այդ սկզբունքը, այլ ստրկանում է {հին} լեզուի արտաքին ձեւին՝ կեղեւին, որ բնաւ խորհուրդ

էտ հայ հեղինակների գրուածքի մէջ վխտում են)։ {Հին} լեզուի կեղեւին ստրկանալ համարում ենք, երբ մի հեղ

ոյասիրութիւնը չէ կարող արդարանալ, մնում է մէջտեղ {հին} լեզուի ստրկութիւնը, որ ստիպում է հեղինակին կենդա

ի շրթունքի վրայ, կպչեն մնան ու վայր չընկնեն։ {Հին} լեզուի մէջ յատկացուցիչը կարող է դրուել ե՛ւ նախադա

որ անմիջապէս յարաբերականից առաջ է։ Պ. Պռօշեանցը {հին} լեզուի համաձայն, բայց նոր լեզուի հակառակ յատկացո

, այլ որպէս բանի մօտաւորութիւնը, ներկայութիւնը. {հին} լեզուի մէջ " տեղիս անապատ է եւ օրս տարաժամեալ ",

ան նախընթաց եւ այս այնպիսի ընդհանուր կանոն է, որ {հին} լեզուի հասարակ ասած բայերն էլ, ինչպէս՝ ծնանեմ,

րովհետեւ կրաւորականը ծնանվել, դատվել եւ այլն է։ {Հին} լեզվում ներգործականից կրաւորական է դառնում բայը մ

աւելացնել՝ գործել-գործվիլ, որովհետեւ շատ անգամ {հին} կրաւորականը կամ, ինչպէս ասացինք, հասարակ բայը դ

փոխանակ ասելու ամրապնդվիլ, յայտնի է, թէ դարձեալ {հին} լեզուի ազդեցութեամբ։ Թող ներեն մեզ, որ մենք այս

ծանրութիւնը, աւելորդ ներմուծութիւնք եւ շատ անգամ {հին} լեզուով էլ չեն կարող արդարանալ։ Օրինակ՝ հին լեզ

գամ հին լեզուով էլ չեն կարող արդարանալ։ Օրինակ՝ {հին} լեզուում հաշտեմ բայը նոր լեզուի մէջ եղել է հաշտվո

տ, գոյական գործ անունին տալիս է բայի զօրութիւն։ {Հին} լեզուի մէջ միայն եմ վերջաւորութիւնը չէ, որ ունի

րից այնքան խիստ չէ, որովհետեւ նոցա մեծագոյն մասը {հին} լեզուն չգիտէ, բայց ի՞նչ ասենք այն պարոններին, ո

յն պարոններին, որոնք ոչ միայն պարծենում են իրենց {հին} լեզուի գիտութեամբ, որպէս միակ արժանաւորութեամբ,

ն։ Բայց այն պարոնները մեզ կարող են ասել, թէ այդ {հին} լեզուի կանոն է, դորանից նոր լեզուին ի՞նչ)։ Ին

է, դորանից նոր լեզուին ի՞նչ)։ Ինչպէս թէ ինչ. {հին} լեզուի բայը բայ է, նոր լեզուինը բայ չէ՞։ Եթէ հի

ին լեզուի բայը բայ է, նոր լեզուինը բայ չէ՞։ Եթէ {հին} լեզուի առաջին լծորդութեան բայերի եմ վերջաւորութիւ

ւրս հանենք մի քանի բառ, որ երբեմն գործ են դրվում {հին} ձեւով, ինչպէս դպրութիւնք-դպրութեանց եւ այլն, կա

ուի ուսումնասիրութիւնը հեշտացնել։ Բացի սորանից, {հին} լեզուի յոգնակի սեռականները շատ խնամով (որովհետեւ

վանկ կամ քիչ վանկով բառերում իսպառ պէտք է հեռանալ {հին} սեռականներից, որովհետեւ ժողովուրդը ունի իր բուն

րի զօրքերի ասելու տեղ։ Ըստ նախադրութիւնը, որ {հին} լեզուում սովորաբար վերջահոլով տրական խնդիր է առնո

ով գործ դնել եւ աշխատել, որ բուն իր խնդրի մօտ մի {հին} յոգնակի սեռական յատկացուցիչ էլ չունենայ։ Պ. Պռօ

ըստ զանազան խելաց եւ իդէայից ")։ Միշտ ներելի է {հին} լեզուից փոխ առնուլ, եթէ նորում չկայ այդ ձեւը կամ

րուցել է։ Մենք ամեն քայլափոխի մէջ տեսնում ենք {հին} ձեւերի ազդեցութիւնը պ. Պռօշեանցի լեզուի վրայ։ "

իճան պատուանդաններից իջէ՛ք հասարակ ժողովրդի մէջ։ {Հին} լեզուի կարկատանները այնքան յարմարութիւն ունին նոր

վ, որ մենք մի կողմից վսեմ ոճերի հետեւողութիւնը, {հին} լեզուից արտաքին ձեւեր փոխառնուլը դատապարտելով, ի

, ինքներս շատ անգամ աւելի խրթին բառեր ենք առնում {հին} լեզուից, որ ժողովուրդը չէ գործածում, տեղ-տեղ էլ

վրայ, բաղդասութեան եւ ձեւերի վրայ։ Ստոյգ է, որ {հին} լեզուի բառերի շատ մասը մոռցել է ժողովուրդը, ստոյ

արկոսը կարող է օգնել, ոչ բառարանը։ Այս պատճառով {հին} լեզուի առտաքին ձեւերը, նորա բաղդասութեան կճեպը (

տնի է, թէ այդպիսի դիպուածում պիտի բառ փոխ առնենք {հին} լեզուից, եւ այնպէս գաղափարների համար, որ նոր քա

քաղաքակրթութեան արդիւնք են եւ բնաւ նոցա բուն բառը {հին} լեզուում էլ չունինք, պիտի նաեւ օտար լեզուներից ա

իսկոյն, կարդացած րոպէին, չէ կարող հասկանալ ո՛չ {հին} լեզուի եւ ո՛չ օտարից առնված բառերը. այստեղ ո՛չ ժ

ժողովրդի լեզուի բաղդասութեան հաւատարիմ մնալ, եւ {հին} կամ օտար լեզուներից առնված բառերը ժողովրդին յայտն

եկած ժամանակ, երբ ուրիշ հնար չկայ, չենք փախչում {հին} լեզուի կամ օտար լեզուների բառերից։ Գաւառական

ը կտրել, երբ բանը գալիս է լեզուի մշակութեան։ {Հին} լեզուի ումն վերջացած բայանունները, որպէս անկումն

տեղը գործ դնել եւ ոչ թէ բան գործ շինել։ Իսկ բուն {հին} ձեւի գործադրութիւնը՝ հեղումն-հեղման եւ այլն, չպ

ան օգնութեան: Թէ ինչպէս է եղել մեր ազգի շատ {հին} ժամանակների բանաստեղծութիւնը մենք թէեւ ոչինչ գիտե

, որոնց սիրելի է այդպիսի բաների պարապմունքը, մեր {հին}, որպիսի եւ իցէ, կամ թէ բնաւ չեղած բանաստեղծութե

ի մէջ: Արարատեան գաւառը, որի ցուրտը առակ է եղած {հին} աշխարհում, չունի յիշուած աշխարհների ազդեցութիւնը

նում կարդացողի վրայ: Ասես թէ Հայաստանի աղջիկները {հին} կամ նոր Բաբելոնների աղջիկներն են, ասես թէ բորբո

": Թողանք արեւմտեան նոր ազգերին, տեսնելով իրենց {հին} ասպետական ամրոցների մնացորդքը, ատամնաւոր պարիսպն

, այնպէս, հասկացողութիւնքը խաւարեցնող քան թէ մի {հին} մոլորութիւն, որովհետեւ շատ դժուար է հերքել սուտ

ղութեան մնացորդ, բայց եւ այնպէս, կարծում ենք թէ {հին} բան լինի: Սաստիկ գրգռում է այդ բանը մեր հարցասիր

են քէֆ անեն"։ Վերեւը ասացինք, որ այս բանը {հին} է երեւում մեզ, անշուշտ այո լոկ ենթադրութիւն է,

յսինքն պարան միացած բացասական ան մասնիկի հետ մենք {հին} հեղինակութեանց մէջ ոչ մի տեղ չենք տեսնում գործածա

ի պատմութեանցը, ապա մեր ասելիքը պիտի հիմնենք մեր {հին} հեղինակների գործերի եւ անողոքելի երկրաբանութեան վ

խօսուածքը եւ ձեւը տիրապէս սովորական էր, մանաւանդ {հին} ժամանակներում, բայց ասիական այլաբանութիւնքը մի ա

ուսերի յիշատակուելու վրայ հիմնուած է կարծիքը, թէ {հին} ժամանակներում աւելի ստեպ է պատահել այդ երեւոյթը,

ժամանակներում: Բայց նոյնպէս, ենթադրւում է, որ {հին} ժամանակներում հմայողները եւ հաւադէտները (augur)

ւորութեամբ հարկադրում են մեզ կարծել, թէ դոքա շատ {հին} ժամանակներից, եւ թագաւորներից առաջ ժամանակներից

արան եղած լինելով, չէ կարելի ենթադրել, մանաւանդ {հին} ժամանակների վերաբերութեամբ, թէ երկրագործութիւնը

կայ, առանց դրական ապացոյցներ ունենալու, ամէն մի {հին} աւանդութեան մնացորդ տեսնելու ժամանակ վազել թագաւո

ւ կատարելութիւն տեսնել, կատարելութիւն խոստովանիլ {հին} լեզուն տիրապէս եւ աղճատանք համարել նորը դրականապէ

յսչափ անհրաժեշտ ենք համարում ասել, որ ստրկանալով {հին} լեզուին, առանց ժողովրդին ականջ դնելու, լեզուի ն

ն համար դաոնում է նոյնպէս ամուլ եւ անպտուղ ինչպէս {հին} եւ մեռած լեզուի գործադրութեան գաղափարը: Անշուշտ

ղափարը: Անշուշտ, այս խօսքերը չեն նշանակում, թէ {հին} լեզուի լծից ազատելով նոր լեզուի մշակութիւնը պիտի

գաղափարը նոյնպէս ամուլ եւ անգործադրելի է, ինչպէս {հին} լեզուի գաղափարը, ինչպէս սորա ստրկութեան տակ աճած

նայուի եւ մշակուի ինքնուրոյնաբար, առանց ամենեւին {հին} լեզուից խպնելու, առանց գաւառական բարբառների կամ

աչակիր արշաւանք քարոզել այդ բաղդասութեան ընդդէմ, {հին} լեզուի բաղդասութեան իրաւունքը պաշտպանելով, համազ

քը ուրանալու: Մենք կարող ենք շատ բան ցոյց տալ եւ {հին} լեզուից, որ նոյն է այսօրուայ աշխարհաբարի կամ տաճ

նոր լեզուի ինքնուրոյն ազատութիւնն ենք քարոզում եւ {հին} լեզուի ձեւերից անկախութիւնը, որպէսզի ազատօրէն եւ

զուտ ֆանատիկոսութիւն: Նոր լեզուի մէջ գրեթէ բոլոր {հին} լեզուի նախադրունքը դարձել են վերջադրութիւնք, ածա

նի մէջ, եւ որովհետեւ այդպէս է, ուրեմն եւ պէտք է {հին} ձեւի տակ շարել եւ կապակցել, թէեւ նոր հոլովներով

իայն մի որեւիցէ գաւառական բարբառում, այլ նոյնիսկ {հին} լեզւում էլ չկան: Բացի սոցանից կան թուրքի բառեր,

ազգին գործածական դարձած, որոնց հայերէնը թէեւ կան {հին} լեզուի մէջ, բայց եւ այնպէս այնքան խոր ներս են մտ

Այդ պարոնները փչում են իւրեանց փողը, թէ կայ չկայ {հին} լեզուն էր, որ պիտոյ է լուսաւորութեան սերմանքը Հա

ն մէջ։ Եթէ պատահում էր հարցանել դոցա, թէ ինչո՞ւ {հին} լեզուով չեն խօսում ընդհանրապէս, այլ նոր լեզուով

ական լեզուն ազգի բերանում այս է, եւ թէ կամենային {հին} լեզուով խօսել, այդ անհասկանալի էր ժողովրդին։ Այ

լեզուն կը պղծուէր, եւ անհասկանալի նոր ժողովրդին {հին} լեզուն կը գար հանդէս, ինչու որ կամենում էին մինչ

հանելու համար խռկել են իւրեանց ուղեղի մէջ քանի մի {հին} լեզուի մեռեալ բառեր, եւ այս դարձել է նոցա համար

եթէ խոստովանէին ճշմարտութիւնը եւ համաձայնէին, որ {հին} լեզուն, մեռեալ լինելով, ազգի լուսաւորութեան ճան

է հանդէս հանել հայոց մանուկների առաջեւ Յունաստանի {հին} կրօնագիտութիւնը. նրանով կարող էին նոքա ճանաչել ա

եւ մտածութիւնք ազգի լուսաւորութեան մասին։ Եթէ {հին} լեզուով մատենագրութիւնը անհասկանալի լինելով միանգ

ենք. պատճառ, որ եւրոպացի լեզուներով, որ հայոց {հին} լեզուի նման անհասկանալի էր մեր ժողովրդին, կան աւ

ուած այնքան տեսութիւնք եւ նոր նոր գաղափարներ, որ {հին} լեզուն կարծես դեռ նոցա ստուերի մին քառորդն եւս չո

առնելով եւ իւր տանը պահելով (ինչպէս պիտոյ է անէ {հին} լեզուով հայ մատեանները), կարող էր լուսաւորուիլ

վ, բոլորովին սառած մարդու է նմանում այժմուս, եւ {հին} լեզուն 1300 տարուայ ցրտերով արդէն սառուց է դարձել

Երանի՜ թէ հնար լինէր ասել այդ հնամոլ պարոններին. {հին} լեզուի միջումը եւս կայ խորհուրդ, բայց՝ կորստակա

այդ խորհուրդները, բայց ափսո՛ս, որ միմիայն հայոց {հին} եւ մեռեալ լեզուն ուսանելով՝ մնացել են դէպի ուրիշ

կան բան էր, մի մարդ ունենալով երկու տեսակ, մինն {հին} քանի մի շաբաթուան արդէն չորացած, իսկ միւսն՝ թար

տամոքսը գնալը բոլոր ատամները եւս կը փշրէր։ Հայոց {հին} լեզուն հնացած հաց է արդէն, եւ 1300 տարի է, որ թ

գի օգուտը. մինչեւ նոքա չմոռանան սնապարծութիւն եւ {հին} հեղինակի անունով փառաւորուիլը, մինչեւ նոցա մատեն

է եւ զուր ամեն ջանք ու վաստակ ազգը լուսաւորելու։ {Հին} լեզուով ոչինչ չի յառաջանայ. եթէ յառաջացող էր, մ

ը ազգի լուսաւորութիւնը չէր ուղիղ ճանապարհով, եթէ {հին} լեզուն կենդանի աշխարհքիցը տարագիր չէր, սուտ է ամ

րել, որ իւրեանք փառաւոր մարդերի կարգումը երեւէին {հին} լեզուով գրողների միջին, քան թէ նոցա գրածիցը ազգի

լու համար հարկաւոր չէր ոտանաւորներ եւ ոչ խրթին եւ {հին} հայախօսութիւն, որ 19 դարու տգէտ մարդերի միմիայն

ը, թող նա այն աշխատութիւնը, ինչ որ գործ է դնում {հին} եւ մեռած լեզուն սովորելու համար, գործ ածէ հարկաւ

արոնները իւրեանց աննշան կեանքի մէջ իւրեանց անունը {հին} եւ մեռեալ լեզուի արձանի վերայ կարողանան դրոշմել։

իշներին։ Շատ զարմանալի է, որ այդ պարոնները, որ {հին} լեզուի պոչը բռնած՝ քշում են իւրեանց էշերը յառաջ

ցածը դուրս է հաղորդում ուրիշներին։ Տարակոյս չկայ {հին} լեզուի մէջ ուղեւծուծ եւ սնունդ չլինելուն։ Արդէն

ց մանուկի հանդէսը կամ ասպարէզը ո՞րն էր արդեօք իւր {հին} լեզուն հանդէս հանելու. ոտանաւո՞ր գրելն, եթէ քան

նդէսը բոլորողը։ Նա, որ հանդիսում երեւում էր իւր {հին} լեզուովը, արդեօք կարո՞ղ էր իւր համար դատաւոր գտա

ան թէ օտարի լեզուով յայտնել այն միտքը, նա գրել է {հին} լեզուի բառերով։ Այս բանը մեք միշտ տեսանում ենք ե

ը, որոնց փոխանակ պատուելի Նազարեանցը գործ է դրել {հին} բառեր, թող այդ պարոնները իրանք գրեն աւելի մաքուր

ուի մշակութիւնը չէ կարելի առաջ տանել՝ ստրկանալով {հին} լեզուի ոգուն կամ ազդեցութեան, որովհետեւ նոր լեզո

եանց տակ, քան թէ այն Հայերը, որ երբեմն խօսել են {հին} լեզուով։ Աւելորդ է ասել, որ այն պատմական եւ բնա

վ ասելով՝ ինչ պատմական եւ բնական պատճառներ ունէր {հին} լեզուի այնպէս եւ ոչ ուրիշ տեսակ կազմութիւնը կամ ձ

վրայ, ինչ իրաւունք որ ունէր անտիկեան Հայը խօսել {հին} լեզուով, հին ոճով, հին քերականութեամբ, նոյն իր

աւունք որ ունէր անտիկեան Հայը խօսել հին լեզուով, {հին} ոճով, հին քերականութեամբ, նոյն իրաւունքը, իր կ

ւնէր անտիկեան Հայը խօսել հին լեզուով, հին ոճով, {հին} քերականութեամբ, նոյն իրաւունքը, իր կարգով ունի

նցը տգիտանալու, բռնաբարել նոր լեզուն, որ նա աճէ {հին} ձեւի ազդեցութեան տակ համազօր է պատմութեան եւ ժամա

բնութեան ընդդէմ՝ իր գերեզմանից դուրս գալով։ {Հին} լեզուն անդա՜րձ գնաց, որովհետեւ հին ժամանակները գ

րս գալով։ Հին լեզուն անդա՜րձ գնաց, որովհետեւ {հին} ժամանակները գնացին, եւ եթէ գնացած չլինէին վաղուց

մանակները գնացին, եւ եթէ գնացած չլինէին վաղուց, {հին} չէր լինէին. ինչ որ մնացել է, նորա պահպանութիւնը

նեաց շինածի պէս, բայց՝ լոկ մարդու ցոյց տալու եւ {հին} ժամանակի ճարտարապետութիւնը ուսումնասիրելու համար

, քան թէ սիրահարը, որ մաշւում է սէրի ախտով։ {Հին} լեզուի ջատագովեալ գեղեցկութիւնը, նորա աւելի մշակ

թիւն խօսքը, լոկ անզօր խօսք է, եթէ գործ է դրւում {հին} լեզուի իրաւունքը ջատագովելու համար։ Անշուշտ, այ

ւմ է վերստին կախարդել մեր աչքը։ Յայտնի է թէ, {հին} լեզուի գեղեցկութեան իրաւունքը՝ գեղեցկութեան եւ ա

առակ գեղեցիկ համարուածը չէ թողնում ժամանակը, իսկ {հին} լեզուն վաղուց թողել է նա, ուրեմն նորա համար հին

հին լեզուն վաղուց թողել է նա, ուրեմն նորա համար {հին} լեզուն գեղեցիկ չէ։ Բայց բոլորովին աւելորդ է լեզո

թեան։ Ուստի ամենայն իրաւունքով հարցնում ենք, {հին} լեզուի գեղեցկութիւնը, թերեւս թոյլ տալով այս, հե

օրս մեր բոլոր պէտքերը նա է հոգում մեզ համար, իսկ {հին} լեզուն հիմիկուայ հայի համար դարձել է Փարիզեան տար

ց լատիներէնի հարաբերութեամբ աղքատ լեզուն ու խօսել {հին} հռովմէական գերապանծ լեզուով, կամ Ֆլորենդացուն ստ

։ Բայց այս օրինակները դրինք՝ ոչ թէ խոստովանելով {հին} լեզուի դրական գեղեցկութիւնը, կամ նորի դրական տգե

մերժելու։ Խելքը գլխին մարդը տեսնում է պարզ, որ {հին} լեզուի իրաւունքը երբէք աւելի չէ նոր լեզուից, հին

հին լեզուի իրաւունքը երբէք աւելի չէ նոր լեզուից, {հին} լեզուն աւելի գեղեցիկ չէ, քան թէ նորը, հին լեզու

ւից, հին լեզուն աւելի գեղեցիկ չէ, քան թէ նորը, {հին} լեզուն աւելի ուժով չէ, քան թէ նորը, թէեւ սա հին

հին լեզուն աւելի ուժով չէ, քան թէ նորը, թէեւ սա {հին} լեզուի եւ հարիւրում մասի չափ էլ մշակուած ու գործա

, բնականապէս պիտի ունենար այդ թերութիւնքը։ Բայց {հին} լեզուն նոյնպէս չունի՞ իր թերութիւնքը։ Նորա մէջ կ

համար չէ կարելի առաջ տանել նոր լեզուի մշակութիւնը {հին} լեզուի ազդեցութեան ստրկանալով։ Բայց սորա ընդդ

կանալով։ Բայց սորա ընդդէմ մենք ասում ենք, որ {հին} լեզուն նորից նախընտիր, գեղեցիկ եւ մշակուած համար

ընդդէմ եւս կարող են գործ դրուել։ Որովհետեւ, եթէ {հին} լեզուն նախընտիր համարելով՝ նորը անարգելը եւ ոտնա

, որ նորա մեռած մայրը աւելի գեղեցիկ էր, նոյն այն {հին} լեզուի գեղեցկութեան պատճառով նոր լեզուն էլ քաշկռտ

խօսում։ Մոռցնել նորան այդ բոլորը եւ քաշել տանել {հին} լեզուի տրամաբանութեան տակ, համազօր է հին լեզուն

լ տանել հին լեզուի տրամաբանութեան տակ, համազօր է {հին} լեզուն քարոզելու, որ իր կամքով համազօր է մարդկայ

ողու իր սովորական ձեւ ու ոճը ու առնու կամ հպատակի {հին} լեզուի ձեւին, ոճին կամ տրամաբանութեան։ Եթէ ցերե

ե՞ս, թէ տեղ կը հասնի եւ հինգ միլիոն ազգիդ գլխին {հին} լեզուի տրամաբանութիւնը կը հանգչի, ինչպէս " վերնա

Կարգ ասելով՝ չենք իմանում բացարձակաբար ստրկանալ {հին} լեզուին՝ նորի անժխտելի իրաւունքները բռնաբարելով

լինիլ, թէ սորա է գրած գիրն " Պիտոյից " արարեալ ի {հինաւուրց} Խորնոյ, որպէս եւ զքերականութիւն սորա եւ զհռետորա

ն լեզուիս, որչափ լոյս տան մեզ նշխարք մնացեալք առ {հինաւուրցն} Խորնոյ՝ յար եւ նման առ ամենայն ազգս սկսանի վիպաս

ի փոքր հարկավոր էր սպասել: Այն օրից մինչեւ այսօր {հինգ} կամ վեց ամիս անցավ, վասն որո նորոգում եմ իմ առաջ

ց պիտի ցած իջանենք դեպի հասարակածը մինչեւ տասն եւ {հինգ} աստիճան: Ահա այս կետից, որ կտրվում է երկայնությ

լը եւ դորա պատսախանը Կալկաթա ստանալը կարոտ է գոնե {հինգ} ամիս ժամանակի: § 9. Որքանի արժողության կայք

զօրութեան կտակին ինքն օգտի յարդեանցն, առ հարիւրն {հինգ}: Մանաւանդ առիթ առեալ ինչքեան, որպէս եւ հարեւանց

գայնոց, յամիսն հասանէ մինչ ցերկու հարիւր քսան եւ {հինգ} ռուփիս (225), ուրեմն 2, 700 ռուփի ի տարւոջ,

ի, ինքն Ադմինիստրատորն տասանորդ առնու առ հարիւրն {հինգ}. նոյնպէս վճարէ ՚ի գանձարանն տէրութեան զգետնահարկ

յս եւ առ օտարս, մինչ հարցանեն զպատճառ վաթսուն եւ {հինգ} ամեայ չարաչար լռութեան: Վաթսուն եւ հի՞նգ ամ.

երկերիւր եւ յիսուն հազար ռուփի, որ առնէ քսան եւ {հինգ} հազար լիբրէ ստերլ[ինգ] (25. 000) եւ վախճանեալ

ոխումը փաստ է: Ես Հնդկաստանից հետս վերցրի ամբողջ {հինգ} ֆունտ, որ ստացված էր Չինաստանից, բայց դժբախտաբա

ակողացն, որ ցայսօր մնայ անկատար 'ի վաթսուն եւ 'ի {հինգ} ամաց հիտէ: Հրիտակքն այնոքիկ, 'ի միասին ընդ ե

լու են ամենայն տարի՝ իւրաքանչիւր դեսիատինի համար {հինգ} հինգ կոպէկ, բայց չունեւորքը կ'ստանան ՄԵՐ գանձատն

ն ամենայն տարի՝ իւրաքանչիւր դեսիատինի համար հինգ {հինգ} կոպէկ, բայց չունեւորքը կ'ստանան ՄԵՐ գանձատնից ոչ

շալի մարդ: Նախիջեւանի բնակիչների թիւը, բացի {հինգ} հայաբնակ շրջակայ գեղերից, հասանում է մինչեւ 12.

Մի մարդ չէ կարող այս բաները առնել, բայց եթէ {հինգ} -տասն երեւելի հարուստք միանային եւ միաբան ուժով սկ

ոյանայ եւ արծաթագլուխը: Քաղաքը եօթանասուն եւ {հինգ} տարի է, որ կայ։ Դիցուք, առաջին քսան եւ հինգ տա

եւ հինգ տարի է, որ կայ։ Դիցուք, առաջին քսան եւ {հինգ} տարումը դժուար էր, բայց գոնէ այս տարու սկզբից,

ից եւ քսան հազար դեսեատին հողի արդիւնքից չէ կարող {հինգ} հազար մանէթ յետ ձգել տարին ուսումնարանի անունով,

ոցի, անկելանոցի օգտի եւ պահպանութեան համար տարին {հինգ} տասն մանէթ՝ չնայելով, որ միւս կողմից Խատտի-Հիւմ

ն այս է, որ Պարոն Իսահակեանցը իւր շրջանառութիւնը {հինգ} ամիսը մի անգամ կատարող մոլորակներիցն է. շուտ շու

ն վանքերով եւ հոգեւոր ասպետութեններով, բայց չորս {հինգ} հարիւր տարի անցան նորանից յետոյ, եւ նոր պատմութի

որ Բաբկէն իր ատենին երեւելի Հայրապետն էր եւ տասնը {հինգ} միլլիոն ժողովրդի կը տիրէր, այնպէս ժողովրդի մը,

ոհ, գնա՛, ներքին համոզման 29-երորդ երեսի վերջին {հինգ} տողերը կարդա...: Ան թող ըլլայ քեզի պատասխան,

ում է մի քառածալ թերթից, տարեկան գինը Փարիզում է {հինգ} մանէթ, Մոսկուայի մէջ՝ վեց մանէթ, իսկ Ռուսսիայի

ածելի երեւէինք մեր աչքին: Ազգի անդաստանի մէջ {հինգ} ցորենաբոյս չկայ, բայց փուշ եւ որոմ՝ բիւրաւոր։

բոլորի արծաթը քեզ հասացանելով եւ այն քսան հազարին {հինգ} հինգ հազար եւս շահ հանելով, ուստի արժա՛ն է, որ

ի արծաթը քեզ հասացանելով եւ այն քսան հազարին հինգ {հինգ} հազար եւս շահ հանելով, ուստի արժա՛ն է, որ մնացա

նէթի մանր արծաթ: Տղան ասում է, թէ ունի միայն մի {հինգ} մանէթանոց թղթադրամ, որ ստացել էր պարոնից: -

3-4 միլիոն, մինչ մեր կարծիքով պիտի լինի 4-5 կամ {հինգ} միլիոնից փոքր պակաս: Յայտնի բան է՝ մեծ բազմութի

եւրոպական Տաճկաստանում, իսկ մնացեալ երեք միլիոն {հինգ} հարիւր հազարը՝ ասիական Տաճկաստանի մէջ: Համա

ր եւ աւելի շատ գործեր է կատարում, քան թէ սորանից {հինգ} հարիւր տարի յառաջ, եւ արծաթը, ոսկին կամ այլ անփ

ռական քաղաքներում բնակիչքը գրեթէ հարիւրին տասն եւ {հինգ} շատանում են ամենայն տարի: Թողո՛ւնք ուրիշ քաղաքնե

Լոնդոնի մէջ տասն տարու միջոցում յաւելացել է գրեթէ {հինգ} հարիւր հազար հոգի: 1851 թուականում Լոնդոնը ունէր

րականը ի լոյս կը ճշմարտուի, եւ Բուլուէր ասպետը, {հինգ} հարիւր հաց բաժանելով, չէ կարողանալու դարման տանե

երպարանքով: Դիցուք, գեղում ստանում էր նա օրական {հինգ} ղուրուշ, իսկ քաղաքում ստանում է ութն կամ տասն,

ում է ութն կամ տասն, բայց ինչ օգուտ այն երեք կամ {հինգ} ղուրուշ յաւելուածից, մինչ չէ մնում նորա ձեռքում

հարիւրին քառասուն առաւել է եւ ծախքը: Եթէ մարդը, {հինգ} ստանալով, աղքատ էր գեղում, աղքատ կը լինի Պօլսի

նի կամ մանուկ որդին, շատ անգամ տասներկու տասն եւ {հինգ} տարեկան, հարկադրւում է թողուլ դպրոցը եւ գնալ ծառ

ծովին եւ Միջերկրականին, երկու, երեք, չորս կամ {հինգ} օրուայ ճանապարհով: Մեք չենք ասում, թէ հայը

ը, որ կարողանայինք գործ դնել այս խորհրդով: {Հինգ}, տասն հոգի ազգասէր, թերեւս կարողութեան տէր մարդ

ենային զոհել իւրեանց ստացուածքը ազգի օգտին, բայց {հինգ}, տասն ոյժը ի՞նչ կարող է օգնել, ի՞նչպէս կարող է

եւ բռաշէն կառուցմամբ՝ ծախսելով ի սմա քառասուն եւ {հինգ} հազար ռուփի սքայ. եւ այս տանս սահմանն արեւելեան

հարկաւոր պատահմանց, զորս ամենայն աստ ի թղթոջս ի {հինգ} հատոր բանս բովանդակեմ, որ է այս. Ա ՀԱՏՈՐ.

էհն ժողովեսցեն եւ ի ժողովեալ մալաղիցն ֆի հարիւրին {հինգ} իրանց հախսայ վեր առցեն: Նոյնպէս եւ իմ թաղման, տ

ոմանք յայտնեսցին, յայնժամ եւ նոցա իւրաքանչիւրոցն {հինգ} ռուփի սքայ սալամաթի տացեն մի անգամ յամենայն կայից

լամաթի տացեն մի անգամ յամենայն կայից իմոց եւ նոյն {հինգ} ռուփին եղիցի իւրեանց մասն։ Ե. ՀԱՏՈՐ

կէս փարդաւ քաղաթ դրամ, որ փոխարկի ութսուն հազար {հինգ} հարիւր քառասուն եւ ութ (80548) քաղաթ դրամ ի այլ

եւ հատուցումն սորին այսպէս լինիցի, որպէս ի վայր {հինգ} հարիւր ռուպլին ծախս թաղմանս, հանդերձ պաշտմամբ քա

տմամբ քահանայից, յոր տեղ որ մահն իմ հանդիպեսցէ, {հինգ} հարիւր ռուպլին բաժին հոգոյս մնալով Մադրասայ սուրբ

ին խոստովանահօրն իմոյ տէր Մարտիրոս Դաւթեան: {Հինգ} հարիւր ռուպլին Նոր Նախիջեւանու ժողովարար տէր Ստեփ

ռուպլի Հալաբայ եղեալ աղքատաց ողորմութիւն: {Հինգ} հարիւր ռուպլի սրբոյ Էջմիածնայ աթոռոյն նուէրք։

իւր ռուպլի սրբոյ Էջմիածնայ աթոռոյն նուէրք։ {Հինգ} հարիւր ռուպլին Երուսաղէմայ։ Ութ հարիւր ռու

այ։ Տասն հազար ռուպլի համահաւասար կիսելով, {հինգ} հազարն սրբոյն էջմիածնայ է հինգ հազարն Նոր Նախիջեւ

ահաւասար կիսելով, հինգ հազարն սրբոյն էջմիածնայ է {հինգ} հազարն Նոր Նախիջեւանայ տպարանում մնասցէ իբրեւ հիմ

Չորրորդ, ամենայն զատ զուտ մնացեալ վաթսուն հազար {հինգ} հարիւր քառասուն ութն (60548) ռուպլին ի վերայ տա

ժին չորս միւս եղբայրս գտանէ, բայց նախ պարտ է տալ {հինգ} հազար ռուպլի միոյ տեղւոյ տպարանի, որ ննջեցելոց ա

երորդ, կտակումս յիշեցեալ ստացուածքէս դուրս ունիմ {հինգ} ծառայ որոց անուանքն Բասդայ եւ իւր քոյր Լէնչի, հա

ու դաշմամբ, զի վաշխի մնասցէ անդ մինչեւ ի տասն եւ {հինգ} ամ ժամանակաւ, սկսեալ կտակոյս թարիղիցն եւ ի լրման

ըստ համեմատ վերն գրեցելոյս եւ ամենայն մի հարիւրէն {հինգ} վարձս ընկալցին եւ յաւելորդ նեղութիւն իւրեանց զոր

նել մի այլ մարդու հետ: Մի ուրիշի ամուսնութիւն {հինգ} հարիւր ղուռուշի համար լուծել եւ վերստին այլ մարդո

մեն այսպիսի դիպուածներում (երբեմն պատահում էր որ {հինգ} -տասը հոգի միասին էին գալիս վրաս) ես խնդրում էի ն

ությունների վերաբերյալ, հետաքրքրական հոդվածներ՝ {հինգ} աշխարհամասերում կատարված ճանապարհորդությունների ն

րանին: Ամենեքեան ողբում էին մեր կորուստը: Միայն {հինգ} անձը կային այն բազմութեան մէջ, որ, ինչպէս պատմե

ը մեր վերայ հսկում էր այն զարհուրելի ժամում. այն {հինգ} տմարդի ոգիների չարեացակամութիւնը ի՛նչ կարող էր վն

Կալկաթայի պէս վաճառաշահական քաղաքում, բոլորը այն {հինգ} անբարոյական մարդերի ներգործութենիցն է մեզ հասանու

պէտ այս պաշտօնի մէջ թոյլ է, բայց ուրիշ գործերում {հինգ} մարդու հաւասար: Սա առաւել տեղեակ լինելով կ

ին, որ քրիստոնէական կրօնի հանգանակները, տասն եւ {հինգ} դար գրուելուց եւ խոստովանելուց յետոյ, իւր ներկայ

կը։ Խաղաղութի՜ւն եւ այդ յառաջաբանը գրողի տասն եւ {հինգ} դարուայ ոսկորներին. հանգի՜ստ յաւիտենական։ §

պին։ Թա՛փ տանք մի փոքր այս կարծիքը, որ գո՛նէ {հինգ} հարիւր տարի է, ամեն հեղինակ, իր նախորդներից փոխ

ւ թուականներում Փարպեցին աւելի չէ լինում, քան թէ {հինգ} վեց տարեկան տղայ։ Բայց այդ թուականներում չկար նա

. 17 եւ 20)։ Այս Գէթը եւ Ասկաղովնը այլազգեաց {հինգ} նախարարութեանց երկուքն են. Գողիաթը Գէթացի էր նոյ

այս աղճատանքի առաջը չառնվի, հարիւր բառի մէջ քսան {հինգ} բառ հայի չպիտի մնայ։ Ցաւալի երեւոյթ։ Արդ

-ին, ուրացաւ եւ, քրիստոնեայ Հայերի արիւնը խմելով, {հինգ} տարի անդադար թուր քաշեց ազգի եւ եկեղեցու ընդդէմ,

պարծենում էիր, թէ միմիայն Գերմանիայումը հանել ես {հինգ} կամ վեց տեղում: - Անյաջող անցան, Ձեր մռայլո

ւակայեցէք ասում եմ մի դեւիկ, հասակի բարձրութիւնը {հինգ} ոտնաչափ եւ երկու մետր, աքաղաղի քիթով, շան ճակատ

Ֆրանսիայից, Անգլիայից, Բելգիայից եւ Բավարիայից {հինգ} օրագիր եւ սահմանել այստեղ, երկրի տակ, հինգ հատ

այից հինգ օրագիր եւ սահմանել այստեղ, երկրի տակ, {հինգ} հատ քաղաքական-պաշտօնական օրագիր, պարտաւորւում եմ

րթուած եւ ուսումնական դեւ է. հասակի բարձրութիւնը {հինգ} ոտնաչափ, բաւական հաստ, երկայն ճանկերով, սեւ եր

ակին հասանելու համար, որովհետեւ արդէն եօթանասուն {հինգ} փորձ կատարել է, իրար հետ միաւորելով զանազան մետա

ց առաւօտ եւ կը վերջացնէ բանը: Դժուարը եօթանասուն {հինգ} փորձն էր, որ կատարել է, երկու փորձը ի՛նչ բան է

թ. ճշմարի՛տ, եթէ այդպիսիք մեռանին, մինչեւ չորս {հինգ} մանէթ կը ստանաս, բայց, բանը այս է, որ այդ չորս

թ կը ստանաս, բայց, բանը այս է, որ այդ չորս կամ {հինգ} մանէթով բոլոր հաշիւդ կը վերջանայ մեռանողին հետ:

Սա, մեր եկեղեցու նախկին երեսփոխանն էր, տասն եւ {հինգ} տարի կատարեց այս պաշտօնը, բայց ինչպէ՛ս, մի հարց

ոց գրութեամբ կնքոյ"։ Ահա այս կերպով տասն եւ {հինգ} տարի վարեց հանգուցեալը երեսփոխանութեան պաշտօնը:

ւցեալը երեսփոխանութեան պաշտօնը: Բայց երբ սորանից {հինգ} տարի յառաջ հիւանդանալով հարկադրուեցաւ թողուլ իւր

ունը եւս չէ խօսում: Վաթսունի մէջ կան քառասուն եւ {հինգ} կամ յիսուն միջակ մարդիկ, որոնց ամօթ է հարուստի ն

ր: Այս կերպով մնացին մէջ տեղում տասն կամ տասն եւ {հինգ} հոգի հարուստքը, որ խօսում էին: Բայց պիտի այս եւ

իկից իմ ստանալին էր մի քառորդ, այսինքն է քսան եւ {հինգ} կոպեկ արծաթ. միթէ՞ յիմարութիւն չէ լինելու իմ կող

քայլ: Նորա այդ երեք քայլափոխութիւնը կատարուեցաւ {հինգ} րոպէում, յետոյ սոսկաց յանկարծ եւ մի վայրկենի մէջ

- Պարոն, ես չորս ամիս է, բան չեմ ստացած. ամիսը {հինգ} մանէթով արդէն քսան մանէթ պատկանում է ինձ. բայց ե

քատ տղայ եմ... - Այդ բոլորը լաւ, բայց ամսական {հինգ} մանէթի անուն տուեցիր, այդ ի՛նչ հինգ մանէթ է: -

բայց ամսական հինգ մանէթի անուն տուեցիր, այդ ի՛նչ {հինգ} մանէթ է: - Իմ ամսական ծառայութեան վարձը: -

մսական ծառայութեան վարձը: - Քեզ ո՛վ է կարգել {հինգ} մանէթ թոշակ. քո պէս ծառան դեռ կերած հացի համար ե

ականչեց Շահումեանցը, - դու, եթէ ունեցած էիր չորս- {հինգ} որդի, միթէ՞ նոցանից իւրաքանչիւրը իրաւունք չունէի

ուից դստեր հետ, պիտոյ է Թիւթիւնճի-օղլուից ստանար {հինգ} հարիւր մանէթ, որ շատ օգտակար կարող էր լինել նորա

, թուխ եւ երկայն երեսով, արծուի քթով քառասուն եւ {հինգ} տարեկան կին էր, եւ, ինչպէս կը տեսանենք, մեծ ազ

այն, բայց Գրիգորը, որի խելքով եւ կառավարութեամբ {հինգ} պապ նստել էին պապական գահը, որ մի զարմանալի յաջո

ինչ մտել էին այս գիտութիւնքը Եւրոպա, մինչ ամբողջ {հինգ} եւ վեց դար ամենայն մատենագրական գործունէութիւն ցո

երկու Յիսուսեանք՝ անձնասպանութիւն եւ եօթանասուն {հինգ} Յիսուսեանք՝ թագաւորասպանութիւն։ Կարծեմ այսո

Հոգին բանաստեղծական թափառեալ անպատսպար ի վերջոյ ի {հինգ} եւ ի վեցերորդ դարս, գտանէ զապաստանարան յերգս եկե

րինէ զպատմութիւն Արծրունի տոհմին, տրոհեալ զայն ի {հինգ} գիրս, տպագրեցաւ այս է Կոստանդնուպօլիս յամի 18[52

խոյզք առեալ ի ձեռն զմատենագրութիւնս ի հին լեզու՝ {հինգ} եւ 19- երորդ դարուց, չգտանիցեն ի նոսա զզանազանու

ձն ի գիտութիւն իւրոյ լեզուի, զի պիտին նմա ամբողջ {հինգ} կամ վեց ամք առ ուսանելոյ զնա. ամենայն Հայորդի չե

ք բերելու ժամանակ, որ ունի իւր մէջ երկու մուտք, {հինգ} գլխաւոր տեղիք եւ մի խօսակցութիւն (dua praeludia

նի մէջ Քրիստոնէութիւն չէ լինելու"։ Մեցցաբարդայն {հինգ} անգամ պատահեցաւ Կայսրի մօտ, բայց ոչինչ չ'կարողաց

ց երեք օրից յետոյ դուրս գալ Փարիզից, իսկ տասն եւ {հինգ} օրից յետոյ՝ Ֆրանսիական Տէրութեան միջից։ Նոքա,

անդամներից մինը թռչում էր դէպի հարկ տեղը, թէ եւ {հինգ} հարիւր Լիօի ճանապարհ լինէր այն)։ Այս պատճա

ն Հուֆրին եւ Լէօնսի ազգանունով եղբարցը մի միլլիոն {հինգ} հարիւր երկու հազար ֆրանկ։ Յիսուսեանք պահանջեցին

երկու Յիսուսեանք՝ անձնասպանութիւն եւ եօթանասուն {հինգ} Յիսուսեանք՝ թագաւորասպանութիւն։ Լուդովիկոս XVը

այած պատկերը մանրամասնաբար համեմատւում է, այս տեղ {հինգ} զգայարանքների աստիճան առ աստիճան գործակցութենովը

փոքրոգութեամբ սրտնեղենք, թէ ինչի՛ մէկ դարում կամ {հինգ} դարում չէ շինւում։ Այն, որ հազար տարիներով, տա

չ թէ հին լեզուի ոգուն եւ տրամաբանութեան, որի տակ {հինգ} տարի ընկճված էինք մենք էլ։ Ո՛չ. այդ տակաւին խոր

քաշել է բառերի ամենամեծ մասը, այնպէս, որ մնացած {հինգ} հոլովմունքը, միասին առնելով, առաջին հոլովման տա

ող բառերի եւ մի քառորդը չունին. բայց սորանից այս {հինգ} հոլովմունքը իրենց սեփական յատկութիւնը միայն եզակա

ին չպիտի փոքրոգութեամբ սրտնեղինք թէ ինչի՛ մէկ կամ {հինգ} տարում չէ շինւում ինչ որ մենք ուզում ենք: Այն որ

էն ա, որ տեսութիւն գնանք, բա մի կարաս գինի, մի {հինգ} լիտր արաղ չպիտի տանի՞նք. հաւողի ժամանակ ա գալի,

բնիկ է դարձել, հնար կա՞յ այդ բոլորը քերել հանել {հինգ} միլիոն ժողովրդի վրայից եւ նորա տեղ բուն հայկական

արկաւոր գաղափարներ ստանալու մասին։ Չէ պիտոյ նորա {հինգ} դարու հայախօսութիւնը. այդ նորան հաց ու ջուր չի տ

եք տեսանում ենք նորան միմիայն իբրեւ պահարան հայոց {հինգ} դարու լեզուախօսութեան եւ քանի մի անցքերի։ Ուրեմն

, որ չորս ու կէս միլլիոն ժողովուրդից հասկացել են {հինգ} հարիւր կամ հազար մարդ։ Ազգը երբէք չի կարող ու

մանը կամ պատգամը կարծում ե՞ս, թէ տեղ կը հասնի եւ {հինգ} միլիոն ազգիդ գլխին հին լեզուի տրամաբանութիւնը կը

են մի մոգական գավազանով հետ դարձնել հայերի համար {հինգերորդ} դարը, բայց այդ պարոնները փորձով կտեսանեն. եւ աս

գտանւում է Արարատեան Պատրիարգական վանքումը: {Հինգերորդ}. Երբ որ դուք արդէն բնակութիւններ էիք հաստատել մի

իմ խնդիրները, որ հրատարակուեցան " Հիւսիսափայլի " {հինգերորդ} ամսատետրակում. 1) Ցոյց տալ Հայոց ազգի գիտու

գործի մէջ: Պ. Իսահակեանցը իմ միտքն է ձգում {հինգերորդ} դարը եւ ասում է, թէ " Խորենացիների նման մտավարժ

, որովհետեւ այդտեղից շատ բան է երեւում: Եթէ {հինգերորդ} դարումը Սահակ եւ Մեսրոպ խնկելի թարգմանիչքը հոգաբա

ց հաշւոյն հետը անուրանալի պատմութիւնն ընենք: {Հինգերորդ} ՝ արտօնութիւն կը տա՞յ, որ դատարկաշրջիկ եւ ծռաքայ

խօսողներից, որ մի այլ անօրէնութիւն յղանայ: {Հինգերորդ} ՝ Բէգզադէն մի անգամ հրաւիրում է մի մարդ անդամ շին

պէս մի հագնուած, զուգուած պաճուճապատանքի վերայ: {Հինգերորդ} դարում, երբ Հայոց ընտիր որդիքը զոհ գնացին պարսկա

կցութենից տասն եւ երեք հոգի մատնուել են ծերակուտի {հինգերորդ} բաժնի ձեռք, այսինքն՝ քրէական ատենի ձեռք, որովհ

նց մասն։ Ե. ՀԱՏՈՐ. Հուսկ յետոյ այժմ {հինգերորդ} պատուիրանս յայտնեմ ամենեցուն, զի ի լրութիւն եւ ի

այելեսցեն ըստ կամաց եւ ըստ հաճոյից իւրեանց: {Հինգերորդ}, նախ քան զմահն իմ, եթէ ի վերն չորրորդ հատորում

իւրաքանչիւր տեղով: Տասներորդ, որպէս ի վերն {հինգերորդ} հատորում ասացի, որ եթէ նախ քան զմահն իմ կտակակատ

յութերորդ դարու հիմնեցան ՚ի բառս առաքումն զոր ՚ի {հինգերորդ} դարու անտի, ուրեք ուրեք ՚ի գործ եդին աստուածաբան

ղեցիկ նկարագրում է հայոց եկեղեցականութիւնը, նաեւ {հինգերորդ} դարում, երբ բան է լուսաւորութեան մասին: " Առ

քանի որ տասն եւ ինն դարու հեղինակքը, չորրորդ եւ {հինգերորդ} դարու լեզուով խօսելով, ստիպում են ժողովրդին եւս

անվնաս է, կրօնաւորների բնակարանը կարո՛ղ էր նաեւ {հինգերորդ} դարում Սուրէնայ անապատ կոչուած լինել։ Այսօր էլ կ

կ երեւակայութեան արդիւնք է նոր ժամանակների, որ, {հինգերորդ} դարում, երեւակայութեան մէջ էլ տեղ չունէր։ Բա

ասէր՝ " ըստ այդմ մասին քեզ տեառնդ անկ էի"։ {Հինգերորդ}, թէ Փարպեցու աղքատ չլինելը վերաբերում է լոկ նորա

" (եր. 103)։ Աստուծու սիրուն, աղաչում ենք, {հինգերորդ} դարում չէի՞ն կարող ուրիշ Սեւուկներ լինել, բացի Ա

րութեամբ, բայց կարելի՞ է ասել, թէ այդ տեղը չկար {հինգերորդ} դարում, կամ, եթէ կար, դեղնուկ չէր կոչւում եւ ո

Հռովմի մօտ գնալ չէի կարող: Ձեզ յայտնի է, որ դեռ {հինգերորդ} դարումը պայման էինք կապել, որի զօրութեամբ դեւեր

բորբոքել էր Հռովմի որոտալից փայլատակները։ Պաւլոս {հինգերորդ} պապը, 1605 թ. յաջորդելով Կլեմենտ ութերորդին, դ

մ ենք տասնեւերեքերորդ դարումը, որ մինչեւ տասն եւ {հինգերորդ} դարը խմորուելով՝ վերջապէս այս դարումը դուրս երեւ

բերութեան եւ անձանձիր աշխատութեան արդիւնքն է, որ {հինգերորդ} դարու հայախօսութիւնը կենդանացաւ տասն եւ ութ-տասն

եցին տպագրել, այո՛, եւ տպագրեցին ըստ մեծի մասին {հինգերորդ} դարու հեղինակների գործերը, որքան կարողացան ժողով

Յունուար. համար 1։ Տե՛ս "Հիւսիսափայլի" {Հինգերորդ} ամսատետրակում, երես 399-416։) Ճշմարիտ է

ասներորդ, բերելով յինքեան զնմանութիւն չորրորդ եւ {հինգերորդ} ոսկեղէն [ասացելոցն, յորժամ] բանականն հոգի առ հայ

նգել հնախօս հեղինակի, [հնաբանելով] ըստ հեղինակաց {հինգերորդ} դարու. այս ինքն է ասպարէզ, յորում բազումք ի հեղ

ի՞նչ փառք արդարացի առն՝ որ միայն խօսեսցի ի լեզու {հինգերորդ} դարու յայժմուս ժամանակի՝ յորում ամենայն ազգք եւր

հետեւել համարին ուղղութեան հեղինակաց չորրորդ կամ {հինգերորդ} դարու՝ սխալին յոյժ, եւ թէ ո՞րչափ հակառակ էին ըն

ն գաւազանի թռուցեալ փոխադրիցին ի դարն չորրորդ կամ {հինգերորդ} հայկականս դպրութեան, եւ այն՝ յայսպիսի [տառապեալ

ջագործութեանց դիւցազանց, զորս դեռ ի չորրորդ եւ ի {հինգերորդ} դարս երգիչքն ի Գողթան բամբռամբ երգէին։ Հիմնեալ

զսուրբն Սահակ եւ զՄեսրոպ՝ կարապետ լուսաւորութեան {հինգերորդ} դարու: Թոյլ տացի մեզ աստանօր, փոքր ինչ ըստ ս

վերակենցաղեալ նորոգ հոգեւոր ծննդեամբ տանի ի գլուխ {հինգերորդ} դարու զերկոսին զսոսա իբրու պսակ ոսկեփունջ ոսկեղէն

ունակութեան"։ Ի սկզբանէ հարեւանցի պատմութեան {հինգերորդ} դարում, անտեսեալ մեր զհամառօտութեամբ՝ ակնկալաք

, որոց աջողաձեռն յաջողութեամբ բերէ յինքեան զտիպար {հինգերորդ} դարու: Մին ի սոցանէ Յովհան Օձնեցի, կաթողիկոս ամ

ի համարի եւ լեզուախօսութիւնն Հայկական չորրորդ կամ {հինգերորդ} դարուց: Այլ յաղագս ապագայ հարցասիրաց եւ խուզարկո

այդ ամենայն կարեն պատահիլ եւ ամենայն դարս, զի ի {հինգերորդ} նուիրական դարու ոչ ամէն ոք Եղիշէր ոչ ամեն ոք Խորե

ն թերեւս, յար եւ նման կատականաց աբեղայից Հայոց ի {հինգերորդ} դարու, զոր ուսանիմք ի Թղթոյ Ղազարայ Փարպեցւոյ որ

գամ զթիւ դարուն համարե ալ զգալ թէ դարս ներկայ չէր {հինգերորդ}, այլ իննեւտասաներորդ: Նստիլ ի տան, յորում ճրագ

ազգին։ Թող այդ պարոններն իմանան, որ հայոց ազգը {հինգերորդ} դարուցը մինչեւ հիմա իւր մատենագրութեան մէջ մնացել

նթացս ամբողջ ութն կամ ինն դարուց, այն է սկսեալ ի {հինգերորդէ} մինչեւ ցվախճան երեքտասաներորդ դարու, պերճացեալ ը

իայն Ֆրանսիայումը կարգեցի չորս տեսակ օրագիր, եթէ {հինգերորդը} չհաշուեմ։ Առաջին կարգը անուանել եմ " օրագիր շարժ

` " հակառակութեան ", երրորդը ` " դարձման ", իսկ {հինգերորդը} ` " միջական"։ Նոցանից մինը ձգում է խելքերը յառա

նոր լեզուին, որքան խաչը՝ Աթենասին, որ Սիքստոս {հինգերորդը} տուեց Աթենասի արձանի ձեռքը՝ խլելով նորա նիզակը։

անքը միւս Հենրիկոս չորրորդի, որ ընկել էր Սիքստոս {հինգերորդի} նզովքի տակ, եկեղեցու մէջ, եկեղեցական զգեստներով

Այս կանոնադրութիւնքն էին, որ Լուդովիկոս տասն եւ {հինգերորդի} օրերին, տարի ու կէս քննուելով Փարիզի պարլամենտի

ւոր հոգողութեամբ որոնել: Անտարակոյս, եթէ տասնից {հինգը} դուրս գայ, այն եւս մեծ բան է: 3. Հաւաքել ե

իտոյ է համաձայնի․ ո՛վ չգիտէ, որ ամսի քառասուն եւ {հինգը} չէ կարող լինել, բայց մէջտեղում քաղաքավարութիւն կ

էական եկեղեցու աթոռի վերայ, երկուքը սպանուեցան, {հինգը} աքսորուեցան, երեքը ինքեանք հրաժարուեցան այս վտան

եցկութեան իմ գինը, Մինչ հասակս չէր անցել Տասն եւ {հինգի} միւս կողմը, Չէի քնում գիշերներ... Ես ապրել

մ գինը, Մինչ հասակս չէր անցել Տասն եւ {հինգի} միւս կողմը, Չէի քնում գիշերներ...

նկ ծխել, որովհետեւ մինը հազարամեայ է, իսկ միւսը {հինգհարիւրամեայ}, թէ՞ ջնջել այդ ազդեցութեանը հետեւանքն անգամ: Եւ

արակութեան աչքում, ասէ թէ այսօր ամսի քառասուն եւ {հինգն} է, նա պիտոյ է համաձայնի․ ո՛վ չգիտէ, որ ամսի քառ

գալու ինձ մոտ (ես գիտեմ, նա իրոք պատրաստվում է {հինգշաբթի} օրը նրա մոտ գնալու, որպեսզի թափ տա): Ես առանց

աժամ այցելությունը միանգամայն անհարմար է: Մինչեւ {հինգշաբթի}: Քո Միշել Հ. Գ. Անանիան հաջողությամբ կա

ճակի վերայ: Մանուշակին թեթեւ թափելը պատահեցաւ {հինգշաբթի} երեկոյ: VII Նախիջեւան քաղաքի շրջակայքումը,

երը՝ Պետրոս Ֆաբեր իբրեւ Դաֆնիս եւ Լիցիդա)։ {Հիները} կարդացւում էին միայն հատուածներով, եւ այն, ինչ

տարեկան բոլոր գործերը. նոր օրէնքներ դնում էին եւ {հիները} փոխում։ Յիսուսեանների գլխաւոր խորհուրդը այն

մեռան եւ յաջորդք չթողեցին, բայց նոր ազգերը, որ {հիների} օրերում չկային, նո՞ր ստեղծուեցան, եթէ՞ գետնից բ

ցի սորանից, եթէ նոր լեզուն "աշխարհաբար" է, ուրեմն {հինը} ՝ "գրաբար" եւ ոչ "գրաբառ"։ Յայտնի է, թէ ուղիղ խօսե

շ բառ չկայ եւ հարկից բռնադատված՝ ընդունել է կա՛մ {հինը}, կա՛մ օտարը։ Հեղինակը բնաւ հնար չունի այս ցաւին

փական գործ դրած բաղդասութիւնը մերժելը եւ նորա տեղ {հինը} դնելու փորձը ինչ զանազանութիւն ունի վերը դրուած մ

երթ թողոյր Մերթ շօշափէր նա զԱդամ, Մերթ {հինինայր}, մերթ ուռնոյր, Եւ թռչէին ի սրտէն Թառա

ոնաց ուղղախօսութեան, եւ որչափ համեղական եւ ազդոյ {հինն} է, այնչափ անհամ է նորն, թոյլ, տգեղ, անհեթեթ,

ն, նոյն եւ մանկտին ազգային, որոց անմերձենալի էր {հինն} լեզու, թերեւս եւ անպիտան, առ ոչ ունելոյ յինքեան

եւ զկենդանի գաղափարս՝ որովք ծաղկի Եւրոպա, եւ թէ {հինն} լեզու կայ մնայ ցարդ մեռեալ եւ անհոգի, զո՞ր գաղափ

, այլ եւ թաղեալ ընդ փոշւով հազարամէից, որպիսի է {հինն} լեզու՝ ամենեւին անկարող վերակենցաղել զբանականութ

եւ պակասեալ մինչ ի սպառ ի լուսաւորութենէ, եւ թէ {հինն} լեզու՝ ո՛չ կարելով լինել նմա առաջնորդ ի լուսաւոր

ուխտ եկեղեցւոյն, որոց [շատ թէ սակաւք հասկանալի է {հինն} բարբառ, [բայց եթէ սմին հակառակ] ջանք նոցա միտեալ

գրով։ Պատմական եւ բանաստեղծական յիշատակարանք {հինն} մատենագրութեանն զառաջինն զոհ լինին հպարտութեան եւ

ռ չէ այնքան այլայլեալ ի շրթունս Հայոց, որչափ ինչ {հինն} լատինախօսութիւն ի շրթունս Իտալացւոց, Գալլիացւոց

այդ չէ բաւական, մանաւանդ զի անհասկանալի է ազգին {հինն} եւ նուիրականն, իսկ նորն առ նոսա աղճատեալ ցայն վա

ուց: Այլ յաղագս ապագայ հարցասիրաց եւ խուզարկուաց {հինն} հայախօսութեան յիշեալ հեղինակն ո՛չ երբէք կորուսանէ

իճան առ աստիճան, իսկ մինչ դեռ պաշտօնակատար գտանի {հինն} բարբառ, սուտ է ամենայն ջանք եւ զուր են քըրտունք

արան եւ զտպարան, թէեւ ի նմա եւս դժբախտաբար պաշտի {հինն} դպրութիւն, եւ առ հասարակ լեզուն գործական օտար է

լեզու լիցի կիրառական ի մատենագրութեան, ուրեմն եւ {հինն} անտեսեալ, այլ ի հարցանել մեր զվասն էրն՝ շարունա

փոքր մի ազնիւ էր քան զհասարակայն բարբառ. առ մեզ {հինն} լեզու կրէ յինքեան զայս արժանաւորութիւն. զի ազնու

ց, Բայց կարող ես յայտնի ասել, թէեւ չէիր շատ {հինուց}, Թէ դու քո մէջ ծաղկեցնում ես մի ազգասէր ուսա

քը՝ Քերթողահայրը. "Այլ ինձ թուի, որպէս այժմ եւ առ {հինսն} Հայաստանեայց լեալ անսիրելութիւն իմաստութեան եւ եր

ՒԹԵԱՆ Ճ Ա Ռ " Այլ ինձ թուի, որպէս այժմ եւ առ {հինսն} Հայաստանեայց լեալ անսիրութիւն իմաստութեան եւ

զանսիրելութիւն իմաստութեան, որ որպէս այժմ եւ առ {հինսն} Հայաստանեայց լեալք ուսանիմք ի ծերունւոյն Խորնոյ

արութենների տանելուց յետոյ պիտի պատերազմէին եւ մի {հինցած} նախապաշարմունքի ընդդէմ եւ այս նախապաշարմունքը էր

նը: Եթէ իմ այսօրինակ ողբալի դրութեան մէջ մի {հինօրեայ} երախտագէտ բարեկամ զրկէ ինձ իւր քաղցրութեան շառաւի

վերջ արցունքներին եւ արտահայտություններին՝ վերեւ {հիշածս} ոճով, եւ, վերջապես, միանգամայն համոզվեցի, որ

, պատմաբանական եւ, մեռած համարյա թե, հատուկտոր {հիշատագրական} գրված, ինչպե՞ս է անցել այս լեզվի պատանեկությունը

այժմ իհարկե ստացավ, եւ կտպվի փառավոր: 2 № " {Հիշատակարանն} " իհարկե կարդացիր, թող պ. Շամիլը յուր Խալիլ Նայ

ից, հիշյալ արխիվում կարող են լինել միայն մի քանի {հիշատակարաններ} Ջուղայի կամ Պարսկաստանի գավառների կամ թե Աստրախան

ով ամենայն արտաքին փառքից ու պատվից: Օրագրի " {Հիշատակարանների} " վերա դարձուր առանձին ուշադրություն, մանավանդ 7

րոգյալ հայախոսության այս հասակի վերաբերած քանի մի {հիշատակարանք} ունելով ես իմ մոտ, կամ իմ սեփական մտածողության պ

եւելի բաներ չեն, այլ նոր լեզվի տղայության հասակի {հիշատակարանք} կարող են համարվել: Ո՛ղջ եղիք: Ձեր բարեկա

ատանեկությունը եւ երիտասարդությունը, ո՞ւր է նորա {հիշատակարանքը}. այն զարհուրելի փոփոխությունը դարձյալ կարող ենք

երեւում աչքի, այլ մնացել է միայն նորա մանկության {հիշատակարանքը} եւ ծերությունը: Հին լեզվի երիտասարդությունը համա

մ առանձին ուշադրությամբ կարդաք 7 եւ 8 համարների " {Հիշատակարանքը} " եւ չի հասկացողներուն հասկացնեք բանի զորությունը

ից էր ուղարկում Աֆրիկան ստրկացնելու համար.. թող {հիշատակեր} Նիցցայի եւ Սավոյայի մասին, բայց դա կլիներ մեղադր

նա, եւ ես իմ այս գրչովը պետք է արձան հավիտենական {հիշատակի} կանգնեմ քո համար մեր ազգի մեջ: Հույս ունիմ, որ

րվի ռուսական պետության պատմությունը: Այս բաժնում {հիշարժան} տեղեկություններ կհաղորդվեն մարդկության պատմության

ւ հույսը ու, մոռանալով անցյալի դառնությունները՝ {հիշել} հին օրերը: Ես շատ կցանկանայի իմանալ նրա արդի վիճ

եւ իմ կողմից շնորհակալություն մատուցիր նրանց ինձ {հիշելու} համար: Արդ, ցտեսություն, սեղմում եմ ձեր բոլորի

ն: Շնորհակալություն [Մարիա Նիկոլաեւնային] ինձ {հիշելու} եւ իր անկեղծ զգացմունքների համար. սեղմում եմ նրա

րջացնեի, ինչու, որ լեշս ելած կգրեմ, բայց աս ալ {հիշեմ} ասի, որ Մագիստրատ տված թուղթիս մեջ քեզի ալ եւ Մա

, որ այս բաները Դուք ինքներդ եւս լավ գիտեք, բայց {հիշեցնում} եմ Ձեզ եւ հայտնում եմ անկեղծորեն մեր դրությունը:

ին իրենց խնամակալին, եւ այս դեպքում նրանք շատ են {հիշեցնում} կռիլովյան արջին, որն իր սիրելի տիրոջը՝ նրան ձան

գովում էր Լ. Ի. -ն եւ խոստացել էր ուղարկել ինձ: {Հիշեցրեք} նրան եւ երբ շաբաթ օրը գաք, թողեք Գ. Բ. -ի մոտ,

կվա, 19 հունիսի, 1856 թ Պատիվ ունեմ սրան կից {հիշյալ} կոմիտեի քննությանը ներկայացնելու իմ աշխատությունը

ամարում միաժամանակ հայտնել, որ դրան հաջորդելու է {հիշյալ} վեպի թարգմանությունը հայոց լեզվով: Հայոց լեզվ

ւմ է այս խոշոր տարբերությունը եւ այս պատճառով եւս {հիշյալ} երկու կացությունքը գործ տեսան եւ ամոթահար հաղթահա

են այն բոլորը, եթե ես չպատահիմ եւս նույն միջոցին {հիշյալ} քաղաքում: Եթե մինչեւ նշանակյալ ամսաթիվը բոլոր

պե այստեղ կանգ առնենք: Ենթադրենք, որ Անգլիայում {հիշյալ} սիստեմը զարգացել է մի քիչ վաղ, քան մայր ցամաքում

շարադրված նամակիդ, ես առայժմ ինձ մոտ եմ թողնում {հիշյալ} պատճենները եւ անցնում եմ նամակիդ: Գրքերի համար շ

նի թոքախտի պատճառով, բայց չէ՞ որ Գ. Այվազովսկու {հիշյալ} ամսագրերի հրատարակությունն այդ կատեգորիային ոչ մի

զբաղմունքը, որ ինձ սպասում է ազատվելուցս հետո՝ {հիշյալ} աշխատանքն է: Եվ մինչեւ որ չավարտեմ այդ խնդիրը՝

մ զգում: Դատելով ինձ ծանոթ պատմական տվյալներից, {հիշյալ} արխիվում կարող են լինել միայն մի քանի հիշատակարան

Գրիշան, նրան ոչ մի արդյունքի չի հասցնի, իսկ նրա {հիշյալ} եղբայրը նրա մասին մտածել անգամ մոռացել է: Դա նրա

, երկրաբանությամբ, հանքաբանությամբ եւ քիմիայով: {Հիշյալ} այս բոլոր գիտություններն անհրաժեշտ են, իսկ հայեր

գտնել. չէ՞ որ՝ եթե նրանք ապրել են այնտեղ մինչեւ {հիշյալ} եպիսկոպոսը, ապա, անպայման, այժմ էլ ապրում են:

կուրացած իրենց բծախնդրությամբ, որ միշտ իրենց եւ {հիշյալ} չքավորների միջեւ քաշում էին ինչ որ եգիպտական սահմ

Տրովատոր "-ից իմ սիրած երգը՝ Vivea եւ այլն: {Հիշո՞ւմ} ես, դու ինձ ասում էիր, թե Ռ. Պատկանյանը ցանկան

խ եւ առաջ, իհարկե, կասեի " Cвет Любим Карпович! {Հիշո՞ւմ} ես անցյալը, երբ ջերմ ընկերական շրջանում գիշերներ

աքի նախկին խղճուկ կառավարությունը դեռ ամենքի թարմ {հիշողության} մեջ է, եւ այդ նյութի մասին կարելի է գրել ոչ թե մ

ո՛չ մի արտահայտություն, եւ լեզվի մասին դատում եմ {հիշողությանս} եւ 20-ամյա փորձիս շնորհիվ. բայց այդ բոլորը քիչ ե

է նույնպես մի բան անել, բայց շատ դժվար է. հաճախ {հիշողությունս} հրաժարվում է օգնելուց եւ շատ բնական է, որ անհնար

ւմը նյութ եղավ արաբական բանաստեղծներին. իհարկե, {հիշում} ես Անթարը: Թատմորից գնացինք Ցեյլոն կղզին, ու

ինել արեւելյան մյուս ժողովուրդներից: Լավ չեմ {հիշում}, թե ով, բայց մեկը (կարծեմ Գրանովսկին), ի նկա

հենց պատրաստ է այդ օրը նրանց մոտ գնալու: Ես դեռ {հիշում} եմ նրա արդ ու զարդը հին ժամանակներում: Եթե Անանի

խ քիմիական ֆորմուլներով էր խոսում: Անանիան երեւի {հիշում} է, ու մեր համատեղ կյանքի այդ հիմար միջադեպն ինձ

խիվ չի օգնի, սխալ է այն ուղղությունը (այստեղ ես {հիշում} եմ Դովրիտովին), որ իբր թե լեզուն, ինչ որ ադամա

ան համար, մի բան, որ դեռեւս բոլորովին չի եղել ( {հիշում} եմ Դավրիշովին): Դրանով ես պարտական եմ Բոքլին:

մ բարեւին: Սրտանց շնորհակալ եմ, որ նա մտերմորեն {հիշում} է այն բարեկամին, որն իր հերթին, ոչ մի րոպե չի մ

որքան կարելի է դյուրըմբռնելի: Դուք, երեւի, {հիշում} եք, որ մեր տեսակցության պահին ես գանգատվում էի տ

րս են եկած " Արեւելեաց " գրքից, որ Թովմ. Արծր. {հիշում} է պարզապես, այսինքն " Արեւելեաց " գիրքը, բայց վ

չ անհայտ Ձեզ, որովհետեւ քաղաքի անունը այնտեղից է {հիշում} ծանոթությունը: Բ. Լիակատա՞ր է բնագիր ասորերենը

գի վաճառականների միջոցով, - ցուցակի մեջ ոչինչ չի {հիշված}. ինչի՞ է հավասար այդ շրջանառության գումարը: 3)

լատական արհի բժիշկ, երեւելի վարդապետ եւ վիրաբոյժ {Հիպոկրատեսը}, որ աշխարհի երեսին հազարաւոր մարդ սպանեց իւր բժշ

նկնելով, կարող էր տկարանալ ու կարօտել այնուհետեւ {Հիպոկրատի} շանթերին, որ փարատէին նորա ցաւը: Այսպիսի բա

, հոգեւորականությունը զիջել է այս հեղափոխության: {Հիսուսյանք} (ճիզվիթները) հրաման են ստացել հեռանալ իսկույն Ն

եցինք, որ Զեյթունին Գրիգորը կաթվածով (паралич) {հիվանդ} է եւ բժիշկներից օգուտ չտեսանելով այժմ տիրացու Սրա

րպիսության մասին: Եվ օրգանիզմիս համարյա անընդհատ {հիվանդագին} վիճակը, մեկ այս մեկ այլ մասում, վերջնականապես կ

անա: Այժմ որտե՞ղ է ծառայում Ալաջալյանը, դարձյալ {հիվանդանոցի} բանվորական բաժանմունքո՞ւմ, թե տեղափոխվել է մանկա

հրիտակս ողորմութեան յանուն դպրոցի, աղքատանոցի եւ {հիվանդանոցի}: Զայս ամենայն հրիտակս ցայսօր ժամանակի չէ մեր

ազնիվ բարեկամք, թե հայ եւ թե ֆրանսիացի, քննեցի {հիվանդանոցքը} եւ ակադեմիան. մեր համալսարանը Ակադեմիայի դիմաց ա

սկվա էին դեռեւս պ. Ալեքսանովն եւ պ. Պոպովն, ես {հիվանդացա} եւ պառկեցա 18 օր մեծ նեղության մեջ. վերջապես աստ

ւ ինքը ազգը կխնդրեմ, բայց առաջին անգամը ծանր է: {Հիվանդը} դառն դեղը դժվար է ընդունում, եթե մերձավորքը չհար

լ կարծիքն այնքան է արմատացել նրանց մեջ, որ նրանք {հիվանդի} մահը որեւէ կարծրացումից կամ բորբոքումից գերադասու

մեջ: Ես շատ ուրախ եմ, որ Անանիան զբաղվում է իմ {հիվանդությամբ} եւ դրա հետեւանքով պատվիրում է ինձ զանազան փրկարար

սկվայից. այն ժամանակ նա խճճված էր միանգամայն այլ {հիվանդության} ցանցում, հիվանդություն, որը, անշուշտ, անհայտ

րի, որ ես այն ժամանակ չկարողացա նրա մոտ լինել իմ {հիվանդության} պատճառով եւ աններելի անփութության հետեւանքով: Վե

չեմ կարող շուտով վերջացնել, որովհետեւ իմ անիծյալ {հիվանդության} հետեւանքով, ինձ համար շատ դժվար է աշխատելը:

փազանց ձանձրալի է, իսկ ես քեզ արդեն գրել եմ, որ {հիվանդության} հետեւանքով ամենեւին չեմ կարող մի լուրջ բանով զբաղ

սքան տարի չարչարված լինելուց հետո, այսօր էլ ծանր {հիվանդության} տիրացած եմ, որ մաշում է ինձ առավել քան թե տարի,

յլ ինչ է, բայց եթե ապացույց նորա բարոյականության {հիվանդությանը}: Գիտեմ, որ մեր օրագիր տպելը քանի մի հնամոլ մ

ինձ, այդպես սրա էր: Վառվինսկին տեսավ իստորիա {հիվանդությանը} եւ գրողին անվանեց հիմար ավանակ, ասում է՝ եթե նա

ն դեպքում: Աչքի առաջ ունենալով իմ ներկա վիճակը, {հիվանդությանս} նկատմամբ ես կարող եմ միմիայն պաշտպանողական դիրք ը

ա խճճված էր միանգամայն այլ հիվանդության ցանցում, {հիվանդություն}, որը, անշուշտ, անհայտ չէր Անանիային: Իհարկե,

ոհացա աստուծուց, որ ողջ եք եւ առողջ, թեպետեւ քո {հիվանդությունդ} ինձ չարչարում է. աստված տա, որ Տկաչովի ձեռքով բ

իայն խոսքի տերը լինի եւ գա, բացի այդ, եթե եղբոր {հիվանդությունը} նրան այնտեղ չպահի): Ինքս էլ չգիտեմ՝ ինչու եմ ո

լավը " չի երեւում: Չար ժամին է կպել ինձ լյարդիս {հիվանդությունը}: Հեռանկարը թվում է ինձ շատ մռայլ: Իմ բանտարկութ

րծերի մասին, քեզ ասում եմ, որ մոխիր եմ դարձել. {հիվանդությունիցս} հետո մի լավ օրինավոր առողջության երես տեսած չեմ,

վերին աստիճանի թուլությունը եւ վերջումը տասն օրվա {հիվանդությունս}, ինչեւիցե, այժմ փառք աստուծո: Ես հուսով եմ

յամբ եմ նստում մի հասարակ նամակ գրելու համար: {Հիվանդությունս} առաջ չի գնում, բայց եւ չի թուլանում: Այսօր քսան

որ ցայսօր մնայ անկատար 'ի վաթսուն եւ 'ի հինգ ամաց {հիտէ}: Հրիտակքն այնոքիկ, 'ի միասին ընդ եկեղեցական

մի խմբագիր ի դեմս կաշառված Ղուկաս Բալտազարյանի, {հիրավի} հենց նա է քեզ այցելողը: Խնդրում եմ այլեւս չթողնե

եւս չկայ մի ազնիւ առարկայ, որ ժողովէր այս ազնիւ {հիւ} ֊թը, որ միմիայն հոգու ներգործելուց դուրս է գալիս

րպէս առողջապահական հնար: Եւ մի մարդ՝ առողջ, թէ {հիւանդ}, որ գնացել էր վարսավիրայի մօտ՝ խորհուրդ հարցանե

ետ, ինչո՞ւ բացում են մեր վէրքերը... Մեք առողջ, {հիւանդ} չենք, մեզ դեղ չէ հարկաւոր, ունինք զՄովսէս եւ զմ

եմ. - Պարո՛ն, ի՞նչ է պատահել քեզ, միգուցէ {հիւանդ} էիր, որ ենթարկուել ես այդպիսի փոփոխութեան:

ունակեց նա: - Ես կարօտ եմ կարեկցութեան, ես {հիւանդ} եմ, եւ իմ հիւանդութեան պատճառը դուրս է իմ կազմու

երը, երկու օրից յետոյ հասայ Րեդուտկալէ բոլորովին {հիւանդ}: Մօտ իբր քսան օր ընկած էի մահճի մէջ, եւ բանագէտ

զաւակները, անխորհուրդ եւ տղայական փառասիրութեամբ {հիւանդ}, միակողմանի, ուսումնական անուանուած պարոնները,

պիսի սարսափ մը կը գայ, որ շատ անգամ ամիսներով ալ {հիւանդ} կ՚ըլլանք... Մեր ըսածները չլսելու զարնող համախոհի

րաւի հետ, որ այսքան դարերով հաւաքուել է հայկական {հիւանդ} կազմուածքի մէջ: Մարդասէր վիրաբոյժը տեղիք չունի բ

առնում, որ իւր ծերունի հայրը վախճանել է, մայրը {հիւանդ} է: Մի փոքր ժամանակից եւ մայրը մեռնում է: -

-այսպիսի ժամանակում, ասում եմ, մինչ հայոց ազգի {հիւանդ} կազմուածքը գտանւում է այն րոպէում, երբ յառաջանալ

ամսին, Ցրտիցն ստիպուած իմ տանս միջին, {Հիւանդ} անկողնումս, տրտմալից սրտով, Մնացի ամբողջ ե

ակիր արշաւանք քարոզեց ֆրանսիական ազգի ընդդէմ: Նա {հիւանդ} էր այն ժամանակ հոգեպէս, որդու կորուստը դղրդել էր

ցուցինք Բոռքին: Բայց վերստին կրկնում ենք, Բոռքը {հիւանդ} եւ սասանեալ ուղեղով, եւ մինչդեռ Հեգելի ամբողջ հա

ն, որ արդէն վաղուց նորա քննութեան տակ մնացել էին {հիւանդ}, զանազան պատճառներով: Նորան քարտուղարութիւն տալ

Մի անգամ հրաւիրեցին նորան գնալ մի վտանգաւոր ցաւով {հիւանդ} աբեղայի մօտ: Պարացելսոսը, յառաջ քան թէ սկսած էր

երեք հատադեղ եւ քսան եւ չորս ժամի մէջ առողջացրեց {հիւանդ} աբեղան: Առողջացած աբեղան համարեց, թէ խոստացած ա

կի գալը եւ աշխատում էր հաւատացնել իւր ծնողքը, թէ {հիւանդ} չէր ինքը: Թիւթիւնճի-օղլուն այնպէս սիրում էր ի

էր ետ դնել այս հոգաբարձութիւնը: Նա ասում էր, թէ {հիւանդ} չէ ինքը, եւ թէ չէր ընդունելու բժշկի տուած դեղերը

Պատմիչքը ասում են, թէ, չ'նայելով, որ Իգնատիոսը {հիւանդ} էր տենդով, այսուամենայնիւ մի այնպիսի գեղեցկախօսո

դակիցքը։ Երբ յայտնեցին Հենրիկ IVին այս բանը, նա {հիւանդ} պառկած տեղից ասաց շրջապատող Պալատականներին. " Ու

թիւնը, այնուամենայնիւ սաստիկ երկբայութիւն ունինք {հիւանդ} ուխտաւորների ջրվախութեան մասին եւ կարծում ենք, թ

ցած խոցերն էլ պիտի բանալ եւ բժշկել: Թէեւ մի փոքր {հիւանդ} լինելը մերձիմահ հիւանդութիւնից անհամեմա՛տ լաւ է,

ւտ է օտարի առողջութիւնը եւ կենդանութիւնը, եթէ ես {հիւանդ} այսօր կամ վաղը սպասում եմ մահին, հայոց ազգի անբա

ութեան: Այնպէս եւ Աղքերմանոյ տէր Բաղդասարն գտանի {հիւանդագին}. այս ամենայն եղեւ ի գալստենէ փէրիին (օղուռսըզ ո

թիւն, արդարամիտ եւ բարեգործ մարդերի սիրելի, իսկ {հիւանդամիտների} եւ չարագործների մահու չափ ատելի, դէպի քեզ եմ դառ

րելի հիւանդը բժշկել, այլեւ առողջ մարդիկ կարող են {հիւանդանալ} եւ մեռանել եւս: Դո՛ւք, ձեր տարապայման ժլատութեա

ցս, որով յայտնում է Ղազարոսի հարսանիքը, Բերբերի {հիւանդանալը} եւ Սուլթ[անշահի] Նախիջեւան գալը եւ այլն: 23-ին

նի հետքերը, Բոռքի անցած կեանքի վրայ, մինչեւ նրա {հիւանդանալը}, չկան այնպիսի մութ գոյներ, որ կարողանային խաւար

ս բարակացաւի երեւելուն: Եւ մի օրիորդ, բոլորովին {հիւանդանալով}, յանձնուած են միմիայն բնութեան բժշկարար ներգործո

նային: Խեղճ քահանայն, հոգսից եւ նեղութենից {հիւանդանալով}, մեռանում է իւր աքսորի մէջ: Մեք շուտով մանր

ւլ այս աշխարհի թագաւորութիւնը, նա չէ յօժարում եւ {հիւանդանալով} ՝ մահիճ է ընկնում... - Քաղաքակրթութիւն է տա

ութեան պաշտօնը: Բայց երբ սորանից հինգ տարի յառաջ {հիւանդանալով} հարկադրուեցաւ թողուլ իւր արհեստը, եկեղեցին, բաց

ոգք ամենայն եկեղեցեաց։ Ո՞ հիւանդանայ, եւ ո՛չ ես {հիւանդանամ}, ո՞ գայթակղի, եւ ո՛չ ես տապանամ։ Եթէ պարծել ին

վերայ իմ կուտէր, եւ հոգք ամենայն եկեղեցեաց։ Ո՞ {հիւանդանայ}, եւ ո՛չ ես հիւանդանամ, ո՞ գայթակղի, եւ ո՛չ ես

զադէն խոստանում է հետը տանել: Տղան ընկնում է {հիւանդանոց}, աղքատութիւնը հասանում է մինչեւ ի կատաղութիւն:

ոխուեցան դէպի այդ կղզին, ուր եղած էր յառաջուց մի {հիւանդանոց}, ուստի յառաջացած էր եւ անունս՝ Սուրբ Լազարոս,

պիտի պահպանուէին լինելոց ուսումնարանը, տպարանը, {հիւանդանոցը} եւ այլն եւ այլն: Նախիջեւանը այդ արծաթագլու

ւեց նորան տեղափոխուիլ դէպի Կայսերական համալսարանի {հիւանդանոցը}, ուր աւելի խնամարկութեամբ կարելի էր դարման տանել

եալը Յունուարի սկզբումը տեղափոխուեցաւ դէպի յիշեալ {հիւանդանոցը}. բայց բանը բանից անցել էր ահա։ Շուտով սաստիկ ար

ելով իւր վարդապետի օրինակին, իսկոյն մտաւ այնտեղի {հիւանդանոցը}, սկսեց ծառայել հիւանդներին եւ ապրիլ ողորմութենով

Նախիջեւան, որ գոն յօգուտ դպրոցի, աղքատանոցի, {հիւանդանոցի} եւ որբանոցի զհրիտակս ողորմութեանց: Պատճէն կտ

խիջեւանայ, այսինքն յօգուտ դպրոցաց, աղքատանոցի, {հիւանդանոցի} եւ որբանոցի, երկուս բաժինս յատկացուցեալ իւրաքանչ

ան եւ մշակ մարդերից վճարում է ազգային դպրոցների, {հիւանդանոցի}, աղքատանոցի, անկելանոցի օգտի եւ պահպանութեան հա

ւանի լինելոց դպրոցի, եկեղեցիների, աղքատանոցի եւ {հիւանդանոցի} անուններով. մշտնջենաւոր ժամանակով պարգեւում էին

ւ առաջարկեց Պ. Կրէյզէր բժշկին ընդունել նորան իւր {հիւանդանոցի} մէջ, ուր բժշկւում են սառը ջրով, որպէս բանագէտ բ

րապելով անդադար եւ ել ու մուտ անելով Պ. Կրէյզերի {հիւանդանոցի} մէջ, ուր, ինչպէս ասացինք, միայն սառն ջրով են բ

ր ծանօթքը եւ բարեկամքը հաւաքուած էինք համալսարանի {հիւանդանոցի} մատուռի մէջ, ուր դրած էր հանգուցելու մարմինը։ Ե

ն դպրատանցն, երկու մասն աղքատանոցին, երկու մասն {հիւանդանոցին} եւ երկու մասն որբոց տանն, առ ի մնալ անդ ի նոսա ի

Չէ կարելի նորի շինութիւնը սկսանել եւ անցածի {հիւանդանոցից} օգնականք առնուլ: Չէ կարելի ազատութիւն քարոզ

իասին հետեւելով Իգնատիոսի օրինակին, մտան զանազան {հիւանդանոցներ} ՝ տկարներին սպասաւորելու համար։ Եթէ կարելի է հաւ

աղքատութեան ուխտը, որ իսկոյն գնացին նորա քամակից {հիւանդանոցները} եւ սկսեցին ապրել մուրացկանութենով։ Իգնատիոսը Մոն

խսերը ենթակայ չէին որեւէ վերահսկման: Դպրոցները, {հիւանդանոցները} եւ աստուածահաճոյ միւս ձեռնարկութիւնները, չնայած

լոր հիմնարկութիւնները ` եկեղեցիները, դպրոցները, {հիւանդանոցները} եւ աստուածահաճոյ միւս ձեռնարկութիւնները: Նրան էր

Պ. Յովնաթանեանցը իւր վերայ էր առած տէրութենական {հիւանդանոցների} համար պատրաստել, չգիտեմ թէ որքան կլայեկեայ անօթն

ողովը մայիսի մէջ 1546 թուականին։ Բնակուելով {հիւանդանոցների} մէջ՝ նոքա սկսեցին իւրեանց գործը նորանով, որ կեղ

ոնները. ա) բոլոր անդամները պարտական են բնակուիլ {հիւանդանոցներում} եւ ապրիլ մուրացկանութեամբ, բ) այն անդամները, ո

ախենալ շատ բարձր պաշտօններից։ Այո՛, մեզ պիտոյ է {հիւանդանոցներումը} վարժել մեր ջերմեռանդութիւնը, բայց ի վերայ այսր ա

-Նովգորոդի վաճառահանդէսը: Մի փոքր ժամանակից տղան {հիւանդանում} է, եւ այդ պատճառով եւս Բէգզադէն սկսում է ծուռ աչ

րակաց վկայութենով: Այս անզգամը ամիսը երկու անգամ {հիւանդանում} էր, բայց ի՞նչ պատճառով. սաստիկ բարկութենից կապւ

արկեցի այդ Հայոց գլխաւոր քահանային, այդ հոգիների {հիւանդատեսին} ՝ ասելով. " Վիրաւորներին բժշկութիւն տալու շուտո՛

տապարտուէինք)։ Ուրիշներն էլ, ագահութեա՛ն ցաւով {հիւանդացած}, պարտաւորութեան տա՛կ են ձգում արդարի՛ն էլ, ա՛նա

ջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշան[ակուած է] 22-ին: Այսօր {հիւանդացայ}, ջերմ ունէի: 16-ին շարունակւում է: Մէջքս, գլ

ռքովը պատճառ էր եղած քո ամուսնու մահին, ինքը եւս {հիւանդացաւ} եւ մեռաւ, որով երկու եղան մատանու զոհերը մեր ցեղ

Իսկենտեր պէյ յետ բազում աշխատ առնելոյ յՕսմանեանս {հիւանդացաւ}, լուեալ Օսմանեանց զհիւանդութիւն սորա, աւասիկ օր

ւիէն չ'յաջողեցաւ հասանել իւր սրտի ցանկացածին. նա {հիւանդացաւ} յանկարծ հարինքով եւ մեռաւ՝ փակած Կայսերութեան դո

գի ջնջուելուց ութ ամիս յետոյ առոյգ եւ զուարթ Պապը {հիւանդացաւ} յանկարծ եւ մի քանի ժամից յետոյ մեռաւ՝ բոլորովին

ր առողջ մարդը եւս մեծապէս վտանգուելու էր, թող թէ {հիւանդը}: Եւ այդ քաղաքի մէջ տեղից վեր կացող մարդը բժ

րդէն մի հարկաւորութիւն է ճանաչւում արիւն թողուլ: {Հիւանդը} թողնում է՝ առողջանալու յուսով, իսկ առողջը գործ

րժանաւորութիւն ունին: Վարսաւիրայի փոյթը չէ, թող {հիւանդը} բարակացաւ ունենայ, թող միջողական տենդ (febris i

ացնում է եւս, այդպիսի դիպուածում, մանաւանդ թէ, {հիւանդը} վախճանի, ինչքան ծակ մարգարէութիւնք են լինում. "

հերիք է մի շատ չափաւոր վարձատրութիւն, որովհետեւ {հիւանդը} խիստ կարճ միջոցում առողջացել էր: Պարացելսոսը կոր

ճակի մէջ: Այդպիսի վիճակում ոչ թէ միայն չէ կարելի {հիւանդը} բժշկել, այլեւ առողջ մարդիկ կարող են հիւանդանալ ե

ալուած պատրաստ էր արճիճը, բերում է հիւանդի մօտ. {հիւանդը} պառկում է մէջքի վերայ, երեսը ծածկում են մի պաստա

ւերի պատճառը. թէ ի՞նչ կերպով կամ ու՞ր հանդիպել է {հիւանդը} այդ ցաւին: Աւարտելով այս զննողութիւնը, վերստին

, տալիս է հիւանդին մաղի միջի փոքրիկ հայելին, որ {հիւանդը} նայի նորա մէջ. այստեղ մաղի մէջ գտանուած սանրով,

է թեթեւը ձգելուց յետոյ. առաջին այն պատճառով, որ {հիւանդը} չէր բժշկուելու, երկրորդը, որ թեթեւ թափողին մեծ

ւր եւ գիշերը քնում էր, խմում էր այն ջուրը, որով {հիւանդը} լուացել էր իւր վէրքը, մինչեւ անգամ, եթէ կար բժշ

. նոքա անհաւան են նոյնպէս, որ բժշկի տուած դեղերը {հիւանդի} առողջ մերձաւորների զգալիքի վերայ չունին մի որոշ ա

ց նորա երեսին: Վիրաբուժի խորհուրդն է դուրս բերել {հիւանդի} կազմուածքից այդ ապականութիւնքը: Իջանելով Հայ

դպիսի խե՜ղճ վիճակում, պատկերացնում է մի վայրկեան {հիւանդի} աչքին այն ամենայն բանը կատարուած, որոնց փափագով

ք, որ շատ անգամ պիտոյ էր զգուշութեամբ ներս բերել {հիւանդի} կազմուաձքի մէջ, այլ, գլխաւորապէս հոգին: Որեւից

յ մի հատ ձու, եօթն աւելի ճիւղերի վերայ կապում են {հիւանդի} հին կամ նոր հանդերի եօթն տեսակ կտորներից մանր-ման

ը կարգով շարում են մաղի մէջ, որի տակումը փռած էր {հիւանդի} հանդերձից մի պաստառ. թեթեւի պատրաստութիւնը լինու

հանդերձ իւր միջի բաներովը, դնում են ամբողջ գիշեր {հիւանդի} գլխի տակ. միւս օրը երեկոյեան ժամանակ, այսինքն ճ

, կանչում են թեթեւ թափողը: Թեթեւ թափողը գալով {հիւանդի} տունը, նախ եւ առաջ առնում է մաղի միջից արճիճը,

ութիւն: Երբ հալուած պատրաստ էր արճիճը, բերում է {հիւանդի} մօտ. հիւանդը պառկում է մէջքի վերայ, երեսը ծածկո

մի պաստառով. մի կին, բռնում է մաղը իւր սարքովը {հիւանդի} գլխի վերայ, իսկ մի այլ կին բռնում է մաղի մէջ մի

, եւ նորա զանազան կերպարանք ստանալուցը մեկնում է {հիւանդի} ցաւերի պատճառը. թէ ի՞նչ կերպով կամ ու՞ր հանդիպել

երստին հալեցնում է արճիճը եւ նոյն բանը կատարում է {հիւանդի} կուրծքի վերայ, յետոյ ծնկների վերայ, յետոյ ոտքեր

էջ. այստեղ մաղի մէջ գտանուած սանրով, սանրում են {հիւանդի} գլուխը եւ մկրատովը կտրում են մազերից, որ ձգում ե

են մազերից, որ ձգում են մաղի մէջ: Սորանից յետոյ {հիւանդի} հանդերձի կոտորի մէջ լցնում է միրգերը եւ դրօշակներ

որի մէջ լցնում է միրգերը եւ դրօշակները եւ քսում է {հիւանդի} վերայ, գլխից բռնած մինչեւ ոտքը. այստեղ հիւանդին

րովին աւարտելով իւր գործը, երեք անգամ պտուտում է {հիւանդի} գլխին կապոցը, եւ դնում է ձգել ճարը նշանակուած տե

նար: Թեթեւ թափողը, թեթեւը ձգելուց յետոյ գալիս է {հիւանդի} տուն, նորան հարցանում են. " ի՞նչ բերեցիր ", նա

ի՞նչ բերեցիր ", նա երեք անգամ ղենջակը թօթափելով {հիւանդի} վերայ, պատասխանում է ` առողջութի՛ւն. յետոյ ստան

արողութենով, որին ամենեւին մասնակից չէր նիւթապէս {հիւանդի} մարմինը, ցաւը վտարւում է հիւանդի կազմուածքից, ը

ից չէր նիւթապէս հիւանդի մարմինը, ցաւը վտարւում է {հիւանդի} կազմուածքից, ընթերցողը կ՚իմանայ յետագայ գլխումը

անեցի ես, - կարող ես ինչ կամիս խօսել, որովհետեւ {հիւանդին} եւ խելագարին ամենայն ինչ ներելի է. օրէնքի եւ պատ

ն սրբազան սահմանի վերայ։ Մի այդպիսի մարդ տալիս է {հիւանդին} այնպիսի դեղեր եւ այնպիսի չափերով, որ առողջ մարդը

սեղանի դգալ. " Ի՞նչ պիտոյ է օգնէ, - ասում է, - {հիւանդին} այդ աննշան քանակութիւնը կամ եթէ ամբողջ օրի մէջ նշ

ի վերայ եւ այլն: Երբ բոլորը աւարտած էր, տալիս է {հիւանդին} մաղի միջի փոքրիկ հայելին, որ հիւանդը նայի նորա մ

հիւանդի վերայ, գլխից բռնած մինչեւ ոտքը. այստեղ {հիւանդին} ասում են, որ երեք անդամ թքանէ այն կապոցի մէջ: Մ

երովը դնում են տան շեմքի վերայ, եւ առաջարկում են {հիւանդին}, երեք անգամ անցանել նորա վերայով. սորանից յետոյ

իրածը չհա՞ս կ՚ըլնի: Աշտարակ բարձր տեղ ա, - ջուրը {հիւանդին} դեղ ա, Սիրածը սիրածին չեն տալ- էս ի՛նչ անիրաւ գե

կասու Բորջոմ ասացեալ տեղը, ուր դիմում են անհամար {հիւանդներ} ՝ հանքային ջրերով բժշկուելու համար զանազան ցաւերի

այն բժշկութիւնքը, որ ստացել էին շատ անառողջանալի {հիւանդներ}. նորա մեծ վկայութեան մինը եւս այս է, թէ թափել է

լիքը բռնով Սամարացի գթածիցը առնելով այդ արծաթը՝ {հիւանդները} նայելու գինը, սապատների մէջ է ժողովում, իսկ հիւ

ղջիկը, միւս օր ողջ առողջ բանում է իր բանը: {Հիւանդների} լուռ ու անխօս գնալու մասին (Փարպի) կամ նոցա գլխ

քրիստոնէութիւնը, հարկադրում է մեզ կարեկից լինել {հիւանդներին} կամ ախտացածներին: Տարակոյս չկայ, որ պ. Չ

երը նայելու գինը, սապատների մէջ է ժողովում, իսկ {հիւանդներին} պանդոկից հանելով դուրս է ձգում, մե՛ծ ամփութութեա

, իսկոյն մտաւ այնտեղի հիւանդանոցը, սկսեց ծառայել {հիւանդներին} եւ ապրիլ ողորմութենով։ Իւր լիակատար իրաւունքների

փշրանքը, որ մնացել էին փոխադրական ցաւեր ունեցող {հիւանդներից}, ամբողջ օրը ման էր գալիս ափրոդիտական ցաւերով վիր

քարոզելով, բամբասանքի տակ էին ձգում իւրեանց անձը {հիւանդոտ} եւ կարճատես մարդերի կողմից: Դուք ասում էք, թէ ա

երի օգնականութեամբ շուտով կարողանում է երկու տարի {հիւանդութեամբ} ծանրացած վէճին լրումն տալ: Իսկոյն վերստին զարթեց

միայն: Մի դեղի մի երկու ցորենակշիռը փրկարար է մի {հիւանդութեան} մէջ, իսկ երեք կամ չորսը՝ մահադեղ: Այսպիսի ասիա

- Ես կարօտ եմ կարեկցութեան, ես հիւանդ եմ, եւ իմ {հիւանդութեան} պատճառը դուրս է իմ կազմուածքի միջից: Ցաւը, որ տ

Ի հրատարակել զմատենիկն, ո՛չ դիպայ ես ՚ի Ռուսիա, {հիւանդութեան} աղագաւ զամիսս քանիս բացակայ լինելով յօտար պետութի

ութիւն Մագդաղ[ինէի] եւ Յովհ[աննէսի հետ]. եղբայրս {հիւանդութեան} պատճառով չէր եկած, առաջիկայ տես[ութիւնը] նշանակո

յս չկայ, որ պ. Չամուռճեանը ենթակայ է մի հոգեկան {հիւանդութեան}. այս խնդիրը չէ՞ ընկնում երկբայութեան տակ, սակայ

եղ պակասում են մի քանի բացատրութիւնք. գուցէ ծանր {հիւանդութեան} եւ այլ պատճառներով հանգուցեալը կարողացած չէր աւար

րկոսեանին, որ ինչպէս հանգուցելու կենդանութեան եւ {հիւանդութեան} միջոցին, նոյնպէս եւ մահից յետոյ, անձանձիր աշխատ

կաշկանդեալ արձանացեալ ի ցուրտ եւ ի խոնաւ մառախղի {հիւանդութեան} հազիւ երբեմն երեւեցուցանէր զկենդանութիւնաբեր լոյս

անկաբարձական օգնութեանը: Նորա, յառաջուց ունեցած {հիւանդութեան} մասին այսքան միայն լսած եմ բժշկող պարոններից, թէ

- Արդեօք այդ բաները յարակցութիւն ունէի՛ն իմ դստեր {հիւանդութեան} կամ բժշկելու հնարի հետ: - Անտարակոյս, այո՛

նողական հնար (ինչի՞ց), եթէ նոյնիսկ մեր ցաւի եւ {հիւանդութեան} պատճառը պիտի առնունք որպէս ճար ու դեղ, է՛լ ո՞ւր

մ ահա իմ Յիշատակարանի տարեկան շրջանառութիւնը, որ {հիւանդութեանս} պատճառով քանի ամիս արդէն մնացած էր բարձիթողի:

եւ զայլս՝ ծնունդս լատինականին: Իսկ միւսն, ո՞վ {հիւանդութեանս} մտաց, ցայն վայր յետնեալ գտաւ ի ճշմարտութենէ առ ա

ւց վասն իմոց անցեալ անընդհատ երկու եւ աւելի ամեայ {հիւանդութեանց}, որոց կարեն վկայել տեսողքն բոլոր եւ բարեկամք իմ

մի խեղճ մարդ եմ, - ասաց նա, - եւ իմ մէջ, բացի {հիւանդութենից}, ոչինչ չկայ: Դու զարմացնում ես ինձ՝ պատմելով,

չարչարուած եւ միանգամայն հալումաշ եղած պահքից եւ {հիւանդութենից}, ոչինչ տեղում չէր գտանում մի օթեւան. նորան, ախ

ճարը վերացականութեան մէջ: Այս մի հոգու բարոյական {հիւանդութիւն} է, որով վարակուելով՝ կորուսանում են այնուհետեւ

, թէ ապականուած ես: Տարակոյս չկայ, մեր ազգի {հիւանդութիւնը} դարաւոր է. այն ապականութիւնքը, որով նա պղծել է

են մեզ, բայց ինքը՝ ազգը, չկամի խոստովանել իւր {հիւանդութիւնը}, նա փախչում է բժշկից, նա կարծում է, թէ, թագու

կեց պակսիմատ եւ խաղող, եւ որով յայտնեց Վարդերեսի {հիւանդութիւնը}: 30-ին առաւօտ խաղող ստացայ եւ տանձ: Տեսութիւն

ւեցանք յարձակուողների վերայ, որովհետեւ բարոյական {հիւանդութիւնը} մինչեւ ի մահ տիրելով նոցայ վերայ, պատճառ էր եղել

Չէ կարելի գովել, - պատասխանեց բժշկապետը: - Նորա {հիւանդութիւնը} խճճւում է վերահաս ախտաւոր յայտնութեններով: Քաջ գ

կրորդ, գործերս դեռ չեմ աւարտել, երրորդ, դստերս {հիւանդութիւնը}... - Առաջինը, - կտրեց խօսքը տիկին Յովնաթա

որ նաւում էր Պալեստին։ Բանի տեղ չ'դնելով ծովային {հիւանդութիւնը} ՝ նա սեւ հաց էր ուտում եւ նաւի սպասաւորներին քարո

ք մեզ այդ խաւար անցածի հետ, եթէ խոստովանելով մեր {հիւանդութիւնը}, այնուամենայնիւ պիտի ուզենք միջնադարեան թարախը պ

լ եւ բժշկել: Թէեւ մի փոքր հիւանդ լինելը մերձիմահ {հիւանդութիւնից} անհամեմա՛տ լաւ է, սակայն, կատարեալ առողջութիւնը

կային հնարները յարգ ստանան մի պարոնի աչքում, որի {հիւանդութիւնն} էր սիլլաների, քաջերի, դեւերի եւ կախարդութեան հա

ն արտաշնչութեամբ, որից յառաջանում են զանազան վատ {հիւանդութիւնք}: Եւ այս է պատճառը, որ օրէնքը եւս հրամայում է եր

ապեցայ, եւ տառապեցայ չարաչար... Արգնաթոյր {հիւթ} ինչ թափանցեալ յակաստան հոգւոյս, զիճութիւն գոգցես

աւորութիւն, ըստ չունելոյ յինքեան զսննդարարն զայն {հիւթ}, զորպիսի պահանջէ դարս լուսաւորեալ՝ առ ի պահպանե

լինէր կերակրել հայոց ազգի սոված հոգին եւ սա աւելի {հիւթ} եւ արիւն կը դառնար նորա մէջ, քան թէ այն չորացածը

ութեան մէջ, այլեւ ուղեւծուծ ունենալով՝ կարող էր {հիւթ} եւ արիւն դառնալ եւ սնունդ տալ տկար հայոց զաւակներ

է Մխիթարեան ընկերութիւնը, ահա այն դայեակը, որի {հիւթախտութեամբ} վարակուած կաթը ծծելով՝ կերպարանագործուել էին հայ

" կուրծքի վերայ, որ, դուրս քարշուելով ապականեալ {հիւթերը}, ճանապարհ տային ազատ շնչելու: - " Մեղուի "

ել է իւր գրքի մէջ առաւել ընտիր, առաւել պատուական {հիւթերը} ։ Եւ Հայոց մանուկը, կամ թող ասել՝ Հայոց ազգ

նորա հետ կապակից չէին այն յագեցուցիչ եւ սննդարար {հիւթերը}, որ կարող էին արիւն դառնալ եւ հաստատել սիրտը։ Բ

ունակ է իւր յատակից ընդունելու եւ պատրաստելու իւր {հիւթը}, իւրեան թարմութիւնը պահող կենսական ոյժը եւ զօրու

էր փայլուն թաց գիծը, որ այս խեժային եւ մածուցիկ {հիւթը} թողնում է իւր հետքից: Բերանները մեծ, համարեա

դ՝ իւր մէջ չունի այն ջերմացուցիչ եւ սնունդ տուող {հիւթը}, որ եթէ դնէիր այն սառուցեալ մարդին, նորան կենդա

ամար, բայց՝ քաղցրութիւն խառնելով այդ թմրեցուցիչ {հիւթի} մէջ, որպէսզի մանուկը, քաղցրութեամբ խաբուելով,

այնացնում եւ անոսրացնում են Արարատեան դաշտի օդը: {Հիւլեքը} այս օդի, որ անմիջաբար շօշափում էին տաքացած մարմի

րուսաղէմի հարցին, Դուռը ոչ միայն խախտում է Խաթթի- {Հիւմայունը}, այլեւ մասնատում հայ հոգեւորականութեան միասնութի

հինգ տասն մանէթ՝ չնայելով, որ միւս կողմից Խատտի- {Հիւմայունի} դուրս գալուց յետոյ Տաճկաստանի լուծը ծանրացած էր ն

նքով Կանոնադրութիւնը ոչ միայն ետ է վերցնում Խաթթի- {Հիւմայունով} շնորհուած իրաւունքները, այլեւ այն իրաւունքները,

որ յայնմ ժամանակի գտանիւր ՚ի Փարիզ ՚ի պաշտօնի ՚ի {Հիւպատոսարանի} օսմանեան պետութեան, բազմիցս հետամուտ են եղեալ ի

ն Ռուսսիոյ առ ի վկայել: Այսօր, ներկայացեալ ի {Հիւպատոսարանն}, յայտնեցի զպատուիրելոյն ինձ, ի պ. կոմս Բլուդով

լ յատենատեղի մի անուանեալ " Ֆօռն օֆֆիս " եւ ապա ի {հիւպատոսարանն} Ռուսսիոյ: Ուստի ի վաղիւ դիմեցից դարձեալ ՚ի դե

ռ օրէնսգէտն իմ եւ առանց յայտնելոյ նմա զխրատելն իմ {հիւպատոսէն} Ֆրանսիոյ, ամենայն սառնութեամբ հարցանեմ, թէ զի՞ն

առաջադրեաց զերեսփոխանական զթուղթն յանդիման առնել {հիւպատոսին} Ռուսսիոյ առ ի վկայել: Այսօր, ներկայացեալ ի Հ

ւ քանի մի անձանց ՚ի Նախիջեւանայ, վկայաբանութեամբ {հիւպատոսին} Անգլիոյ, յորում եւ (պատուիրէ Թադթէոս եպիսկոպոսն

յանձնարարութեան յԱրնօ անուն զօրապետէ: Լուեալ {հիւպատոսին} Ֆրանսիոյ ըստ ամենայն մանրամասնութեան զբովանդակու

(այսինքն վկայեալ զստուգութենէ ստորագրութեանցն) {հիւպատոսն} Անգլիոյ ի Ղրիմ: Խորհուրդ թղթոյն հայի առ ի ձեռ

ուս վկայս: Իբրեւ այսպէս խուճապէաք, դիմեցի առ {հիւպատոսս} Ֆրանսիոյ եւ Բելգիոյ խորհուրդ հարցանել ի նոցանէ որ

ւնը: Ես միանգամ Յիշատակարանիս մէջ (1858 Օգոստոս {Հիւս}. Հ. 8), խօսելով Նախիջեւանի հացի, իւղի եւ երկ

, Ես յերկնաբերձ յայն ՚ի ժայռ դար կազմէի ոսկէ {հիւս} ։ Յառաջին հոտ անուշից ողջակիզի արդարոյն, Հո

դրութիւն ունին (Արարատը մօտաւորապէս գրանցւում է {հիւս} լայն. 40° տակ, իսկ Անագուական մօտաւորապէս 20°)

գրել Նորա դէմքի ճիշտ պատկեր: ՚Ւ {հիւսած} մազերն թուխ-թուխ գլխի, Կոկոն աչքը կը փայլի

): Գլխի մազը շատ խնամքով երեք բաժանած եւ մի գէս {հիւսած} ընկած էր թիկնամիջումը ողնաշարի վերայ. մէջքը կապա

այից բաժանած եւ ականջի վերայով ետ տարած ու մի գէս {հիւսած}, ինչպէս մօր գէսը, մի նկարչական ստուեր էր ձգում

ոտ: Այս պառաւներից մինի մէջքը կապած էր յարդից {հիւսած} գօտի: Երեւում էր, որ սա ամէնից մեծն էր. պատճառ

ւնով վանքը գտանւում է Նախիջեւանից եօթն վերստ դէպի {հիւսիս} հեռաւորութեամբ՝ մի բաւական բարձր ապառաժեայ սարի

ի զուր կորուստ չլինի: 1859 թ. Մարտ Թ. {Հիւսիս} - Շահբէգի գերութիւնը - Շամիլի խօսակցութիւնքը - Շա

ւթիւնքը - Շահբէգի երազը - Արեւմուտք օրագիրը: {Հիւսիս}... Մի ցուրտ եւ անհամբոյր աշխարհ. այդտեղ բնութիւ

րկայնութեան ուղղագիծ որմն ձգի, յայնկոյս որմոյն ի {հիւսիս} եկեղեցւոյն գաւիթն է, յայսկոյս որմոյն ի հարաւ հան

ացոց եկեղեցւոյն եւ է սահմանակից առ յարեւելս եւ առ {հիւսիս} Գաբրիէլ Յովհաննիսի տան, առ յարեւելս սհաթսազ Մարգ

րեւելս Սաքսանլուեան Ստեփանոս Յարութիւնի տանն, առ {հիւսիս} հեթանոս Ամիրշանտի տան, առ յարեւմուտս Դավիթ Ստեփա

բրուս, - Միգում մի բան երեւում է, նայի՛ր մի {հիւսիս} "։ Լուրից ահագին Կազբէգը ծածուկ ամբոխուեց,

խուեց, Նա իւր ուշքը ու աչքերը դարձուց դէպի {հիւսիս}, Ուրալից մինչեւ Դանուբ, մինչ այն մեծ գետը

պ. Կ[ոմս] Էմ[մանուէլ], Կարդալով քո Յիշատակարանը {Հիւսիս[ափայլի]} № 1 մէջ, ուրախացայ շատ եւ ասես թէ մի նոր կենդան

կանջի համար: Գարունը բաւական շուտ սկսեց այստեղ: {Հիւսիսային} արեւելեան մրրիկները խռովում են անդադար Սեւ ծովի տ

ում է դողդողալով փոխել իւր ուղղութիւնը եւ հեռանալ {հիւսիսային} Բեւեռից: Այս բանի մանրամասն քննութիւնը, յանձնու

ոզերսկի, Ուդօրսկի, Օբդօրսկի, Կօնդիսկի եւ բոլոր {Հիւսիսային} աշխարհի Հրամայող եւ Թագուհի Իբերական, Կարթալինեա

օրսկի, Կօնդիսկի, Վիտեպսկի, Մստիսլաւու եւ բոլոր {Հիւսիսային} աշխարհի Հրամայող եւ Թագաւոր Իբերական, Կարթալինեա

օղում երկնքից: Պիտի իմանալ, որ իմ կեանքը մի {հիւսիսային} գիւղի մէջ շատ միօրինակ է եւ միայն մխիթարութիւն մն

եալ տարում դուրս ցայտեց առաջին անգամ Հայերի համար {Հիւսիսային} փայլողութիւնը իւր պայծառ ճառագայթքը, անցեալ տարո

իւրեանց ճակատի վերայ աշխարհի որպիսութեան կնիքը: {Հիւսիսային} սառուցեալ օվկիանոսը իւր խիստ շունչը փչում է մինչե

հաստատել մի բնակութիւն, եւ ահա գտանւում եմ ես մի {հիւսիսային} գիւղում՝ ութ ամիս ձմեռը փակուած միայնակ եւ անմխի

իտոյ է ասել. մեր համար, ըստ որում սովորած ենք, {հիւսիսային} Բորէասից շատ վատ են արեւմտեան խոնաւութիւնքը։ Անտ

գորգերով եւ այլ ասիական կարասիքներով: Սենեկի {հիւսիսային} պատի մօտ մի գեղեցիկ սօֆայի վերայ նստած էր Շամիլը

մ պատմական իրողութիւնք: ՖԷՅԵՐԲԱԽ {Հիւսիսային} Ամերիկան, Հարաւային Ամերիկայի միջից ստրկութիւնը

նը: Այն ո՛ր սիրտն է, որ համակրութիւն չունի դէպի {հիւսիսային} Ամերիկայի այս դիւցազնական անձնազոհութիւնը, ո՛ր խ

որի վերայ, քիչ մնաց, որ Անգլիան պատերազմ յայտնէ {Հիւսիսային} Ամերիկային. եւ թէ չյայտնեց, ապա ուրեմն ակամայ,

միս յառաջ, հարուած հարուածի քամակից ընդունում էր {հիւսիսային} Ամերիկան: " Այս ի՛նչ բաբելոնեան խառնակութիւ

աց իմոց, ահա զյիշեալ եկեղեցւոյ սահմանակից իմ տան {հիւսիսային} կողման զորմէ եւ յորմոյն իմոյ անտի մինչեւ ցյիշեալ

աջորդեց ուրիշ կերպարանքով նորա գաղթական եղբայրը ` {Հիւսիսային} ամերիկեան դաշնակցութիւնը: Ո՛վ չէ տեսնում, ո

եան մէջ: Այժմ ես մի նոր անցք պատմեմ, որ պատահեց {Հիւսիսային} Ամերիկայում: Յիրաւի՛, որ նա իւր հանգամանքով մի

տեւ յառաջ տարաւ իւր պատմութիւնը եւ խօսեց այսպէս, {Հիւսիսային} Ամերիկայի Քուէպէք քաղաքում, որ շինած էր սուրբ Լա

Այս դեւը զինուորական ճարտարապետ էր յառաջ. սա մի {հիւսիսային} երեւելի քաղաքի մէջ շինեց մի աւագ եկեղեցի, որի եր

- Լսի՛ր, լակոտ, դադարի՛ր ինձ խաբելուց. ես քո {հիւսիսային} հաշուապահանջ իշխանների ընկերը չեմ, ես կատակ չեմ

շարժեցուցի եւ մի այլ ազգ, որ ապահով բնակւում էր {հիւսիսային} աւազների վերայ մի մեծ գետի եզերքում. այս արդէն ի

է հնդկացիք եւս անցանին այն կամուրջից, որից անցան {Հիւսիսային} ամերիկացիք: Միայն Անգլիայի բաղդն է, որ հնդկացոց

ց դարձեալ յաջողել։ Թաթարները, տիրելով Չինաստանի {հիւսիսային} նահանգներին, սպառնում էին կործանել Փեքին քաղաքը

ւթեան այսպէս եւ այս հոգով ներգործէր։ Լուզիանի եւ {Հիւսիսային} Ամերիկայի անապատների քարոզիչքը, ինչպէս Ֆրանսիսկո

առայութիւն, նոքա բացին Անգլիայի եւ նորանց ձեռքով {Հիւսիսային} Ամերիկայի միացեալ նահանգներին, Հիւսիսային Ամերիկ

ձեռքով Հիւսիսային Ամերիկայի միացեալ նահանգներին, {Հիւսիսային} Ամերիկայի անապատների ճանապարհը։ Այսուամենայն

, չնայելով նորա աշխարհագրական դրութեան, այսինքն {հիւսիսային} լայնութեան, աւելի բարձր է, քան թէ նոյն լայնութե

եւրոպացու պէս թել քաշել շերամի բօժօժից. նոյնիսկ {հիւսիսային} Եւրոպայի մէջ քաշուած թելը պակաս արժէք ունի, քան

բազարի սկիզբն կոչի, ուր է իմ դուքանները են, իսկ {հիւսիսայինն} է գաւիթն սուրբ եկեղեցւոյն. այսինքն յարեւելից առ

ն ակամայ, քանզի յաղթութիւնքը, որ տանում են այժմ {հիւսիսայինք} հարաւայնոց վերայ, շատ եւ շատ ծանրանում են Անգլիո

ատերազմը, զուր է)։ Հարաւայնոց ատելութիւնը դէպի {Հիւսիսայինքը} աննկարագրելի խոր է եւ սաստիկ: Խաղաղութիւնը չէ պի

ստրկութիւնը Հարաւային Ամերիկայի միջից: (Այսինքն {հիւսիսայնոց} պահանջողութիւնը եւ պատերազմը, զուր է)։ Հարաւայ

ղուի " 14 համարում, եւ այդ յօդուածի վերջումը (" {Հիւսիսափ}. ", Մայիս, երես 385) եղբայրական խորհուրդ էի տ

երբ գրեցի երկրորդ Յիշատակարանիս վերջին տողերը (" {Հիւսիսափ}. ", Փետր. 1859), որքա՛ն ժամանակ անցաւ եւ այդ

չեմ. միթէ մոռացա՞ր, որ քո մի հատուածը (տպած " {Հիւսիսափ}. ", Յուլիս, 1858) գրեցի մի ամառանոցում, ուր

րինակս կտակաց տպագրելոց յԱզդասէր, յԱրշալոյս եւ ի {Հիւսիսափայլ} օրագիրս այլեւ զօրինակս եղեալս առ իս, գտաք ստուգի

Ապրիլի 14, 1858. Րեդուտկալէ: Իմ ձեռքը հասած " {Հիւսիսափայլ} " անունով օրագրի մի քանի համարներից տեսանում եմ,

րհրդով, որ դուք մի նամակով միջնորդ լինիք իմ եւ " {Հիւսիսափայլ} " օրագրի մէջ, որպէսզի ընդունէ իմ աշխատութիւնքը,

դարանագործութեանը, ոչ թէ միայն շարունակելու են " {Հիւսիսափայլ} " օրագիրը, այլեւ նոր նոր գրքեր եւս դուրս տալու:

տես, որ ես եւ իմ նման մարդիկ շատ, թող ասել եւ " {Հիւսիսափայլ} " կտրիճ եւ անխարդախ օրագիրը, առանց կարօտելու վեր

ռանց այդ կտակների հաւատարիմ օրինակները հրատարակել {Հիւսիսափայլ} օրագրի ձեռքով, եւ մեր բարի խորհուրդը այն է, որ

յ աստիճանին, հոգեւոր դաստիարակների ձեռքով (տե՛ս {Հիւսիսափայլ}, առաջին տարեգնացք, 1858, յունիս, համար 6, եր

անի, յամի 1858 յամսեանն Նոյեմբերի բողոքեցի ես ՚ի {Հիւսիսափայլ} օրագրի մերում հրատարակելոյ ՚ի Մոսկուայ ընդ ձեռն գ

, յաւելոյր ՚ի բողոքանսն ընդ փոյթ խափանել զօրագիրն {Հիւսիսափայլ}, եւ զիս արկանել ընդ խիստ պատժովք եւ դատապարտութե

Միւս անգամ այլ չերեւեց... "։ " {Հիւսիսափայլ} ", 1858 թ. ԱՂՔԱՏ ԿԻՆ (Պիէր Ժան Բերանժէ)

ան, դահիճ արդարոյ... "։ Վահունի, " {Հիւսիսափայլ} ", 1861 թ. ։

նոր տարի Յունուարի 1-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, {Հիւսիսափայլ} եւ Կռունկ: 2-ին պատասխանեցի, որ կ՚երթայ վաղը:

ւ այժմ եղած հոգեւորական չարաչար կառավարութենից եւ {Հիւսիսափայլ} խնդրած ռեֆօրմը հետ չառնելով կրկնում ենք այսօր նոյ

պ. Եզովին Նախիջեւան, Նազար Չէրքէզով, 1 օրինակ {Հիւսիսափայլ} Sommerfeldt № 46 -1859, воск[ресенье], 1 марта

Յիշատակարաններով եւ ոտանաւորներով, որ տպւում են {Հիւսիսափայլ} օրագրի մէջ. այս պատճառով եւս իմ ընթերցողքը չեն կ

երին արգոյ հեղինակ Ստեփաննոս վարդապետը Նազարեանցի {Հիւսիսափայլ} օրագրի մէջնորդով, այն ճշմարտասիրութեան սպասաւորի

́ երբ սկզբից նախախնամութիւնը արժանացուցել էր մեզ {Հիւսիսափայլ} ծրագրի ընթերցասիրութեանը, այն աւետաբեր եւ բարեգո

ասել էր Նալբանդեանցը: Դու առհասարակ լա՛ւ կարդա " {Հիւսիսափայլը} " եւ կը տեսանես, որ նա ամենայն կերպով նուիրուած

լ կամ Պ. Նազարեանցին, կամ Պ. Նալբանդեանցին: " {Հիւսիսափայլը} " յանձնառու է " Արեւմուտքի " գործակալութեանը Ռուս

նք կացուցանում մեր անձը, եւ այս է պատճառը, որ " {Հիւսիսափայլը} " փուշ է շատերի աչքին։ Բայց միշտ մտածում ենք, թ

էնեանցի նամակը. - Սկայորդու տարածած լուրերը. - " {Հիւսիսափայլը} " եւ Յիշատակարանս. - Կ. Պոլսի Հայոց եւ Յունաց պ

րակեց Տէր-Մանդինեանցի " Մեղուի " մէջ, որպէս թէ " {Հիւսիսափայլը} " խափանուելու էր, որպէս թէ մեք, հեռանալով հրատա

Մեզ գրում են, թէ ինչո՛ւ համար Յիշատակարանս կամ " {Հիւսիսափայլը} " չէ նուիրում այնքան ուշադրութիւն բուն ազգային խն

ել, եթէ այդպիսիք Ձեր անունով ուղարկուին: " {Հիւսիսափայլը} ", որպէս մի բարոյական գործարան, պարտակա՛ն է պաշ

հրատարակած համբաւների ստութիւնը, գիտէինք, որ " {Հիւսիսափայլը} " դադարելու չէր ներգործելուց, գիտէինք, որ մեք ի

րակութեան: Ընթերցող հասարակութիւնը, տեսանելով " {Հիւսիսափայլը} ", տեսանելով մեր գործակցութիւնը, կարո՛ղ է վկայե

տենք պատասխան տալ եւ հետեւեալ խնդրին: §4. " {Հիւսիսափայլը} " կամ Յիշատակարանս կարելի եղածի չափ պարապում են ա

[ակուած է] 13-ին: 8-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս եւ {Հիւսիսափայլը}, 1864 №2: Նոյն օրը պատասխանեցի, որ կ՚երթայ վաղ

է մի ըստ միոջէ թուել: Իրաւունք չունէ՞ր արդեօք {Հիւսիսափայլը} հայոց եկեղեցու ոտքից մինչեւ գլուխ ռեֆօրմը պահանջե

դաւանաբանութեան, թեւ առին ու թռան, ո՛հ, ո՛հ, {Հիւսիսափայլը} բողոքականութիւն է խնդրում, գոչելով: Հիւսիսափ

իսափայլը բողոքականութիւն է խնդրում, գոչելով: {Հիւսիսափայլը} կրօնական օրագիր չէ եւ դաւանաբանութեան հետ բնաւ վե

աստղերից վեր չկայ Հիւսփսափայլ: Ուր թողունք, որ {Հիւսիսափայլը} ասած էր, թէ հարկաւոր է այս ռեֆօրմը կատարուի ինքն

ուրիշի խղճմտանքը եւ սրտի ազատ խոստովանութիւնը եւ {Հիւսիսափայլը}, համարձակւում ենք այսօր ասել, ազատամտութեան կող

արուէին ոչ միայն Պօղոսը եւ Նիկողոսը, որոնց մասին {Հիւսիսափայլը} բողոքած է ժամանակ առ ժամանակ, այլեւ շատերը...

ռնալիքը, Մասեաց Աղաւնու մէջ, քննութեան տակ ձգել {Հիւսիսափայլը}, սկզբից մինչեւ նորա վերջը եւ յանդիմանել նորա հե

նութիւնը սկսանէ (ո՛հ, ի՜նչ սարսափ մեր համար), {Հիւսիսափայլը} կը կշռէ նոցայ արժանի պատասխանը (sic!): 30

աճկի ասածին պէս՝ իշ օլսուն։ Երկրորդ յանցանք. " {Հիւսիսափայլը} " նիւթերի ընտրութիւն չգիտէ, շատ անգամ տպում է եւ

որ բնաւ մեզ՝ մեր ազգին վերաբերութիւն չունին։ " {Հիւսիսափայլը} " աստեղաբաշխութեան վրայ է խօսում, ֆիզիօլօգիայի վ

մեր ազգին անհասկանալի է։ Երրորդ յանցանք. " {Հիւսիսափայլը} " ազգային նիւթեր չունի իր մէջ, այլ ինչ կայ չկայ

ի ձեւ բուն հին լեզուի ոգուն հաւատարիմ մնալով, " {Հիւսիսափայլը} " գերմանախօս էր դառնում!! Հին եւ նոր լեզուի ընդդէ

ծ բառերը եւ ոճերը, երբ մենք գործ չէինք դնում, " {Հիւսիսափայլը} " գերմանախօս էր դառնում։ Երբ Ֆրանկի mօyen, Ռուս

ածել եւ ինչպէս այժմեան սերունդը գործ է ածում, " {Հիւսիսափայլը} " գերմանախօս էր դառնում!! Երբ Ֆրանկի partager, Ռ

եմ ձեր ուրախութեան, ցաւին " եւ այլն եւ այլն, " {Հիւսիսափայլը} " գերմանախօս էր դառնում!! Երբ Ֆրանկի communiquer

, մասնակից անել այս ինչ բանի եւ այլն եւ այլն, " {Հիւսիսափայլը} " գերմանախօս էր դառնում!! Երբ Ֆրանկի curieu, Ռու

րաբերութեամբ գրում էինք արժանի հարցասիրութեան, " {Հիւսիսափայլը} " գերմանախօս էր դառնում!!! " Հիւսիսափայլը " հարիւ

եան, " Հիւսիսափայլը " գերմանախօս էր դառնում!!! " {Հիւսիսափայլը} " հարիւրներով ունի այս տեսակ գերմանախօսութիւնք,

այս գրութեան մէջ ասացինք եւ խոստովանեցանք, որ " {Հիւսիսափայլը} " լեզուի կողմից ունէր, ունի եւ պիտի ունենայ թերո

ւածում բոլորովին ոչնչանում է լեզուի խորհուրդը։ " {Հիւսիսափայլը} " չափից դուրս հայկաբան էր, մանաւանդ՝ 1862ին։ Ա

րի համար վաղուց պատրաստ է Կիսոնի հեղեղատը։ Եթէ " {Հիւսիսափայլը} " չէ կարողացել մայրենի լեզուի մշակութիւնը հասցնել

յդ կերպով եւս օգուտ է բերում նոցա մեր բամբասված " {Հիւսիսափայլը} "։ " Հիւսիսափայլի " հրատարակութիւնը, թէ՛ լեզուի

, երբ ցախաւելով հաւաքած իմաստակները հեռի յարգից " {Հիւսիսափայլը} " կրիտիքելուկ)՝ քննադատելու էին դուրս գալիս եւ

անից եւ ոչ հոտ։ Եւ այս է մանաւանդ պատճառը, որ " {Հիւսիսափայլը} " լեզուի կողմից այնքան բամբասանքների տակ էր ընկնո

եւ գեղեցիկ գաղափարը, մօտաւորապէս, տալիս է մեր " {Հիւսիսափայլը} ", նոյն եւ այն դերանունները չեն գործածւում հոլով

վաճառականութեան, ես առաւել լաւ գիտեմ, քան թէ " {Հիւսիսափայլի} " հրատարակողը: Ես " Հիւսիսափայլի " երեք համարի մ

իտեմ, քան թէ " Հիւսիսափայլի " հրատարակողը: Ես " {Հիւսիսափայլի} " երեք համարի մէջ մի յօդուած տեսայ վաճառականութեա

ձ առիթ տալ մտածելու, թէ տկարացած էիր, եթէ մեր " {Հիւսիսափայլի} " մէջ չտեսանէի անդադար քո օրագրութեան թերթերի հատ

ը, որ, ուղարկելով քեզ, խնդրում եմ հասուցանել " {Հիւսիսափայլի} " հրատարակողին: Հաւատա՛ ինձ, այնքան սիրել եմ Պ

եամբ: Սոքա են իմ խնդիրները, որ հրատարակուեցան " {Հիւսիսափայլի} " հինգերորդ ամսատետրակում. 1) Ցոյց տալ Հայո

որպիսութեանը, Պ. Իսահակեանցը կարո՛ղ է կարդալ " {Հիւսիսափայլի} " 8-երորդ համարում տպած Պ. Կոմս Էմմանուէլի Յիշատ

փոքրիկ եւ աննշան սխալը, հրաւիրում է ինձ կարդալ " {Հիւսիսափայլի} " 4 ամսատետրակի 338 երեսը, ուր, նորա ասելով, Պ

կարդում է Մոսկուայի մէջ Ապրիլի 20-ին: Ես բացի " {Հիւսիսափայլի} " վերոյիշեալ երեսը եւ տեսայ, որ Կոմս Էմմանուէլը

լ էին հայկական բարոյականութեան հորիզոնը, այսօր " {Հիւսիսափայլի} " ճառագայթների տակ նկատում ենք փարատուած։ Անցան

կանք այնտեղ ապաստանին, բացի վանքերէն, որպէսզի " {Հիւսիսափայլի} " մեղադրանաց տակ չի ընկնին եւ ընդհանուր հոգեւորակ

նչո՛ւ համար նորա ուղարկած մի ոտանաւորը չէ ընկել " {Հիւսիսափայլի} " մէջ, եւ թէ ինչո՛ւ մի գրաւոր տեղեկութիւն չեմ տո

ն չտպուելու պատճառի մասին: Պիտի իմանալ, որ ես " {Հիւսիսափայլի} " հրատարակողը չեմ եւ ոչ նորա գլխաւոր աշխատակիցը.

ամ: Իմ անունով ուղարկուած, բայց անմիջապէս " {Հիւսիսափայլի} " մէջ տպուելու գրուածները ես ուղարկում եմ Պ. Հրա

տու էր թէ՛ մեզ սիրելի կացուցանելու ազգին եւ թէ՛ " {Հիւսիսափայլի} " ճանապարհը հարթելու, այն ժամանակ, իհարկէ, մեք

նչեւ այն աստիճան մոլորութեան հասանելով, որ եթէ " {Հիւսիսափայլի} " մէջ գրուի, թէ Աստուած կայ, նոքա պատրաստ են եւ

յհոյութիւնքը, որ ամենայն առատութեամբ թափում էր " {Հիւսիսափայլի} " թէ՛ հրատարակողի եւ թէ՛ նորա գործակիցների վերայ

կը, բայց, աւելի մեծ ատելութիւն ունենալով դէպի " {Հիւսիսափայլի} " գործակատարքը, այնքան ուրախացել էր, որ մինչեւ

մեզ, եւ ներկայումս շատերը բացերեւ տեսանում են " {Հիւսիսափայլի} " եւ " Մեղուի " ուղղութիւնքը: Տհաճ չենք՝ տե

ի նախանձը հարկադրել էին Սկայորդուն ցանկանալ թէ՛ " {Հիւսիսափայլի} " վերջանալուն եւ թէ՛ մեր հրաժարուելուն այդ օրագրի

սել, որ դա մի կամայական բան չէր: Մեք միշտ " {Հիւսիսափայլի} " հետ ենք եղել եւ կը մնանք. " Հիւսիսափայլի " դաւ

իշտ " Հիւսիսափայլի " հետ ենք եղել եւ կը մնանք. " {Հիւսիսափայլի} " դաւանութիւնը է եւ մեր սրտի խոստովանութիւնը: Եւ

ւունք չունի բռնադատել ուրիշի սրտի վկայութիւնը։ " {Հիւսիսափայլի} " ուղղութիւնը յայտնի է արդէն. նա մինչեւ վերջը հա

տե[սութիւնը] նշանակ[ուած է] 11-ին: Այսօր ստացայ {Հիւսիսափայլի} երրորդ թիւը: 7-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, նոյն

ելու: Այո՛, մի տեսակ մարդիկ, կարծելով, թէ {Հիւսիսափայլի} խնդրած վերանորոգութիւնը վերաբերւում է դաւանաբանու

ը բռնաբարել կամ գէթ սահմանաւորել կենթադրուէր: {Հիւսիսափայլի} խնդրած ռեֆօրմը վերաբերւում էր եկեղեցական կառավարչ

ն... Աւելի դիւրին պիտի լինէր պ. Այվազովսքիին {Հիւսիսափայլի} մի ուրիշ բանի վերայ յարձակուիլ, քան թէ դատապարտե

լսել այսպիսի կարծիքներ, դոքա, մեծ մասով, մեր " {Հիւսիսափայլի} " վրայ էին եւ մանաւանդ ինձ էին ասւում այդ կարծիքն

նդ ինձ էին ասւում այդ կարծիքները, որովհետեւ ես " {Հիւսիսափայլի} " հետ էի։ Այս պատճառով " Հիւսիսափայլի " հրատարակ

հետեւ ես " Հիւսիսափայլի " հետ էի։ Այս պատճառով " {Հիւսիսափայլի} " հրատարակողի եւ իմ յանցանքները, որ լսում էի, գ

մի քանի խօսք ասեմ դոցա մասին։ Առաջին յանցանք. " {Հիւսիսափայլի} " լեզուն ծանր է, արուեստական է, անհասկանալի է։

րոններն էլ իրենց չգիտութիւնը արդարացնելու համար " {Հիւսիսափայլի} " լեզուն գերմանական բաղդասութեան եւ գերմանիկ տրամ

ան վճիռն էլ քամակիցը տալիս, որ ունայնացնում էր " {Հիւսիսափայլի} " խորհուրդը։ Ես այդ ունայն ճանաչուած աշխատութեան

, առանց ճշմարտութիւնը թաքցնելու, ցոյց էի տալիս " {Հիւսիսափայլի} " իրաւունքները, որ կամքի կամ ճաշակի վրայ ոչ, այ

մանակ խոստովանելով լեզուի անկատարութիւնը, թէեւ " {Հիւսիսափայլի} " բամբասուած լեզուն, նորա հրատարակողի եւ գործակց

ոցա կողմից բոլորովին ակամայ եւ առանց գիտնալու։ " {Հիւսիսափայլի} " լեզուի թերութիւնքը, այդ լեզուով գրողների անձնա

նաւոր կերպով ամեն բանի վրայ խօսելու համար, երբ " {Հիւսիսափայլի} " գրիչքը այս կամ այն գաղափարի յայտարար ձեւը ժողով

մի որպիսի եւ իցէ ֆրանկի կամ ռուսի աշխատութիւն։ " {Հիւսիսափայլի} " միակ յանցանքը, եթէ յանցանք էր այդ, այն էր, ո

Ահա այն միակ եւ, կրկին ասում ենք, միակ սխալը " {Հիւսիսափայլի} " լեզուախօսութեան։ Սխալ ասում ենք նորա համար, ո

երուել է, այլ մանաւանդ թէ առաջ է գնացել։ Բայց " {Հիւսիսափայլի} " 1862-ի նոր համակարգութիւնը (նոր ասում ենք տարբ

կարող տանել։ Չկայ մէկ տող, չկայ մէկ խօսք, որ " {Հիւսիսափայլի} " գրիչքը գրած լինէին առանց չափելու եւ կշռելու. ո

ասել, թէ բոլորովին կորած է նորա աշխատութիւնը։ " {Հիւսիսափայլի} " գրիչքը, " Հիւսիսափայլի " առաջին անգամ երեւցած

է նորա աշխատութիւնը։ " Հիւսիսափայլի " գրիչքը, " {Հիւսիսափայլի} " առաջին անգամ երեւցած օրից ուշ դնելով մայրենի նո

վերջինի քննութիւնը վաղուց ցոյց է տուել մեզ, թէ " {Հիւսիսափայլի} " նորախօսութիւնը ոչ միայն չէր կորած յաւիտենականու

ոնք մինչեւ անգամ մեզ հայհոյելու համար կարօտ էին " {Հիւսիսափայլի} " լեզուին։ Մենք թողում ենք այն անյաջող կապկութիւ

ող կապկութիւնները, որ մի քանի անարուեստ խեղճեր " {Հիւսիսափայլի} " այս կամ այն հատուածի բովանդակութեան նմանելու հա

է բերում նոցա մեր բամբասված " Հիւսիսափայլը"։ " {Հիւսիսափայլի} " հրատարակութիւնը, թէ՛ լեզուի եւ թէ՛ բովանդակութ

ինք, ուստի եւ զարմանք չէ, այլ շատ բնական, որ " {Հիւսիսափայլի} " մէջ երեւում էին եւրոպական այլ եւ այլ լեզուներից

յնտեղ մինի մօտ է, խօսել Սաղայի եւ Նազարեանցի հետ {Հիւսիսափայլի} 6 համարը պ. Եզովին Նախիջեւան, Նազար Չէրքէզով,

րի մէջ։ Քաղցր պարտականութիւն կը համարենք մեզ {Հիւսիսափայլի} գալոց ամսատետրակներից մինի մէջ խօսել այս պատուակա

նիդ մէջ, կամ Յիշատակարանիցդ դուրս, բայց դարձեալ {Հիւսիսափայլի} մէջ: Գտանւում էի ես Փարիզում որպէս վաճառակ

նամակը իւր լեզուի հնութեամբը չէր կարող տեղ գտանել {Հիւսիսափայլի} մէջ, թէեւ մեծ մասով կրկնութիւն էր մի քանի բաների

ւով էր խօսում, բայց ես մոռացել եմ թիւը։ {Հիւսիսափայլի} հետեւեալ համարների մէջ կը հրատարակենք մեր հայեացք

Վիեննա, 1853, Յունուար. համար 1։ Տե՛ս " {Հիւսիսափայլի} " Հինգերորդ ամսատետրակում, երես 399-416։

ագրով վիպասանութիւնը, որ տպւում էր 1861 թուականի {Հիւսիսափայլի} մէջ, եւ որ ափսո՜ս եւ հազա՜ր ափսո՜ս, հեղինակից կ

ակին Չեթուին Բեռլինից 15/27 Նազարեանցին եւ {Հիւսիսափայլին} Չեթուին, Ս[ահակին] Կորսաքովին Չեթուին Զոթովի

երկար լուռ մնալ, այնուամենայնիւ, անբաժան ենք " {Հիւսիսափայլից} ", եւ Յիշատակարանը պիտի երեւի նորա մէջ: Բացակայ

ջ, եւ որ ափսո՜ս եւ հազա՜ր ափսո՜ս, հեղինակից կամ {Հիւսիսափայլից} կախում չունեցող պատճառներով ընդհատուեցաւ: Մեր կա

որով յայտնում է, թէ չեն թոյլ տալիս ինձ բան տպել {Հիւսիսափայլում} մինչեւ իմ գործի վճիռը: 30-ին տեսութիւն եղբօրս հ

դրին։ Տակաւին երեւում են քանի պարբերականք, որ " {Հիւսիսափայլում} " երեւան ելած մակգիրքը պահում են։ Ուրա՜խ ենք, ե

նութեան հետ, մարդը վերջանում է մարդութենից: {Հիւսիսը} մի տխուր աշխարհ է, նոյն ինքը՝ արեգակը, տեսանել

թեան սերմը այնպիսի խնամով եւ հոգաբարձութեամբ, որ {հիւսիսի} ցրտաբեր մրրիկը կամ հարաւի այրող տօթը չկարողանային

ամ բուսուցանում է դալար ծիլեր, բայց եւ շատ անգամ {հիւսիսի} ցուրտը պաղեցնում է նորանց արեւագալից յառաջ...

տո՞յ, մի ամբողջ գայլի շարական: Հարաւ {հիւսիսից} փոշի բարձրացաւ... Շառաչիւն զէնքի... մթնեցա

ի մնացորդը՝ քաղաքից աւելի հեռու, քան թէ վանքը, {հիւսիսից} դէպի հարաւ ուղղուած։ Ղազարապատից դուրս գալով, ե

բերանից. " Առ այժմ լիովին սփոփիմ եւ զովարար ցօղ {հիւսիսոյ} խառնեալ ընդ հարաւային ջերմութեան կամի զիս ծաղկազա

ին մեծ բալախանայ տուն, որ ընդ լայնութեամբ տանն ի {հիւսիսոյ} ցհարաւ ի ներքոյ շինուածոյն յարեւմտեան որմի անդ ծա

ռագայթները ցոլացնելով կապոյտ ալիքների վերայ: {Հիւսիսում} դաշտերը ծածկուած են յաւիտենական ձիւներով, ծովերը

ներով, ծովերը գտանւում են սառցապատ բանտերի մէջ: {Հիւսիսում} ՝ արջային շրջանակի տակ, բնակւում է ցրտաշունչ եւ

չեն կարող դիմանալ շատ անգամ հարիւրամեայ կաղնիքը: {Հիւսիսում}, եթէ Յունիսի եւ Յուլիսի մէջ երկրի մակերեւոյթը,

ի է մեր ընթերցողներին, բաղդը վիճակել էր իմ համար {հիւսիսում} հաստատել մի բնակութիւն, եւ ահա գտանւում եմ ես մի

Ակկարոնի դիմեցին"։ Դեռ լա՛ւ է, որ այս հեռաւոր {Հիւսիսում} այսքանն էլ գտնւում է։ Կրկի՜ն շնորհակալութիւն մեր

ընկած չէին հաւաքողի ձեռքը: Աշունը, մանաւանդ թէ {Հիւսիսումը}, մի շատ տխուր ժամանակ է. մարդը, նայելով բնութե

կամանալով յիսուսեան կարգի աբեղաների հետ, սկսեցիր {հիւսիսումը} քո յիմար կատակը, քանի անգամ արքայազն Դմիտրիու փո

լ, ինչպէ՛ս վերջացաւ այն խռովութիւնը, որ հանեցիր {հիւսիսումը}, գետի եզերքներում աւազուտ երկրի վերայ: - Ոչ

մ է ապագան. Ընդունի՛ր այս երկտող իմ անշուք {հիւսուածը}, Պակասը թո՛ղ լցնէ, սիրած իմ, Քո ազգը:

թեան, որ գտանիմ ըստ ամենայնի անծանօթ նոր օրինակ {հիւսուածոց} դաւադիր ծուղակի Բարսեղի քահանային Պոպովեան: Վ

Սալեմի դժբաղդ որդիքը ` Երբ քո տերեւքը {հիւսում} էին, Յուշիկ աղօթք արդեօք նոքա Կամ հին

Քեզ օրհնում է բիւր բերան, Քեզ դաբնի պսակներ {հիւսում} է ապագան. Ընդունի՛ր այս երկտող իմ անշուք հ

ղանայ երկրայինը միայն քարոզել, աստղերից վեր չկայ {Հիւսփսափայլ}: Ուր թողունք, որ Հիւսիսափայլը ասած էր, թէ հարկ

, բարեաւ մնա ասելով, խնդրում էր ինձանից իւր մօտ {հիւր} գնալ: Ես զարմացայ դորա անզգամութեան վերայ, որով

ին, մինչ նա մի հարուստ եւ ազնուական հնդկացու մօտ {հիւր} էր գնացած: Ներս մտայ այնտեղ իմ սպասաւորի կերպարա

րութիւնը։ Ես շատ ուրախանում եմ, եթէ մի նշանաւոր {հիւր} գալիս է իմ մօտ, որովհետեւ նորա գնալուց յետոյ իսկ

մերժիր ոչ մէկին: Եւ վրանիդ յարկի տակին Եթէ դու {հիւր} ընդունես Սիրակարօտ լքեալ հէգին ` Յար օրհնուա՜ծ դ

րպոտ, - " Բաքոս, Աստղիկ ու Կուպիդոն " {Հիւր} ունենան իրենց մօտ"։ ՄՈՒՍԱՅԻՑ ՄՈՒՍԱՅԻՆ.

Մուսայիդ քընարը, Խնդրեց Մուսայց պարը, {Հիւր} ընդունել իւր ծողում, Ուր սառուցնե միշտ ճնշո

Լսեցէ՛ք ինձ, Արարատի Որդիք, որոնց {հիւր} եկայ, Միայն ձեր մէջ դուք հնչեցէք Իմ քը

: Թէ երկինքը քեզ ամլացաւ ` մրրիկը քեզ եկաւ {հիւր}, Փոխվեցաւ շուտ սիրուն դէմքդ, չկայ հանգիստ

Չէ մարդ, թէ միշտ գիտէ հանգիստ ` բաղդը իւր մօտ {հիւր} ունի, Վա՜յ եթէ մին հանդիպեցաւ նա կատաղի մրր

ին... Քազ հետ նոքա կը խօսեն, որ պատահմամբ {հիւր} եկան Ահա ինչպէս ես այսօր՝ ծածկված քօղով տխր

, Որ Արցախից եկաւ քեզ մօտ Գասպարեանցը ընտիր {հիւր}. Քո թաղերում էլ չի լինիլ մի տխրութիւն էլ տե

մպին կ՚ասեմ ` իսկի բնաւ կայծակներով, որոտով {Հիւր} չլինել քո մօտումը, չզզուեցնել իւր ձայնով:

, Որ Արցախից եկաւ քեզ մօտ Գասպարեանցը ընտիր {հիւր}: ՆՈՒԷՐ ԱՄԻՐԵԱՆԻ Ասա՛, Մուսայ ́

եմ ինչո՞ւ. բայց գիտեմ որ Գերմանիոյ թագուհին {Հիւր} էր եկել պապի մօտը մի օր, երբ նա տանը չէր.

ցած են քնում). նորա երեսից ո՛չ մի մարդ կարող չէ {հիւր} գնալ կարդինալի մօտ, թէեւ նորա շատ մերձաւոր բարեկ

մբ կը գայի, բայց կարող չեմ, որովհետեւ այդ ժամին {հիւր} պիտի ընդունեմ իմ մօտ, - պատասխանեց կոմսը: -

տպաւորութիւն գործեց կոմսի վերայ, այդ էր, որպէս {հիւր} նստած կանանց միմեանց հետ բարձր ձայնով խօսելը եւ ծ

ս, օտար աշխարհում։ Հայկական դպրութեանը պիտոյ էր {հիւր} գնալ Իտալիա եւ օտարի հացով սնանել, որովհետեւ ինք

րին, նշան է դնում: Աշնան Մողնու ուխտին, իր մօտ {հիւր} եկած կին մարդուն պատմում է ինչ որ Սօսի գլխովն անց

ջին անգամը հանդիպի, երկրորդումը անկարելի էր նորա {հիւրանոցի} շեմքի վերայ ոտք կոխել: Բոլոր ծառայքը տանջւում են

խօսակցութենից յետոյ, արդէն ի՛նչ տեղիք կար իրեար {հիւրասիրելու}: Վերջապէս գնաց Պ. Խ... Մեր բոլոր խօսակցութ

ւեցինք եւ գնացինք: Երբ որ դռնից ներս մտանք, մեզ {հիւրասիրողը} անյայտացաւ միւս սենեակներում, եւ ես իմ բարեկամի

գտաւ՝ այնուհետեւ պաշտել եւ զդաւանութիւն որո՛ց՝ {հիւրասիրութեամբ} ընկալանն զնա, ցաւելի էին մեզ ընթացք Մխիթարա՛յ Սե

ին, մանաւանդ արեւելեան միանգամայն եւ նահապետական {հիւրասիրութենից} շարժուած, քան թէ պարտականութենից դէպ ի մեր արժա

սի բարեհոգութենից, կամենում է վարձատրել նորա այս {հիւրասիրութիւնը} մի թանկագին բանով. նա ընծայ է տալիս նորան մի մատ

, զարմանալի բան: Սորա կինը, չիմանալով, որ այրը {հիւրեր} է գանչելու, ջուր է պատրաստել, որ լուանայ իւր ամ

բան խօսել: Թ․ Մահտեսի Թովմասի տանը կային շատ {հիւրեր}, արք եւ կանայք, երբ ներս մտաւ կոմս էմմանուէլը:

էնք փառաւոր. Ծառաներիս թիւը չըկայ, Իմ {հիւրերը} հարիւրաւոր: Եղբարք ունիմ, ունիմ որդ

, որ իմ անակնկալ ներս մտանելու պատճառով այս արգոյ {հիւրերը} եւս զրկուեցան այդ քաղցր երգի վայելքից, որ շատ գե

նցնում իւր կոտրատուիլը: Միւս կողմում, բոլոր {հիւրերը} կանգնած լսում էին այս խօսակցութիւնքը. երբ որ վեր

չդեռ կարդում էր կոմսը այս յիմարական խրատը, բոլոր {հիւրերը}, որ կային Մահտեսի Թովմասի տանը, մեծ ուշադրութեա

ձեր խօսակցութիւնը, - պատասխանեցին մի քանի ձայներ {հիւրերի} միջից: - Տեսանո՛ւմ էք, - ասաց Մահտեսի Թովմա

մտանում ուսումնական բաների մէջ, - պատասխանեց իմ {հիւրը}, - բայց ինչ որ վերաբերւում է վաճառականութեան եւ

էր կարողացել ճանաչել նորան: Իսկոյն հասկացայ, որ {հիւրը} մի քաղաքավարի մարդ պիտոյ է լինի, որովհետեւ, առա

ան սատանայի մօտ շնորհաւորել դժոխքի այս նոր եկաւոր {հիւրը}, որին այսպիսի փառաւոր հանդէսով սպասում էին:

ի խնդրեց իւր մօտ մի հոլլանդացի կոմս: Իւր երեւելի {հիւրը} աւելի պատուասիրելու համար հրամայեց նա սեղան դնել

արելով երգելուց եւ ածելուց, սկսեց ողջունել նորեկ {հիւրը}: Կոմս էմմանուէլին շատ անախորժ երեւեցաւ այս․ ըստ

Մարիամը, - որ դուք մի փոքր վաղ ճանապարհ ձգէք ձեր {հիւրը}, իսկ ես մի փոքր երկար պահեմ Եումը մեր մօտ, այնպ

եւ կենդանաբանական օրինակների: Այնտեղ են դարձեալ {հիւրընդունարանը} եւ կառավարչի եւ վերակացու կամ դաստիարակ կրօնաւորն

ուր գտանւում են արգոյ կառավարիչների բնակարանքը, {հիւրընդունարանը} եւ մի սենեակ, ուր կատարւում է աստուածային պաշտօն

ը ելանելով ննջարանից: Երբ Մանուշակը ներս մտաւ {հիւրընդունարանը}, Թիւթիւնճի-օղլուն հպարտ-հպարտ բերեց մատանին, եւ

կարծիքը: IV Երեկոյացել էր. Թիւթիւնճի-օղլուի {հիւրընդունարանի} անկիւնում պատկերի առաջեւ վառած կանթեղը սկսել էր ա

ամը այս թղթի կարդացուելու ժամանակ դուրս էր գնացել {հիւրընդունարանից} եւ արդէն կոմսը խօսելու վերայ էր, երբ ներս մտաւ:

լաւ թէ վատ, երեւում էր, որ այս Թիւթիւնճի-օղլուի {հիւրընդունարանն} էր. պատճառ, սենեակի միւս երկու դուռները տանում

րակոյս չկայ, որ Մանուշակը փակելով այն դուռը, որ {հիւրընդունարանն} էր հանում, բացեց միւսը, որ խոհարանն էր գնում,

րբ նա թողեց նորանց եւ դէմքը դարձուց դէպի բնութեան {հիւրընկալ} գիրկը, յարաբերութիւնքը փոխւում են. ե՛ւ միջնորդը

ը կտրած հազիւհազ ` Հանգստացնելու մերայնոց աղքատ {Հիւրընկալ}, համեստ օթեւանում պարզ: " Կա՛ց ", դռնապանը ին

տ, ո՛չ ցաւ, ո՛չ ծանրութիւն եւ ո՛չ վիշտ, ուր մի {հիւրընկալ} ծերունի տանուտէր գիրկը բաց հանդիպում էր իւր նոր գ

Երկնից Արքայն զօդ շնշեաց, Զիս ընդ նմա չքոտի {հիւրընկալաւ} այր հովուաց։ Արքայազունք երեքին պատարագօք մինչ ՚

Բարեկամական կերպով իրեար ողջունելուց յետոյ իմ {հիւրի} առաջին խօսքը այն եղաւ, որ հարցանէ ինձանից զանազա

Թիւթիւնճի-օղլուն, - եւ մանաւանդ շնորհակալ եմ, որ {հիւրի} նման չես վարւում իմ տանս, այլ իբրեւ քո տանը:

խնդրե՛մ հրամայեցէք, ի՞նչ ասել է փոխանակ տան տէրը {հիւրին} պատիւ տալու, հի՞ւրը պիտոյ է պատուէ տան տիրոջը:

ցնում է ազգի զաւակներից պապականութեան գնացած զոհը {Հիւրմիւզների} ձեռքով, որ սոքա կարողանան այդպիսի ծանր գնով գնել

նայ մի հիքի ունիմ, ինձ տարել են զօռով կապել իրէք {հիքատիրոջ} հետ, թէ արի՛ խարջ տո՛ւր, էլ չեն ասում թէ աչառը

արտակս վաւերացուցանէր: Բաբէ՛ չարաբաղդութեան {հիքացելոյս}. թերեւս աղաչէի զմեծիդ մռայլութիւն, ներել յանդու

ի տունը քանդում, իրանցը շինում, ես գրողամնայ մի {հիքի} ունիմ, ինձ տարել են զօռով կապել իրէք հիքատիրոջ հ

ում, կողմնապահ ըլնում. հիմի, էս հո մեր պապական {հիքին} ա, ուզենան կը խլեն կը տան ուրիշի (!!!). քանի՞

այ, ամէնքն էլ հիքումն են, աշտարակցունն էլ էդ մի {հիքին} ա, - ասում է նա: - Գարունքը ծագում ա աչքերը տնկ

րան գալիս ա. մենք երկուսիցն էլ զուրկ ենք, էս մի {հիքու} երեսին ենք մտիկ տալի. աստուած մի՛ արասցէ կամ կար

մեծարել, որովհետեւ (տանը մարդ չկայ, ամէնքն էլ {հիքումն} են, աշտարակցունն էլ էդ մի հիքին ա, - ասում է նա

ց ճամփորդներին ենք տալի կամ աղքատներին, էս լաւ ա {հլա} խէր ա ըլնում. քաղքումն ամէն բանն էլ փողով ա, գե

ւ, կարելի է թուրքից առնուած համարել, ինչպէս. " {հլա} էն գնալն ա, ինչ գնացել ա ", - օշականցի կնոջ համա

երդորայք տեղիք ամուր եւ լերինք Բիւզանդիոնի՛ն {հլացան} գայիսոնին խաբուսիկ, Ես նոյն ժամայն յաւերակս մեծա

ից անընդհատ ստանալու համար որքան կարելի է աշխատել {հլու} հպատակ, պահել ազգը խաւարի բաբելոնեան գերութեան մ

ոչելու, Տունն այս, որտեղ ապրում են Քո որդիները {հլու}: Սեղան շինուեց սրբութեան, Տէ՛ր, քեզ համար, ո

՞չ երդուեալ ծառայ, Որ օտար լուծին մնան միշտ {հլու}: " Կը փշրէ շղթան... կ՚երթայ Հայաստա

է համարում իւր անձը բոլոր մարդկութենից եւ սորան՝ {հլու} հպատակ իւրեանց, ուրեմն եւ անմեղանչական, որովհետ

մ էր, թէ իւր Կարգը, առանց մի սահմանափակութեան, {հլու} հպատակ է Պապի կամքին։ Մեցցաբարդան, ինչ ժամա

ց կողմը, բաժանում էին մինը միւսից եւ յաւիտենական {հլու} եւ հնազանդ էին շինում իւրեանց Կարգին։ Դուրս եկաւ

կերպով միշտ սիրուեց, Միշտ գովութեան, միշտ {հլութեան} Հպատակի ձայն լսեց։ Նա չի ուզում

կան անհրաժեշտությունը, վերջապես, գեղեցիկ միտք է {հղացել} իրագործել իր համոզմունքները ամսագրի միջոցով:

ատարվում են սորա վերա բնության պայմանները: Լեզվի {հղությունը}, ծնունդը, տղայությունը, մանկությունը, եւ այլ

Համան գնաց 'ի տուն իւր գլխարկեալ" (Եսթեր, գլ. Զ., {հմ}. 12), որ չէ ցոյց տալիս որոշակի կամ գլուխը ծածկած

գարնան։ Չի՛ք Վասակը 450ի աշնանը բռնոտեց, որպէս {Հմայեակ} Մամիկոնեանի երեք որդիքը, ) նոյնպէս եւ միւս նախա

, եր. 508, ասում է. " էառ եւ եղբայրն Վարդանայ {Հմայեակ} իւր կին զդուստր Վռամայ ուրումն մեծի իշխանի եւ էր

կերտ զի շնորհեսցեն նմա զորդիս երանելւոյ նահատակին {Հմայեկայ} 'ի տոհմէն Մամիկոնէից, զորս առեալ էր նենգաւոր իշխ

նահատակացն մեր, չարն Վասակ՝ զկին եւ զերեսին որդիս {Հմայեկայ} 'ի Դուռն տանէր" (Վարդան, Պատմ., եր. 56)։ Մենք չեն

այտնի է, թէ Մեծ Վահանը Մեծ Վարդանի եղբօր երանելի {Հմայեկի} որդին է, իսկ Մեծ Վարդանը իր կրտսեր դուստրը, որի

նէր" (Վարդան, Պատմ., եր. 56)։ Մենք չենք ընդունում {Հմայեկի} կնոջ Ձուիկի գերութիւնը. այս մասին Վարդանի վկայութ

այտնուէր, ընդունէինք Վարդանի խօսքը։ Բայց, քանի որ {Հմայեկի} կնոջ՝ Ձուիկի սնուցած հոյակապ Փարպեցին ասում է, թէ

տ (որդոց, բնաւ եւ ոչ մի կնոջ անուն չկայ) բռնեց եւ {Հմայեկի} երեք որդոցը եւ Դուռը տարաւ, երբ աշուշան, Պարսկաստ

108), ուխտապահ նախարար էր, եւ Վահանի հօր՝ երանելի {Հմայեկի} եւ Ամատունի Վահանի հետ միասին, Հայոց նախարարաց թղ

այց նոյնպէս, ենթադրւում է, որ հին ժամանակներում {հմայողները} եւ հաւադէտները (augur) օգուտ քաղելով ամէն կարգի

ուն եւ լուսաւոր վաճառականք, բանագէտ երկրագործք, {հմուտ} բնագէտք, եւ այլն, եւ այլն, այն ժամանակ ա՛յլ կը

բնաւ ` 0՜, բերուի այն տաշողին թող, Որ կոչւում է {հմուտ} քերթող...............................

նիւթ, Ինչպէ՞ս բընոյթը մարդու Գիտես այդպէս, օ՛, {հմուտ}, Այդ որտեղի՞ց ուսար դու: Զարմացնում են ինձ սաստ

րա անունը բարձրացնելու համար, կամեցաւ Ֆրանսիայից {հմուտ} արուեստապետներ բերել տալ: Այս բանը շատ ընդդէմ թո

նչ դարանագործութեամբ ճանապար ` ձգեց կարդինալը այն {հմուտ} վերակացուին եւ թէ ինչպիսի՛ մարդ նորա փոխանորդ կար

րդ եւս նորան օգնական տալով. որոնցից մէկը բաւական {հմուտ} էր մետաքսագործութեան, եւ կարդինալին շատ մերձաւոր

մէջ: Վերակացուի առաջին օգնականը Սա բաւական {հմուտ} մարդ էր միայն դարբնութեան մէջ, բայց կարդինալը իւ

մի պատանի մարդ էր, մեղմ բնաւորութեան տէր եւ խիստ {հմուտ} մեքենայագործութեան մէջ: Սորա խանգարած բանը Անգլի

ւնը առատ ձեռով բաշխել էր իւր ձիրքը, թէպէտ նա շատ {հմուտ} չէր իւր պաշտօնի մէջ, զանազան պատճառներով. բայց

ում գործերին նոյն վստահութեամբ, ինչ վստահութեամբ {հմուտ} եւ վարժ որսորդը ուղղում է իւր հրացանը որսի վերայ

տեալ տարածելոյ զբանն Աստուծոյ, առողջ հոգւով, եւ {հմուտ} ձեռամբ ընծայէր Ազգին զբոլորամասնեայ թարգմանութիւն

հաւաստի պատմութեանց եւ արձանագրութեանց, որոց քաջ {հմուտ} զնա գոլ՝ ուսաք ի նորին իսկ գրուածոց եւ այլոց նոր

ելլենական դպրութեան եւ ըստ ժամանակին տեսութեանց՝ {հմուտ} աստուածաբանական գիտութեանց. սա թողու մեզ քանի մի

սն քննութիւնը ազգային պատմութեան, մեզանից առաւել {հմուտ} եւ աւելի ժամանակ ունեցող մարդերի: Այս արարո

ր ժամանակ Փարիզ բնակուելով եւ տպագրական արուեստին {հմտանալով}, բաւական հարստացուցել է իւր հայկական տպարանը բազ

նցն: Առեալ հրեշտակին զԱբել եւ երթեալ առ Դանիէլ՝ {հմտանայ} քաջ նշանագրացն եւ դարձ ի ժողովն արարեալ, մատուցա

կանգնած էր եւ մեր Արշակունի Տիգրանի արձանը՝ մեծ {հմտութեամբ} կատարուած քանդակագործութիւն: Սառն մարմարիոնը հոգ

դ կիսատ մնացած գործը աւարտուի, միեւնոյն հոգով եւ {հմտութեամբ} շարունակուելով, այն ժամանակ մեր նոր դպրութեան մէ

րին իմաստութենով եւ ներկայ քաղաքական գիտութենների {հմտութենով} գրուած էին, որ չէր կարելի ամենեւին կարծել, թէ ա

, որ ամեն իրաւունքով պահանջում է հեղինակից աւելի {հմտութիւն} եւ ճարտարութիւն, ուր պիտի որ գործի ամբողջ ընթացք

, որ ամէն իրաւունքով պահանջում է հեղինակից աւելի {հմտութիւն} ու ճարտարութիւն, ուր պիտի որ գործի ամբողջ ընթացք

ելով Տիրոջդ օրէ օր Աստուծու փառաւորութեամբ լցուած {հմտութիւնը}, որ պարգեւել է եւ բերել է նոցա շքեղութիւն եւ պար

սերովբէն. " Արդ շտապիր նաւարկել, Ո՛վ տէր Ադամ, {հմտօրէն}, Զի սրտերին առագաստ Լցրեց սիրոյ բոց-մրրիկ, Կը դ

Գործոյն զոր գայր կատարել. " Հապա՛, փութա՛ {հմտօրէն} Ի նաւալիւղն լինել, Զի զսրտիդ առագաստ

ց Թեմակալ Առաջնորդի Նոր Նախիջեւանայ եւ Բեսարաբիոյ {հմր}. 74, ի 4 մարտի 1852 ամի, ի Քիշնեւ Դիւան

չեւ սերմ տալու աստիճան: Որ նա կարող է հասունանալ {հյութ} արձակելու չափով, այդ ստույգ է, որովհետեւ այնտեղ

րաքանչյուր սերմ քանի՞ ցողուն է տալիս, բ) որքա՞ն {հյութ} է տալիս ցողունը իր կշռի համեմատ, գ) ի՞նչ թանձրո

մայրական կրծքի աղբյուրներից քաղել բոլոր կենսական {հյութերը}: Ապա պ. Նազարյանցն իր խոսքն ուղղում է իր ա

անի՞ տոկոս բյուրեղային շաքար է պարունակում իր մեջ {հյութը}: Մնացյալը, այսինքն, մեղրածորը, հետեւապես եւ ռ

ունը իր կշռի համեմատ, գ) ի՞նչ թանձրություն ունի {հյութն} ըստ Բոմեի եւ, վերջապես, դ) քանի՞ տոկոս բյուրեղ

, անշուշտ, անհայտ չէր Անանիային: Իհարկե, նման {հյուծախտի} դեպքում կարմիր քամու բորբոքը կարող էր հասցնել օրհ

պ. կոմս Բլուդովէ, առ որ պատասխանի արար ինձ պ. {հյուպատոսն}, եթէ հարկ է նախ եւ յառաջ զթուղթն զայն, ընդ ձեռ

ւնիր, ժամանակ չունեի առանձին նամակ գրելու: " {Հյուս[իսափայլի} "] 1 տետ[րը] ստացած կլինիք, 2 էգուց փոշտ կընկնի

լի ոչինչ [.. ] մինչեւ որ Մոսկվայից լուր ստանամ " {Հյուսի[սափայլի} "..... ] այդ բանը միայն կարող է հասկացնել [.

յլոն կղզին, որից անցանելով պիտի գնանք դեպի վեր՝ {հյուսիս}, Գանգես գետի վերայով Կալկաթա: Մեզ քաջ հայտն

ւ օրինակներով։ Երրորդ՝ օրագիրը պիտո է անվանվի " {Հյուսիսային} փայլողություն " (Ceвepнoe cияниe) եւ ամենայն ամ

ինչեւ 40 աստիճան երկայնության, միեւնույն ժամանակ {հյուսիսային} լայնության 47 աստիճանից պիտի ցած իջանենք դեպի հաս

ս կետից, որ կտրվում է երկայնության 40 աստիճան եւ {հյուսիսային} լայնության 15 աստիճան գիծերով, պիտի հառաջ խաղանք

ցած իջանելով դեպի այրեցած գոտին մինչեւ 6 աստիճան {հյուսիսային} լայնության, որի մոտ ընկնում է Ասիայի ամենահեռավո

ԵՈՍ ՎԵՀԱՊԵՏՅԱՆԻՆ... Գալուց 1859 թվականին " {Հյուսիսափայլ} " ծրագիրը, որի գինը ճանապարհի ծախքով հանդերձ է ի

հրատարակությամբ լույս տեսնող հայ գրական ամսագիր " {Հյուսիսափայլ} "-ի համար զբաղվել թարգմանություններով եւ գրական-գ

րսում՝ գրական մի նոր նախաձեռնության մասին: Դա " {Հյուսիսափայլ} " անունով, նոր հայկական լեզվով ամսագիրն է, որը

ոնի: Ավելորդ ենք համարում ասել այստեղ, որ " {Հյուսիսափայլը} " լուռ մնալու չէ գալոց տարու մեջ Ձեր ազգասիրական

րգործել: Ձեզ քաջ հայտնի է, թե որքան օգտակար է " {Հյուսիսափայլը} " մեր ազգին, ուրեմն ինչպես մեք զոհում ենք մեր հա

ուն, որ նա զուր տեղը չհետեւի վնասել կամ կարճել " {Հյուսիսափայլը} ", որովհետեւ ասում են, մեծ անբավականություն կար

եմ իմ հասցեն: Չգիտեմ, թե ի՛նչ վիճակի մեջ է " {Հյուսիսափայլը} "։ Այվազը այս կողմերը խայտառակված է եւ " Արեւմու

նձ օգնական եւ ձեռնտու կլինիք, եթե Մոսկվա փակվի " {Հյուսիսափայլը} ", նորից ուրիշ տեղ... վերանորոգելու եւ բոլոր

պիտի ստորագրություն բանանք գալոց 1859 թվակ. ՝ " {Հյուսիսափայլի} " համար, ես կարծում եմ որ ուշ չէ, բայց դու քո խ

ած բաները, թե իմ եւ թե կոմս Էմմանուելի անունով " {Հյուսիսափայլի} " մեջ, կարող են հավատարիմ գրավական լինել ասած կա

ս նամակիս Ձեր ստանալը, կարծեմ որ հասանի Ձեզ եւ " {Հյուսիսափայլի} " 11 №. այնտեղ կտեսնեք իմ մին նամակը առ հրատարակ

ալով՝ աշխատեն թեթեւացնել մեր ծանրությունը: " {Հյուսիսափայլի} " երեւիլը մեծ ազդեցություն գործեց ազգի վերա, շատ

է առ նախարարն Ազգային լուսավորության, որպես թե " {Հյուսիսափայլի} " հարուցանում է ժողովուրդը ընդդեմ հոգեւորականությ

: Չգիտեմ ի՞նչ ազդեցություն գործեց իմ նամակս " {Հյուսիսափայլի} " 11 № մեջ: Շուտով 12 № կարձակենք տպարանից: Սպա

ե այնպիսի բաներ ունենաս, որ հարկավոր էին տպվել " {Հյուսիսափայլի} " մեջ, դոցա մասին երկու խոսքով ինձ գրե, այնուհե

արություն է, որ ես ուրիշից պարտք առնեմ ապրեմ, " {Հյուսիսափայլի} " վերա տիվ եւ գիշեր աշխատեմ, բայց " Հյուսիսափայլ

պատճառով ոչինչ մասնակցություն չունիմ այսուհետեւ " {Հյուսիսափայլի} " հետ. ինչ որ օտար աշխարհից բերած՝ տվել էի " Հյ

արկում է քաղաքը, ոչ հիմք ունի եւ ոչ հաշիվ: Ես " {Հյուսիսափայլի} " մեջ գրել էի 3000 մանեթ կամ փոքր ավելի կամ փոքր

տվածաշունչ, որ կարի շատ հարկավոր է, ըստ որում " {Հյուսիսափայլի} " մեջ 1 եւ 2 տետրակներում, Աստվածաշունչի վերաբեր

ղությամբ վայելելու համար: Ամենեւին ձեռնհաս չեմ " {Հյուսիսափայլի} " համար աշխատելու. եղանակը, դատաստանական զբաղմո

Որպես հավելված, ճիշտ սրանից երեք տարի առաջ (" {Հյուսիսափայլի} " մեջ) հրատարակած հայտարարությանս աշխարհագրական

վի խնդիրս, քանի որ էլ չեմ կարող հրատարակել մեր " {Հյուսիսափայլի} " մեջ, որովհետեւ նա արդեն լռած է: Անկեղծ հարգու

ան շահերի յուրաքանչյուր բարեկամի կողմից: " {Հյուսիսափայլի} " խմբագիրը, հրավիրելով համագործակցել իր գրական ձ

աստատուն կերպով հենվելով այս սկզբունքների վրա, " {Հյուսիսափայլի} " խմբագիրը իր համար նախանշել է կրկնակի աշխատանք:

մակ գրեիք Այվազովսկուն, որ մի փոքր զգույշ մնար " {Հյուսիսափայլին} " մասին: Խնդրեմ Դուք Ձեր բարեկամությունը եւ նամա

երժողությունը գրեմ (опровержение) եւ ուղարկեմ " {Հյուսիսափայլին} ", թո՛ղ այնտեղ տեսանեն նոքա խայտառակության հանդե

լի " հետ. ինչ որ օտար աշխարհից բերած՝ տվել էի " {Հյուսիսափայլին} ", պիտի տպվի հոկտեմբերի տետրակի մեջ եւ այնուհետե

սել, ըստ որում ամոթ է թղթի վերա գրել: 1860-ին " {Հյուսիսափայլին} " պիտի ստորագրվիմ եւ Պետերբուրգից պիտի ուղարկեմ պ

չ մի կոպեկ ստանալու հույս չունիմ ոչ մի կողմից: " {Հյուսիսափայլից} " ձեռք վեր առիչ ըստ որում մի ժանգոտ կոպեկ չեմ ստա

յուսիսափայլի " վերա տիվ եւ գիշեր աշխատեմ, բայց " {Հյուսիսափայլից} " մի կոպեկ չստանամ, այդ ո՞ր գրքի մեջ գրված է: Ե

ւնելություն ցույց տվեց: Շատ ցավում եմ, որ մեր " {Հյուսիսափայլն} " արդեն գոյություն չունի եւ ասպարեզը մնացել է գրա

մբագրությանը՝ ապագա coup de baton-ի համար, որով {հյուրասիրել} է Դոն-Քիշոտը խեղճ եւ հավատարիմ Սանչոյին՝ հանուն

ֆիշ լինի՝ " տիկիններ, պարոններ, մանկլավիկներ, {հյուրեր} " եւ այլն: Կրկին շնորհակալություն նորին գերազանց

ր խօսքերը Կը զօշոտեն մեր աչքը, կը մոռնանք {հն} ընկերը։ Երեւի թէ մեր ուխտը, որ սերտ սիրով

, ուստի բաց ի Ազգային պատմութեանցն տեղեկութենէ, {հնա՞ր} էր քաղել այնպիսի գիտելիս, որովք բարձր ի գլուխ պա

լով. այսքան միայն կգա մեր ձեռքից. ապա նյութական {հնա՞րը}, այդ չունինք մեք, եւ ազգը պիտի օգնել եւ այդ ազգ

բայց եթէ զանունիկ իմն ժառանգել հնախօս հեղինակի, [ {հնաբանելով]} ըստ հեղինակաց հինգերորդ դարու. այս ինքն է ասպար

գլխասարքի մասին: Ինչո՞ւ եք ծիծաղում: Այո՛, լավ {հնագետը} նույնիսկ դրանով էլ չի բավականանում: Նա անպայմանո

գործեալ է ոչ նորոգութեամբ հին լեզուի, այլ նորոյն {հնագործութեամբ}, յերկուց աստի մարմնացեալ է յունական գենդաւրոս ոչ

րանով էլ չի բավականանում: Նա անպայմանորեն կորոշե {հնագույն} ժամանակներում այդ մկրատը գործածող կնոջ մազերի գու

ձնվի նորա եւ նա պարտէ ՚ի յայս միջոց ժամանակի կեալ {հնազանդ} եւ ի ներքոյ պահպանութեան կտակակատարոյս եւ կտակադր

բնութեան է մարմին"։ Բնութեան դարձաւ ոգին {հնազանդ}, Հողս միստիկի գլխին: Եւ այդ օ

յց միեւնոյն ժամանակ շատ սիրելի է. հեզ, խոնարհ, {հնազանդ}, հնարագէտ է, որպէս յանցաւոր կին եւ յաջող փորձիչ

ւրքն էր, մշակէ եւ պտղաբեր շինէ. եթէ նա վերջապէս {հնազանդ} մնայ եւ ականջները սուր պահէ խղճմտանքի ձայնի առաջե

եմ քո համար, որ տեսանողը զարմանայ, քաղաքավարի, {հնազանդ}: Առաջինն ես նորա մի տարի լեզու պահել կը տամ, բ

բ Պետրոսին, թէ իւրաքանչիւր Քրիստոնեայ պարտական է {հնազանդ} լինել սուրբ գահին, ուրեմն եւ՝ Հռովմէական քահանա

ւթեանդ, որոյ հայրագութ տեսչութեանն կամ յամենայնի {հնազանդ} ծառայ Հայր Միքայէլ Չամչեան"։ Ինչպէս վե

սը, նոքա յաւելացուցին մի այլեւս ուխտ, այսինքն՝ {հնազանդ} լինել Կարգի Գեներալին։ Շուտով այս բաներից յետոյ

, բաժանում էին մինը միւսից եւ յաւիտենական հլու եւ {հնազանդ} էին շինում իւրեանց Կարգին։ Դուրս եկաւ երեխաների

մի այնպիսի զարհուրելի թշնամի, վասն որոյ որոշեցին {հնազանդ} լինել նորան եւ ծառայել նորան, որ նորա ձեռքով կար

նազանդութիւն խօսքը չկայ, որովհետեւ հրամայական եւ {հնազանդական} առնչութեան մէջ ազատութիւն չկայ: Մեք համոզում գիտ

ան մարդու տեղ դրած լինելով Մանթուխեանցին, իսկոյն {հնազանդեցաւ} նորա ասածներին, մանաւանդ ինքը պարապելով դիւթական

ն հասկանալ, թէ երկիւղով ` միայն կարելի է մարդուն {հնազանդեցնել}, իսկ սիրով ` թագաւորել նորա սրտի մէջ: Երեւի թէ

իւրաքանչիւր եպիսկոպոս առանձին առանձին պարտական են {հնազանդուել} Պապին, եւ թէ նորանցից մինը չ'հնազանդուի, հերետի

կ, դնենք, թէ ատամները սեղմելով, սեւ ճակատագրին {հնազանդուելով} ՝ ընդունեց այս խաչը։ Բայց այն յիսուն-վաթսուն տար

որ նա չէ գործում, եթէ չէ գործում իբրեւ ստրուկ, {հնազանդուելով} մի գերագոյն հեղինակութեան հրամանի, մարդը սպանող

թոյլ տուեց կատարել այս արարողութիւնը իւր վերայ, {հնազանդուելով} մօր կամքին: Նորա խելքը, միտքը կապուած էր Շահում

իր զինուորների նման, որ քաջութեամբ մեռանում են՝ {հնազանդուելով} իւրեանց իշխանաւորի հրամանին։ Ֆրանսիսկոս Կսաւ

նոնադրութիւնքը վերահասութեան համար։ Պարլամենտը, {հնազանդուելով} թագաւորի հրամանին, ներկայացրեց կանոնադրութիւնը թ

եակը եւ միայն թողու իւր հայրը մօր հետ: Մանուշակը {հնազանդուեցաւ} հօր հրամանին եւ հեռացաւ իւր սենեակը, բայց նորա ս

քը եւ այլն եւ այլն: - Եթէ հանգամանքները մեզ {հնազանդուէին}, եթէ մեք ամեն բան մեր կամեցածի պէս կարողանայինք

ունէին Կարգի մէջ, այլ առանց ձայն հանելու պիտոյ է {հնազանդուէին} Կարգի կամքին եւ կատարէին այն գործը, որ Կարգը յան

ր ոչինչ չեն պարունակում իւրեանց մէջ, սկսանում են {հնազանդութեամբ} դէպի իմ գահը: Ասա ինձ, համառօտ եւ բացայայտ, քա

ժութեամբ, տգիտութեամբ, կոյր հաւատով եւ անպայման {հնազանդութեամբ}, մեքենականութեամբ եւ ծիսական, չնչին, անգիտակցա

ոքա պիտոյ է ոչնչացնէին իւրեանց ազատ կամքը եւ կոյր {հնազանդութեամբը} հպատակէին Կարգի կամքին։ Այս պատճառով մեծ զգուշու

առաքեալն. " Ամենայն ոք, որ ընդ իշխանութեամբ, ի {հնազանդութեան} կացցէ"։ Եւ զայս հպատակութիւն ցուցանեալ մեր Հայր

ան մէջ ազատութիւն չկայ: Մեք համոզում գիտենք, որ {հնազանդութեան} պէս կոյր չէ, որ հրամանի պէս չէ բռնաբարում քո հաս

րբարոս բռնակալութեան հարկս ստրկականս, եւ ՚ի կոյր {հնազանդութեան} ժողովրդեան որ առ հոգեւորսն՝ զքրիստոնէութիւն տեսե

ում էր հպատակեցնել միտքը նոյն խիստ կարգին եւ նոյն {հնազանդութեան}, որին հպատակուած էր մարդոց կամքը"։ Հայմը շ

. նոցա արիւնով ոռոգում էր նա եւ աճեցնում էր կոյր {հնազանդութեան} ծիլը պապական մարդերի հոգու մէջ։ Խեղճ ողորմել

ճի մէջ, նա դեռեւս թելադրեց իւր շարադրութիւնը՝ " {Հնազանդութեան} օգտակարութեան մասին ", եւ կնքեց իւր զարմանալի կե

անք. ամենայն ինչ հիմնուած է մատնողութեան եւ կոյր {հնազանդութեան} վերայ, որ ոչնչացնում է ամենայն աճեցողութիւն, ամ

րերի մարտիրոսքը, այլ սոքա մարտիրոսանում էին կոյր {հնազանդութեան} վերայ, որ ունէին դէպի Կարգի կամքը, ընտիր զինուո

ը մէջ բերելով, պիտի պահանջէ հնազանդութիւն: {Հնազանդութի՛ւն}... որի մէջ խորամանկութեամբ դրուած է բովանդակ ստր

անունով, նա, հրամանը մէջ բերելով, պիտի պահանջէ {հնազանդութիւն}: Հնազանդութի՛ւն... որի մէջ խորամանկութեամբ

ես եմ քեզ շարժող զօրութիւնը"։ Մեր բառարանի մէջ {հնազանդութիւն} խօսքը չկայ, որովհետեւ հրամայական եւ հնազանդական

րութիւն ունի, ջլերի այն զլուած վիճակում, դրական {հնազանդութիւն} գնուիլ: Զինուորը դուրս է եկած իր ընկերական կեանք

բոլորը, պահանջելով մի կոյր եւ ստրկական անպայման {հնազանդութիւն}, ոչնչացնում է մի մարդու կամ ազգի եւ կամ ընկերութ

զգեր, կազմուեցան ընկերութիւններ, ծաղկեցաւ սէր, {հնազանդութիւն}, երախտագիտութիւն, յոյս եւ հաւատ։ Նորա արդիւնքն

տ երկաթի դուռները։ Ամենայն տեղ քարոզւում էր կոյր {հնազանդութիւն} դէպի պապը, ամենայն տեղ ներւում էին բոլոր մեղքերը

իւն) աւելացուցին երկու հետեւեալ ուխտերը՝ " Կոյր {հնազանդութիւն} դէպի կարգի Գեներալը եւ Պապը"։ Վերջին ուխտը Լօյո

կսեցին քարոզել ապաշխարութիւն, վարքի սրբութիւն եւ {հնազանդութիւն} դէպի Պապական աթոռը։ Նոցա բարեպաշտութեան համբաւը

տ պահել աղքատութեան, ողջախոհութեան ուխտը եւ կոյր {հնազանդութիւն} ունենալ դէպի առաքեալի փոխանորդը, ուր եւ բարեհաճէ

նքը այս էին՝ ողջախոհութիւն, աղքատութիւն եւ կոյր {հնազանդութիւն} դէպի Գեներալի կամքը։ Ժողովողների եւ չորս ուխ

երից նորանով, որ սոքա երդում էին ուտում կատարեալ {հնազանդութիւն} ունենալ դէպի Պապը, ուր եւ ուղարկելու լինէր նորան

նը արտաբերում է իւր վերջին խօսքը, այսինքն՝ կոյր {հնազանդութիւն} ։ Այս էր հիմնարկողի կտակը, այսպէս էր եւ ինքեան հ

յն Աստուծուն, որ քարոզում էին։ Կոյր եւ անսահման {հնազանդութիւն} ունենալ դէպի այս դաբիրաները առաջին կրօնական պահան

եւակայութեան վերայ եւ տնկել նոցա հոգու մէջ սէր եւ {հնազանդութիւն} դէպի իւրեանց տիրողքը, այսինքն՝ Յիսուսեանքը։ Քա

ն ոչ, հայրի՛կ, ես... - Գիտեմ զաւա՛կս, քո {հնազանդութիւնը}: Աստծոյ օրհնութիւնը լինի քո վերայ: Այս խօսքի

՞ղ էր արդեօք նա մոռանալ Յիսուսեանները, նոցա կոյր {հնազանդութիւնը} Պապական իշխանութեան, ատելութիւնը դէպի հերետիկոսն

ն։ Այս կերպով ահա՛ լրտեսութիւնը եւ ստրկական կոյր {հնազանդութիւնը} այս համաշխարհական հասարակութեան հոգին էր եւ կապը

ի յաջող ելքը շատ դիպուածում կախւում է գնդի անձայն {հնազանդութիւնից}, այնպէս եւս մարդկային կեանքը աւելի յաջող ընթացք

ական են հնազանդուել Պապին, եւ թէ նորանցից մինը չ' {հնազանդուի}, հերետիկոս կը համարուի, ուրեմն կասկած չ'կայ, ո

ատ եւ օրինաւոր, լրացեալ ժողովքով։ Եթէ Սիկստոս չ' {հնազանդուի}, ինչպէս հրամայում են եկեղեցական կանոնները, այն

դատողութիւնը, քո բանականութիւնը, քո խելքը, եւ {հնազանդուի՛ր} ինձ: Դու մեքենայ ես, եւ ես եմ քեզ շարժող զօրութ

կցութիւն չունենալով Եւրոպայի հետ, հարկադրուած են {հնազանդուիլ} եւրոպական վաճառական տներին, որ գտանւում են Ռոստո

ասելու ազնուական պարոնին. ընտրութիւն չկայ, պիտի {հնազանդուիլ} ճակատագրին: Այս պատճառով, շատ հող ունեցող ազնու

աստուածային եւ քաղաքական օրէնքներով, պարտական էր {հնազանդուիլ} նորան եւ գնալ նորա քամակից: Միթէ՞ այս անբնական գ

մէջ, այն ահարկու դատաւորի առաջեւ, խոստանում էին {հնազանդուիլ} եւ հետեւիլ, խաչը, աւետարանը, սարքերը, քահանայ

հարկադրում են հրաժարուիլ այս եւ այն քննութենից, {հնազանդուիլ} եւ հպատակուիլ այն ձայնին, որ բարձր աղաղակում է՝

ր Հենրիկոս IV-ին, իսկ Տուլուզի Պարլամենտը որոշեց {հնազանդուիլ} միանգամայն Սիկստոս Պապի կոնդակին, որի մէջ Հենրիկ

էջ կրօնական հաւատալիք չէ, սակայն, պիտոյ է նորան {հնազանդուիլ} ", բ. " Հոգեւոր եւ մարմնաւոր դատարանները պարտակ

վ՝ էլ չէր կարող տեսանելի եւ շօշափելի աստուածների {հնազանդուիլ}, որովհետեւ նորա իմացական հասակը բարձր էր այժմ,

ատերազմների եւ խռովութեանց ժամանակները մինչեւ ձեր {հնազանդուիլը} ։ Նորանից յետոյ, ձանձրացած լինելով այդ շփոթների

ւ իշխեցեալ ", ինքը դնում է օրէնք եւ ինքը դարձեալ {հնազանդում} է նորան. վերստին փոխում է օրէնքը եւ այդ նոր օրէն

ից փախչել, բայց նորա վաստակած ծունկերը նորան չեն {հնազանդում} եւ նորա ձայնը կտրւում է, եւ նա իզուր է աշխատում

ծաղելի է թվում, այնուամենայնիվ փաստ է: Ճիշտ է, {հնազանդվելով} լեզվի ոգուն, դրանցից մի քանիսը մենք անգիտակցաբար

նձին կամ երկաթին ոսկի փոխուիլ, եւ անշունչ մետալը {հնազանդւում} էր քո իշխանական հրամանին, այն ժամանակ ի՛նչ յարգ

կամ մի այնպիսի ընկերութեան մէջ, ուր պատմութիւնը {հնազանդւում} է պապականութեան քաղաքական տեսութեններին, ուր փիլ

riori dilatione remota)"։ Բայց Յիսուսեանք չէին {հնազանդւում}, եւ այսպիսի հրամաններ դուրս էին գալիս անդադար մի

առաձգութեան օրէնքը, այդ օրերից բռնած էլ ջուրը չէ {հնազանդւում} գաւազանների կամ Ականատեսների: Եւ այս է պատճառը,

մաց դատին անխնայ ի հուր, [ցաւ զանբուժելի] թողեալ {հնախոյզ} բանասիրացն սրտի, [որով] ընդ մէջ անցելոց դարուց ց

ուին, որպէս պարոն Թաղիադեացն: Առ հասարակ ապագայ {հնախոյզք} առեալ ի ձեռն զմատենագրութիւնս ի հին լեզու՝ հինգ

բերեալ ի խելացնոր յուսահատութիւն յօժարին փոշիանալ {հնախտութեամբ}, ըստ որում նորն լեզու չէր կազմ եւ պատրաստ, ասաց

խօսութիւնը մի առանձին եւ հոյակապ գիտութիւն է, եւ {հնախօս} լինել կարող է միայն այն մարդը, որ քաջ տեղեակ էր

րա մնացած եւ կամ կորած յիշատակարանքը: Այո՛, {հնախօս} գիտութիւնը աւելի ծաղկած է այսօր եւ աւելի շատ գործ

տալ մեր հեղինակներին, թէ պիտոյ էր, հրաժարուելով {հնախօս} հայկաբանի ունայն փառասիրութենից, աշխատել կենդանի

շարժողութիւն Հայկական մատենագրութեան մէջ։ Հայոց {հնախօս}, բայց բարձիթողի արած, աւերուած ու խանգարուած լե

ւերուած ու խանգարուած ոճով, այնուամենայնիւ Հայոց {հնախօս} լեզուն իւր վերստին կեանք եւ շարժողութիւն ստանալու

րանքը։ Մխիթարեանք, կամելով պահպանել կորստից {հնախօս} լեզուի յիշատակարանքը, ուրեմն եւ հին գրոց լեզուն

՝ այլ [խորհուրդ], բայց եթէ զանունիկ իմն ժառանգել {հնախօս} հեղինակի, [հնաբանելով] ըստ հեղինակաց հինգերորդ դ

ցն եւ լուսաւոր տեսութեանցն, [այլ] առ հարթութեան [ {հնախօս} ոճոյն՝ գրելոյն: Զաւակն հայկական ո՛չ կարելով այլ

բ մարթ է մտածել՝ որպէս թէ առաջի կայցէ կործանումն {հնախօս} լեզուին առ շինութեամբ նորոյն, ուսցուք ի լուսաւոր

է քան զդարս Մովսիսի Խորենացւոյ, Եղիշէի եւ այլոց {հնախօս} հեղինակաց: Բայց խառնել եւ շփոթել զդարս եւ զժաման

կան մանկտւոյն յայնժամ եւ եթ [լինէր իրաւացի]: Եթէ {հնախօս} լեզուն հայոց գէթ կրէր յինքեան զուuանելիս եւ զկենդ

Եղել է այսօր իրօք եւ խօսքով, Ոչինչ աւելի {հնախօսական} Քան թէ անխորհուրդ անուն դառնալով:

ւմը տպած լինի իւր անունը։ Եւ թէ փոքր ինչ ուսել է {հնախօսել}, Եղիշէի հետ հաւասար է իւր մտքումը, Փարպեցին շատ

ուրդ չունին պատմութեան համար, շփոթում է պատմական {հնախօսութեան} հետ. երեւի մտածում է, թէ իւր գործը պատկանում էր

հետ. երեւի մտածում է, թէ իւր գործը պատկանում էր {հնախօսութեան}: Այդ կողմից հեշտութեամբ կարելի է հանգստացնել նոր

ինչ յարակցութիւն չկայ իւր աշխատութեան եւ պատմական {հնախօսութեան} մէջ, որ մի քար գտանելով, ոչ եթէ ողբում է՝ յիշե

մբ ժամանակին՝ կործանի միջաբեկ շինութիւն հայկական {հնախօսութեան}, որոյ զպատճառ անհաղորդ եւ քաղաքական սեւաբաղդութե

րթափեալ էր ի յոյզ եւ ի խնդիր միոյ միայնոյ հայաբար {հնախօսութեան} կարող էր մտածել եւ խորհիլ, որ սեպհական է լուսաւո

ալիս Ադրիտեան ծովու՝ զհաստահիմն կայարան հայկական {հնախօսութեան}, եւ իբրեւ ի լապտերէ իմեքէ լոյս տալ ազգին անխոնջ

, մեծ ինչ երեւին դոցա քանի մի աղքատին բեկորք Հայ {հնախօսութեան}, մինչ ` խելապատակ մանկանց դատարկ եւ ամայի եւ անա

գրութիւն, Հայոց պատմութիւն, Ռուսաց պատմութիւն, {հնախօսութիւն}, օրէնսգիտութիւն, վաճառականութեան ուսմունք, վաճ

աշխատութեամբ " Ստորագրութիւն հին Հայաստանի " եւ " {Հնախօսութիւն} Հայաստանեայց ", Այվազովսքի իւրով պատմաբանական գր

րի միաբանքը քանի՞ պատարագ խոստացել են նորան: {Հնախօսութիւնը} մի առանձին եւ հոյակապ գիտութիւն է, եւ հնախօս լին

կի, եւ զի՞նչ այդ կարծիք եւ տեսութիւն], որպէս թէ {հնախօսութիւնն} կամ ինքնին է լուսաւորութիւն եւ կամ առաջին եւ վերջ

ան իշխանութեան նախնի Հայկազանց, իսկ զկնի այսորիկ {հնախօսութիւնս} սեպհականեցաւ քրմանց եւ մեհենականաց, այլեւ եգիտ զ

մէջ գրքի ճակատում գրում է. " Զի եթէ ի սակաւատառ {հնամաշ} դրամոց եւ ի կեղակարծ նոցունց դրոշմատիպ պատկերաց ի

դությանը: Գիտեմ, որ մեր օրագիր տպելը քանի մի {հնամոլ} մարդերի ընդդեմ պիտի թվի, պատճառ, որ դոքա հին եւ

, որ խելացի մարդիկ հարցանում էին, թէ ինչու համար {հնամոլ} հեղինակները չէին խօսում հին լեզուով եւ այդ լեզուն

եւ օրինակներ։ Շատ եւ շատ զարմանալի է, որ այդ {հնամոլ} պարոնները խօսելու ժամանակին թէեւ աղաւաղ, այնուամ

ղ էր լուսաւորուիլ։ Այսպիսի խելացնոր դատաստան այն {հնամոլ} մարդերի գլխումը մենք չենք գովել, այլ իմաստուն եւ

հիանալի խորհուրդ։ Երանի՜ թէ հնար լինէր ասել այդ {հնամոլ} պարոններին. հին լեզուի միջումը եւս կայ խորհուրդ

սելուց յետոյ, եթէ պատահելու լինի մեզ տեսանել այդ {հնամոլ} պարոնների կողմից անդարձ կամակորութիւն, ուրիշ ոչ

որ անհասկանալի է նմա, թէպէտ եւ բազումք ի կամակոր {հնամոլաց} եւ զայդ փորձ փորձեցին եւ փորձեն գնովն զհինն ուսու

փաստից եւ ապացուցութեանց ոչինչ օգտիմք, զի սիրտք {հնամոլացդ} այդոցիկ բերեն յինքեանս զնմանութիւն որձաքարի, յոր

ր։ Մեք, երկար ժամանակ փորձելով, ճանաչեցինք այդ {հնամոլների} ցանկութիւնը, որ կամենում են, թէ մեք նորանց արհա

ակաս մածուցիկ թաթեր ունի: Անգլիային հանդիմանելով {հնամոլության} համար, Ֆոշեն այդ դեպքում, նրան չպետք է հանդիման

ին հիմնավոր է: Նա նրանց մեջ տեսնում է սոսկ միայն {հնամոլություն}. քանի որ վիգերի եւ տորիների գոյության մասին է խո

ըստ որում նորն լեզու չէր կազմ եւ պատրաստ, ասացին {հնամոլքդ} այդոքիկ. թէ ո՞ր լեզու անդստին ի նորոգման է իւրմէ

Ուր սուրբ էին մուտ եւ ել՝ Եւ սէր իսկ ոչ {հնանայր}: Գ. ՀՐԵՇՏԱԿՆ ԱՂՕԹԻՑ Որ բնաւ ի տաճարս

քի սահմանի մէջ ամփոփուած, պիտի վերանորոգուին կամ {հնանան} իւրաքանչիւր անձին սրտի եւ հոգու մէջ լրացեալ ազատո

ն թէ՛ ելը, թէ՛ մուտ. Ուր սէրը երբեք, օ, չէ՛ր {հնանում}: Գ. ԱՂՕԹՔԻ ՀՐԵՇՏԱԿԸ Դու, որ երբեք չես կենում

ղանաք ապացուցանել։ Բուն այն ճշմարիտ սէրը, որ չի {հնանում}, որ չէ վախենում, բուն այն անխորտակելի շղթան, ո

ոչ ոք չի պաշտպանել - թողնելով այդ իրաւունքը չնչին {հնապաշտների} - դարերի ժանգը, որ այլանդակում է անգլիական կառավ

"։ Դպրոցական աշխատութենով, որ մեր պատուելի {հնասէր} հեղինակքը համարում են, թէ կարելի էր մեծ ազդեցութ

զփորձ առնումք մեք այսօր իսկ՝ անձամբ անձին: {Հնասէր} մատենագիրք դարում, որն ամենաջան խրթնութեամբ գոլն

նութիւն ստանալով, պիտի եւ նոր չափով չափուի. մեր {հնասէրի} չափը նորա համար կա՛մ կարճ է, կա՛մ երկայն։ Բա

ւն եւ զանհրաժեշտ հարկ մշակելոյ զլեզուն: Պատուելի {հնասէրն} ի ջատագովութիւն բանից իւրոց յաւել մեզ ասել, թէ ա

ատճառանս, զոր օրինակ առնեն այսօր իմաստունք հայոց {հնասէրք} եւ մանաւանդ որ ի նոսա զարգացեալքն էին դպրոցական ս

դիսացաւ գլուխ անկեան հոյակապ իտալախօսութեան: Եթէ {հնասէրք} հայոց համարեն զայս ամենայն յանուրջս անցեալ, եւ ո

նոցա, թերեւս եւ շնորհեսցի Ամենակալ Տեառնէ՝ եթէ {հնասէրք} հայոց՝ խնամ տարեալ հայկական մանկտւոյն, որ ի բեր

երոյ ականատես վկայք են եւ քարոզք ինքեանք պատուելի {հնասէրք} ցայն վայր, զի որ եւ է Հայ ուրախութեամբ գնել համո

թէ մեծ մասով գրուածքը լինում են փիլիսոփայական կամ {հնասիրական} խնդիրների վերայ, որ, ժամանակի որպիսութեանը անյա

ալ հոգւոյն: Եթէ ապացուցութիւն բանիս պահանջեսցի ի {հնասիրաց}, աղաչեմք տալ պատասխանի հարցմանս (որ իբրու վէմ ա

լուսաւորութեան, գոնեա՛ զայս լսեմք զօր հանապազ ի {հնասիրաց}, եւ թէ նորախօսութեամբ կործանի հոյակապ շինուած հի

է] կարէ զայն առնուլ ի ձեռն եւ միթէ հրճուանք ոմանց {հնասիրաց} ՝ յընթեռնուլն զայն կարէի՞ն լցուցանել զպակասութիւն

եանց տէր, զորս տպեաց ի Մոսկվա յամի 1853, յօգուտ {հնասիրաց} եւ ի ծանօթութիւն հայերէնագիտաց հանդերձ յառաջաբանո

անց, այլ այս՝ կարծիք է եւ եթ, մանաւանդ յառաջ ի {հնասիրաց} առ ի զօշոտել զաչս հասարակաց: Ըստ մեզ Հայք իբրեւ

խնդիր ազգային մատենագրութեան: Խնդրեմք ի պատուելի {հնասիրացդ} իբրու յապացուցութիւն մերոյս ուղղութեան կարծեաց,

ըստ պիտոյից մերոց աւուրց: Երանի՜ թէ յաջողեալ էր {հնասիրացդ} այդոցիկ Զանոսեան տեսողութեամբ նկատել զանցեալն եւ

վ լսելեաց եւ ընթերցանելեաց: Եթէ ըստ պատասխանելոյ {հնասիրացդ}, դիտաւորութիւն դոցա էր ստուգապէս լոյս ընձեռել Ազ

րախճան, զանյայտսն, թողեալ այլում հայրենասիրի եւ {հնասիրի} ՝ հանել երեւան: Եզնիկ Կողբացին, ընկեր Յովսէփ

անկտիք: Դէպ եղեւ մեզ երբեմն խօսիլ ընդ ուրումն {հնասիրի} (որ շատ թէ փոքր շահեալ էր զվարկ ժողովրդեանն՝ ի

ութիւնս, եւ ի բաց յանձնէ քեցելոյ զախտ անխորհուրդ {հնասիրութեան}, որով ի մի հոգի եւ ի մի կամս բոլորեալ լուսաւոր մ

ամենօրեայ փորձն ինքնին ախոյեան ելանէ ընդդէմ մոլար {հնասիրութեանդ}, որ [վնասակար էր ազգին, ըստ որում] ձանձրացեալ ը

, կենդանանայ եւ սնանի հոգին, եւ կամ առ անհնարին {հնասիրութեանցն} յաղթահարեալ ի կրից՝ հնչեցուցանեն, թէ լուսաւորու

քյան դիցաբանությունը բանաստեղծություն է, եւ ի՞նչ {հնար} կար, որ առանց նվիրական երգերի կատարվեին նոցա պաշ

բոլոր հայոց ազգը, որ չունի ոչինչ լուսավորության {հնար}: Այս հիման վերա ես խնդրում եմ Ձեզանից չխնայել

ը, միայն թե ազգը չխնայե մեզանից այնքան նյութական {հնար}, որքան հարկավոր էր մեր հոգեկան վաստակների վերա մ

մ, որ վարում եք քաղաքագլխի պաշտոն, ուրեմն ավելի {հնար} ունեք ներգործել: Ձեզ քաջ հայտնի է, թե որքան օգտ

ի սիրելի բան չունիմ, սակայն համաձայնիր ինքդ, որ {հնար} չունեի շարունակել. ի՞նչ անեի, ո՛ր քարին տայի գլ

թե ոչ քաղցրությամբ, գոնե դատաստանով ձեռք բերելու {հնար} լինի, այն ժամանակ եւս քաղաքի իսկույն ստանալիքը պ

անքի մեջ՝ ազնվականը ցույց է տալիս գործով, որ թե {հնար} ունենար, ապա ուրեմն անշուշտ խեղդելու էր Իտալիայի

ը՝ հեռացնելով միմյանցից այդ ջերմացած գլուխները, {հնար} տվեց մեզ հասկանալու թե սուր մերկացնողքը երկու uպա

չորեքօրեայ ճանապարհաւ, ընդ ովկիան: Եթէ գտցի {հնար} ինչ, այս է, եթէ այրն այն ունի զոր եւ է անշարժ

որ մի պարոն նշանակել մեր հայտարարության մեջ, եթե {հնար} ունիք կարգել մի բարեկամ, այն բարեկամը կհավաքե ստ

ւթյամբ ինձ հաճախ էին դիմում, բայց ես այն ժամանակ {հնար} չունեի դրանով զբաղվելու, այժմ ես պատրաստ եմ նման

ցէ թէ կտրատում է ազգի սիրտը, բայց այդ սուրը միակ {հնար} է՝ փտած եւ ճարակած խոցը առողջ մասներից բաժանելու

ր առ փոքր հասկանալով բանի զօրութիւնը, բժշկութեան {հնար} որոնելու ընկնէին. ես ոչ թէ մի սեւահոգի մարդու պէ

յղացած էր իւր սրտի մէջ եւ անծին թողած, որովհետեւ {հնար} չունէր այն ժամանակ՝ իւր գաղափարը իրագործելու: Ա

ի էին այն ծնողքը, որ, իւրեանց ձեռքումը նիւթական {հնար} ունենալով, անտես էին առնում իւրեանց զաւակների դա

բ պարտականութեան մասին: Եւ ամենայն ծնող, որ {հնար} ունէր դաստիարակելու եւ լուսաւորելու իւր զաւակը եւ

նի թաղել են մի հորթ, որ կտրուի անձրեւը, որպէսզի {հնար} ստանան իւրեանց կղմինտրները եւ աղիւսները չորացնելո

երեք օր է, որ փակուել եմ տանս, որովհետեւ ոչինչ {հնար} չկայ դուրս գնալու: - Ո՛վ գիտէ՝ դարձեալ ինչ

պիտոյ է կործանուի նորա մէջ, եւ նա, տեսանելով եւ {հնար} ունենալով փրկել նորան, գործ չէր դնում իւր հնարը

որ չգիտեմ այդ ոտանաւորի հեղինակը։ Եթէ այդ պարոնը {հնար} տար ինձ, ես նորան կ'ուղարկէի մի նամակ, որ հօրեղ

իսկ առողջը գործ է դնում այդ՝ որպէս առողջապահական {հնար}: Եւ մի մարդ՝ առողջ, թէ հիւանդ, որ գնացել էր վ

մ են Նախիջեւանի ժողովրդին որպէս միտք բացայայտելու {հնար}: Այդ բարբառը մինչեւ այն աստիճան այլանդակուած է,

այտնելով հասած թշուառութիւնը, աղաչում է նորան մի {հնար} գտանել, որով կարողանայ ազատուիլ իւր տղամարդի յան

բարձութիւնքը կարողացան այնքան թեթեւացնել ինձ, որ {հնար} ստացայ այս նամակը քեզ գրելու: Ուրիշ ոչինչ նո

նուի Պ. Նալբանդեանցը: Ի՛նչ լաւ կը լինէր, գո՛նէ {հնար} կ՚ունենայի ես եւս ստանալու, ուրիշները եւս նոյնպէ

, եթէ մեր ցանկութիւնը լինէր սուրբ համարել ամենայն {հնար}, որ ձեռնտու էր թէ՛ մեզ սիրելի կացուցանելու ազգին

խնամով խլէին այդ փուշերը, որպէսզի ազնիւ բոյսերը {հնար} ստանային աճելու եւ զօրանալու: Ժամանակ է, որ Հայ

որ չհամարձակուին ապրանքների հետ վերառնուլ տղան եւ {հնար} տալ Մ... քաղաքը հասանելու: Իսկ թէ սայլորդքը համ

ացաւ ուղղափառ եկեղեցու հետ միանալու համար ամենայն {հնար} գործ դնել: Այս օրից, ասում էր նա, կը սկսեմ գրե

մութեան հետ, շատ աննշան էր եւ չնչին։ Թերեւս եթէ {հնար} լինէր իւրաքանչիւրին տալ ոչ միայն մի քանի շիլլինգ

ործաւորը, որ ապրում է այսօր, չգիտէ թէ վաղը պիտի {հնար} ունենա՞յ ապրելու, թէ ոչ, քանզի չգիտէ, թէ պիտի

, պատիւ չէ, դոքա երեխայական գաղափարներ են, այլ {հնար} գտնել իւր կեանքը եւ գոյութիւնը ապահովելու համար:

կամ միւս օր պիտի հանդիպի երես առ երես: Ի՛նչ {հնար} կարող է գործ դնել հասարակութիւնը այդ վտանգից ազատ

է հարուստ լինէր հասարակութիւնը, կարօտութիւն չկար {հնար} մտածելու, ճանապարհ փոխելու, նորա աղքատ լինելը,

հասկանում են, որ ձեռք բերելով այդ կարողութիւնը, {հնար} ստանալու են մի մեծ բարոյական (ի հարկէ դէպի լաւը

ր: Մարդը քո գործը հասկանալու ամենեւին չունի {հնար}. Այն ընդարձակ բարձրութիւնից ամպը կաթ-կաթ ջ

ստան աշխարհ. Նա անյագ սիրեց, Գտնել մի {հնար} Խիստ շատ աշխատեց, Որ իւր աղօթքը

Պողպատեայ սուրը ծխուած արիւնում... Թէ {հնար} լինէր քեզ այդ րոպէին, Խաւարուիլ իսկոյն գիշ

սաստիկ. Մի՞թէ չկայ մարմնաւոր Մի ուրիշ {հնար} փոքրիկ. Մի թուղթ, մի պստիկ նամակ...

եցին այս գաղթականութիւնը Եւրոպայի մէջ, ուր աւելի {հնար} կար լուսաւորութեան: Ո՞վ հանեց այն ազգակործան կռի

ւն հաւատարիմ մնալով, նոյն բառերը թարգմանում էինք {հնար}, ինչպէս մեր նախնիքը գործ էին ածել եւ ինչպէս այժմ

յստեղ հասած լինելով՝ հարկաւոր էր հեղինակներին մի {հնար} գտանել ժողովրդի սիրտը մի կերպով ջերմացնելու, մի

դհանուր եւ հասարկ կրթութիւն, որպէս պատրաստողական {հնար} դէպի առաւել բարձր եւ հիմնաւոր կրթութիւն, եւ ո՛չ

այն ժամանակ, եթէ այդ առարկայն, այդ ուսման ճիւղը {հնար} էր նորա նիւթական բարեկենդանութեանը։ Այս պատճ

ահը Կիրակոսի սպանուած որդուն: Եթէ մարդու ձեռքում {հնար} չկայ մեռածը ապրեցնել, արդարութեան եւ հաւասարութե

անցանքը գործուել էր, բայց տակաւին երկու տունն էլ {հնար} ունէին կենալու, բայց, հաւասարութեան ոգին ունքը

իրով ոգեւորուած ընկերութիւնը, սիրուց ստեղծուելով {հնար} չունի յանցանք յղանալ, յանցանք գործել, եւ նոյն ս

յն այն բանը, որ շինում է նորան համակարգութիւն եւ {հնար} է տալիս նորան դպրոց կազմելու, պատկանում է կրթութ

կարծիքներն էլ եղածների վրայ աւելցնել։ § 23. {Հնար} չկայ իմանալու, թէ ովի՛ որդի էր Ղազար Փարպեցին։

ճոխ եւ պայծառ համալսարանից, աշխատում էր, որքան {հնար} ունէր, վառել Հայերի սրտի մէջ լուսաւորութեան եւ ո

երել այս բաբելոնեան խառնակութենից: Այս գործից ես {հնար} ունեցայ տալ ձեզ 100 000 շատոյ յանդուգն նզովեալներ

ականութեան դեւը. - մռայլութիւն Ձեր հետամուտ լինի {հնար} դիւականս հնարել առ ի չարչարել զմեզ եւ թափուր ի փա

խնդիրներում մինչ տէր սատանան պիտոյ է կապուէր մնար {հնար} չգտանելով որպիսի եւ իցէ կերպով ազատուել մի որեւից

րը գրելով իւր ծոցի տետրակի մէջ, խոստացաւ ամենայն {հնար} գործ դնել, ամենայն հարց ու խնդիր անտես չառնել,

միր կաթիլը, որ լուծած ոսկի էր, տալիս է որպէս մի {հնար}, կեանքը անորոշ ժամանակով երկարացնելու եւ մանկութ

ին, ոչինչ հարցախնդիր անտես չառնել, ամենայն կերպ {հնար} գործ դնել նորա սիրական օրիորդը որոնելու համար, մ

, թէ պատրաստութիւն կար ձեռնտու լինել, եթէ միայն {հնար} լինէր, որ այդպիսի գործողութիւնք կատարուէին առաւե

դ մասին ասելու... ո՛ւր էր այն երանութիւնը, որ {հնար} լինէր սրտիս վերայի եղածը դուրս տալ եւ թեթեւանալ ա

ր, կենակցութիւնը իւր փեսայի հետ այս դարումս միակ {հնար} է կին մարդերի համար, ազատուելու իւրեանց ծնողների

- Իսկ ես, խնդրում եմ, պարոն բժշկապետ, եթէ {հնար} է ազատ թողուլ ինձ ձեր նկատողութեններից. պատճառ,

ջ չունին. երրորդ, մեր դուստրը ամառանոցում աւելի {հնար} կ'ունենայ իւր ցաւին դարման տանելու... ես վճռել

սա հոգս չառնէ, թէ նա ինքը գտանելու է մի այնպիսի {հնար}, որ կարող էր միաւորել այս երկու սիրահարքը օրհնու

անքը պատրաստ էին տալու բնակութեան տեղ ու ապրուստի {հնար} ։ Այս հիմքի վերայ դուրս եկաւ Մխիթարը Ցանթէ կղզուց

։ Մխիթարը արեց, ինչ որ կարողացաւ եւ ինչպէս միայն {հնար} էր նորան։ Բայց նորա պարծանքը ուրանալ, որովհետեւ

բանականութեան երեսից տխուր եւ մռայլոտ վարագոյրը՝ {հնար} է տալիս նա բաց աչքով նայել լուսին եւ սորա միջնորդ

էին թէ] ինքեանց եւ եթ պահի յաղթանակս ([թէ] միայն {հնար} էր [յափշտակել] զանկապուտ ձիթենին, յաջոյ՝ որ զծա

մ ինքնին է լուսաւորութիւն եւ կամ առաջին եւ վերջին {հնար} լուսաւորութեան, գոնեա՛ զայս լսեմք զօր հանապազ ի

խարհաց: Լեզու չէ՛ր այլ ինչ՝ եթէ ո՛չ գործարան եւ {հնար} ՝ որով բաւական էր մտածողն զխորհուրդս իւր զգալի կա

ակացն փոփոխութեան եւ այժմ եան որպիսութեան ազգին, {հնար} հնարեն, փորձ փորձեն զնոր բարբառն ազգային ի գործ

մատենագրութենէ, եւ թէ սա ինքն է առաջին եւ վերջին {հնար} բորբոքելոյ զհայրենասիրութիւն, առանց որոյ առաջի կ

հիմն եւ սուտ դատողութիւն, որ չէ այլ ինչ, եթէ ոչ {հնար} իմն արուեստակեալ առ ի խաբել զազգին պարզամտութիւն

ս անյագութեամբ գինով ընդ մեռելոյն կագին"։ Մի՞թե {հնար} է ընդ ապերախտութիւն պարեգօտաւորացս չքստմնիլ...

ելի Մխիթարեան միաբանութեան տեղւոյն, եւ կամ իբրեւ {հնար} տարածելոյ զանալի կարծիս եւ զդատողութիւնս աբեղայամ

եւ մահ առաջի ըստ կորովաբան Նարեկացւոյն. ո՞ր ապա {հնար} էր եւ այն միակ, որ կարէր կակղել զվայրենութիւն Հա

է նորա, թէ զիա՞րդ արժան էր գործանաւորել եւ լինել {հնար} եւ կամուրջ լուսաւորութեան: Բառիւս նոր հայախօսութ

ի, որում եւ ինքեանք պատկանէին, ճանաչել զնոսա եւ {հնար} տալ առ ի լուսաւորութիւն: Դիցուք եթէ նախնիք այ

րուստ լեզուի, որ հոգի է ազգի, որ վերջին եւ միակ {հնար} է պահելոյ զկենդանութիւն նորա: Հայք հարուածեալ են

կրաւորաբար նորին, ներգործութեան, եւ երրորդ՝ զի {հնար} էր հետզհետէ խօսիլ նոր հայախօսութեամբ կիրթ եւ մշակ

ք հետզհետէ շինեսցին եւ յարդարեսցին որչափ եւ որքան {հնար} գոյր առձեռն, եւ այսպէս կրթեալ աղջկունքդ այդոքիկ

ր Սպանիացիների հետ նորան այնքան օգտակար եղաւ, որ {հնար} ունեցաւ նստել այն զինուորական նաւը, որ նաւում էր

ած երգում էին հոգեւոր տաղեր, եւ երբ միւս մարդիկը {հնար} գտան բանդից փախչելու, նա իւր աշակերտների հետ միա

Յիսուսեանը, որ գտանւում էր Կայսրի մօտ, ամենայն {հնար} գործ էր դնում, որ Պապի կողմը շրջէ նորան։ Երբ այ

ցան ամենեւին այս բանին, նոքա գործ դրեցին ամենայն {հնար}, որ կորուսանեն Սօտելօ՛ն, որ եւ վերջապէս զոհ գնա

թեանը, որ այսպիսի հնարների էր կարօտում։ Ողբա՜լի {հնար} ճշմարտութիւն ապացուցանելու։ Բայց այս կարապնե

աշարեցին Փարիզը։ Սարսափած մնացին Տասն եւ վեցը եւ {հնար} էին որոնում այս վտանգից ազատուելու։ Այն միջոցին

ռաջ, իւրեանց թշնամիները հալածելու համար, մի նոր {հնար}. դուրս եկաւ Քենելի գիրը (Quesnel), որ գրուած

հայերի ընդհանուր ուշադրութիւնը եւ հարկադրեց նրանց {հնար} փնտրելու նմանօրինակ դրութիւնից դուրս գալու համար

ընդունել է կա՛մ հինը, կա՛մ օտարը։ Հեղինակը բնաւ {հնար} չունի այս ցաւին ճար անելու. բայց ժողովուրդը այդ

եւ այն պատճառը, որ տեղն եկած ժամանակ, երբ ուրիշ {հնար} չկայ, չենք փախչում հին լեզուի կամ օտար լեզուների

թարախը պատուաստել մեր վրայ որպէս նախապահպանողական {հնար} (ինչի՞ց), եթէ նոյնիսկ մեր ցաւի եւ հիւանդութեան

ձաւորութեամբ, բայց նուաստացնում են Սուրբ գիրքը, {հնար} շինելով նորան իրենց անձնական շահասիրութեան: Բայց

ող էր ասել թէ Տարանտելլան (մորմապար?) պատուական {հնար} չէ, կամ զօրութիւն չունի մորմի խայթոցի ընդդէմ, ե

(լաւ է թէ վատ, այն չէ խնդիրը) բնիկ է դարձել, {հնար} կա՞յ այդ բոլորը քերել հանել հինգ միլիոն ժողովրդի

ամ նոցա ամէն մի կարդացողը, չէ՞ որ հայ է: Լաւ որ {հնար} չկայ իմանալու թէ ով մեզանից ի՛նչ ազգից է ծագում,

ր միշտ կռւում էր դրացիների հետ։ Տեսաւ մարդը, որ {հնար} չկա այս ղալմաղալիցն ազատուելու, մի ուրիշ տուն շի

որ լեզուի միջում կայ հիանալի խորհուրդ։ Երանի՜ թէ {հնար} լինէր ասել այդ հնամոլ պարոններին. հին լեզուի միջ

վիրապում եւ պիտի մաշեն եւ չարչարեն այն զոհը, որ {հնար} չունէր դուրս թափելով նորանց՝ թեթեւանալ իր բեռներ

ն ժամանակ շատ սիրելի է. հեզ, խոնարհ, հնազանդ, {հնարագէտ} է, որպէս յանցաւոր կին եւ յաջող փորձիչ: Սա էր,

էջ առաւել փառաւորուեցան Մատէօ Րիկցի՝ խորամանկ եւ {հնարագէտ} մարդը, ինչպէս Լայենէզ։ Նա կարողացաւ հաստատել իւ

նեայն] պսակ՝ [եթ է ոչ այնմ], որ [կորովի] մտացն [ {հնարագիտութեամբ} տքնէր], ճգնէր ի նորոգութիւն հայկականս դպրութեան

ցքի մէջ շարված թելերը աւելի ճարտարութեամբ, աւելի {հնարագիտութեամբ} եւ աւելի բնականաբար միանան, հաւաքվին եւ կենդրոնա

քի մէջ լարուած թելերը աւելի ճարտարութեամբ, աւելի {հնարագիտութեամբ} եւ որ գլխաւորն է աւելի բնականութեամբ միանան, հաւ

, տալիս է տիկին Բէգզադէին՝ մեծ վարձ ստանալով այս {հնարագիտութեան} համար: Ոչ ոք չէ իմանում այս գաղտնիքը, եւ տիկին

նդ հոգի ունէին, յուսալով իւրեանց խարդախութեան եւ {հնարագիտութեան} վերայ, մնում էին կամակորուած։ Նոքա, իսկոյն յար

եւ խոնարհ կերպով երկրպագութիւն կը տայ կին մարդերի {հնարագիտութեանը}, որ շատ եւ շատ է: Կին մարդը հարիւր անգամ իւր հն

նը, որ շատ եւ շատ է: Կին մարդը հարիւր անգամ իւր {հնարագիտութենով} կարող է խաբել մի այր մարդ, եւ այն մի օրուայ մէջ

ռնէր: Այսպիսի դիպուածներում այր մարդերի բոլոր {հնարագիտութիւնը} հեզ եւ խոնարհ կերպով երկրպագութիւն կը տայ կին մար

անակ։ Զարմանալի է Յիսուսեանների ժրութիւնը եւ {հնարագիտութիւնը} ։ Թէպէտ եւ հասան նորանց ընդհանուր արհամարհութիւնք

ւթիւնը տկարանում է եւ հեղինակի երեւակայութեանը եւ {հնարագիտութիւնը} օգնութիւն չեն տալիս նորան: Պ. Գ. Տէր Յովհ

լ, ինչ որ մտքումը դրել էր: - Այս ձեւով ահա {հնարագործելով} մի առանձին քաղաքական գաղափար, մի այնպիսի գաղափար

որա մէջ ոչինչ միտք չկայ: - Այդ պատճառով եւս {հնարած} է: - Անհնարին է: - Երդւում եմ քո անիծ

ը թոյլ չէր տալիս հաւատալ այսպիսի ցնորամիտ մարդերի {հնարած} մեզիմեն աղեկների, բայց ընթերցողքը այս գործին կար

բռնութիւն երբէք չեն կարող ապացուցանել մի շինովի, {հնարած} ճշմարտութիւն։ Վա՜յ այն ճշմարտութեանը, որ այսպիս

անցքերի կարգը, գործ է դնում զանազան կամայական եւ {հնարաստեղծեալ} հանգամանքներ, նկարագրում է երբեմն գերբնական անցք

ողնելով, օգնութիւն է խնդրում երեւակայութիւնից եւ {հնարաստեղծում} է անբնական բաներ, այնտեղ գործի արժէքը թուլանում

Եվ այսպես՝ վիշտը վշտի վրա: Ի սեր աստծո, որքան {հնարավոր} է՝ շտապ գրիր նրան, որ անհոգության չմատնի իր առո

չունեմ, բայց ունեմ պատիվ եւ ես պատրաստ եմ առաջին {հնարավոր} դեպքում լրիվ, ամենամանրամասն, մինչեւ վերջին կոպ

վ տուն ուղարկել չի կարելի, կամ հարկ եղած դեպքում {հնարավոր} չէ դրանով ճանապարհ գնալ: Անիվների օղակները թուլա

դպիսի մի քանի փոխակերպումներից հետո ուղղակի ապրել {հնարավոր} չի լինի: Այժմ ուժեղ հազը՝ շնչափողի եւ նրա աջ ճյ

այնքան մանրատառ է տպագրված, որ առանց դժվարության {հնարավոր} չէ կարդալ, մանավանդ որ իմ աչքերով պարծենալ բոլոր

ոլիկ հայերին հալածելու, այլ կաթոլիկության եւ եթե {հնարավոր} է՝ որեւէ այլ կրոն խրախուսելու մեջ է՝ հայ մասսան

ս մի ընդարձակ ծրագիր ունեմ, եւ որն արդեն, որքան {հնարավոր} է, մշակել եմ (իհարկե, մտովին), նույնիսկ ամեն

լ՝ թող նկատողներն ուղղեն: Ներկա միջոցներով այժմ {հնարավոր} չէ պահանջել, որ նկարի յուրաքանչյուր, առանձին վե

ն: Այստեղ այդ նյութերն ընդհանրացնել չեմ կարող եւ {հնարավոր} էլ չէ՝ նախքան աշխատանքս ավարտելը եւ նախքան իմ ազ

նձ նման համակրում է խեղճ Գրիգոր Ալաջալյանին, ապա {հնարավոր} չէ՞, որպեսզի Անանիան մի անգամ նրան իր մոտ կանչի

անակամիջոցում բավականաչափ օրինակներ կան, որպեսզի {հնարավոր} լիներ մատնացույց անել. Անանիայի եղբայրը եւ իմ քր

կնելով, հուսահատության է մատնվել, կարծելով, թե {հնարավոր} չէ սխալն ուղղել: Ես լավ գիտեմ, որ հենց միայն այ

ւսահատությունը կործանում է շատերին: Մինչդեռ միշտ {հնարավոր} է ուղղվել, եթե միայն մարդ կամք ունի, եթե նա չի

Ես սաղմնաբանությունից ոչինչ չգիտեմ, բայց առաջին {հնարավոր} դեպքում պիտի զբաղվեմ այդ գիտությամբ, նա կարեւոր

ելի ռեւմատիզմի պատճառով, որովհետեւ ոչ մի դեպքում {հնարավոր} չէր մարդու պես նստել եւ աշխատել քիչ թե շատ կռացած

՝ շաքար ցանել մեկ քառակուսի սաժենի վրա, որպեսզի {հնարավոր} լինի ստանալ դրական արդյունք: Բարեւիր երկու սե

նց մասին: 3. Հոդվածներ բնագիտության գծով, {հնարավորին} չափ մանրամասնորեն ու հանրամատչելի. հետագայում այ

րս ձեռքը. Հուսով եմ, որ նա այժմ արդեն կսկսի ըստ {հնարավորության} բավարարել ձեր երաժշտամոլությունը: Արդյոք ե՞րբ կլ

հաշվին գրի, ես շնորհակալությամբ կվճարեմ՝ առաջին {հնարավորության} դեպքում: Նստատեղի եւ կառապանի տեղի տակի արկղները

նի քայքայման եւ նորի կազմավորման ընթացքը, եւ ըստ {հնարավորության}, նոր լեզվի երկու կարեւորագույն ճյուղերը հաշտեցնե

որպեսզի բարեւի Կոլյա Ուստիմովիչին: Խնդրում եմ, {հնարավորության} սահմաններում հաճախ գրես ինձ, մանավանդ, եղբայր,

, մինչ այդ մենք տեսնվենք: Երանի ձեզ բոլորիդ, որ {հնարավորություն} ունիք վայելելու հրաշալի երաժշտության թովիչ հնչյու

ի հայերի թիվը նվազեցնել մինչեւ 200, 000, որպեսզի {հնարավորություն} ունենա նրանց (հայերին) դասել գնչուներից հետո:

ողվի՞ արդյոք ինձ շուտով այդ ծրագիրն իրականացնելու {հնարավորություն} ստանալ, այնուամենայնիվ, վաղ թե ուշ, ես կկատարե

լեւ ամենաուժեղ ժողովուրդներից ոչ մեկում չկա ոչ մի {հնարավորություն} ՝ չնայած համալսարաններին, ակադեմիաներին, ուսում

ղյանցը ցանկանում է ինձ տեսնել, ապա, հավանորեն, {հնարավորություն} կգտնի հետաձգելու իր այցելությունը հայր վարդապետին

Մենք ունենք բարձրագույնս շնորհված հրովարտակ, որը {հնարավորություն} է տալիս մեզ կառավարելու " սեփական իրավունքներով ո

սման շտեմարան դարձնել, որպեսզի երիտասարդ սերնդին {հնարավորություն} տրվի բնական, աստվածահաճո եղանակով սնվել, աճել ո

ժամանակ չէ կարող գտանել, կարելի՞ է հարստութիւն, {հնարաւո՞ր} է ապրուստ։ Եւ եթէ այսպէս է հասարակ ժողովուրդի վ

մբ տէրութեանն Անգլիոյ իջանել ի Կալկաթա, եթէ չիցէ {հնարաւոր} աւարտել զամենայն յԱնգլիա: Այսպէս ասէր պ. Բույլվ

եղւոյ զվերոյգրեալ գումարդ զայդ աճեցուցեալ ամենայն {հնարաւոր} կերպիւք, ի ժամ մահու իւրոյ, թողու զայն որդւոյ ի

երը։ Նա պիտի սիրէ սորանց բոլորին, եւ այս բաները {հնարաւոր} են միայն դաստիրակութեան միջնորդութեամբ: Որքա՛ն մ

ի էր, որ եւ ՄԵԶԱՆԻՑ սահմանեալ արծաթագլխովը արդէն {հնարաւոր} է կացուցած: Երկրորդ. Ձեր առաւել յարմարաւոր

ան մեքենայի՝ հասարակ ժողովուրդի վերանորոգութիւնը {հնարաւոր} է միայն՝ գիտակցութիւն տնկելով նորա մէջ: Իսկ գիտ

մեր ձայնը ընթերցող հասարակութեան, որքան եւ որչափ {հնարաւոր} կը լինի մի այդպիսի վիճակի մէջ գտանուող մարդու գոր

արդեօք իւր ձեռքում այն պայմանները, որոնցով միայն {հնարաւոր} է վաճառականութիւնը: Այն, ինչ որ նոքա անուանում

ց. որպէս զի ժողովուրդն ուսցի զամենայն ինչ կարծել {հնարաւոր} եւ ներելի, եթէ ունիցի առ այն զաններելի հրաման առ

ամբ ներգործել եւ արդիւնաւորել մարդկային կարելի եւ {հնարաւոր} բարեկեցութիւնը, որոշեալ հասկացողութեանը շրջանի մ

ոմսին, երբ նորա միտքը հասել էր խռովութեան մինչեւ {հնարաւոր} ծայրը. այս պատճառով կոմսը չէր կարող խօսել այլ բա

անդի կատաղութիւն (Nymphomania) ստանալը ամենեւին {հնարաւոր} է, - պատասխանեց բժշկապետը գերմանական սառնութեամբ

այ եւ ստրուկ դարձած օտարի, վիզը դնում էր ամենայն {հնարաւոր} լուծի տակ մի կտոր հացի համար, մինչ Հայոց ազգի աբ

ւթեանը ամենայն կարելի թեթեւութիւնք։ Այսպէս միայն {հնարաւոր} եղաւ Մխիթարին վաստակել այն անսովոր մեծ վաստակը,

մշակելով զնորն բարբառ հասարակաց հասկանալի, առ ի {հնարաւոր} կացուցանել զնա լինել յայտարար խորհրդոց մտածողացն

բարեկամութեան մասին: Եթէ ազգի խամութեան պատճառով {հնարաւոր} է այս, ապա ուրեմն է՛լ աւելի հարկաւոր էր աչքի տակ

ական ձեռամբ եւ իւրեանց յատուկ բանականութեամբ լոյս {հնարաւորելով} առ ի լուսաւորութիւն իւրայնոց, չեւ զայս արարեալ ս

ատել աշխատեցայց փութացուցանել զվախճան գործոցս ըստ {հնարաւորին} եւ վերադառնալ ի Ռուսսիա, քանզի ճանապարհորդութիւն

ազգի ներքին ու կրօնական գործերին: Ուստի եւ Դուռն {հնարաւորութիւն} չունէր ձեռնարկելու սահմանուած կարգի բացայայտ ոչնչ

ռավարութիւնները կը զրկուեն նրանց վրայ ներգործելու {հնարաւորութիւնից}, հետեւաբար եւ կանգ կ՚առնի նրանց կրօնի եւ ազդեցու

է, եւ եթէ վերջին զօրութիւնքը գործ դրուած թերեւս {հնարաւորուի}, այնուամենայնիւ, կարելի չէ յուսալ մի տիրապէս պտ

րածայր գործիքին ենթարկելով ձայն նշանակող տառերը, {հնարաւորում} էր տպագրութեան գիւտը, որով պիտոյ է ազատուէր մարդ

: Վաճառականը. - " Այդ շանթապահ գործիք է, որ {հնարել} է Բենիամին Ֆրանկլինը"։ Շին. - " Ի՞նչ ասել

ը. - մռայլութիւն Ձեր հետամուտ լինի հնար դիւականս {հնարել} առ ի չարչարել զմեզ եւ թափուր ի փառաց հեղինակի կաց

անդի՛՛ (գուցէ 'ի Կոստանդնուպօլիս) առ իւրայինս, {հնարել} հնարս եւ առնուլ 'ի ձեռաց Հայոց եղանակ ինչ ուղիղ դ

նչ իրական հասուցանել ինձ, զանձինս խաբեն առասպելս {հնարելով}: Զայս մի ինչ չկարեմ գուշակել, թէ պ. Յովնանե

լով երջանիկ Գէորգ կաթողիկոսի հետ եւ դաւաճանութիւն {հնարելով} նորա ընդդէմ, երբ նամակ էր գրել Մաշտոցին, որ նա եւ

փոփոխութեան եւ այժմ եան որպիսութեան ազգին, հնար {հնարեն}, փորձ փորձեն զնոր բարբառն ազգային ի գործ մուծանե

այս բոլորը լրագիրների եւ օրագիրների շնորհքով, որ {հնարեցի} ես եւ որոնց վերայ գլխաւոր ոստիկան եմ Ձեր մռայլութ

եթէ չտեսնէր, անհնար է, թէ նա չեղած տեղից կանթեղ {հնարէր} եւ Լուսաւորչին ուղարկէր այնտեղ Նարեկ քաղելու: Մե

անե միամիտ թող ըլլա, ես քուն չիմ այս տեղն: Ասոր {հնարը} այսպիսով գտանք, ամմա արի նայինք վեզիր յաղիին եւ

եւ լուսաւորելու իւր զաւակը եւ չէր գործ դնում այդ {հնարը} կամ, անհոգ լինելով իւր զաւակի բարոյական կրթութեա

ւ հնար ունենալով փրկել նորան, գործ չէր դնում իւր {հնարը}, եւ այն խեղճը կորչում էր այնպէս զուր տեղը: Մեք

արհս։ Այժմ քո նամակը յայտնեց ինձ հաղորդակցութեան {հնարը}, եւ դու կարող ես մի քանի ձայներ լսել մեր կողմից

ւորութեան միջնորդութեամբ: Լուսաւորութիւնն է միակ {հնարը} միմեանցից բաժանուած եւ շատ անգամ, կրքերի եւ ախտե

ամբոխի մէջ իւր գերածայրեալ լուսաւորութեան մասին: {Հնարը}, որով Պ. Չերքեզեանցը կարողացել էր ներկել անդաստ

լ ոսկին եւ արծաթը բերելով Պօլիս: Այս է նորա միակ {հնարը}, որով կամենում է դէմ դնել Պօլսի դրամական հոգեվար

գի վիճակը: Ի՛նչ տեղ, ուրեմն, որոնենք փրկութեան {հնարը}, ո՞րն է այս ցաւերից ազատուելու ճանապարհը, որպէս

այսօր ճնշւում է միջաբեկ: Հիմնական եւ խելացի {հնարը} փրկութեան ուրիշ բան չէ կարող լինել, եթէ ոչ դառնա

պէսզի պարտքը կարողանայ վճարել: Եթէ գործ չդնէ այս {հնարը}, հարկաւորապէս, պիտի շահով պարտք առնու եւ այնպէս

ացուիլ բռնակալութեան ընդդէմ: " Ազգութիւնն է միակ {հնարը} դէմ դնելու նաեւ լուսաւոր բռնակալութեան, եթէ միայ

իւրեանց հարստութիւնը, շատերը նոցանից եւ ապրուստի {հնարը}, պատերազմական ծուխի եւ թափառական ճանապարհորդութե

ւնքի բռնաբարութիւն: Եւ ո՛վ կարող է գործ դնել այղ {հնարը}: Եւ այն, որ անգլիացու աչքում բնական է եւ բաների

անուր դեղը եւ անորոշ ժամանակով կեանք երկարացնելու {հնարը}: Իւր աշխատութենների մէջ նա մեծ զանազանութիւն է դ

ետեւում է այն վարդապետութեան, թէ նպատակը կը սրբէ {հնարը}, ապա ուրեմն շատ հեշտութեամբ կարող է կարճ ժամանակ

պատմութիւնը, որքան այդ տկարութեան դարման տանելու {հնարը}: - Ամենեւին ճշմարտութիւն է, որ խօսում էք,

դորա փոխանակ գործ էր դնում նա իւր բոլոր ջանքը եւ {հնարը} Պապի դռնումը, որ յառաջադիմութիւն պարգեւէ Իգնատիո

սուրբ նպատակին հասանելու համար (նպատակը կը սրբէ {հնարը} ??.. )։ Այս աներկիւղ մարդը ճանապարհորդեց բոլոր

ես թէ հեղինակի ուժը կտրւում է եւ գործ է դնում այդ {հնարը} մնացած պարապութիւնը լցնելու համար, որ իսպառ զանց

առավարութեան կողմից չկայ մի խելացի, մի արմատական {հնարի} գործադրութիւն, քաղաքական տնտեսութիւնը կարգի դնել

ալուց յետոյ դեռեւս պարտական մնաց եւ առանց ամենայն {հնարի}, որ անհրաժեշտ է ապրուստի համար: Ո՛ւր գնայ

ութիւն ունէի՛ն իմ դստեր հիւանդութեան կամ բժշկելու {հնարի} հետ: - Անտարակոյս, այո՛: Բժշկութեան մէջ գո

սակով ունի, 20. 000 եւս... տոմսակով: Սորա մի {հնարիմաց} չարութիւնն եւս այն է, որ մի մեծատունից բաւական մ

վ, ահա՛: Կարդինալը քաջ գիտէր, որ այս մարդը շատ {հնարիմաց} եւ չարարուեստ հոգի է, տեղեակ մանրամասնաբար իւր բ

եան: Թիւրքիոյ կառավարութիւնը, ձեռք զարկելով այս {հնարին}, մոռանում է իւրեան պաշտպան եւ իւր սեպհական շահին

բժշկական մասին. առանց որոյ մնայի թերեւս զրկեալ ի {հնարից} առնելոյ եւ զոտն փոխ մի, ի մեռեալ վիճակէ՝ ի կենդ

ուսանելով, զրկուելու էին այդ նիւթական մեծագումար {հնարից}: Դիցուք թէ անցածը անցել է, բայց այս լուսաւորեալ

այրկեան եւ ապա որպէս զխելակորոյս դեմ են առ ի գիւտ {հնարից} կորստեան բողոքաւորացն. իսկ եթէ զքարի փշրեսցին ատ

ինձ, թէ քո թոքախտութիւնքը զայրանալով զրկել է քեզ {հնարից} շարունակելու մեզ սիրելի Յիշատակարանը: Ոմանք, առ

ք ընդ առաջ ելանեն ի մերայնոց իսկ եւ խափան արկանեն {հնարից} ազգային լուսաւորութեան: Այսպէս իմա՛ եւ վասն այլո

ոյ առաթուր կոխեալ: Խորամանկութեամբ եւ ճիզվիթական {հնարիւք} սպրդեցաւ նա ՚ի մեզ, եւ ՚ի հաշուի իւրում չսխալեաց

պատասխանի, յորում Մխիթար աբբայ իւրով փօլիթիքական {հնարիւք} ծածկելով զիւրն փօլիթիքա, եւ զիւր ուղղափառ դաւանո

կայն միաբանութիւնն ջատագով գտաւ Հ. Միքայէլի, եւ {հնարիւք} իմն ազատեաց զնա։ Ի նմին ժամանակի առաքեցաւ 'ի վան

անել զմիաբանութիւն ընդ Հայոց ", եւ ջանաց ամենայն {հնարիւք} յառաջ վարել զայն ցայն աստիճան, մինչեւ յանձն էառ

հուր օր յօրէ բորբորքեալ տոչորէ եւ ոչ ունի շիջանիլ {հնարիւք} առանձին մարդոյ։ Հա՛յր սուրբ, ձեռն սրբութեանդ կա

լուսաւորութեան կողմից դնում է այն բանը, որ բուն {հնարն} էր նորա յառաջխաղացութեան, այսինքն՝ այն մեղադրան

ունենալ իմ ազգի օգտի հետ: - Հը՛մ... Ես քեզ {հնարներ} կը տայի, որ ինձանից ուսած գաղափարքդ տարածէիր ձեր

այ, որ այսպիսի դիպուածներում հարկաւոր են վճռական {հնարներ}. կիսակտուր հնարները ոչ թէ միայն չեն հասուցանում

է տկարութիւնս, չնայելով որ գործ եմ դնում սաստիկ {հնարներ}, ինչ որ ցոյց է տալիս բժշկութիւնը: 9-ին շարունակ

ելով մարդկութեան տկարութեանը, ստեղծել ես նոյնպէս {հնարներ}, որոնցով կարելի էր դարման տանել ախտացածներին"։

րը կը պահանջէ, խոհեմ եւ բնական ճամփան, մարդասէր {հնարներ}, թէ կարող ես գտնել, որ մարդը տուն գտնէ, հաց ու

, քաղաքից դուրս, բնակուելով եւ զանազան բժշկական {հնարներ} գործ դնելով, բաւական ամրացուց իւր առողջութիւնը ա

այ կարելի է համարում ոսկեգործութիւնը, եւ թէ ի՛նչ {հնարներ} ունի այդ մասին: Ջեբերի տեսութիւնը այսպէս է,

ով ծածկած խորհրդական բանի վերայ, եւ չունի դրական {հնարներ} այդ ցաւերը բժշկելու, թեթեւը բժշկում է առանց ամեն

վշտանում էին նիւթականապէս, որոնում էին նիւթական {հնարներ} այդ վիշտը եւ ցաւը փարատելու համար, բայց եթէ այդ

bouche): Պարլամենտը գործ դրեց ամենավճռական {հնարներ} ։ Շատէլը դատապարտելով դէպի մահ՝ միեւնոյն ժամանակ

ն համար հարկաւոր է հող, հարկաւոր են պայմաններ եւ {հնարներ}, որոնցից զուրկ ենք այսօր եւ որոնց թերութիւնը գու

յան դժնդակ ծանրությունը խլում են ինձնից իմ վերջին {հնարները}: Բայց դու աշխատիր գեթ մի հատ ազատամիտ բան թարգմա

ւածներում հարկաւոր են վճռական հնարներ. կիսակտուր {հնարները} ոչ թէ միայն չեն հասուցանում այս նպատակին, այլ մե

ւթիւնը, պարտական է, կողմնակի եւ իւր ձեռքից եկած {հնարները} գործ դնելով, աշխատիլ՝ ազատուելու համար այն սոսկ

պահելու համար պէտք եղած կարիքը կամ նորանց լցնելու {հնարները}: - Եւ այստե՞ղ հանեցիր տնտեսական խնդիրը...

եւոյթքը, գտի՛ր պէտքերը, ճանչցիր պէտքերը լցնելու {հնարները} եւ կը դառնաս փիլիսոփայ, առանց սորա կամ նորա պատր

տէրապիան շատ հարուստ չէ՛ եւ մանաւանդ առաջարկուած {հնարները} շատ պարզ բաներ լինելով, օրինակ սառն ջրով լուացու

այս պատճառով եւս չե՛նք կարծում, որ այս մարդկային {հնարները} յարգ ստանան մի պարոնի աչքում, որի հիւանդութիւնն

այս պատճառով գործ կը դնեմ իմ թագաւորական վճռական {հնարները}: - Եւ զի՞նչ արդէօք գործեցի... - հարց արե

ութեան, մի առանձին ժողով կարգել, ոսկեգործութեան {հնարները} եւ եղանակները քննելու համար: Երբ հարկադրեցին Պրա

ոցա մէջ հոգեւորապէս, տարակոյս չկայ, որ նիւթական {հնարները} անպէտ էին։ Ուրեմն ի՞նչ կերպով եւ ո՞ւր պիտոյ է որ

ները յառաջ տանելու համար, տարակոյս չկայ, որ այդ {հնարները} սերմի տեսակով ունէին իւրեանց մէջ այն ամենայն վատ

ագաւորութիւնը։ Զարմանալի էր Յիսուսականութեան {հնարները}, որ գործ էր դնում իւր օգտի համար։ Այս հնարների

Այո՛, պատմութիւնը վկայում է մեզ, թէ վճռական {հնարները} բերում են առժամանակեայ անախորժութիւնք, բայց նոյն

անախորժութիւնների գնով գնւում է ապագան: Կէսկտուր {հնարները} միշտ վնասեցին մարդկութեան, հեռացան հին դրութենից

վ բժիշկներից, կարօտ են այժմ մեծամեծ վիրաբուժական {հնարների}: Այնպէս է, մեր քարոզած ճշմարտութիւնը գուցէ թէ կ

ւնքը, որով նա պղծել է իւր հայութեան անունը, մեծ {հնարների} են կարօտ, որ սրբուէին, բայց մեք մեր կարողութեան

ուած ենք դպրոցի աննշանաւորութեան պատճառը վերագրել {հնարների} եւ կարողութեան սակաւութեանը, քան թէ մեծապատիւ սր

րեկան ծախքի պակասորդը: Ի՛նչ պիտի լինի ուրեմն այս {հնարների} ուղղակի հետեւանքը: Այն, որ պարտքը պիտի կրկնապատ

, անդադար ներգործելով, կարօտ է այժմ արուեստական {հնարների} բուսաբեր եւ արգաւանդ լինելու համար, մինչդեռ ասիա

նտանիք պահելու հոգսը, շատ անգամ խտրութիւն չունին {հնարների} մէջ, որոնցով կարելի էր արծաթ վաստակել, կեանքի ա

հնարները, որ գործ էր դնում իւր օգտի համար։ Այս {հնարների} կարգումն են շատ դատապարտելի գործեր, որոնց մէջ մա

շմարտութիւն։ Վա՜յ այն ճշմարտութեանը, որ այսպիսի {հնարների} էր կարօտում։ Ողբա՜լի հնար ճշմարտութիւն ապացուցան

տութեան, մի անմերժելի ապացոյց այն բանին, թէ այդ {հնարների} գործ դնողքը ազատուած չէին դեռեւս անցածի ազդեցութե

յթների վրայ, բայց եւ այնպէս գրական թերութիւնը եւ {հնարների} աղքատութիւնք ենք համարում: Բացի սորանից, դժուար

ակատում մի փոքրիկ, բայց նայելով հանգամանքներին, {հնարներին} եւ այլն, եւ այլն, բաւական յարմարաւոր բեմ: Ութն

փարին եւ թէ՛ այդ գաղափարը իրագործելու կերպարին եւ {հնարներին}: Պարոն Տիրատուրեանի նամակով կամէի այս անգամ

վշտերին, արդէն բաժանորդ կացուցանում ենք ձեզ մեր {հնարներին}, որով օրհնել է ամենակալ տէրը մեր ձեռքի վաստակը "

արը հասարակաց դարձնելու համար ամենամեծ եւ զօրաւոր {հնարներից} մինն է նաեւ ազգային պատմութեան ուսումը: Մինչ

, բնութեան պարտքերը հատուցանէ, ահա այդ ճամփան եւ {հնարներն} են փիլիսոփայութեան իսկութիւնը. այն միւս մնացած փ

նհնարին բաներ են Անգլիոյ մէջ, նա հալածում է մանր {հնարներով} եւ աղտոտ ճանապարհներով, որոնց մէջ վերջին տեղը չո

էին անբան անասունների՝ շատանալով միայն նիւթական {հնարներով}, որով պահպանւում էր նոցա մարմնի շինուածքը։ Ի՛նչ

երի անքրիստոնեայ խորամանկութեանը, ըստ որում նոցա {հնարներով} բանդ դրուեցաւ եւ մեռաւ մարտիրոսական մահով։ Բայց

նուիրագործութենից, անհաւատալի մեծ էին։ Այսպիսի {հնարներով} Յիսուսեանք կարո՛ղ էին ամենայն բանի ձեռք տալ. նոց

անյաղթելի չէ, եթէ կարգով ճամփով, դարձեալ բնական {հնարներով} ընդդէմ դուրս գաս նորան։ Մինչեւ Ֆրանկլինի շանթարգ

ին խորհուրդ ենթադրել այդ բաների մէջ: Յայտնի է թէ {հնարողը}, կամ նորա քարոզը հռչակւում է խոր փիլիոսփայ. պատ

սն, ծնունդ իցէ նեխեալ ուղեղի, ոյր ուրուք եւ իցէ {հնարողի} զառասպելը: Խնդրեմ. միամիտս առնել զայսմանէ զբ

ապետութեանց հոգեսպան սուրերը այդ վարդապետութիւնքը {հնարողների} սրտերին դէմ դարձնելով, նոցա աղեղները փշրեցին,

ակ"։ " Ի՞նչ ես փչում, սերովբէ, Եւ զուր ` ստեր {հնարում}, Մարդուն, իսպառ, դու, ի՞նչ է, Անզգա՞յ ես համ

ը իր թշուառ գլխից տեսութիւնք եւ համակարգութիւնք է {հնարում} ընդդէմ բնութեան աստուածադիր սահմաններին, քաշքշել

նի առջեւ արդարացնելու համար սուտ ու մուտ բաներ էր {հնարում}, երկրորդ, եթէ, ստուգապէս, կատաղած շան խածած է

Նախիջեւան եւ հրաւիրել Ձեզ ի գործ դնել զպատշաճեալ {հնարս} առ ի կարճել զներգործութիւնս ոյր ուրուք եւ իցէ եւ

ընդհանրական Հայրապետ ազգի, առանց ձեռն սկսելոյ ՚ի {հնարս} զառ ի Ձէնջ անկախս: Եւ բնականս այս պարտականութիւն

(գուցէ 'ի Կոստանդնուպօլիս) առ իւրայինս, հնարել {հնարս} եւ առնուլ 'ի ձեռաց Հայոց եղանակ ինչ ուղիղ դաւանու

յԱստուածաբանից Քօլլեճեանց 'ի վիճաբանել եւ գտանել {հնարս} միաբանութեան առ 'ի յաղթող երեւիլ Մխիթարեանց, եւ

ստանդնուպօլիս վասն այսորիկ իրաց, Մխիթարեանք գտին {հնարս}, վասն որոյ եւ թեթեւացան ոչ սակաւ, որով եւ յայլ

միմեանց պատրաստել վասն զաւակաց իւրեանց զսեպհական {հնարս} առ ի լուսաւորել զնոսա, զի լոյս ցոլացեալ յօտարաց

ի գործեր, որ յետոյ շիջանում են շուտով՝ չլինելով {հնարք} պահպանութեան: Պէտք էր մի փոքր աւելի շրջանկատ լին

լի լինէր, նախանձի պատճառով, շատերը կը կամենային {հնարք} գտնել, որ Տիրոջդ արած լաւութեան տեղը բարի չհատու

, շահուեցաւ իւր համար փոքր ի շատէ ազատ կեցութեան {հնարք}: Ահա այս էր պատճառը, որ առանց Ասմոդեյի կողմից պ

սը չկամէինք տեսանել: Մանուշակը մտածեց վճռական {հնարք} գործ դնել այս անհաւասար ամուսնութենից ազատուելու

յաղթակիր գործիք: Բայց թող հեռի մնան այդ դժոխային {հնարքը}. նոքա սեպհական են օբսկուրանտներին եւ ճիզուիթների

ս հիմքը. լուսաւորութի՞ւն տարածելով: Ո՞ւր են մեր {հնարքը}, որ կարողանայինք գործ դնել այս խորհրդով: Հ

որ ինքը գործ դնէ Մանուշակի վերայ իւր առողջացուցիչ {հնարքը}, եւ եթէ չառողջանայ Մանուշակը, այն ժամանակ բժիշկ

վանք եւ եկեղեցի, ունի մի փոքրիկ դպրոց, բայց այն {հնարքը}, որ գործ էր դրել նա այս բաները յառաջ տանելու համ

արոզեց այն իմաստուն ուսուցիչների ընդդէմ: Բանական {հնարքները}, հերքողութիւնքը, վէճը, եւ ի վերջոյ, անբարոյակ

աշ գար ինչ-որ Անանյանի նախասենյակում կամ իր հիմար {հնարքներով} խեղճ Գրիշային ճանապարհից շեղեր. վերջինիս էլ ես շ

նչել։ Արի՛ երթանք շուտով խանութ մեր զանազան {հնարքով} Ապրանք ծախենք թէկուզ մեր հօրը, սակայն շատ մ

որը լավ է եւ գեղեցիկ է հնից, այլ նրա՛ համար, որ {հնացած} անցած ձեւերն այլեւս չէին համապատասխանում նրա մտքե

տեղ, այլ հաշւում է 75 կոպէկով՝ պատճառելով, թէ {հնացած} էին: Երիտասարդը պատասխանում է. " Պարո՛ն, թէ նո

քաշելուց յետոյ տուփի կողքին զարկելով: - Ապրանքը {հնացած} է եւ այժմ չէ արժում մի մանէթ: Այս կերպով եւս

հուրդ մեր կեանքին: Թո՛ղ պատգամախօսը, {հնացած} Դելֆի, Իւր եռոտանու վերայ փրփրի. Թո

երին, թէ ահա, մեր նոր մատենագրութիւնը խլելով մի {հնացած} ու վաստակած ծերունու ձեռից դորա կարգից դուրս երկա

րը եւ հագուստները այժմ ոչ ոք չէ կրում, ըստ որում {հնացած} ու անպատշաճ էր երեւում։ Ի՞նչ ենք ասում Լուդովիկո

ուիլը ներելի էր տակաւին կրկնել թէեւ անհիմն, բայց {հնացած} կարծիքը. իսկ Փարպեցու Թղթի յայտնուած օրից այդ կա

յ իր առարկան եւ գիտութեան ներկայ վիճակը, որպէսզի {հնացած} եւ արդէն, մերժուած մի դրութիւն չդնէ ուսանել կամե

լը բոլոր ատամները եւս կը փշրէր։ Հայոց հին լեզուն {հնացած} հաց է արդէն, եւ 1300 տարի է, որ թխուած է, իսկ

րի ազդեցութեան տակ: Հարկ չկայ ասել, որ ամէն բան {հնացնող} եւ մաշող ժամանակը հնացնում է եւ մաշում է, այո՛,

չկայ ասել, որ ամէն բան հնացնող եւ մաշող ժամանակը {հնացնում} է եւ մաշում է, այո՛, շատ անգամ իսպառ չքացնում է

դութենէ Ջուղայոյ եւ առաքելոյ զայլ ոք ՚ի տեղի նորա {հնգամեայ} ժամանակօք: Լսեմք նոյնպէս, եթէ Թադթէոս եպիսկ

, միսն էլ, ամէն բանն էլ գեղիցը գզիրը մինի տեղակ {հնգապատիկ} հաւաքում ա ու բերում. ո՞վ գիտի թէ ընչանք կրում ա

'Ի պաշտօնական ազգային ժողովի, զոր գումարեցի 'ի {հնգետասաներորդ} աւուր նախընթաց ամսեանն յուլիսի, ազգն մեր միաբան

ամբ կործանի ի սպառ ի չորեքտասաներորդ դարու, զի ի {հնգետասաներորդ} դարուն միայն Թովմա վարդապետ Մեծոփեցի ճառէ զանցս ա

Աբգարեանց: Ծերունիս այս, ամաց իւրեւ ութսուն եւ {հնգից}, հարստութեամբ իւրով եւ մեծակշիռ վաճառականութեամբ

թեանս, [պարտ էր պահել ի թագստեան եւ բանալ միայն] {հնգից} կամ տասանց. լուիցէ, [որ ունի ականջս լսելոյ, թէ

զնոսա, եթէ մահուամբ, բազում անգամ։ 'Ի Հրէից, {հնգիցս}, քառասուն միով պակաս արբի. երիցս ձաղկեցայ. միա

ուրիշ շատ հասարակ ցեղեր: Հայոց ազգի մէջ մտած են {հնդիկներ}, որ Լուսաւորչի ժամանակ էլ դեռ իրենց նախահարցը որ

գը։ Կսաւիէ մի փոքրիկ նաւով անցաւ այս միջոցին {հնդիկների} ծովից եւ հասաւ մինչեւ Եափոնիայ։ Յիսուսեանք տեսան

քով: Բազումք համարեն զնա լինել ի Տփղիս, ոմանք ի {Հնդիկս}, կէսք յԷջմիածին: Զայսմանէ եւս տացես զտեղեկութիւ

Ուստի, զի մի անլուր եղեալ խորհրդոցս եւ իջեալ ի {Հնդիկս}, հարկեցայց անգործ նստել անդէն զամիսս չորս, մինչ

լիցին յայտնի կառավարութեանն Անգլիոյ, ելանելով ի {Հնդիկս} չունիմ ինչ օգտիլ: Այսպէս խորհուրդ տայր ինձ եւ

ձեռս բերել զհրիտակսն, զորոց ես ինքնին առաքիմ ՚ի {Հնդիկս}: Այլ թէ յանուն որո՞յ իցէ թուղթն այն եւ առ ո՛չ գտ

քահանայի, ժողովարար եկելոյ ՚ի Նոր Նախիջեւանայ ՚ի {Հնդիկս}, ըստ կարգադրութեան Արղութեանց Յովսէփ արքեպիսկոպո

ան թղթոյն երեւի, թէ վասն չորից հրիտական առաքեմ ի {Հնդիկս}: Նախ, վասն Մասեհի Բաբաջանեան, երկրորդ, տիկնոջ

կտակակատար իւր ո՛ւր բնակի, ՚ի Բատավիա՞, եթէ՞ զի {Հնդիկս}, իսկ ի կտակէն երեւի, թէ զամենայն զստացուածս իւր

գին հայոց ՚ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին հրիտակացն ի {Հնդիկս}, հաստատեալ ի կարողութեան ի վեհափառ կաթողիկոսէ ամ

ողոքանք հարստահարելոց առ ազատ ազգականս իւրեանց ՚ի {Հնդիկս} ստուգագոյնք իցեն եւ արժանի հաւատոց, քան զթուղթն

Ձէնջ պատրաստ կամի կատարել, որպէս եւ հասուցանել ի {Հնդիկս} կարճ եւ ապահով ճանապարհաւ զամենայն զթուղթ առ Ձէն

, ոմանք 'ի բարեպաշտօն ազգակցաց մերոց բնակելոց 'ի {Հնդիկս}, որ գո՛ն Մասեհ Բաբաջանեան կամ, հասարակ կոչմամբ

քին շարժեալ յազգասիրական ոգւոյ դէմ դիցեն չուել 'ի {Հնդիկս} եւ, յանուն ազգի մերոյ 'ի Նախիջեւան, յայտնագործե

, գործով վաճառական, բնակիչ Կալկաթայ քաղաքիս որ ի {Հնդիկս} ընդ տէրութեամբ Անգղիացոց, ամէն: Յամի Տեառ

եր 10 100 Նախիջեւանայ քաղաքական գլխոյ, ի մասին {հնդկ[ական]} հրի[տակաց], ապահովեալ 101 Պատգամ[աւորաց], ի

աջեւ, որ բնաւ իսկ գաղափար չունի, թէ ի՛նչ ասել է {Հնդկա} -եւրոպական լեզուներ, կատարելապէս ապացուցանում է,

զգին Հայոց, բնակելոց, ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին {Հնդկական} հրիտակացն հաստատեմք եւ վաւերացուցանեմք իսկական ստ

, իշխան Ալեքսանդր Իվանովիչ Բարեատինսկին, ի մասին {հնդկական} հրիտակացն: Շնորհս գտեալ մատուցանել զթուղթ վե

լ Նալբանդեանց երեսփոխան Նախիջեւանայ, ի մասին {Հնդկական} հրիտակաց Նորին յարգութեան պ. քաղաքակա

ոխանէ ազգին մերոյ բնակելոյ ի Նախիջեւան, ի մասին {հնդկական} հրիտակացն Յայտարարութիւն Զհաստատելոյ նորին վե

ն եզրակացութեան ազգին մերոյ ՚ի Նախիջեւան ՚ի մասին {հնդկական} հրիտակացն, զգրելոյ վեհափառ հայրապետին առ զպայծառ

րեցի ՚ի նմանէ տալ ինձ զթուղթ ընծայութեան, յանուն {հնդկական} կառավարութեան Անգլիոյ ի Կալկաթա: Վսեմափայլ դե

խնդիր գործելոյ ի Լոնդոն, յայնժամ կառավարութիւնն {հնդկական} ինքնին գրելոց է ՚ի Լոնդոն, առանց սկիզբն առնելոյ

է ազգին մերոյ բնակելոյ ի Նախիջեւան, ՚ի մասին {Հնդկական} հրիտակացն. Յայտարարութիւն Զհաստատելոյ նորի

եզրակացութեան ազգին մերոյ ՚ի Նախիջեւան, ՚ի մասին {Հնդկական} հրիտակացն, եւ զգրելոյ վեհափառ հայրապետին առ պայծ

Անգլիոյ, խնդրեցի տալ ինձ զթուղթ ծանօթարար յանուն {Հնդկական} կառավարութեան Անգլիոյ ՚ի Կալկաթայ: Վսեմափայլ դես

րեսփոխանէ ազգին Հայոց ՚ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին {հնդկական} հրիտակացն, ՚ի Միքայէլէ Նալբանդեանց Ծանօթութի

զիս երեսփոխան ազգին Հայոց ՚ի Նախիջեւան, ՚ի մասին {հնդկական} հրիտակացն: Վսեմափայլ մինիստրն Անգլիոյ պ. Ջոն

տար երեսփոխան ազգին հայոց ՚ի Նախիջեւան, ՚ի մասին {հնդկական} հրիտակացն, եւ թէ նոյն տեսչութիւնն պատշաճեալ եղան

եսփոխանէ ազգին Հայոց ՚ի Նոր-Նախիջեւան, ՚ի մասին {հնդկական} հրիտակացն Տեղեկութիւն Ատեանն արտաքին գործո

ատար երեսփոխան ազգին Հայոց ՚ի Նախիջեւան, զխնդրոյ {հնդկական} հրիտակացն, տեսանելով զմիջամուխ լինել մասնաւոր ան

բովանդակ ազգին հայոց ՚ի Նոր Նախիջեւան ի մասին {հնդկական} ազգային հրիտակաց հաստատեալ ի կարողութեան

ԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆՑ Երեսփոխան նույն քաղաքի, ՚ի մասին {հնդկական} հրիտակացն, Միքայել Նալբանդեանց յ30 Մայիս

Եւրոպա եւ յԱսիա հռչակաւոր, առ խնդիրս իմ ի մասին {հնդկական} հրիտակացն, ծանոյց թէ տունն եւ կրպակք հանգուցեա

ր երեսփոխան ազգին հայոց ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին {հնդկական} հրիտակացն, հաստատեալ ի կարողութեան ՚ի վեհափառ կա

խան բովանդակ ազգին Հայոց Ի Նոր Նախիջեւան ՚Ի մասին {Հնդկական} հրիտակաց № 97 Յունիս 2014 Հուլիսի 1861, Կ

ՊԵՏԻ ՄԱՐԳԱՐԵԱՆ Երեսփոխան նույն քաղաքի ՚ի մասին {հնդկական} հրիտակացն Միքայել Նալբանդեանց Պաշտօնակ

, թէ ցվերջ այսր Օգոստոսի լուայց զվախճանական վճիռ {Հնդկական} ծայրագոյն ատենի, յորոյ վերայ չիք ատեան ինչ այսր

եւ 2784 ցերեկու հազար եօթն հարիւր ութսուն եւ չորս {հնդկական} կումպանու ասացեալ ռուփիս, ցերեքտասան անայս եւ ցի

խանէ ազգին Հայոց բնակելոց ի Նախիջեւան, ՚ի մասին {հնդկական} հրիտակացն ՚ի Միքայէլէ Նալբանդեանց Յայտարարու

զյանձնարարութիւն հասարակութեան քաղաքիս, ի մասին {հնդկական} հրիտակացն եւ հասեալ զարդիս ի Նախիջեւան, խոնարհաբ

րանով իշխանությունը հանձնել է իմ եղբայր Ղազարոսին {Հնդկական} այն գործին վերաբերող թղթերը, որի համար հասարակու

սրտացավությունը, որ հայտաբերում է պ. Ալաջալյանը {հնդկական} գումարի նկատմամբ, կասկածի կայծ է գցում իմ մեջ.

- Ես պատահեցայ ի չարագործի, որ վերատեսուչ էր {Հնդկական} Բրամինների, որ անարգում էր հրապարակով քո դուստրը

բերի 9-ին: 3-ին նամակ գրեցի եղբօրս 6 թերթի վրայ {հնդկական} գործի եւ դպրոցի մասին: 4-ին նամակ ստացայ եղբօրի

ացրել: - Չկայ եւ ո՛չ մի օրինաւոր բան, բացի {հնդկական} ապստամբութենից ընդդէմ անգլիացոց, բայց դա մի արժա

ա ի՛նչ է շինում Անգլիան: - Նա այժմ պարապած է {հնդկական} ապստամբութիւններով, երկիւղի մէջ է, որ մի գուցէ

ապսպրելով վերադարձել էր սատանայի մօտ, յայտնեց թէ {հնդկական} գլխաւոր եւ ծայրագոյն Բրամինը. որ շատ տարիներով ա

ծ լինելով, իւր ոստիկանների եւ լրտեսների ձեռքով, {հնդկական} ծայրագոյն Բրամինի չարութեններին եւ աւերածքին, որ

յս ուրուականը, շնորհ ունիմ ներկայացնել ձեզ, տէր {հնդկական} ծայրագոյն Բրամին, որդի մի հասարակ Բրամինի, որ շ

ամանակ պահում էին առ հասարակ ո՛չ թէ Պապական, այլ {Հնդկական} արարողութիւն, չէին կամենում մտանել ստորակարգ մար

ւ առաջնորդ մարմինների հետ: Երկու անգամ կանգնելով {հնդկական} Մադրասի նաւահանգստում եւ, մի քանի օր մնալով Սեյլ

եւ սահմանել, թե ո՛րքան ժամանակ հարկավոր էր մնալ {Հնդկաստան}, ուր կարողանային բոլորովին ավարտել այդ գործը: Գ

ետ Ձեր նամակի հիման վերա խոսեցա, հոժար ենք երթալ {Հնդկաստան}, վերոհիշյալ ազգային գործի պատճառով, հետեւյալ պա

անմիջապես դուրս կգանք Նախիջեւանից եւ կերթանք դեպի {Հնդկաստան}. հասանելով այնտեղ, կսկսենք քրքրել եւ վերահասութ

աթով, առանց վերստին այլ ծախք պահանջելու, կմնանք {Հնդկաստան} երկու ամիս: § 4. Եթե այդքան ժամանակում առանց

ժամանակ էլեկտրական հեռագրով կհայտնենք քաղաքին եւ {Հնդկաստան} ոտք կոխած օրերիցս երկու ամիս դուրս հանելով, մնաց

եցավ, հարկավոր լինի ավելի քան թե երկու ամիս մնալ {Հնդկաստան}, այն ժամանակ մեր ստացած 800 ֆունտ ստերլինգի կեսի

նդեանց եւ պ. Յարութիւնի Աջեմեանց, վասն գնալոյ ի {Հնդկաստան}, ի խնդիր ազգային հրիտակացն, հաստատեմք եւ վաւերա

րութիւնն այն ազդել գլխաւոր կառավարութեան իւրում ի {Հնդկաստան}, երեսփոխան ճանաչել զիս եւ զպ. Աջեմեանցն, ի մաս

դրեսցէ հրամանագրել զայսմանէ կուսակալին Անգլիոյ ՚ի {Հնդկաստան}: Աւուրց, յետ իբր երկուց կամ երից ստանամ ես զ

րաբերեալն կարգադրութիւն, յաղագս հրամանագրելոյ ՚ի {Հնդկաստան}, ճանաչել զիս երեսփոխան ազգին Հայոց ՚ի Նախիջեւան

ւ հարկ ի վերայ իմ կայր անդէն առ նմին ուղեւորիլ ի {Հնդկաստան}, այլ ձմեռնային եղանակք արգելուն զիս, յելանելոյ

պոսն), գրել, " թէ զաւանդեալ կտակօք զհրիտակս ՚ի {Հնդկաստան}, զամենայնն լիով ստացաք, զորմէ եւ տամք զայս թուղ

ղթակցեալ ընդ ձեռն նախարարութեանց եւ պետութեանց ՚ի {Հնդկաստան} եւ այլն եւ այլն: Մի՞թե չիցէ զարմանալի ձգտողու

սկ երկրորդն ի մեծարու եւ ի պատկառելի առնէ յողջոյն {Հնդկաստան} ՚ի պ. Յարութիւնէ Աբգարեանց: Ծրարքս այսոքիկ յանձ

տոց հասանին առ իս եւ ծանուցանեն, եթէ ազգն մեր ՚ի {Հնդկաստան} ոչ այլ եւս կարելով ժոյժ ունիլ չարաչար տեսչութեան

ազարեանց իրազեկ եղեալ նախապատրաստութեանց ազգին ՚ի {Հնդկաստան}, կորզեալ է ՚ի ձեռաց ստրկացելոյ ազգին մերոյ ՚ի Ջո

ոցին իսկ չարաչար հարստահարելոց, որոց ազգականք ՚ի {Հնդկաստան} զնոցա իսկ հասեալ բողոքեն զհարստահարութենէ: Կ

ես. " առ Մ. Նալբանդեանց, յաղագս հասուցանելոյ ի {Հնդկաստան} առ պ. Յարութիւն Աբգարեանց. եւ յետոյ զայդ կնքեալ

ցեք խնդրեմ, ի՞նչ եղավ հավատարմագիրը, որ պետք էր {Հնդկաստան} ուղարկել, եւ Հայրապետյանը ստացա՞վ, արդյոք, այն

ամուսնանալով մի անգլիացի երկրաչափի հետ, գնացել է {Հնդկաստան}: Տե՛ս Նախախնամութեան գործերը. անցեալ տարի ո՞ւր

ն ահաւոր գաղթականութիւնքը՝ Ամերիկա, Աւստրալիա, {Հնդկաստան}, զանազան կղզիներ, բնականապէս եւ գլխաւորաբար յառ

ենք, թէ Անգլիացին գնում է Կանատայ, Աւստրալիա, {Հնդկաստան}, Ֆրանսիացին թողնում է իւր միշտ անհոգ, միշտ ուրա

մարդ ընտրէ իւր միջից եւ ուղարկել նորան արեւելեան {Հնդկաստան} օրինաւոր վերադասութիւն գործելու համար: Մի այդպիս

, ուր սովորաբար հանգիստ են առնում Եւրոպայից դէպի {Հնդկաստան} ճանապարհորդ բոլոր վաճառական շոգենաւերը: Այնտեղ գ

վ, որ այս տարի մեր ապրանքը ամէնից շուտ հասանելով {Հնդկաստան}, պէտք է որ մեք եւս ամէնից շատ օգուտ քաղենք: Մեր

ծ, որ անմոռաց կը մնայ մեր հոգու մէջ: Մտանք {Հնդկաստան} առանց արծաթի եւ ճանապարհի հանդերձով. երկար թափառ

ոգենաւ նստեցի Բօրդօ քաղաքից գնալու դէպի արեւմտեան {Հնդկաստան}: Ամէն դժուարութեան յաղթելով, Հնդկաստանի ափերի մ

նը խնդրեց Իգնատիոսից, որ սա մի քանի մարդ ուղարկէ {Հնդկաստան} ՝ Քրիստոսի Աւետարանը քարոզելու։ Բայց Իգնատիոսը,

կամ), Անտիոքի Եպիսկոպոսի պատուանունով արեւելեան {Հնդկաստան} եւ Չինաստան ուղարկեց, որ քննէ Յիսուսեանների յանց

ի նկատի ունենալով Եվրոպան, շատ հաջող համեմատել է {Հնդկաստանը} ծննդկանի հետ, որը աշխարհ բերելով մի այլ անհատ,

մինչեւ ոսկեծին Գանգէսի գետաբերանը, որ արեւմտեան {Հնդկաստանը} երկու մասն բաժանելով վազում է եւ վիշապօրէն յառաջ

մեջ: Շուտով 12 № կարձակենք տպարանից: Սպասում եմ {Հնդկաստանի} փողերի մասին թղթերի օրինակին, որ կարողանամ առաջի

7-ին, հայտնի արեց Ձեր խորհուրդները եւ որոշմունքը {Հնդկաստանի} ազգային ժառանգության մասին: Ինչպես ցանկանում էիք

ոնները, որպես քաղաքի երեսփոխանք, պիտի երեւին թե {Հնդկաստանի} հայոց լուսավոր հասարակության եւ թե անգլիական մեծա

ութեանն Անգլիոյ, յանուն ընդհանրական նահանգապետին {Հնդկաստանի}, գէթ զհամար նորա եւ զթուական: Յայսմ, նոյնպէս,

ութեան իւրոյ ընդ Թադթէոս եպիսկոպոսին Ասպահանու եւ {Հնդկաստանի}, հաստատեալ է ի Թէոդոսիա քաղաքի զթուղթ երեսփոխան

լով Անգլիայի նվաճումների մասին, նրան մեղադրում է {Հնդկաստանի} եւ Կանադայի համար: Համաձայն եմ, բայց մի՞թե Ֆրան

հարկավոր լինի հարաբերություն ունենալ Չինաստանի, {Հնդկաստանի}, Ավստրալիայի եւ Աֆրիկայի հետ: Ամենուրեք ես ունե

ձու չեն Նախիջեւանի լինելոց ուսումնարանի անունով, {Հնդկաստանի} մէջ թողած արծաթը ձեռք բերելու մասին, թէեւ հրատար

ղաքակրթւում: - Այսպէ՞ս, ուրեմն, Անգլիան, {Հնդկաստանի} մէջ մի որոշեալ կշիռ ափիոնի գնում է ժողովրդից 25 լ

ձեռքը քաղցրացնում էր աշխարհի մի հեռաւոր մաuնում - {Հնդկաստանի} մէջ - բարեպաշտ հայերի սիրտը, օգնութիւն հասուցանե

Ալեքսանդրիայից Սուեցեան պարանոցով, Կարմիր ծովով {Հնդկաստանի} ծովահայեաց Բոմբայ քաղաքը, կամ մի փոքր հեռի, Կալ

մեր չորս կողմի եղած նիւթերը, հազիւ նկատում էինք {Հնդկաստանի} անձկալի ափերը: Սանձակոտոր հողմերի սոսկալի շառաչի

սպէս իմ բոլոր ընկերները այս ու այն կողմը ցրուեցան {Հնդկաստանի} մէջ: Նոցանցից իմ մօտ մնաց մինը միայն, որ ամէնից

րեւմտեան Հնդկաստան: Ամէն դժուարութեան յաղթելով, {Հնդկաստանի} ափերի մօտ մի ահագին փոթորիկի դիպեցանք. ծովեզերեա

ն մէջ անընդունելի։ Նոյն այս բայերը Նոր Ջուղայի եւ {Հնդկաստանի} հայերի բերանում մի ուրիշ ձեւ են ստացել։ Նոքա ասու

րութեան կողմից իւր նախագահութիւնը ոչովին չէ տալիս {Հնդկաստանի} մէջ. դորա ծայրագոյն Բրամին դառնալուց յառաջ, լաւ

ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՒ ՎԵՐՋԻՆ Յիսուսեան Առաքելութիւնք. - {Հնդկաստանի}, Չինաստանի եւ Եափոնիայի մէջ. - Պարագուայի Աստուա

Ֆրանսիսկոս Կսաւիէ, որ անուանուեցաւ " Առաքեալ {Հնդկաստանի} ", առաջին քարոզիչը եղաւ Յիսուսեանների միջից։ Նա

Պօրտուգալացոց նաւատորմիղի հետ 1542 թուականին գնաց {Հնդկաստանի} Գօա մայրաքաղաքը՝ Գանգէս գետի այս կողմումը, եւ,

. մանաւանդ զինուորւում էր բազմակնութեան ընդդէմ ( {Հնդկաստանի} քրիստոնեայք շատ հարճեր պահում էին) եւ փոքր ի շատ

արդապետութեան ուժովը կարողանան իւրեանց հետ քարշել {Հնդկաստանի} անթիւ բնակիչքը եւ հարկադրել նորանց թողուլ իւրեանց

տ վերացական կերպով՝ առանց ամենեւին կապելու նորան {Հնդկաստանի} հասարակաց կարգի հետ։ Այս էր պատճառը, որ չ'կարող

շնչելուց։ Այսպէս ահա՛ ներգործում էին Յիսուսեանք {Հնդկաստանի} մէջ, Եափոնիայում եւ Չինաստանում նոքա պահում են մ

լեր եկամուտ. համարեա թէ սորա կէսի չափ բերում էին {Հնդկաստանի} եւ Չինաստանի գործակալութիւնքը։ Այն արդիւնքները,

Հայր Լետելիէն ինքնակամ փոխում էր Արեւելեան {Հնդկաստանի} Ֆրանսիացոց պատկանեալ մասերի մէջ նահանգապետները։ Պ

Անգլիային, Տաճկաստանին, մասնաւոր Գերմանիային, {Հնդկաստանին}, Կղզիներին եւ բոլոր Ամերիկային: - Եթէ Ձեր մ

հասանում է 350 ֆունտ ստերլինգի: Իսկ մեք հեռի ենք {Հնդկաստանից} առավել քան թե մի լոնդոնցի, ուրեմն մեզ անհնար է ե

քի հետ, սակայն, սերմերի ձեւափոխումը փաստ է: Ես {Հնդկաստանից} հետս վերցրի ամբողջ հինգ ֆունտ, որ ստացված էր Չին

գտնվում էին սերմերը: Կարելի է դարձյալ բերել տալ {Հնդկաստանից} ՝ Չինաստանի վրայով, բայց տարի կտեւի մինչեւ ստացվ

ը յառաջ էին բերել տպագրապետին, թէ նամակ են ստացած {Հնդկաստանից}, որով գրում էին, թէ ամօթ է վերապատուելի թարգման

ունենալով նոցա հետ, չեն կարող խոզի նման բնակվել {Հնդկաստանում}, առանց յուրյանց սեպհական պատիվը, կամ քաղաքի պատ

պիտի ստանան քաղաքից յուրյանց կառավարության համար {Հնդկաստանում}: Բացի սրանից, Դուք եւ քաղաքը դատաստանը աչքի տակ

բունքներով պատվարժան Ֆրանսուա Կսավիեն աշխատում էր {Հնդկաստանում}, Ճապոնիայում եւ որոնցով աշխատում էին հետագայի եզ

ութեան գործերը. անցեալ տարի ո՞ւր էր, այժմ ուր, {Հնդկաստանում} ՝ աշխարհի ծայրումը, ուր նորա ամուսինը ուղարկուած

քա մի անգոսնելի բնութեան տէր մարդիկ են: Եթէ մնամ {Հնդկաստանում}, չունիմ արծաթ, չունիմ կատարեալ ուսում, եւ չուն

ր, գնացի մօտիկ բարեկամիս տունը, որ վաղուց ունէի {Հնդկաստանում}. նա ՚ի գութ շարժուելով մի անիմանալի ազդեցութենից

այս ապացուցանելու համար, թէ Քրիստոնէութիւնը ո՛չ {Հնդկաստանում}, ո՛չ Ամերիկայում եւ ո՛չ Աֆրիկայում կարո՛ղ էր հաս

Յիսուսեան քարոզիչքը Չինաստանում, Եափոնիայում եւ {Հնդկաստանում}. այսպէս էր ահա եւ ամբողջ Կարգի ուղղութիւնը։ Բայ

ի մէջ գոլումն, տալումն չկայ, բայց լալումն կայ, եւ {Հնդկաստանցին} ասում է "լալման եմ"։ Արդեօք այս դարձեալ նախդրիւ տ

տօնական 12/24 Յունիսի, 1861 ամի, ՚ի Կալկաթա {Հնդկաց} ։ ԱՐԳՈՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ ՔԱՂԱՔԻ, ՄԵ

ւմ էին նորանց սուտ Աւետարան՝ ըստ ամենայնի յարմար {հնդկաց} ճաշակին՝ նորանց կամենալով հաճոյանալ, քան թէ Քրի

րակաց կարգի հետ։ Այս էր պատճառը, որ չ'կարողացան {Հնդկաց} հասարակ մարդերի կողմնակիցներ ճարել։ Յիսուսեա

։ Յիսուսեանք միեւնոյն դրութեան մէջ էին դէպ ի {Հնդկաց} շռայլութիւնը, զանազան վիճակները եւ հազարամեայ սո

սուսեանք գործ էին ածում պատերազմի ժամանակ, դրացի {Հնդկացիների} հետ, կամ վաճառում էին Եւրոպացոց։ Յիսուսեան

քերում բռնած ունենալով կովի պոչ։ Ո՛չ ոք բարեպաշտ {Հնդկացիներից} չէր ուտում կովի միս։ Ապաշխարողքը ապաշխարութեան օ

ապստամբութիւններով, երկիւղի մէջ է, որ մի գուցէ {հնդկացիք} եւս անցանին այն կամուրջից, որից անցան Հիւսիսային

ոխքի համար: Նա լինելով այնպիսի ազգի մէջ, ինչպէս {հնդկացիք} են, որ փախչելով ամենայն լուսաւորութիւնից, ամենա

զգի հասկացողութիւնը շատ կոշտ ու խաւար էր։ Սոքա ( {Հնդկացիք} ) հաւատում էին հոգեփոխութեան. կովը համարւում էր

նպատակին հասանել եւ որպէս զի հեշտութեամբ դարձնեն {Հնդկացիքը} իւրեանց հաւատից, քարոզում էին նորանց սուտ Աւետար

ւսիսային ամերիկացիք: Միայն Անգլիայի բաղդն է, որ {հնդկացոց} մէջ չկան Ֆրանկլիններ եւ Վաշիկթօններ: Բացի սորանի

իտոյ որոնել նորան ո՛չ Յունաց, ո՛չ Եգիպտացոց, ոչ {Հնդկացոց} եւ ո՛չ Չինէացոց մէջ. այս իմաստուն ազգերը չեն մտա

րծ Բրամինապետին, մինչ նա մի հարուստ եւ ազնուական {հնդկացու} մօտ հիւր էր գնացած: Ներս մտայ այնտեղ իմ սպասաւոր

եզվի արմատական բարեփոխության մի փորձ ", շարադրել {հնի} քայքայման եւ նորի կազմավորման ընթացքը, եւ ըստ հն

գրության տարրերը կենդանի լեզվից չեն վերցված, այլ {հնի}, մեռածի դարավոր ավերակներից, կպցրած են ապրած-ան

դերի վարդապետութեան, որ թէեւ զգում էին անցածի եւ {հնի} ամլութիւնը, բայց, սրտի եւ հոգու քաջութեան պակաս

Մենք չենք կարող այս դրութեան հետեւել. նոր լեզուն {հնի} առջեւ այնպէս յանցաւոր չէ, ինչպէս Սիքստոսը յանցան

ատ պինդ կապուած լինելով նոր լեզուն բռնաբարելու եւ {հնի} ազդեցութեան ստրկացնելու անխորհուրդ ձգողութեան հետ

նութեան տակ, եւ թէ նորա մշակութիւնը առաջ չտարուի {հնի} ազդեցութեան ստրկացնելով, այն ժամանակ էլ հայկաբան

եռած մայրը։ Այսպէս եւս նոր լեզուն չպիտի ստրկանայ {հնին}, այլ պիտի մշակուի ինքնուրոյնաբար։ Թող ներկայ մե

նորից, կամ ընդհակառակը՝ նորը լավ է եւ գեղեցիկ է {հնից}, այլ նրա՛ համար, որ հնացած անցած ձեւերն այլեւս

ր երեւցած հակառակութիւնը բացատրվի։ Նոր լեզուի {հնից} գլխաւոր եւ հիմնական տարբերութիւնը էապէս հիմնված է

կոխկռտենք մեր նոր լեզուն, որ ինչքան էլ տգեղ լինի {հնից}, թերեւս այս էլ թոյլ տալով, այնուամենայնիւ այսօր

............................... Եւ {հնձանահար} Թաթաւեալ զձորձս Ի բոսոր պայծառ Տա

ծ տեղերում, եւ երրորդը՝ նոցա բնակարանի տեղում, {հնձանի} մօտ, ուր նահատակուեցաւ Հռիփսիմեանց մի ընկերը եւ

ո՞չ ապաքէն կրկնապատիկ կը սկսի ցանել, կրկնապատիկ {հնձել}: Ո՞չ ապաքէն դաշտերը կը մշակուին եւ ժողովուրդը մի

մեք եւս չենք սերմանում, ինչպէ՛ս ուրեմն կարող են {հնձել} մեր որդիքը եւ թոռները: Հայերի համար, երէկ եւ այ

էս է. տալ չգիտէ, պահանջել սորված է. չի ցաներ, {հնձելը} արդարութեամբ կը պահանջէ։ Ուրիշ տեղ ասածս այստեղ

նախընտիր վարկաւ զօգուտ հասարակաց քան զսուտ փառս [ {հնձելոյ} նմա ի բերանոյ սակաւուց], եւ այն վասն է՞ր. ո՛չ վ

ում եմ շեշտելով, - թո՛ղ նա յառաջ սերմանէ, յետոյ {հնձելու} դուրս գայ"։ Բայց մեք ինքնին, որպէս մարդ, պարտ

դիքը կամ թոռները, դժուար է հաւատալ: Չսերմանած, {հնձելու} յոյսը չար անձնախաբէութիւն է. եթէ մեր պապերը եւ հ

ր պապերը եւ հայրերը սերմանած լինէին, մեք այժմ կը {հնձէինք}, ներկայումս չենք հնձում նորա համար, որ մեր նախն

էի Քրիստոսից, որ չէ հրամայում ամեններին, մինչեւ {հնձի} ժամանակը յանդգնութեամբ որոմը ցորենից քաղել, այլ

նդգնութեամբ որոմը ցորենից քաղել, այլ խոստանում է {հնձի} ժամանակ ուղարկել իր հրեշտակները, որոնց կամ հրեշ

Մատթ., գլ. ԺԳ, համ. 29-30)։ § 63. " Եւ {հնձողքն} հրեշտակք են " (Մատ., գլ. Ժ, հ. 39)։ " Եւ

Որպէ՞ս ըղձայ այր շինական Բիւրաբեղուն լի {հնձոց}. Կամ այգւոյն տէր՝ սիրտ ի բերան, Որպ

աճել 'ի միասին մինչեւ 'ի հունձս, եւ 'ի ժամանակի {հնձոց} ասացից ցհնձողսն, քաղեցէք նախ զորոմնդ, եւ կապեցէ

ղջութեան եւ ապահովութեան: " Աղաչեցէ՛ք զտէր {հնձոցդ} հանել զմշակս ի հունձս իւր"։ Եթէ մեր սրբաս

նալով ոչինչ կարողութիւն, հազիւհազ սերմանում է եւ {հնձում} է այնքան, որքանը նորա տարեկան ապրուստը, զիարդ ե

անդիսում, Դղրդում էր թէատրոնը, Նա դափնիք շատ էր {հնձում}. Ժողովուրդը հաւաքւում էր Մօտ թատրոնի պատշգամբին

մի ժամանակ եւրոպացոց խօսակցութեան նիւթ էր եղել եւ {հնձում} էր նոցայ գովութեան դափնիքը, նորան չէր հաւանում ս

ած լինէին, մեք այժմ կը հնձէինք, ներկայումս չենք {հնձում} նորա համար, որ մեր նախնիքը չեն սերմանած, բայց մ

վատթարութիւնը կախուած է նորա դաստիարակութիւնից. {հնձւում} է սերմանուածը: Մի մարդ, որ կամի, թէ իւր զաւակը

եան, դադարեցոյց Քրիստոս զհեղումն անասնական արեան {հնոյ} ուխտին, եւ կարգեաց զանարիւն պատարագն ըստ Մելքիսե

ւթեամբ, այլ մաքրեալ, մշակեալ եւ զպակասութիւն ի {հնոյ} անտի լցուցեալ ոչ տարաձայն կերպարանաւորութեամբ ըստ

էր, սխալէր չարաչար, վասն զի աւերած բնականին եւ {հնոյն} ո՛չ կարէր սատար լինել կենդանութեան եւ նորոգութեան

կործանի ազգն, եթէ ո՛չ թարթափեսցի առ նսեմ լուսով {հնոյն} մատենագրութեան եւ եթէ ջովացեալ պարարտասցի անդաստա

Պատուելի Հարք Մխիթարեանք, ի թիւս այլոց հեղինակաց {հնոյն} Հայաստանի ոչ կամեցան եւ զսորայս պսակել պատմութիւն

ապարտութիւն առ նոսա. այլ թէ այդ վերակենցաղութիւն {հնոյն} լեզուի ունէ՞ր ընդհանուր ինչ բան առ ազգն Հայոց, զ

, որք ըստ իս պաշտօնեայք համարին նուիրական տաճարի {հնոյն} հայախօսութեան, եւ ո՞վ արդեօք յերկուանալ իւրում ո

այլ արժան էր խօսիլ ի մասնէ զքննութենէ նորա " Վէպք {հնոյն} Հայաստանի ", տպեալ ի Մոսկվա յամի 1850. վասն մեր

յս խօսքերը խօսելով, Մանթուխեանցը հանեց կեղտոտ եւ {հնոտի} սերտուկի ծոցից մի սեւագոյն դեղին մետալի կտոր եւ դ

րում.......... պարզապէս սենեակ է նշանակում եւ ոչ {հնոց}. եւ Զամբրին Քազբու հետ ո՞ւր է մտնում հնոցը. յայտն

ասում է Եբրայական բնագիրը։ Հայկազ. բառարանն էլ, " {հնոց} " բառի տակը, ճարը կտրուած, յիշում է "ըստ այլոց պոռ

նը։ Մենք վէճ չունինք, գուցէ եղել են մարդիկ, որ {հնոց} բառը այդ տեղում արդարացնելու համար ստիպուել են այ

մարմինը երբեմն կարող էր աղիւս պատրաստել բաղանիքի {հնոց} շինելու համար, կամ ճեղքուիլ, տրորուիլ երկրագործ

միջի աղբերաց՝ ծարաւի գտանելով, որպէս ասաց ոմն ի {հնոց}: Մինչեւ յե՞րբ պաշտեսցի առ մեզ ասիականդ մոլորութի

թէ ո՞րպիսի ահարկու կերպարանափոխութեամբ կազմեցան ի {հնոց} ՝ նոր լեզուք առանց կրելոյ զխժական տիտղոսը։ Ժամ է

մ եւ ոչ հնոց. եւ Զամբրին Քազբու հետ ո՞ւր է մտնում {հնոցը}. յայտնի է, թէ իր սենեակը կ'երթար, ինչպէս եւ ասում

անոց"։ Ցանկալի էր իմանալ՝ ո՞յք են այդ "այլքը", որ {հնոցը} պոռնկանոց են հասկանում. եւ քանի արժէք ունի այդ տե

այն Հայկազնեան բառարանը պարտական էր անունով յիշել {հնոցը} պոռնկանոց հասկացողքը, որովհետեւ այժմ առանց վկայու

, տարեցին նորան գեհեանը եւ այնտեղ գլուխը կոխելով {հնոցի} մէջ, փառավար կերպով ոսկեզօծեցին նորա կոտոշները,

դն 'ի ձեռն իւր եւ եմուտ զհետ առնն Իսրայէլացւոյ 'ի {հնոցն} ) եւ խոցեաց զերկոսին զայրն Իսրայէլացի, եւ զկին

խօսել ընդ մռայլութեանդ մեծի... իմ ուսեալ է ըստ {հնոցն} բարբառիլ յոճ համեղական ազդոյ եւ հարազատ: -

ութեանն լուսոյ], զհետ պնդել խաւար առաջնորդութեան {հնոցն}, առանց [շրջանկատն ուշադրութեան որ ինչ այժմուս հա

տ ժամանակին ազդեցութեան ո՛չ ճանաչէ զտարազ զգեստու {հնոցն}, յորոց սակի համարի եւ լեզուախօսութիւնն Հայկական

ին, զի առիթ ետուն նմա գուն գործել որդիական սիրով {հնոցն} մերոց... ի մի ժողովել, երես 93-94: Մեզ թուի

ամայեմ շաղախել քեզ հողի հետ եւ աղիւս շինել Գեհենի {հնոցները} նորոգելու համար...: Անիծեալը կրկնեց իւր ե

ր շինելու ախոռներից եւ փոսերից, բացի կիր շինելու {հնոցներից}, որոնք, անհրաժեշտ բաներ լինելով շինուածքի համար

բնակելոց ի Վենետիկ ", թէեւ այդ նամակը իւր լեզուի {հնութեամբը} չէր կարող տեղ գտանել Հիւսիսափայլի մէջ, թէեւ մեծ

արդ ունի իւր համար մի սիրական բան։ Իմ սիրականը է {հնութեան} խուզարկութիւնքը, մանաւանդ թէ այդ բանը ունենայ պա

հատոր պիտի լինի բոլոր հրատարակութիւնը: Որպէս {հնութեան} յիշատակարան՝ պատուելի է մեզ այս հրատարակութիւնը

ո սուրբ աւանդին: Բայց արդ բարձրացաւ {Հնութեան} փոշուց, Յաղթանակ կանգնեց Սիրական լեզուդ

մների մէջ այսպիսի անունով՝ " Հայոց պատմութեան եւ {հնութեան} ընկերութիւն ", այնպէս, որ անդամ լինելու ցանկութ

ւրբ աւանդին: Բայց արդ բարձրացաւ {Հնութեան} փոշուց, Յաղթանակ կանգնեց Սիրական լեզ

րանին յիշենք միշտ, եղբարք, Թափենք նոցանից {հնութեան} փոշին. Նորանց յիշելով արդեօք մի նոր կեանք

ք, որ նորը պատերազմով պիտի կանգնեցնէր իր դրօշակը {հնութեան} աւերակների վերայ: Այս գիտութենից հետեւեցաւ այ

գործունէութիւնը փակուած է այն նեղսիրտ եւ դարաւոր {հնութեան} սահմանի մէջ, քանի որ տասն եւ ինն դարու հեղինակքը

տ ու ձեռք նոր հայախօսութեան ամբարտակ յարուցանելու {հնութեան} աւերակների վերայ։ Այո՛, մեծ հանդէս կայ բանիմաց

տ, այլեւ չէին հասկանում տաղի խօսքերը նորա լեզուի {հնութեան} պատճառով։ Ցաւելի է մեր ազգի դրութիւնը ընդհա

, որ իւր ազգի գրաւոր յիշատակարանքը դուրս է փորել {հնութեան} աւերակների տակից եւ իւր աշակերտների ձեռքով բացել

, որ կան ուսումնարանք, տպարանք, մատենադարանք, {հնութեան} թանգարանք եւ այլն եւ այլն։ Բայց, աւա՜ղ, դոքա բ

ւականին վերջին անգամ ճաշ կերաւ էրեց Պլինիոսը։ {Հնութեան} աւտօրիտէտը ժամանակի եւ պէտքերի իրաւունքը յափշտակե

զուախօսութեամբ, որով եւ այս աւանդէր նոցա զնշխարս {հնութեանց} առաջնոց Հայկազանց: Ո՞ր անձն բանական ի միտ առեալ

արձանքը, որ պատկանում են Յունական եւ Հռովմէական {հնութեններին}: Ժամանակը, անձրեւի կաթիլները սեւացրել են եւ մաշ

յց տալու ազգին՝ քրքրելով եւ մշակելով հեթանոսական {հնութիւնը} կամ նորա մնացած եւ կամ կորած յիշատակարանքը:

իշեցինք։ Կը տեսանեն, որ սա մի կողմից իւր լեզուի {հնութիւնը} չ'փոխելով, միւս կողմից միեւնոյն բանը հարիւր անգա

նոս Հայերի մեռածների մնացորդքը: 5. Գտանուած {հնութիւնքը} ՝ օրինաւոր եւ ուսումնական քննութեամբ, կը հրատարա

- Աստղը վեհափառ ` Արուսեակ պայծառ Էր կոչւում {հնում}, Պաշտըւում բագնում: Իսկ քեզ, ով դու կոյս, Շ

, թէ Մասեաց ոտքումը կայ մի փոս՝ դժոխք անուանուած {հնումը} ։ Դորա մեղաւորը ես չեմ, ինչու չէ ուսանում, եւ Խ

տէր Ստեփանը: Չկամի լսել եւ հասկանալ, թէ ինչ որ {հնումը} կար, այժմ չկայ. ինչ երեւելի փիլիսոփաներ եղած են

ողէ յատակով տուն շինել, ինչպէս նախնիք շինում էին {հնումը}, տունդ կը մնայ դատարկ, եւ ոչ ոք չի գնալ, որ բն

որպէս ներկայ գաղափարների եւ պէտքերի յայտարար, որ {հնումը} չկան։ Եւ ինչո՞վ կը տաշուին, կը կոկուին նոր լեզո

պասանաց, նման մանկանն Վարդգէսի, որ անդ ուրեմն ի {հնումն} Հատուած գնացեալ... ի Տուհաց գաւառէն,

, որ ՄԵՐ համօրէն հպատակքը ՄԵԶԱՆԻՑ եւ ՄԵՐ Նախնիքից {հնուց} վայելում են, այլեւ, բացի դորանից, հրամայեցինք

որ մեք ամենեւին չունինք երաժշտութիւն: - Ապա {հնուց} մնացած տաղերը՞ եւ խաղերը՞: - Նոցա եղանակների

Արբեալ ես ցնա: Եւ ի ձայն բարձր ազդոյ {Հնչեմ} զիմ կիկօռիկօ: ԱՐԿԱԾՔ ՆԱԽԱՀՕՐՆ Ա "Yes,

Ասա՛, Մուսայ ́, ինչպէս երգեմ, {Հնչեմ} քնարս որպէ՞ս. Ինձ ո՞վ կը տայ նոր զօրութիւն

մարդոյն արտասուս Տեառն ի հոտ անուշից, {Հնչեն} երկինք յալելուս Համակ ղօրութեանց երկնից:

րես, Կըտամ բաժին ամենքին. Միայն քնարս {հնչեն} նոքա Իւրեանց հոգուն առանձին։ Ար

ի բոյր վարդին Յանոյշ ի գիրկ աղխիցիս, {Հնչեսցին} քո հէգ պանդխտին Մրմունջք ի կոյս լսելիս,

օրերը: Լո՛ւռ կաց, դու քնար, այլ մի՛ {հնչեր} ինձ, Ապոլլոն, յե՛տ առ դարձեալ դու նորան,

ում են " Իմ կարօտի փոխանակ "... {Հնչեց} ահա քնար քաղցրախօս, Շարժեց երկինք ու գետին

աւերիս: Աւա՜ղ. այդ քնարը իմ ձեռքում {հնչեց}, Նոյնպէս լալագին, նոյնպէս վշտահար, Ի

բարեգուշակ ձայնին, որ նորա ճակատին առաջին անգամ {հնչեց} դէպի մեզ, " այսուհետեւ լոյս եւ ճշմարտութիւն եւ ա

Որդիք, որոնց հիւր եկայ, Միայն ձեր մէջ դուք {հնչեցէք} Իմ քընարը եօթնաղեայ։ ՎԱԶՈՂ ՋՐԻՆ

կեցցէ՛ եղբայրութիւն"։ - Կեցցէ՛, կեցցէ՛, - {հնչեցին} ամեն կողմից բիւրաւոր արձագանք: Պատնէշներ շի

ոյշ Տիրմոսերեայ դու ձեռին Անապատում դու {հնչեցիր}, Երբ յուսահատն առանձին Մահ էր խը

ք Քու ձայնով թունդ թըմրեցան։ Դու {հնչեցիր} Պառնասումը, Երբ Արմազդ յաղթական Տիտանն

առներ: Այրարատից մինչեւ Տօրոս, ստիպուած էք դուք {հնչեցնել} միայն, հեկեկանքը եւ հռնդիւնքը Հայաստանի որբ զաւա

ռը։ Եթէ հնչեցուցածը նուագ է (ինչ ասել է՝ նուագ {հնչեցնել} ), ուրեմն հնչեցնել բայը հասել է իր դադարման կէտի

նուագ է (ինչ ասել է՝ նուագ հնչեցնել), ուրեմն {հնչեցնել} բայը հասել է իր դադարման կէտին նուագի մէջ, այսին

մարդերի ողբերը եւ հառաչանքը, նոյն միջոցին եւ օդը {հնչեցնում} է հարստահարող բռնակալների ուրախական բացագանչութիւ

ւմ եմ արբած Եւ զիլ ու հպարտ ` ձայնով նուագուն ` {Հնչեցնում} եմ ես իմ կուկուրի կուն: ԱՐԿԱԾՔ ՆԱԽԱՀՕՐՆ Ա " Ye

կելը, նորա նկրտմունքը եւն եւն, ի վերջոյ վերստին {հնչեցնում} է առողջ բանականութեան ձայնը: " Բայց, - ասում

վրայ։ "... Խորենացին... ախորժանօք) նուագ է {հնչեցնում} հասարակ ժողովրդեան հետ նրա բամբիռը"։ Պարոններ,

եանցը մնաց միայն: Ժամը մօտ էր տասն եւ մինին: Նա {հնչեցուց} զանգակը եւ երեւեցաւ սպասաւորը: - Պօղո՛ս, -

ք հասկանում այստեղ մէջ բերված խօսքերը։ Խորենացու {հնչեցուցածը} նուա՞գն է, թէ բամբիռը։ Եթէ հնչեցուցածը նուագ է

որենացու հնչեցուցածը նուա՞գն է, թէ բամբիռը։ Եթէ {հնչեցուցածը} նուագ է (ինչ ասել է՝ նուագ հնչեցնել), ուրեմն

եւ զվնասն, ընդ որս եւ զճշմարտութիւն բանիցս, զոր {հնչեցուցանեմք} անդուլ արդարասիրութեամբ, կամ գուցէ հզօր է առ նոս

մ առ անհնարին հնասիրութեանցն յաղթահարեալ ի կրից՝ {հնչեցուցանեն}, թէ լուսաւորութիւն ազգի կախի զհին մատենագրութենէ

մ Չամչեանի խօսքերով՝ " նուագն է խնդիր սեռի բայիս {հնչեցուցանէ} ", ուրեմն խեղճ բամբիռը մնում է անգործ, թէեւ տես

սն հոգի երաժիշտքը թէատրոնական գործողութենից յառաջ {հնչեցուցին} մեր ականջին " Պօրտիչիու համր կամ Ֆենելլա " ողբերգ

աց, եւ սէր ոչ ունիցիմ, եղէ ես իբրեւ զպղինձ, որ {հնչէ}, կամ իբրեւ զծնծղայս, որ ղօղանջեն եւ այլն " եւ թ

բազմաբոյր, Սրտացելոյն Վառեն զճակատ եւ {հնչէ} Եղբօրորդւոյն Քնար, ՚ւ աղաւնեակն զի՜ մ

Դրախտ զնովաւ սոխակին Ի դայլայլիկս գէթ {հնչէ}, Թեւապարեալ սերովբէն ՚նդ աստեղց կաճառ

, շարժի՛ր անոյշ, Հա՜ր եօթնաղի քնարը, {Հնչէ} ՛, ինչպէս հնչում էիր Ապողոնի ձեռումը։

թելերը, Առաջնորդել իմ մատերիս, Թող {հնչէ} իմ քնարը: Ինձի փչէ աստուածային

ն, սուտ եւ ազգասիրութիւն, որոյ անուն ընդ օդ գէթ {հնչի} հանապազօր: Առ ի զընթացս գլխաւորել բանիս ասասց

անների, Որ քեզանից զուրկ մընան։ {Հնչի՛ր}, Մուսա, եռանդով հա՛ր Աստուածային քո քնար.

նէ, վեվ վեվ ալ գրելու է եւ ոչ ու կամ ւ, որ ծուռ {հնչիւնը} հաստատել չերեւնայ " (Տես նորա քերական. 179 եր.

րեսցին ատամունքն, անդէն առ նմին զամենայնն հողմոց {հնչիւնս} վարկուցեալ հանապազորդեն ի սովորականսն: Մինչեւ ցե

քարացած սրտերի համար բանականութեան ձայնը, հողմոց {հնչիւնք}: Ահա եւ այս տունը մարեցաւ, սա եւս դուրս ընկաւ հ

, Ձերոյին մռայլութիւն. բայց զայդ ամենայն հողմոց {հնչիւնք} համարիմ ես. զայս ասեմ համարձակապէս, միտ դնելով

այնմ եւ բանաստեղծութիւն: Այլ այս ամենայն հողմոց {հնչիւնք} էին յականջս իմաստնոց Հայոց, որոց շատ եւ կարի շատ

իստրացիօնին, զի թուի թէ կառուցեալ իցէն ամօք իբր {հնչիւք} եւ ո՛չ եօթանասնիւք, յառաջ քան զայս: Արժողութ

լ եւ մաքրեալ յեկամուտ խառնակութեանց [ըստ բառից եւ {հնչմանց]}, եւ ընդ նմին հասկանալի՝ որոց մտառութեամբն ընթե

ւթյուն ունիք վայելելու հրաշալի երաժշտության թովիչ {հնչյունները}. ինչ վերաբերում է ինձ՝ բացի երբեմնակի իմ մենաստ

ն, որոտը, է նշանակեալ ժամերում, եկեղեցու տխուր {հնչող} զանգակը կարող են ընդհատել միշտ թագաւորող լռութիւն

ում են մեր սիրտը... Այս պատճառով, ճշմարտութիւնը {հնչում} է Հայոց ազգի ականջին որպէս ձայն բարբառոյ յանապատի

նապէս, քանի որ հաւասարութիւնը, իբրեւ լոկ խօսք, {հնչում} է միայն օդի մէջ եւ քանի որ իրական անհաւասարութեան

ջին ազգի անունը, ազգի բարոյական դաստիարակութիւնը {հնչում} էին որպէս " Ձայն բարբառոյ յանապատի ", այս հին խե

պսակ ` Պճնում ճակատն սիրածի. Ու գեղգեղո՜ւմ է, {հնչում} Եղբօրորդու քնարը ` Զերթ աղաւնեակն է մնչում...

պարտիզում որ զուարթ Սոխակի միշտ թովիչ դայլայլն է {հնչում} "... Նա դարձեալ, թէ ` " Ո՞վ ես, քեզ չեմ ճանաչ

է ու ննջում, Նրա շուրջը սոխակի Թովիչ դայլա՜յլն է {հնչում}, Եւ սերովբէն թեւապար Դէպ աստղերն է սլանում, Անց

ին, Իբր անուշ խունկ, առ Աստուած, Ալելուներն են {հնչում} Երկնային ողջ զօրութեանց: Հոտոտո՜ւմ է լիառունգ Տէ

, Հա՜ր եօթնաղի քնարը, Հնչէ՛, ինչպէս {հնչում} էիր Ապողոնի ձեռումը։ Հայր Աստուա

րիդ միջում, Խոր այրերումդ էլ կը լսուի կացնի {հնչում}. Քո քարեղէն կուրծքերումը բրիչը ձեռին

ենք ամէնքս աստուծոյ որդիք ենք"։ Այս խօսքերի մէջ {հնչում} է քրիստոնէութեան նախազգացութիւնը: Հռովմէական ցիր

եւնայ " (Տես նորա քերական. 179 եր. )։ Ծուռ {հնչում} ասում է այն պատճառով, որ ինքը հիմնաւորապէս ապացո

իւնը նախադաս դնենք, այն ժամանակ ենը իր հաշուով է {հնչում} ձեռքերի նուն, ինչպէս ձեռ-քեր-ն են-ներ-կում, որո

աւելորդ շռայլութիւն է եւ քանի որ այդ ուն վեվ պիտի {հնչվի}, ու պահելու խորհուրդն ի՞նչ է. ընթերցանութիւնը դ

եւեալ բառը ձայնաւոր տառով է սկսվում, եւ այդ նուն {հնչվում} է այդ հետեւեալ ձայնաւորով սկսած բառի առաջին վանկի

10-ի երեկոյան եւ ձերբակալվեցի 14-ի առավոտյան. ես {հո} չէի կարող երեք օրվա ընթացքում պատրաստել հաշվետվու

տնվում է Կամենշչիկովի մոտ, նորոգման կարիք ունի: {Հո} չպետք է Մոսկվայում թողնենք, իսկ այդ տեսքով տուն

մը բազմաթիւ պաշտօնակիցների մօտ խօսում էր այսպէս. {հո} ՞ մեռաւ պապը, այսուհետեւ հո՞ չէ՛ կարող ոչինչ առնե

օտ խօսում էր այսպէս. հո՞ մեռաւ պապը, այսուհետեւ {հո} ՞ չէ՛ կարող ոչինչ առնել այսուհետեւ հո՞ կը խօսեմ նո

, այսուհետեւ հո՞ չէ՛ կարող ոչինչ առնել այսուհետեւ {հո} ՞ կը խօսեմ նորա վերայ համարձակ: Եթէ այս ճշմարտութ

զայ հաւող, լաւ դեղձը, չի՞ հարկաւոր տանի՞նք. էս {հո} մենակ մեզ համար չի՞. սաղ աշխարհքի օրէնքն ըտենց ա

րի տանն ա վեր գալի, աղքատների տունն ա քանդւում, {հո} սուտ չի՞: Հիմի ասենք թէ դու ինձանից համբա ես, ք

երեսանութիւն անում, կողմնապահ ըլնում. հիմի, էս {հո} մեր պապական հիքին ա, ուզենան կը խլեն կը տան ուրի

էս իրէք օրը իրան տարեկան ղաւուրմէն անի ոչ, բրդին {հո}, էլ հեսաբ չկայ. ըտով էլ չեն կշտանում մողնեցիք,

տերեւը ո՞ր ծառիցն ա, էն կարմիր կորզաւոր թթենուցը {հո} չի՞: - Չէ՛, - ասում է աղջիկը, - սպիտակ բեդա

դեռ սկզբում, նախանձելով կործանեց նախաստեղծին եւ {հո՛ղ} դարձուց նորան։ Իմաստութեան մէջն էլ վկայում է Աս

յսինչ բարեգործութիւնը գործեմ. բարոյականութեան եւ {հո՛տը} անգամ չկայ այստեղ, որովհետեւ եթէ իւր ցանկացածին

ւած միմիայն այդ խորհրդական ճրագի լուսով... " {Հո՛ւ}, հո՛ւ, հո՛ւ ", - ընդհատեց լռութիւնը աւերակների

իայն այդ խորհրդական ճրագի լուսով... " Հո՛ւ, {հո՛ւ}, հո՛ւ ", - ընդհատեց լռութիւնը աւերակների ժառանգը

դ խորհրդական ճրագի լուսով... " Հո՛ւ, հո՛ւ, {հո՛ւ} ", - ընդհատեց լռութիւնը աւերակների ժառանգը: Ես հ

ից առաջ ուղարկածիցդ, բայց միայն՝ եթե կարելի է, {հոգ} տար, որպեսզի այդքան մանր չկտրեն: Կարելի է ուղղա

հուրդ կատարած լինէին ազգի յառաջադիմութեան վերայ, {հոգ} տարած լինէին ազգի զաւակների կրթութեան եւ լուսաւոր

դեռեւս ո՛չ մինը քաղաքի գլուխ ընտրուած պարոններից {հոգ} չէ տարել քաղաքը սալայատակ առնելու մասին, թէեւ շա

տեղագրական ծանօթութիւնք, որպէսզի, եթէ ժամանակով {հոգ} տարուելու լինի ազգին, իմանան հոգացողքը, թէ ո՛րտ

երը ձեռք բերելու։ Փարպեցին նեղանում է, որ ոչ ոք {հոգ} չէ տարել Խուժիկի անունը իմանալու, որ ինքը նորա ա

լովները։ Մեզ թւում է, թէ այս բանի մասին պէտք էր {հոգ} տանել. պատճառ, մե՛րն էլ, նոցա՛նն էլ գովելի բան

մի մսրահաւի համար: - Գնալով անկողին մտածեցի {հոգ} տանել եւ մեր կատարելի խնջոյքի վերայ, որովհետեւ ե

եցան իւրեանց տխուր եւ վհատեցուցիչ անցեալի վերայ, {հոգ} տարան բարւոքել ներկայն, որ սա ապագայումը գեղեցիկ

, այլ՝ ո՛չ հաւանեալ ընդ այն Յակոբայ Կաթողիկոսի, {հոգ} տանի յղել յԵւրոպայ զայր՝ առ ի կերտել տալոյ զգաղա

եւ մի՛ յուսասցին ի Հռովմէական տատասկէ թուզ կթել. {հոգ} կալցեն ինքեանք ձեռնտուութեամբ միմեանց պատրաստել վ

, որ սեպհական է ամբողջ կենդանական թագաւորութեան, {հոգ} տանել, ժողովել եւ գգուել զնոսա հայրական սիրով,

նաքաղաքացի եւ ամպաչու, եթերաճեմ եւ օդասլաց կղերը {հոգ} տանէր գոնէ՛ այսպիսի բաների, միթէ՞ մինչեւ այսօր է

ատ թանկ է եւ Ստամպոլ ալ չիքա, ասեք անոր բանը թող {հոգա}: Եվ այս եւս հայտ առնեմ, որ նոր ճանավարներուտ ան

, ողջունիր նրան եւ ասա, որպեսզի իր շան բնի մասին {հոգա}, թե չէ շունը կսատկի: Այս նամակն այսօր կպահեմ

մի փոքր, - աշխատի՛ր, հոգիս, փոքր ինչ շարժի՛ր, {հոգա} ՛... - Աշխատում եմ, վազում եմ, հոգում եմ

, ես դուստր չունիմ, իսկ օտարի զաւակների վերայ ես {հոգաբարձո՞ւ} եմ, ինչ եմ: Ի՞նչ պարտական եմ ես ազգին, ամենայն

ոգաբարձու իմ վերայ. մի՞թէ Նախախնամութիւնը գայլին {հոգաբարձո՞ւ} կը կարգէ հեզ եւ անմեղ գառնիկների վերայ կամ բրէտը

թյան եւ թույլ տա: Լավ գիտեմ, որ թե այդտեղ մի {հոգաբարձու} մարդ չունենանք այս բանին, մեր խնդիրը չի ընդունվե

։ Ծնողի գլխաւոր ջանքը եւ փոյթը պիտոյ է լինի յառաջ {հոգաբարձու} լինել իւր զաւակների դաստիարակութեան մասին, որովհ

քա՛ն մեծ պարտականութիւն կայ ամենայն ծնողի վերայ՝ {հոգաբարձու} լինել իւր զաւակի դաստիարկութեան համար, որովհետեւ

ւ էին քո գերեզմանի հանգիստը: Դու ասում ես, թէ " {հոգաբարձու} չէիր ուրիշի զաւակներին ". մի՞թէ դատապարտուելու չ

". մի՞թէ դատապարտուելու չէր մի մարդ, որ, թէեւ {հոգաբարձու} չէր մի այլ մարդու վերայ, այլ, այնուամենայնիւ,

անմիջապէս ինքը՝ հասարակութիւնը, լինելով տէր եւ {հոգաբարձու} այդ աշխարհական դպրոցին, առանց մէջ բերելու հոգեւո

յ հարկաւորաբար պիտոյ է մտածել, որ եթէ Նախիջեւանը {հոգաբարձու} չլինի յառաջ գնալու համար, ուրեմն, անտարակոյս,

մ եւ ո՛չ միայն այսչափ, այլեւ մինչեւ այսօր դեռեւս {հոգաբարձու} չեն Նախիջեւանի լինելոց ուսումնարանի անունով, Հնդ

ժամանակները ապահովելու համար, գոնէ՛ այժմ պիտոյ է {հոգաբարձու} լինէր մի արծաթագլուխ կանաչացնելու համար, մի լինե

է իւր անցածը, ներկայն եւ գուշակէ ապագայն, այլեւ {հոգաբարձու} լինի սորան բարւոքելու համար, իսկոյն այդ րոպէին,

գերորդ դարումը Սահակ եւ Մեսրոպ խնկելի թարգմանիչքը {հոգաբարձու} եղած չլինէին, նոցա աշակերտքը ինքեանք գնացած լինէ

տի լսես մեզ"։ " Չկամիմ լսել, եւ ո՛վ դրել է ձեզ {հոգաբարձու} իմ վերայ. մի՞թէ Նախախնամութիւնը գայլին հոգաբարձո

ակիցք՝ Պ. Թիւյսիւզեան, Պ. Քեաթիպեան եւ այլք, {հոգաբարձու} լինելով բոլոր տպագրութեան ծանրութեանը, հրաւիրած

ցածը, իւր ներկան եւ յառաջ, քան թէ պիտի մտածէ եւ {հոգաբարձու} լինի իւր ապագայի մասին, այս բոլորից առաջ, մարդը

հասանու՞մ է իւրեանց վախճանին. արդեօք Նախիջեւանը {հոգաբարձու} լինո՞ւմ է այս գումարը խելացի կերպով ձեռք բերելու

ետ դնելով ամենայն պղտորամտութիւն, անմիջապէս ինքը {հոգաբարձու} լինի այդ արծաթագլուխքը ձեռք բերելու մասին, որ օտ

ին ծանրանում է Խուժիկ կոչել, որովհետեւ այդ մարդը {հոգաբարձու} էր եղել Ս. Ղեւոնդեանց մարմինները ձեռք բերելու։

վերայ է, որի մասին զրուցելով անցեալները խոստացար {հոգաբարձու} լինել, բայց, մի չար բաղդով, ոչ մի հոգացողութեա

, որ նա տնտեսէ տարեկան արդիւնքը եւ ծախքը, այլեւ {հոգաբարձու} լինի եկեղեցու պիտոյքին: - Մեր ժողովուրդը այդ

չունենար մերձենալու: Հոգեւոր իշխանութեան գործը է {հոգաբարձու} լինել եկեղեցու կրօնական մասին եւ ոչ եկեղեցու տնտե

անուին հոգաբարձութեան տակ, բայց Հայոց ազգը չունի {հոգաբարձու} եւ գտանելու չէ երբեք: Ուրեմն ի՛նչ պիտի լինի այս

կան հարստութենից ոչինչ ունէր թողնելու, ըստ որում {հոգաբարձու} չէր եղած իւր զաւակների կրթութեան մասին: Պարոնը ա

ն կամին զրպարտեն պ. Յովնաթանեանցին, որպէս թէ նա {հոգաբարձու} չէր իւր ընտանիքի երջանկութեանը. նորա այսպիսի տու

ջին դարերումը, մինչդեռ ժողովրդի դաստիարակութեանը {հոգաբարձու} էին պապական հոգեւորք, ցնծում էր նեղսիրտ դպրոցակա

աստնոցն Հայոց, մինչ դեռ հարկ է վերայ կայր խնամով {հոգաբարձու} լինել նոցին, արշաւին ի մարտ պատերազմի ընդդէմ առո

նի մարդիկը ինքեա՞նք դիմեցին, թէ ուրիշի ձեռքով եւ {հոգաբարձութեամբ} ուղարկուեցան, եւ այդ հոգաբարձութիւնը, որ կատարե

ղ էին ասել այն, ինչ որ ասում ենք այժմ մեք՝ ազգի {հոգաբարձութեամբ} ոչ եթէ գիտութեան կաթն, այլեւ ո՛չ մի բաժակ լոկ ջո

ական սրտերի մէջ ազգութեան սերմը այնպիսի խնամով եւ {հոգաբարձութեամբ}, որ հիւսիսի ցրտաբեր մրրիկը կամ հարաւի այրող տօթը

երից եւ դիմակահանդէսներից, թող երեխան աճէ ուրիշի {հոգաբարձութեամբ}, եթէ Հայ չլինի, գոնէ մարդ կը լինի, եթէ Հայի կր

կը լինէր իւր գոյացուցած արծաթով ամենայն խնամով եւ {հոգաբարձութեամբ} հոգալ այն բոլորը, ինչ որ պատմութեան համար անհրաժ

լինելը, իբրեւ վկայութիւն մէջ է բերում Խորենացու {հոգաբարձութեամբ} մեզ հասած ազգային երգի կրօնը՝ Վահագնի մասին, եւ

: Շուեցիայի սառնամանեաց մէջ նա արուեստով եւ բիւր {հոգաբարձութեամբ} յառաջ է բերում այն, ինչ որ առանց աշխատութեան բնո

յս խորհրդով ուղարկուեցաւ նա վերոյիշեալ Թամամշեանի {հոգաբարձութեամբ} դէպի Պետերբուրգ, այժմ հանգուցեալ Ագաթոն Ակիմեանց

նչ Պ. Սանասարեանցի առատութենից եւ Պ. Մարկոսեանի {հոգաբարձութեամբ}, բոլոր յուղարկաւորքս ճաշ էինք վայելում, ամենայն

ւած լեզուն շինւում է եւ կարգի է դրւում Մխիթարեանց {հոգաբարձութեամբ} ։ Ինքը՝ Մխիթարը, չէ կարող համարուիլ մեծ պտղաբեր

թեան աստիճանին, ինչ աստիճանի հասաւ նա Մխիթարեանց {հոգաբարձութեամբ} ։ Մատթէոս Ծարեցու, Ոսկան վարդապետի եւ Ղուկաս

տ եւ առաքինի մայրեր պատրաստելու համար: Առանց այս {հոգաբարձութեան} սո՛ւտ է ամենայն կատարեալ եւ ընդհանուր լուսաւորութ

. Ասիացիք առհասարակ սովորութիւն ունին իւրեանց {հոգաբարձութեան} վերաբերեալ բաները երկար տարիների մէջ ամենայն դանդ

գիտես, - պատասխանում են սրբապիղծքը, - դու, մեր {հոգաբարձութեան} տակ լինելով, պիտի լսես մեզ"։ " Չկամիմ լսել, ե

անդաստանը: Արդեօք առանց մեր կողմից ջանքի եւ {հոգաբարձութեան}, առանց զոհաբերութեան եւ անդուլ աշխատութեան Տէրը

էս: իսկ այն ընկերութիւնքը, որի հասակը չափւում է {հոգաբարձութեան} ազատ կամքից առաջացած չափով, այնտեղ հանդէսը պատկա

թեան վերայ միայն մտածող, որպէսզի գործարանը սոցայ {հոգաբարձութեան} տակ իւր կարգով յառաջ գնալով ցոյց տար պտուղ եւ արգ

կարօտ են, որ, ինչպէս անչափահաս որբեր, գտանուին {հոգաբարձութեան} տակ, բայց Հայոց ազգը չունի հոգաբարձու եւ գտանելո

երով: Քաջ գիտէք դուք, որ նա եղած չէ իմ բժշկական {հոգաբարձութեան} տակ իւր ամուսնութենից յառաջ. ես այն օրից տեսայ ձ

մ թէ որքան կլայեկեայ անօթներ եւ ամաններ: Այժմեան {հոգաբարձութեան} խորհուրդը այն էր, որ հարիւր քառասուն փուդ արճիճ

մեր չէ ի կորուսելոյ սակի, եւ խոհեմ՝ եւ յարատեւ {հոգաբարձութիւն} զնմանէ կարէ վերստին կանգնել զգլորեալն: Աւելո

ստին յարուցեալ գործոյն թողում ի խոհեմ եւ ի միակամ {հոգաբարձութիւն} Ձեր եւ համօրէն ազգիս, զի մի՛ դրամն եկեղեցական մա

ումը դժուար էր, բայց գոնէ այս տարու սկզբից, եթէ {հոգաբարձութիւն} արած լինէին մի արծաթագլուխ գոյացնելու համար, արդ

ւմը, եւ մի՞թէ չէ կարելի սկսանել այժմ մի հիմնաւոր {հոգաբարձութիւն} այդ բանի համար: Ինչո՛ւ պիտի հրաժարուին երեւելի հ

շնորհակալ այն մարդուց, որ այդպիսի մեծ եւ երեւելի {հոգաբարձութիւն} էր ցոյց տուել մեր ազգին"։ Ո՛վ Նախախնամութիւ

դարձած ենք ճանաչում, որովհետեւ հոգու համար ոչինչ {հոգաբարձութիւն} չենք տեսանում նոցա կողմից: Եւ Պ. Իսահակեանցից ջ

այ ամենայն պատահարների երեսից. գ) Դպրոցից յառաջ {հոգաբարձութիւն} գործել օրինաւոր ազգային դաստիարակներ պատրաստելու

ղացնել էին աշխատում, թէ մի մանուկ չէ կարող վանքի {հոգաբարձութիւն} անել։ Եւ իմ համար մի հրեշտակ մարմին չառաւ, որ գ

, որ առաջնորդում է իմ տկար զօրութեանը, եւ պատշաճ {հոգաբարձութիւն} ինձ յանձնուած պաշտօնի մասին... - Կա՛ց, -

էս թէ վախեցող, որովհետեւ այս եւ այն բաների մասին {հոգաբարձութիւն} է առնում, որ լաւ կերպով ընդունելութիւն առնէ ծայր

մահուդի անպիտանութիւնը: Այս եւս մի շատ զգուշաւոր {հոգաբարձութիւն} էր. վաճառականութիւնը եւս ունի իւր Մեթերնիկները․․

հասկանալին ժողովրդեան: [Զայսպիսի ամեն հարկաւոր] {հոգաբարձութիւն} [ոչ ուրեք տեսանիմք առ ի մերng] աստուածաբան [վարդա

միթէ Լազարեանք միա՞կ կազմեն զազգն ողջոյն, ո՞ւր է {հոգաբարձութիւն} ազգի, ո՞ւր իցեն սիրողք լուսաւորութեան, է՞ր վասն

էին մահկանացուների ցանկութիւնը, եւ ՄԵՐ անընդհատ {հոգաբարձութիւնը} այդ մասին, այլեւ թոյլ ենք տալիս ձեզ ՄԵՐ Թագաւորո

ի ձեռքով եւ հոգաբարձութեամբ ուղարկուեցան, եւ այդ {հոգաբարձութիւնը}, որ կատարեց այն ժամանակ Հայաստանը Սահակի եւ Մեսր

ց լքանելու եւ վերացական բաների թողնելու մեր մասին {հոգաբարձութիւնը}, մեր ձեռքով վարել մեր հողը: Միստիկականութիւնը ս

Հա՛յ կանայք, մինչեւ այժմ ձեր աղջիկների մասին ձեր {հոգաբարձութիւնը} այն է եղել միայն, որ պահէք, մեծացնէք, պայծառ ե

ակներին: Տղաների մասին եւս աւելի լաւ չէ եղել ձեր {հոգաբարձութիւնը}. նոքա, ազգի եւ ազգութեան անունը անգամ չլսած ձեզ

ր ժողովրդի կարօտութեան: Եւ մի՞թէ կարող է արտաքին {հոգաբարձութիւնը} լուսաւորել եւ կրթել մի ահագին բազմութիւն, եթէ այ

ով իւր բարոյական վիճակը բարւոքելու: Առաջին {հոգաբարձութիւնը}, որ պիտոյ է առնէր Նախիջեւանը, էր պատշաճաւոր կեր

նչելու: Մանուշակը դարձեալ աղաչում էր ետ դնել այս {հոգաբարձութիւնը}: Նա ասում էր, թէ հիւանդ չէ ինքը, եւ թէ չէր ընդո

ն յանձնուեցաւ Մանուշակի առողջութեան մասին գլխաւոր {հոգաբարձութիւնը}: Թիւթիւնճի֊օղլու տիկինը, իւր բոլոր ճարերի մէ

կոյն ոտքդ ընկնել, արտասուքով աղաչել եւ այդ վանքի {հոգաբարձութիւնից} հեռու փախչել։ Այն ժամանակ ազատուած կը լինէի չարա

ի բան յառաջացած կը լինէ՞ր, թէ ո՛չ: Բայց այսպիսի {հոգաբարձութիւնք} ես բոլորովին անտես արած եմ տեսանում եւ ո՛չ միայն

քսան օր ընկած էի մահճի մէջ, եւ բանագէտ բժիշկների {հոգաբարձութիւնքը} կարողացան այնքան թեթեւացնել ինձ, որ հնար ստացայ

ային դպրոցները, ո՞ւր են Ազգի իշխանների այս մասին {հոգաբարձութիւնքը} ։ Եւ այս է պատճառը, որ Պարոն Փափազեանի նման մարդ

իրեն չհասնի, այո, շատ անգամ զուր են գնում նորա {հոգաբարձութիւնքը} եւ մատնւում է, բայց շատ անգամ էլ փախչում է հատու

ուրախ եմ, որ անտես եղած ազգային գործերը այժմ Ձեր {հոգաբարձությամբ} կարող են արժանապես ընթացք ստանալ: Շնորհավորու

իումը ունի յուր խանութը, մինչեւ որ դու այս մասին {հոգաբարձություն} առնես: Սրբազանի գործերը մի կտրողական ընթացք

10 կավարտվի նույնպես, եւ այն ժամանակ պիտո էր մի {հոգաբարձություն} իմ մյուս աշխատությունը հանդես հանելու համար, որի

, միայն աղաչում եմ, նամակս ստացածովդ փողի մասին {հոգաբարձություն} առնես առաջին փոշտով Նարզարյանցի վերա: Հույս ո

կամ մի քանի աստիճանավոր կաշառելով, գործին հերիք {հոգաբարձություն} արած համարվիս, այնտեղ այդպիսի բան չկա. երկու կո

ժամին դուրս կերթամ Մոսկվայից դեպի Վարշավ... իմ {հոգաբարձությունը} հանձնելով իմ բարեկամներին եւ նախախնամությանը:

местными врачами. Ձեզ հարկավոր Էմսկի ջուրերու {հոգաբարձությունը} ես կհանձնեմ տեր Մովսիսին, նա պոդրյադչիկի ձեռքով

լ եւ տալ ում եւ իցե: Վերստին աղաչելով Ձեր ժիր {հոգաբարձությունը} այս գործի մասին, խնդրեմ ընդունել իմ անկեղծ հարգո

ար մեր ազգի մեջ: Հույս ունիմ, որ քո ազգասիրական {հոգաբարձությունքը} չի թողու ինձ երբեք անօգնական եւ հուսահատության մե

նա մտածել․ անտարակոյս այն, ինչ որ լինում է առանց {հոգաբարձուի} մնացած անչափահաս որբերի վերջը․․․ Այս խորախորհ

ացած Հայ, Սկլաւոն եւ Յոյն ժողովուրդը քաղաքակրթիչ {հոգաբարձուից} չզրկուի: - Կուրանով Աւետարանի որդի՞ք քաղաքա

ինչ պարտական չէիր ազգին, թէ դու ուրիշի զաւակների {հոգաբարձուն} չէիր"։ Մի՞թէ մի մարդ մի բարի գործ կատարում է նո

չկայ քեզանից, ես ինքնին սկսեցի լինել այդ խնջոյքի {հոգաբարձուն}: Ամենայն պատրաստութիւն տեսել եմ, թէ կերակրեղէնի

էր վերատեսուչների (նոքա այսպէս էին կոչւում) կամ {հոգաբարձուների}, որոնք կարգւում էին Յիսուսեանների ձեռքով, կախւո

մք ամենեքյան աշխատություն հանձն կառնուն այս մասին {հոգալ}. սառն մնալով բան չէ առաջանում, պիտո է ջերմությա

մեր հայրապետին. այդ կետերի մասին պետք է անպայման {հոգալ}, որպեսզի նրանց մեջ նշված աղբյուրները հատկացվեն ս

քննել իւր անձը, քննել իւր անցածը, իւր ներկան եւ {հոգալ} ապագայի մասին: Այս է գլխաւոր պատճառը, որ ամենայ

անալ, որ հեշտ, գրաւոր ճանապարհով միայն կարելի է {հոգալ}: Տարակոյս չկայ, որ կը զարմանաս եւ թեթեւամտո

ացուցած արծաթով ամենայն խնամով եւ հոգաբարձութեամբ {հոգալ} այն բոլորը, ինչ որ պատմութեան համար անհրաժեշտ էի

որա ընտանիքը՞: - Այժմ կենդանի մարդիկ չկամին {հոգալ} եւ արմատականապէս բարւոքել իւրեանց կեանքը, իւրեան

ն մասը հարկադրւում է միմիայն կեանքի էական պիտոյքը {հոգալ} ՝ կարելի եղածին չափ տնտեսութիւն գործ դնելով ձեռագ

այի՞ր Յանձին տանել զցոլմունս. Եւ ո՞ւմ {հոգալ}, խնամել Զքեզ, ընդունակ ո՞ր էակն Զկա

աշելուց յետոյ իւր աշխատութեան վերայ, պարտական չէ {հոգալ} եւ նորա տպագրութիւնը։ Նա յանցաւոր չեղաւ, որ աշխ

, մեղուի նման ամեն կողմից բերելով, կարողանում էի {հոգալ} եւ՛ վատնողների պէտքերը, եւ՛ վանքի պաշարը։ Բա

ր ինձ այսօր քո կարճառօտ տոմսակով: Դու մոռացել ես {հոգալ}, նախ, Ռօմ, երկրորդ, անգլիական ճին, երրորդ,

եկութիւնքը, մի ընկերութիւն, որի խորհուրդը լինէր {հոգալ} ազգի բոլոր թէ՛ հոգեւոր եւ թէ՛ իմացական պիտոյքը "

ւ զբերան իմ, լուարուք զոր ասեմս եւ զոր գիտեմ։ Ի {հոգալ} իմում զՎահան հաւատոյ գրոց լուայ զձայն խորտակման ա

ականովը միայն շատանալ, իւր փառաւոր ապրուստի վերայ {հոգալ} ։ Մեք այն ազգն ենք, որի մէջ առաջին անգամ հայոց նշա

րտապան էաք ըստ բարոյական իրաւանց ոչ միայն զանձինս {հոգալ}, այլ եւ զընկերն. իսկ առ մեզ հոգեւորականն, ուսե

յն, յորովայնն զջուր եւ եթ արկանէր: Առ ի՛նչ դոցա {հոգալ} զլուսաւորութենէ ազգի. հերիք է զաւակաց ազգի, եթէ

այ, ապագայ օրերը աւելի լաւ, աւելի խելացի կերպով {հոգալ} ու տնտեսել միմեանց հետ, միշտ եւ հանապազ ճշմարտու

ացինք, փեսան ապացուցանում է դորանով, թէ կարօղ է {հոգալ} իր ընտանիքի ապրուստը: Մենք կարծում ենք, թէ իրաւ

ունի ուշ եւ միտք դարձուցանել Հայոց ազգի նախապատիւ {հոգալի} օգտի վերայ, նորա թանգագին զաւակների իմացական բար

ն գնացեալ էր առ Սահակ) զամենայն եպիսկոպոսունս առ {հոգալոյ} զգիւտ դպրութեան Հայոց, եւ յիրազեկ առնել նորա զժո

եւ հոգեսէ՛ր հայրեր՝ ամեն յիմար մարդոց օգտի մասին {հոգալով} ։ Որոնց գրուածքը եթէ մի մարդ երկա՛ր եւ ջե՛րմ սիրո

ու այն տեղ՝ իմ պէտքս եւ կարօտութիւնս առանձնապէս {հոգալով}. սակայն իմ քարոզութիւնքս շատ ախորժելով եւ պատուա

հայր դառնալ ազգին, խնամել եւ հովուել ժողովուրդը՝ {հոգալով} նորա հոգեկան պիտոյքը։ Երանի՛ էր մեզ, եթէ ապառաժի

էր բոլոր էական պէտքերը, երբ այդ բոլոր ասում ենք {հոգալով} ապահովել էր իր կեանքը, այն ժամանակ միայն զարթում

րելի էր արծաթ վաստակել, կեանքի անհրաժեշտ պիտոյքը {հոգալու} համար: Բացի սորանից, այս եւս կայ, որ իմ ուրախա

է այդ բանը վերագրես իմ ժլատութեանը. ես իսկոյն կը {հոգամ}, եւ շնորհակալ եմ, որ ասացիր, թէեւ կարող էի ես

միաբան խորհրդով կատարուածը. եւ ահա ես իսկոյն կը {հոգամ} ինչ որ պակաս է. է՛յ, Սարգի՛ս: Սարգիսը Շաքա

րից սպասեմ պատասխանու... - Անպատճառ, ես կը {հոգամ} եւ կ՚աշխատեմ նորա եւս խօսք հասկացնել։ - Մնաք

, որ եւ նա աշխատելով՝ ստանայ մի քանի շիլլինգ եւ {հոգայ} իւր ընտանիքը: Ւ՞նչ հարկաւոր է մեզ ազնուական

ց կեանքը, իւրեանց ընտանիքի ապագան, մեռածը՞ պիտի {հոգայ}: Նորա ընտանիքին սպասում է նոյն թշուառութիւն

կան այս լեզուով գեղեցիկ եւ յաջող խօսելու։ Այդ կը {հոգայ} ժամանակը, երբ նոր լեզուն, հեղինակների գրչի տակ

բ որ այդ բոլորը ձեռք գայ, այն ժամանակի մարդը թող {հոգայ} եւ ստեղծէ ինչ որ իրեն պէտք է. ես ինչ իմանամ, թէ

ն չունինք, իսկ ազգի բաները, եկեղեցու բաները թող {հոգան}. փառք Աստուծոյ, կաթողիկոս ունինք, Լուսաւորչի յ

ւորութեամբ եւ յոյս ունի հարուստների վերայ, որ կը {հոգան} քաղաքի բոլոր պիտոյքը: Այսպէս ահա, իննսունից երե

ւա՛կս, քեզ ի՞նչ փոյթ մտածել, մեք ամենայն բան կը {հոգանք}, հայրդ կը գայ, նորա հետ կը խօսենք, տեսանենք ի՞

շողութիւն ունիս եւ բան չես մոռանում, մանաւանդ քո {հոգասիրութեամբ}. որովհետեւ շատ էր կառավարել նա այդ վանքը, թէ ու

նհարազատ գտանուեցան, նա ի՞նչ մեղաւոր էր: Առաջին {հոգատար} Սա որդի էր մի Հռոմէական վարդապետի, որ անճա

ը անցած բոլոր գաղտնիքը իւրեան հասուցանէ: Երկրորդ {հոգատար} Չգիտեմ, կարդացա՞ծ կը լինիք սորա անունը պատ

սէր մարդիկ բարեկամ ստանալ եւ նոցայ միջնորդութեամբ {հոգատար} կարգուիլ պպապի գործարանումը, մի փոքր փառք գտանել

ղանար գործարանին օգուտ բերել բացի վնասից: Երրորդ {հոգատար} Սորան հանգուցեալ պապը արժանաւորութիւն տուեց

ր գործարանի պիտոյքի եւ բարեկարգութեան վերայ, իսկ {հոգատարները} իւրեանց պարտականութիւնքը ճանաչելով, չխառնուէին վ

ք համարեց գործ կատարել, առանց խորհրդակից լինելու {հոգատարների} հետ: Ամէնից առաւել զայրացողը գործավարն էր, որ ի

ին. պէտք է իմանալ, որ պապի սիրելի կարդինալն եւս {հոգատարների} կողմումն էր: Վէճը օրէօր ձգուելով երկարեցաւ եւ քն

ցանկացածը յառաջ տանելու: Ատեան կոչեց վերակացուին {հոգատարների} հետ միասին եւ ասաց այսպէս. թէպէտ առաջին անգամը ե

ռելու համար միշտ նախատում էր նախկին վերակացուին, {հոգատարների} բոլոր թերութիւնների պատճառը ընծայելով նորան. բայ

ողովուէին, կը կազմէին մի ժողով աւազակների: {Հոգատարների} գործերից երեւում է, որ գրեթէ նոքա միշտ կամեցել ե

ռեր, որ, ինչպէս կարծում եմ, պէտք է կարդինալի, {հոգատարների}, վերակացուի, խորհրդական անդամի, եւ միւս անպիտա

ստապետներ բերել տալ: Այս բանը շատ ընդդէմ թուեցաւ {հոգատարներին}, բայց սոցայ անարժանութիւնը գիտելով վերակացուն,

րել զնոսա հայկականաւ եւ եթ լեզուախօսութեամբ: Իսկ {հոգատարութիւն} վասն առհասարակ դպրոցաց ի կրթութիւն եւ արական սեռի

իք եւ ժողովրդի զարգացման միջնորդ, պետք է ամենայն {հոգատարությամբ} մշակել եւ գիտության ու ուսման շտեմարան դարձնել,

՛չ մինը իւր պարտականութիւնը չէր ճանաչում. երբեմն {հոգատարր} կամ մնում էր հիմնադրի անուն կրել, երբեմն պաշտօնա

վալից շրջանի մէջ գրեթէ բազմաթիւ վերակացուք եւ շատ {հոգատարք} ունեցաւ, որոնցից երկուքը եղել են պապի քահանաների

ւմ դէպի կարդինայի կողմը, եւ նոցայ հետ միանում են {հոգատարք} եւս: Կարդինալը իւր կուսակիցների օգնականութեամբ շ

յ այժմ դատողութիւն առնողները շատ կսխալուին: Երեք {հոգատարք} Մնացին հոգատարքը, ասաց նա զայրանալով, ո՛չ

Մնացին հոգատարքը, ասաց նա զայրանալով, ո՛չ {հոգատարք}, այլ հոգիատարք: Սոքա էին այն բոլոր թշուառութեան

պէս. " քոյ գործերում պիտոյ էր քեզ օգնական առնուլ {հոգատարքը} "։ Թէպէտ այն բարեբարոյ անձին շատ դժուարին էր նոց

. թէպէտ առաջին անգամը ես քեզ ասացի, որ գործարանի {հոգատարքը} պարտ են քեզ օգնական լինել, բայց սուտ էր այդ խօսք

բ առաջ է գնում: Սորա պատճառն եւս այն էր, որ ո՛չ {հոգատարքը}, ո՛չ գործավարը, ո՛չ խորհրդականը, ո՛չ գլխաւոր պ

գահ մարդերը կարդինալը իւր պատուի մեծութեամբ, իսկ {հոգատարքը} իւրեանց հարստութեամբ գրաւել էին դէպի իւրեանց կողմ

տախօսութեան իւր համազգիների համար: Եթէ գործարանի {հոգատարքը} չլինէին, նոր վերակացուն, կարծու՞մ ես թէ կարող է

մարդերի մէջ. գեղեցի՜կ նահատակութիւն: Գործարանի {հոգատարքը}, որ առաջին անգամը այսպիսի պատուով եւ գովաբանութե

ողները շատ կսխալուին: Երեք հոգատարք Մնացին {հոգատարքը}, ասաց նա զայրանալով, ո՛չ հոգատարք, այլ հոգիատա

եան մէջ: Այս յաղթութիւններից յետոյ ներս են գալիս {հոգատարքը} վերակացուի հետ, եւ առաջնորդելով նոցայ այն վարձկա

նիւթեր, օրինակի համար. 1. Ընկերութիւնը կը {հոգար} հին ձեռագիրների տպագրութիւնը, յայտնի բան է՝ յան

իթէ Ցոլքն այն կրել կրծքիդ տակ. Եւ ո՞վ պէտք է քեզ {հոգար}, Ո՞ւր էակն այն ընդունակ, Որ ժողովել կարենար Քո

քն՝ հանգուցելու մայրը, չունէր այնքան արծաթ, որ {հոգար} իւր որդու բնակութեան, կերակրի, զգեստի եւ այլ հա

սած, Քո պատմած թշուառութիւնք անհամար. Ո՛վ {հոգաց}, ո՛վ վազեց լսել ազգի հռնչիւն, Ո՛վ ներկայ

նիւթական պաշար չէր ճարել, իւր սեպհական արծաթովը {հոգաց} ոչ թէ միայն հանդիսաւոր թաղման հարկաւոր պիտոյքը,

չ ծանուցին առ ժամայն. նա աղաչելով զերանելի մայրն {հոգացեալ} իբրեւ զեղբայրս 'ի վերայ եղբօր, այլ առաւելս զայրա

Կօնեակ, չորրորդ, Սարեպտի բալասան, միւս ինչ որ {հոգացել} ես, լաւ է: Բայց այսքան պիտոյ է իմանալ, որ ուրա

ին չի նայիլ միայն թէ ուտելիք գտնէ, իսկ երբ մարդը {հոգացել} էր բոլոր էական պէտքերը, երբ այդ բոլոր ասում ենք

որ 106 մանեթ դահա պիտի հասանի նորան. տակի գրերը {հոգացի}, միամիտ եղիր: 25 մանեթը Կամենիցքին վերան մնա

չարակից գտանուեցան առաքինի զինուորներին: Ինքեանք {հոգացին} իւրեանց պիտոյքը եւ աղախիններից չպաշտուեցան. մարդ

րքան կարողացան ժողովել եւ ձեռք բերել։ Մխիթարեանք {հոգացին} կազմել Հայոց լեզուի համար մի փոքր ի շատէ մարդավայ

տուիրեմ, զի իմ կտակակատարքն այսպիսի հաւատարմաբար {հոգացողութեամբ} յամենայն տարւոջ դեկտեմբեր ամսոյ իմ ստատի նոյն տար

ոթորիկի դիպեցանք. ծովեզերեայ բնակիչների բարեսիրտ {հոգացողութեամբ} հազիւ կարողացանք խլել մեր կեանքը մահուան գրկից,

: Ես չեմ ասում այն օրագրերը, որ սորայ եռանդագին {հոգացողութեամբ} արեւ են տեսանում այժմ: Սա թէպէտ այժմ անպատուութե

ւթեան ընդդէմ, յառաջ էր գնում մի բարեբարոյ մարդու {հոգացողութեան} տակ: Այս գործարանի պատմութիւնը շատ երկար կը լինի

ր հոգաբարձու լինել, բայց, մի չար բաղդով, ոչ մի {հոգացողութեան} նշան, որ ցոյց տուած լինէիր, չտեսայ մինչեւ այսօր

երայ երեւակայելը եւ երազելը, պ. Շաքարեանցի ժլատ {հոգացողութեան} վերայ նեղանալը, շատ սովորական բան է: Երիտասարդ

սնդուկին եւ մնասցէ վաշխի, մինչեւ ի նոցանէ լինիցի {հոգացողութիւն} տանելոյ առ իւրեանց, բայց կտակակատարն իմ ոչ երբեք

ր աշխատութեան ժամերը կը բարւոքեմ եւ ձեր վերայ լաւ {հոգացողութիւն} կ՚ունենամ: Եւ նոցա սիրտը գրգռելու համար միշտ նախ

ել անցաւորի վերայ: Ո՛ւր թողունք այն մեծախորհուրդ {հոգացողութիւնը} պ. Յովնաթանեանցի, որով մի ապակեկազմ սենեակ եւս

իս ստանալ 20-ական ֆունտ, տասն ամuից ավելի մնալու {հոգացողությունը} կամ գործը ավարտելուց հետո ճանապարհի ծախքի տնօրինո

, եթէ ժամանակով հոգ տարուելու լինի ազգին, իմանան {հոգացողքը}, թէ ո՛րտեղ ինչ էր պակաս կամ աւելորդ։ Տեղագրութի

մ աւելորդ։ Տեղագրութիւնը նոյնպէս հարկաւոր է, որ {հոգացողքը} կարողանան բնութեան երեւոյթներին յարմարել իւրեանց

ողին, եթէ մենք անդամազննաբար, ֆիզիոլոգիկաբար եւ {հոգեբանաբա՛ր} քննէինք այստեղ իգական սեռի անհատների աճելութիւնը

դուն, երեւի թէ իմ հաստատ եւ խիստ խօսակցութիւնը, {հոգեբանաբար} ներգործելով, թուլացուց նորա հոգին եւ մոռանալ տու

րկնւմ եմ ` ոչ ֆիզիկական կողմից, այլ բարոյապէս եւ {հոգեբանաբար}: - Ես շատ խորունկները չեմ մտանում, - պատասխան

, զինաթափ է առնում նորան: Խաբեբայ մարդիկ այս {հոգեբանական} երեւոյթը մեկնում են շնչական մագնիսականութեամբ, ո

մէջ, որքան մինչեւ այժմ յաջողել է մեզ քննել նորա {հոգեբանական} կողմերը, շատ առատացած է միստիկականութիւնը, որ մ

ութիւն: Մի խօսքով այդ բեմը սիրում է մարդու բոլոր {հոգեբանական} կարողութեններին: Չկայ մարդ, որի վերայ ազդե

է քննում ենք նորա մարմնի կազմուածքը, փոքր ի շատէ {հոգեբանական} տեղեկութիւնք, վերջապէս՝ մի բաւական մանրամասն ճա

կները շատ քիչ ուշադրութիւն են դարձնում պատմութեան {հոգեբանական} տարրի վրայ: Այստեղ դարձեալ ասում է, թէ ներգործո

ն, մի խօսքով, հոգու բոլոր զգացողաթիւնքը, բոլոր {հոգեբանական} երեւոյթքը: Կեանքի մէջ կան եւ այնպիսի րոպէներ, ե

ք մեր ազգի պատմութիւնը, քննենք նորա քաղաքական եւ {հոգեբանական} կողմերը: Բայց արի տե՛ս, որ մեր ժողովուրդը պատմա

ութեամբ։ Քննութեան տակ ձգելով մարդը ֆիզիկական եւ {հոգեբանական} կողմից՝ նկատում ենք, որ նորա կազմուածքը ցոյց է

է դիմանալ խիստ քննութեան: Բնականութեան կողմից եւ {հոգեբանական} հարազատութեան մասին շատ բարձր է եւրոպական ամենաւո

եւ արտաքին նկարագրութիւններից ` իր ներգործողների {հոգեբանական} կամ բարոյական որպիսութեանց մասին բնաւ իր բերնից խ

նադատ փայլում են նկարագրուած ընկերութեան կեանքը, {հոգեբանական} ունակութիւնքը, բարոյական եւ ընկերական հասկացողոլ

ը: Վարդիթերին վերագրուած բոլոր ներգործութիւնքը, {հոգեբանական} ախտերը, ցանկականի եւ սիրու, գիտակցաբար մինչեւ ա

ն մեզ, Վարդիթերը չէր կարող ունենալ այն բնական եւ {հոգեբանական} յատկութիւնքը, որ վերագրւում է նորան եւ որ անշուշ

լինելով եւ ըմբունելով իր խնդիրը: Այնպիսի բարակ, {հոգեբանական} եւ շատերի աչքից անզգալի կերպով թռչող անցնող երեւո

էջ բերածն էլ տկար կերպով ստորագրեցինք: Այս տեսակ {հոգեբանական} երեւոյթքը պէտք է, որ ամէն մարդ իր մտքով ու սրտով

նել կամ մեկնել, թէ ի՛նչ է այն երեւոյթի բնական եւ {հոգեբանական} պատճառը, որ թուրքը համ է առնում հայի վհատ ու աղի

կ կապերով միմեանց հետ կապուած լինելով, անշուշտ, {հոգեբանական} երեւոյթներով իրարից չէին կարող հեռու լինել: Թող

եալ է անգիւտ ի յորձանս դարուց անցելոց (Յառաջ. " {Հոգեբանութեան} ", տպեալ ի Մոսկվա 1851): Ազգն մեր անտէր եւ

ալ օրէնսգիտին այնմիկ, առանց ամենայն զանցառութեան {Հոգեբարձու} լինիլ գործոյն մերոյ ամենայն ժրութեամբ։ Պ. Բ

մի մահ կամ մի կործանում, այլ մանաւանդ զարմանք եւ {հոգեզմայլութիւն} եւ որոնք մարդու կարծելովը չունէին մի թշնամական բն

ները իրենց զուարթ համերգով Ողջունում են այգաբացը {հոգեթով}: " Եւ ինչո՞ւ ես դու հառաչում տխրադէմ, - Ասում

խրտնելով, Մասն են առնում - ասում են - Սիրոյ հրից {հոգեթով}. Եւ ամոլները զոյգ-զոյգ Կրքով վառուած, խայտ ի խա

նից այնքան նյութական հնար, որքան հարկավոր էր մեր {հոգեկան} վաստակների վերա մարմնին պատմելու, որ կարողանային

ն ձեւ տալ: Երեխայն աճում է, բացւում են նորա {հոգեկան} ընդունակութիւնքը, բայց այդ ընդունակութիւնքը գտան

անտարբեր վիճակի մէջ. զարթած, թէ չզարթած, նոցա {հոգեկան} ընդունակութիւնքը, այնուհետեւ շատ անգամ պատահական

եամբ առաքինանալով, Աստուծոյ նմանիլ եւ վայելել մի {հոգեկան} եւ յաւիտենական երջանկութիւն: Ո՞վ չէ ցանկանու

վհետեւ դորա մէջ պարունակւում էր նորա մարմնաւոր եւ {հոգեկան} երջանկութեան ապահով գրաւականը, եւ որքա՛ն մեծ է ա

տ եւ կամակոր որդոց համար, որ միտ չդնելով իւրեանց {հոգեկան} չքաւորութեան վերայ, հրատարակում են իւրեանց անձը

այն տեղ մեր սիրելի ազգի մէջ փոքր ի շատէ երեւում է {հոգեկան} -բարոյական շարժողութիւն եւ դէպի լոյսը ձգտողութիւն

հաճո եղանակով սնվել, աճել ու ամրանալ, այսինքն՝ {հոգեկան} կերտվածքի աճման համար գիտության մայրական կրծքի աղ

նափակութիւնը, նորա նախապաշարմունքներով, եւ նոյն {հոգեկան} ախտաւոր ամբոխմունքը, որ յատուկ բնաւորութիւն է տա

լու: Միայն նոցանից մէկը իմ մօտ մնաց, որ մի {հոգեկան} սիրոյ կապանքով իմ հետ շաղկապուած էր. ես նորա հետ

բացուի մի հրաբուխ արտահոսութիւն այր երկու ներհակ {հոգեկան} խաղացմունքի մէջ: Եւ թէ այս ե՞րբ է պատահում, նշա

Տարակոյս չկայ, որ պ. Չամուռճեանը ենթակայ է մի {հոգեկան} հիւանդութեան. այս խնդիրը չէ՞ ընկնում երկբայութեա

այս խնդիրը չէ՞ ընկնում երկբայութեան տակ, սակայն {հոգեկան} տկարութիւնների տէրապիան շատ հարուստ չէ՛ եւ մանաւ

Բայց այս ծառայութիւնը չէր կարող զովացնել նորա {հոգեկան} ծարաւը, այս պատճառով, մօր գիտութեամբ եւ Աբովեան

ից դուրս արժանաւորութիւնների վերայ, որի հետ բացի {հոգեկան} առնչութենից ոչինչ ունիք հասարակաց, հապա՛ չափեցէք

ա այսպիսի հոգեմաշ հանգամանքների մէջ կորուսի բոլոր {հոգեկան} եւ մարմնական կարողութիւնքս, փոքր էր մնացել որ մա

անչափելի տարածութեամբ լայն աշխարհ - մի աննիւթ կամ {հոգեկան} աշխարհ: Պատմութիւնը աւանդում է մեզ ամբողջ կարգ ի

ս պատմութիւնը: Պատմութիւնը նկարագրում է մեզ ազգի {հոգեկան} կեանքի այն երեւոյթքը, որ մարմին առան ու երեւեցան

մ է, տեսանելի եւ շօշափելի կացուցանում է մեզ ազգի {հոգեկան} կեանքի այն երեւոյթքը, որ առանց մարմին ստանալու մ

անելով, որ նա գեղեցիկ է, բայց առանց ամենեւին մի {հոգեկան} ձգտողութեան, իսկ Մանուշակը ոչ թէ միայն չէր սիրու

Մանուշակը մտածում էր, թէ իւր տկարութեան պատճառը {հոգեկան} ցնցմունք լինելով, եւ այս թուլութիւնը յառաջացած ա

ցմունք լինելով, եւ այս թուլութիւնը յառաջացած այդ {հոգեկան} ուժաթափութենից, օգուտ ստանալու չէր բժշկի նիւթակա

էս անքակտելի կապած է մարդը իւր կրօնի հետ. մարդու {հոգեկան} ոյժը եւ զօրութիւնը իսկոյն հասկացւում է՝ նայելով

ր գալու քո վերայ՝ տեսանելով այդպիսի ազգերի յետին {հոգեկան} չքաւորութիւն՝ յառաջացած իւրեանց ստրկական կրօնի ա

ցա սրտի եւ հոգու մէջ ստրկութիւն, անգործութիւն եւ {հոգեկան} մեռելութիւն։ Եւ այդ մարդը կամ ազգը կամ ընկերութի

հետեւանք կարելի էր յուսալ այն բանից, ուր ամենայն {հոգեկան} ազատ ձգտողութիւն, ամենայն կամք, հասկացողութիւն

դու հոգին եւ բանականութիւնը, եւ այս կրօնն է նորա {հոգեկան} եւ բանական գործունէութեան աղբիւրը եւ շարժառիթը։

ան եւ բուսական թագաւորութենների մէջ։ Նկատում ենք {հոգեկան} կարողութիւնք եւ ունակութիւնք, որ միւս շնչաւորներ

կամ իրողութիւն, փորձ փորձէր կապել այս ինքնագոյ, {հոգեկան} ձգտողութեան եւ անձնզգայութեան բնական իրաւունքը։

մեր ազատութիւնը, մեր կամքը, որ հետեւանք էին մեր {հոգեկան} եւ ֆիզիկական կատարելութեանը։ Վկայ է պատմութի

իցէ անբաղդ մարդ դատապարտելու համար, մինչ ամենայն {հոգեկան} գործունէութիւն կենտրոնանում էր հոգեւոր ասպետութեն

ազգին, խնամել եւ հովուել ժողովուրդը՝ հոգալով նորա {հոգեկան} պիտոյքը։ Երանի՛ էր մեզ, եթէ ապառաժի վերայ չլինէր

եզուն չկարէր հրճուել եւ զուարճանալ, երկրորդ, զի {հոգեկան} զուարճութիւն, զոր պատճառէր ընթերցողին մատենագրու

արագուայի մէջ Կրօնն էր Յիսուսեանների Քաղաքական եւ {հոգեկան} օրէնսդրութեան հիմքը։ Նոքա ինքեանք դառնում էին դա

անքը, այն ժամանակ միայն զարթում են նորա մէջ միւս {հոգեկան} քաղցերը կամ ցանկութիւնքը, որոնց շատը դեռ անծանօթ

տքերին միահամուռ, եւ ոչ մասնաւորապէս այս կամ այն {հոգեկան} ցանկութեան։ Ուստի ամենայն իրաւունքով հարցնում

. Նալբանդյանց 1853 39. ՍԱԴԱ ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԵԱՆԻՆ {ՀՈԳԵԿԻՑ} ԲԱՐԵԿԱՄ ՍԱԴԱ ԴԱՒԹԵԱՆ, Ահա ուղարկում եմ Ձեզ տե

ԱՆԻՆ 38 նոյեմբ. 1859, Ս. Պ. բուրգ ՍԻՐԵԼԻ ԵՎ {ՀՈԳԵԿԻՑ} ԵՂԲԱՅՐ ԻՄ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, Գրած ցավակցական

արեանց... գործակցութեամբ պ. Յակոբայ Կրճիկեանց {հոգեկից} բարեկամին Այվազովսքւոյ, որ յայնմ ժամանակի գտանիւ

լու պատճառով, համարուի ազգասէր: Պ. Մարկոսը {հոգեկից} բարեկամ էր պ. Շաքարեանցին: Նոքա երեխայութենից ս

ւր դրած էր հանգուցելու մարմինը։ Եկեղեցու ուխտը, {հոգեհանգիստ} կատարելով այնտեղ, յառաջ շարժուեցաւ դէպի մեր եկեղ

ն ասաց մի ռուսերէն համառօտ ճառ։ Հացկերութիւնը եւ {հոգեհանգիստը} աւարտուած, յուղարկաւորքս բաւական ժամանակ մնացինք

ԿԵԱՆԻՆ ՍԻՐԵԼԻ ԵՂԲԱՅՐ ԻՄ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ, {ՀՈԳԵՀԱՐԱԶԱՏ} ԲԱՐԵԿԱՄ, Քո գրած նամակներդ, երկուքը պ. Նազա

իոս եօթերորդի ձեռքով վերականգնեալ Պ. Չամուռճեանի {հոգեհարազատքը}, վնաս տուեցին մարդկութեան: Այդ կացութիւնքը, կտ

ն եւ իններորդ դարու, առանց մասնակից լինելու դորա {հոգեղեն} բարութեններին, պաշտելով միայն յուր մարմնավոր օգո

որ տպւում են ժողովրդական ընտիր լեզուով. 1) {Հոգեղէն} կերակուր Հայոց երեխաների համար: 2) Վարդապետ

րոյականին զգալիք, եւ կորուսեալ զճաշակ եւ զվայելս {հոգեղէն} եւ իմացական զուարճութեանց, ՚ի մարմինս ապրիլ՝ կե

նալի լինէին նոցա, ե՛ւ ազդեցութիւն ունենային նոցա {հոգեղէն} զարգացման վերայ։ Իսկ թէ Ազգայինքը այդ խօսքերը բե

ի ընթացքը այսպէս շարունակուի միշտ, ապա եւ Հայերի {հոգեղէն} կեանքը կը շարունակուի մի օրինակ, ինչպէս եղել է ե

թէ համեմատենք միմեանց հետ նոյն մատենագրի " Առաջին {Հոգեղէն} կերակուրը Հայոց երեխաների համար ", " Վարդապետարա

անակ անմարմինների պէս ապրելով հրեղէ՛ն կառքով դէպի {հոգեղէն} կեանքը վերացաւ։ Իսկ եթէ Քրիստոսի պարգեւած Աւետա

իմ համար մի հրեշտակ մարմին չառաւ, որ գո՛նէ, իր {հոգեղէն} բնութեամբ տեսնելով թշնամիների ծածուկ լարած որոգայ

արելագործում է մեր հասկացողութիւնը ազգի հոգու կամ {հոգեղէն} կեանքի մասին, որ պակաս էր թողել պատմութիւնը: Դ

րմունքը, անկիրթ ժողովրդի համար, վաղուց դարձել է {հոգեղէն} կամ իմացական կեանքի մի մասնը: Դոյն այդ բանը երբե

եռեալ լեզու, որ չէ ժամանակի եւ ազգի կենդանութեան {հոգեղէն} ձեւ ու կերպարանքը։ Մխիթարեանք, կամելով պահպ

մոռացան, թէ են նոցա եւ եղբարք զուրկ եւ ամայի՜ ի {հոգեղէն} կերակրոց, որոց պիտոյ էր յաւէտ դարման տանել, զառ

ի նոր լեզու երկասիրութիւն, մակագրեալ՝ " Առաջին {հոգեղէն} կերակուր հայազգի երեխաների համար ", զկնի որոյ ի

կանութեանս մերոյ, առ ի լուսափայլ կացուցանել զսով {հոգեղէն} կերակրոց՝ որ ի նմա, եւ զքաղց սովալլուկ հայկական

սք եւ զրոյցք լսելի եղեն զկնի տպագրութեան " Առաջին {հոգեղէն} կերակրոյ Հայազգի երեխաների համար ", զոր հրատարակ

գերապատիւ Ստեփաննոս վարդապետի Նազարեանց " Առաջին {հոգեղէն} կերակուր հայազգի երեխաների համար " եւ " զՎարդապետ

անք, վանքի մէջ չլբուր ուտելով եւ սաղմոս ասելով, {հոգեմաշ} են լինում, իսկ քահանայք միշտ ժողովրդի մէջ, ամու

ՈԼԼՈՆԻՆ Դու Ապոլլոն, որ տուիր Ինձ այս քնար {հոգեմաշ}, Այո՛, գոհ չե՛մ քեզանից. Տրտնջում է եւ աշխարհ

րեւակայելով այն հրեշտակային պատկերը: Ահա այսպիսի {հոգեմաշ} հանգամանքների մէջ կորուսի բոլոր հոգեկան եւ մարմնա

ողմից, նոյնիսկ՝ Շնորհալու ընդհանրական թղթերից, {հոգեշարժ} շարականներից կամ այլ աշխատութեններից: Մեք բո

զմայլանքը աճելով աճում էր, երբ կարդում էինք այն {հոգեշարժ}, սրտաշարժ եւ տխուր անցքի պատմութիւնը, ուր ազնիւ

Նախանձի՛ ձեռքով Ահարոնին եւ Մարիամին՝ այդ երկու {հոգեշնորհ} անձանց, սատանան, անարժան խորհուրդ յղանալ յանդգն

գիրք եւայլն"։ Այս րոպէիս մեր սիրտը լցուած է {հոգեպայծառ} ուրախութեամբ, որ ասածներիս ճշմարտութեան նշանները

արակաց հասկանալի բարբառով, ժողովուրդն մեր զրկի ի {հոգեպարար} զուարճութեանց, զորս կարէր գտանել ի գրականութեան

ւս անբաժան չենք գտանուած ձեր վշտերին եւ ցաւերին, {հոգեպէս}: Մեր սիրտը շատ անգամ զարկել է ձեր համար, շատ ան

ուսաստանի մէջ կարող է առնուլ իւր ձեռքը մի գիրք եւ {հոգեպէս} զուարճանալ, եւ գերապատիւ հեղինակը, շատ յաջողութ

ֆրանսիական ազգի ընդդէմ: Նա հիւանդ էր այն ժամանակ {հոգեպէս}, որդու կորուստը դղրդել էր նորա ուղեղը, ուստի եւ

րուանի գին, եղբօրորդու հետ միասին։ Այդ երեքն էլ {հոգեպէս} եւ մարմնապէս կրթուած եւ դաստիարակուած մարդիկ են,

գութիւնը։ Ընթերցասիրելով այդ գիրքը՝ զուարճացանք {հոգեպէս}, որովհետեւ դորա աշխարհ յայտնուիլը եւս բարի խորհո

պետութիւնը գրո՛վ մեզ աւանդեցին, ինչպէս արդա՛ր եւ {հոգեսէ՛ր} հայրեր՝ ամեն յիմար մարդոց օգտի մասին հոգալով։ Ո

լով։ Եւ ձեր օրհնեալ մայրը եւ Անոյշ-Վռամը, իրենց {հոգեսիրութեամբ}, մե՛զ էլ ձե՛զ հետ, ձե՛ր պէս սնուցին։ Այս բոլո՛

ւք բազմաց, այլ, սմին հակառակ], պատարուն եւ ճոխ {հոգեսնունդ]} գաղափարօք եւ հասկանալի ընթերցանելեացն. [բայց աս

ու, որ հրապարակում այրուէին դահճի ձեռքով, որպէս {հոգեսպան} գործիք խաւարի բռնակալութեան: Մեր ազգը երկար

Հոգու զէնքով զինուած, աղանդաւոր վարդապետութեանց {հոգեսպան} սուրերը այդ վարդապետութիւնքը հնարողների սրտերին դ

մար, դուք մահի տալիս էք մարդը եւ հրճւում էք նորա {հոգեվարական} տխրութեամբ: Դուք կ՚ասէք ինձ, թէ նոքա յանցաւորք

ւմ կը մնայ պարտքի մուրհակը եւ նորանից յետոյ գալու {հոգեվարի} ժամանակ, օսմանեան լիբրէն կը բարձրանայ մինչեւ 100

կ հնարը, որով կամենում է դէմ դնել Պօլսի դրամական {հոգեվարութեան}: Թիւրքիոյ կառավարութիւնը, ձեռք զարկելով այս հնա

ա մեր ընկերության (партия) դրոշակը: " Մեղուն " {հոգեվարք} է եւ Թիֆլիզումը լավ խայտառակվել է, նույնպես նորա

դուք մոռցաք Ձեր սուրբ պարտաւորութիւն։ {ՀՈԳԵՎԱՐՔ} 18 փետ. 1855 ամի Արեւը ցած խոնարհում է

կաթուածահար է լինում։ Անբնական է, երբ կաթուածից {հոգեվարք} մարդը ցոյց է տալիս ուղեղի եւ ջլերի անխոտոր եւ առո

աթուածահար է լինում: Անբնակա՛ն է, երբ կաթուածից {հոգեվարք} մարդը ցոյց է տալիս ուղեղի եւ ջլերի անխոտոր եւ առո

-Կլեման անունով մինը (Jacques Clément) բարեպաշտ {հոգետես}, որ յոյս ունի, թէ հրեշտակները օգնութիւն կը հասա

արիւն շրջան առնու յերակս, եւ հետեւաբար հեկեկանք {հոգեւար} ազգության մերոյ արձագանս տան ի սիրտս մեր լցեալս ա

7 ապրիլի ի Նախիջեւան 4. ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԻ ՀԱՅՈՑ {ՀՈԳԵՒՈՐ} ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Խնդրէ արձակեալ ի Նախիջեւանայ հա

խնդիրս այս պատկանի մատուցանել ի Նախիջեւանայ հայոց {հոգեւոր} կառավարութեան, զխնդիրս զայս շարադրեցի, պարզագրե

Թեպետ ես ի 10-էն մայիսի խնդրամատոյց լեալ էի ի {հոգեւոր} կառավարութիւնն տեղւոյս եւ յանդիման կացուցեալ զարձ

չի կարդաք: 1850 7. ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԻ ՀԱՅՈՑ {ՀՈԳԵՒՈՐ} ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Ի ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԱՅ ՀԱՅՈՑ ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՒԱ

ՀԱՅՈՑ ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Ի ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԱՅ ՀԱՅՈՑ {ՀՈԳԵՒՈՐ} ԿԱՌԱՒԱՐՈՒԹԵԱՆՆ ի Միքայէլ դպրէ Նալպանտեանց Խ

ւորեալ գտա այսու իմով յատուկ խնդրագրով ծանուցանել {հոգեւոր} կառավարութեանդ զի ես երբէք յ[ը]նթացս իմոց քսան ամ

50 ամի, եւ Նախիջեւան 8. ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԻ ՀԱՅՈՑ {ՀՈԳԵՒՈՐ} ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Ի ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԱՅ ՀԱՅՈՑ ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱ

ՀԱՅՈՑ ՀՈԳԵՒՈՐ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆԸ Ի ՆԱԽԻՋԵՒԱՆԱՅ ՀԱՅՈՑ {ՀՈԳԵՒՈՐ} ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆՆ Ի Միքայէլ դպրէ Նալպանտեանց Խ

Ի Միքայէլ դպրէ Նալպանտեանց Խնդիր Զհրովարտակ {հոգեւոր} կառավարութեանդ զոյգ ընդ պատճէնի պատասխանւոյ Բարսե

նայն ուշի ուշով, մատնեցայ ի վարանս, թէ վասն է՞ր {հոգեւոր} կառավարութիւնդ տուեալ ինձ զպատճէն պատասխանւոյ Բար

րկելոց յանիրաւութենէ անբարեբարոյից: Բարեւհաճեսցի {հոգեւոր} կառավարութիւնդ գիտել ի քահանայէն Պոպովեանց թէ նա

ուստի արձակեալ օրինաւոր վկայականաւ մտի ի կոչումն {հոգեւոր} զորմէ գտանի ի կառավարութեանդ եւ գործ եւ յորջորջէ

ակերտաց բարձրագոյն ուսումնարանին, լինել գրագիր ի {հոգեւոր} կառավարութեան տեղւոյդ, առ ի նովաւ ապահովել զսնու

ր յայդմիկ պանդխտութեան, զորմէ ունի խնդրել ի նոյն {հոգեւոր} ատենէ կարգել զինքն ի նոյն: Առ այնպիսի նպատակ

մբ վեհափառ Հայրապետին, յորմէ եւ հրամայեցաւ բոլոր {հոգեւոր} դասուն ընդ ձեռն Նախիճեւանայ քաղաքական գլուխ ղուբե

աւուրն պարէն եւ առ ի ունել զիրաւունս ընդ անուամբս {հոգեւոր} ուսուցչի վարժապետել այլոց աշխարհական մանկանց, որ

մ թէ ունիմ ես տուեալ յայտարարութիւն ի Նախիջեւանայ {հոգեւոր} կառավարութիւնն առ բան հարցման նորին, կամ յամի 18

ալ յանդիման նորին վեհափառութեան, յետ որոց յատենի {հոգեւոր} կառավարութեան, ի ներկայութեան անդամոց՝ Կարապետ

այն իմով խնդրաւ ի 8 նոյն մարտի յանուն Նախիջեւանայ {հոգեւոր} կառավարութեան խնդրեցի բանալ զօրինաւոր քննութիւն ը

ես ընդ նմա կամ զգրագրութիւն եւ կամ ծանօթութիւն: {Հոգեւոր} կառավարութիւնն ընդ հրովարտակի իւրում ի 29-էն նոյն

չ, առ որ վերստին խնդրագրութեամբ իմով յանուն նոյն {հոգեւոր} կառավարութիւն ի 3-էն յաջորդ ամսեան ապրիլի ետու զպ

յմանէ մինչեւ ցայսօր չէ ունեցեալ իմ ի կողմանէ նոյն {հոգեւոր} կառավարութեան զորպիսի եւ իցէ տեղեկութիւն եւ ծանօթ

նատունս ընկալեալ ի 2 ներկայ մարտի ընդ միաւորականի {Հոգեւոր} Կառավարութեան տեղւոյդ զկնքափակ ծրար մի յանուն Նոր

նական ստորագրութեամբ։ Այլ հաւանեալ ընդ բանս նոյն {Հոգեւոր} կառավարութեանն յաղագս ո՛չ ի գործ գնելոյ զճշմարտու

ասն ընդունելոյ կամ վերահաստատելոյ զիս՝ ի կոչումն {հոգեւոր}, ցվախճանական վերջաւորութիւն քննողական գործոյն իմ

լս. թէպէտ եւ սկզբնական հանգամանք մտանելոյ իմոյ ի {հոգեւոր} կոչումն, ըստ բարեհաճութեան նորին սրբազնութեան ծա

աց, թէ Սինօդն սրբոյ Էջմիածնի ընդունելո՞ց է զիս ի {հոգեւոր} կոչումն՝ եթէ ի պատճառս անյարիր գործոյն մերժելոց

գործոյն մերժելոց: Եւ որովհետեւ յուսով մտանելոյ ի {հոգեւոր} կոչումն, չունիմ ցայս վայր ժամանակի, այսինքն ի 2

ործ եդի զառ յինէն կախեալ միջոցս, վասն մտանելոյ ի {հոգեւոր} կոչումն, որովք եւ ազատ համարեալ կարեմ զխիղճ իմ յ

ել զայս եւս, զի ի դէպս չընդունելոյ զիս Սինօդին ի {հոգեւոր} կոչումն, բարեհաճեսցի զարձակման է հարկաց վկայագիր

իկոսի ի Նոր Նախիջեւան, ըստ առաջարկութեան տեղւոյն {Հոգեւոր} կառավարութեան ընկալաւ զիս ի թիւս հոգեւորականաց այ

արքեպիսկոպոսի նորոգ վիճակաւորի ի Նախիջեւան յիշեալ {հոգեւոր} կառավարութիւնն առաջարկեաց նորին բարձր սրբազնութեա

րակական տեսչութենէ, պարտաւորեցայ ինքնին թէպէտ եւ {հոգեւոր} իշխանութիւնն ոչ բռնադատէր զիս, յայն ստանալ ի հաս

եւանայ, (յաղագս) զարձակագիր զոր խնդրաւ մատուցի {հոգեւոր} կառավարութեան Նախիջեւանայ, յաղագս հանդիման կացու

գուշակության բժշկացն, հարկադրեալ եղէ հրաժեշտ տալ {հոգեւոր} կոչմանն ապիկար զանձս առ սպասակարկութիւն գտեալ աստ

ի միջնորդել ի Սինօդն սրբոյ Էջմիածնի արձակել զիս ի {հոգեւոր} կոչմանէ եթէ հաստատեալ իցէ, իսկ թէ ոչ, յետս առ ի

ղէ յոմանց ազգասիրաց յանձին առնուլ վերստին զպաշտօն {հոգեւոր} եւ կալ մնալ ի սպաս տաճարին աստուծոյ: առ այս նպատ

դին սրբոյ Էջմիածնի խնդրեաց վերստին հաստատել զիս ի {հոգեւոր} կոչման: 5 Յետ իբր ութն ամսոյ նորին բարձր սրբա

րինութիւն ըստ իւրում նկատման, կամ ընդունել զիս ի {հոգեւոր} կոչումն եւ կամ թէ անարժան ոք ղատիմ առ այն, առանց

րումս ի քաղաքիս աստիճանաւոր Խալիբովն հրաման գրեաց {Հոգեւոր} կառավարութեան քաղաքիս օծանել զպատկերս նուիրեալս ի

նի Հայաստանը, թո՛ղ բարձրացնէ իւր մեծատունների եւ {հոգեւոր} իշխանների անփոյթութեան վերայ, եւ դուք՝ Պ. Իսահ

կաթից յետոյ պիտոյ է կերակրէ իւր զաւակը այդ վերին {հոգեւոր} կերակուրներով, դորանից յետոյ դպրոցական եւ համալս

ՄԵՔ այս բոլոր՝ Ղրիմից նորա հետ դուրս եկած Հայերի {հոգեւոր} հօտը, եւ թոյլ ենք տալիս նոցա եկեղեցիք ու զանգակա

բարձու այդ աշխարհական դպրոցին, առանց մէջ բերելու {հոգեւոր} մարդերի գործակցութիւնը, քանի որ կանգնեցնելու չէ

ան ու գնան աշխարհից, քանի որ եւրոպական մեծավայել {հոգեւոր} սեղանը պատրաստ դրած ու Հայոց զաւակը, հոգեւոր սով

յել հոգեւոր սեղանը պատրաստ դրած ու Հայոց զաւակը, {հոգեւոր} սովից եւ քաղցից միանգամայն կիսամեռ ընկած, իւր խա

Իսահակեանցը ասում է, թէ " ես մեր մեծատունների եւ {հոգեւոր} իշխանների սիրտը կարեվէր խոցելուց յետոյ, ասում եմ

յդ բանի հետ ինչ յարակցութիւն ունի մեծատունների եւ {հոգեւոր} իշխանների վիրաւորութիւնը: Ես ասել էի եւ ասում եմ

ւ իմ երկբայութիւնը, մէջ է բերում մեծատունների եւ {հոգեւոր} իշխանների վիրաւորութիւնը՝ ըստ ամենայնի անտեղի:

, որպէս եւ ամենայն ճշմարիտ ազգասիրի: Իսկ Թիֆլիզի {հոգեւոր} դպրոցը, որ յայտնի է անունովս Ներսիսեան (պտուղ ա

է, այդ անունի տակ վարագուրւում է մեզ անծանօթ մի {հոգեւոր} անձն։ Ով կամի, թող լինի նա. ես կատարեցի ահա նո

աւեցնող մարդ է: Աստուած տայ, որ շատանան այդպիսի {հոգեւոր} անձինք եւ թեւ ու թիկունք դառնան մեզ, որպէս եւ մե

ր ժամանակ, երբ մարդիկ ոգեւորւում էին վանքերով եւ {հոգեւոր} ասպետութեններով, բայց չորս հինգ հարիւր տարի անցա

անձնել ուսումնական աշխարհական անձերի. զ) Մերժել {հոգեւոր} վիճակից մարդերի իրաւասութիւնը որեւիցէ ազգային աշխ

ջողեցաւ տեսանել եւ ընթեռնուլ: Խօսելով այսքան {հոգեւոր} վիճակից մարդերի վերայ՝ հարկ համարում ենք հանդէս

որ դպրոց, մինչեւ այժմ լուր չունինք: Թիֆլիսի {հոգեւոր} դպրոցը պիտի բարեկարգուի՞ արդեօք, նոյնպէս չգիտենք

, նոյնպէս չգիտենք: Աստրախանի՝ նոր բացուած {հոգեւոր} դպրոցը, որքան մեզ յայտնի եղաւ դորա ուսման առաջար

ն տակ, իսկ բոլորը միասին ունին եւ ճանաչում են մի {հոգեւոր} գլուխ, որի օրինաւոր հրամանները միշտ ընդունելի եղ

շտ ընդունելի եղած են, ընդունելի են եւ պիտի լինեն {հոգեւոր} դասուն: Կարծեմ, որ այժմ հասկացար միտքս: Գո

աց եկեղեցուց, որպէսզի կախողութիւն չունենայ նորա {հոգեւոր} իշխանութենից, իսկ այժմ կտրելով իւր հաղորդութիւնը

աղաքում բնակուեցաւ Կաթողիկոսի տանը, հրամայեց իւր {հոգեւոր} դասուն քարոզել Հայոց եկեղեցու մէջ Քաղկեդոնեան ժող

լու էր ինքը ` անմիջապէս ազգը, առանց դիմելու դէպի {հոգեւոր} մարդերի գործակցութիւնը, ըստ որում, ինչպէս քանի

նը չէ հասել իւր լուսաւորութեան ներկայ աստիճանին, {հոգեւոր} դաստիարակների ձեռքով (տե՛ս Հիւսիսափայլ, առաջին

ստացայ եւ հաստատեցի ինձ յիշատակ եւ ի ժառանգութիւն {հոգեւոր} զյիշեալ սուրբ Լուսաւորչի եկեղեցւոյ սուրբ Սահակ եւ

ութիւն: Ազգն մեր չետես դեռ եւս զճեմարան ինչ {հոգեւոր}, յորում ուսանելոց էին քահանայացուք, եպիսկոպոսաց

րակէ զմատեան ինչ, ո՛չինչ նուազ քան " զվարժութիւն {հոգեւոր} պաշտեալ առ ճիզվիթս, յորում գտանի ամենայն ինչ բաց

աման արձակէ ի թեմական ատենէն առ ամենայն ենթադրեալ {հոգեւոր} կառավարութիւնս եւ անձինս կատարել զհրամանաց պատուէ

ան սատակնե՞րը հանեմ"։ - Տէ՛ր իմ, խնայէ՛, {հոգեւոր}, Մի՛ տալ պատիժ խիստ սաստիկ. Մի՞թէ չկ

ւմ է հոգեւորների դատաստանը, մէք կրկնում ենք, թէ {հոգեւոր} անձինք, որպէս մարդ եւ որպէս անդամ եկեղեցու ազատ

ում ենք այն սկզբունքների մէջ, որոնցից կախուած են {հոգեւոր} մարդերի որեւէ պաշտօն ստանալը: Ռեֆօրմ պահանջու

րաների մէջ չհալուին... Ռեֆօրմ պահանջում ենք {հոգեւոր} իշխանների եւ առհասարակ եկեղեցականների դէպի ազգը ո

ութիւնը... (Աներեւոյթ սատանան) - " Կեցցէ՛ {հոգեւոր} վարժութեանը, Կեցցէ՛ Լոլօյան"։ Առայժմ միջոց

էր իւրեանից յառաջ ազգի բանականութիւնը, եթէ նա մի {հոգեւոր} շինութիւն չէ կարող ստանալ նորանից, ի՞նչ յանցանք

այդպիսի տեսակ տեսակ վայելքներով ճոխապէս զարդարած {հոգեւոր} սեղան, քանի՛ քանի իմաստունների հանճարեղ, զօրաւո

նճոռնի անդրանկական (майоратный) կառավարութեան, {հոգեւոր} ծուխերի անկարգութեանց, եւ ուրիշ տեսակ արտօնութեա

, բաւական համարելով արտաքսել նորան իւր երեսից եւ {հոգեւոր} գործերի պաշտօնից: Այն պապին, որի խոհեմութեան վե

մեռաւ: Ինքը ի՞նչ բան ասես, որ չէ արել. յառաջ, {հոգեւոր} ծառայութեան մէջ մտաւ: Երբ տեսաւ, որ չէ կար

, թէ անպիտան ծառաներ ենք)։ Բայց ինչի՞ Աստուծու {հոգեւոր} մշակ սուրբ Պաւղոսը, նեղանալով երբեմն այն մարդոց

եամբ, թեթեւ բանի հետ չեմ կարող փոխել, եւ ո՛չ մի {հոգեւոր} եւ յաւիտենական գանձ անպէտ եւ անցաւոր ընծաների հետ

ին, ուրա՛խ եմ եւ ցնծում, որովհետեւ մի սո՛ւրբ եւ {հոգեւոր} տեղում մնաց։ Բացի սորանից, ուրիշ չար խօսքերո

տկի, տալիս են մի բան, եթէ մկրտութիւն կամ մի այլ {հոգեւոր} պէտք կատարուի նոցա տանը, նոյնպէս չեն մոռանում ժա

եկան ելից եւ մտից տակը գրւում է գեղեցիկ գրչով. " {Հոգեւոր} կառավարութիւնս վերահասու եղեալ ստուգութէան հաշուո

ան գործերի մէջ ի՛նչ գործ ունի ժողովուրդը. այստեղ {հոգեւոր} իշխանութիւն կայ, կառավարութիւն եւ առաջնորդ, - պ

ինքը սրբելով: - Շատ բարի. բայց եկեղեցին ո՛չ {հոգեւոր} կառավարութեանն է եւ ոչ առաջնորդին. եկեղեցին պատկ

ղուց արդէն հաւատացուցել են, որ ժողովուրդը, ազգը {հոգեւոր} բաների մէջ իրաւունք չունի խառնուելու, որովհետեւ

չունի խառնուելու, որովհետեւ այդ բոլորը պահուած է {հոգեւոր} իշխանութեան: - Եկեղեցու ել ու մուտը հոգեւոր

հոգեւոր իշխանութեան: - Եկեղեցու ել ու մուտը {հոգեւոր} պաշտօն չէ, մի սրբազան խորհուրդ չէ, որ սոսկական

սկական մարդը համարձակութիւն չունենար մերձենալու: {Հոգեւոր} իշխանութեան գործը է հոգաբարձու լինել եկեղեցու կրօ

ած պալատը, օրհնելու նորան: Խանը ընդունում է այս {հոգեւոր} անձը բաւական յարգութենով, եւ հրամայում է թաբակ ե

ոչինչ չէ ասել դերվիշը: Խանը, ընդունել է այս {հոգեւոր} պարգեւը շատ սիրով, եւ հրամայել է գանձապետին մեծ

ոխանակ: Խանը, վահանափակելով իւր անձը այս կէս {հոգեւոր}, կէս դիւթական պարգեւովը, յաւելացրել է ուր սեփակ

սեփականութիւն շինելով։ Մի այլ տեղ մարդկութիւնը՝ {հոգեւոր} անարժան ստրկութեան մէջ, եկեղեցական իշխանութեան չ

արոյական ընդունարանը, որ հարկաւոր էր իւրաքանչիւր {հոգեւոր} սերմնացանութեան համար։ Հայոց ազգի փոքր ի շատէ իմ

ութիւն, որի խորհուրդը լինէր հոգալ ազգի բոլոր թէ՛ {հոգեւոր} եւ թէ՛ իմացական պիտոյքը"։ Մխիթարը իւր ձեռնարկու

Մխիթարը 1701 թուականի սեպտեմբերի 8-ին հաստատեց մի {հոգեւոր} կարգ իւր ինն աշակերտներով, որոնց վերայ իսկոյն յա

առաջացած էր եւ անունս՝ Սուրբ Լազարոս, Մխիթարեան {հոգեւոր} կարգի հիմնարկութեան օրին, այսինքն՝ 1717 թուակ.

հասանել։ Նորա մտացածին եւ կարծիքական տիեզերական {հոգեւոր} իրաւասութեան տակ թագնուած է տիեզերական քաղաքական

ւ չէ ազատութեան պաշտպան։ Նորա կանոնադրութիւնքը, {հոգեւոր} կարգերը եւ այլ անհամար իրողութիւնք մարդկութեան պա

Արդարեւ, պապականութիւնը, լինելով մի իմանալի եւ {հոգեւոր} Չինաստան, ուր ո՛չ ոք եւ ո՛չինչ օտարական չէր կարո

նչ ամենայն հոգեկան գործունէութիւն կենտրոնանում էր {հոգեւոր} ասպետութենների մէջ, ինչ աստիճանում կարող էր լինե

դառնայ։ Ազգերը, որ մինչեւ այժմ առաջնորդւում էին {հոգեւոր} դաստիարակների ձեռքով՝ գոհանալով իւրեանց հոգեւորն

անել այս գերմարդկային իրաւասութիւնը նորա։ Նոքա, {հոգեւոր} իրաւասութեան հետ բոլորելով իւրեանց մէջ եւ քաղաքակ

իսուսեանք ունէին եւ " Exercitia Spiritualia "՝ " {Հոգեւոր} վարժութիւնք " անուանուած հրահանգը։ Այս կանոններո

տորեւ: " Հայաստան աշխարհի վերակենցաղեալ նորոգ {հոգեւոր} ծննդեամբ տանի ի գլուխ հինգերորդ դարու զերկոսին զս

ւրեանց ուղղութիւնը, սկսեցին աշխատել, որ հասանեն {հոգեւոր} բարձր պաշտօնների, որպէս զի կարողանան մի կերպով ն

գրել է իւր շարադրութիւնը, որ յայտնի է անունովս " {Հոգեւոր} Վարժութիւն " Exercitia spiritualia, եւ որ Յիսուս

Իգնատիոսը եւ աշակերտքը բանդումը նստած երգում էին {հոգեւոր} տաղեր, եւ երբ միւս մարդիկը հնար գտան բանդից փախչ

եւ կարողացաւ համոզել այս ուսանողին դէպի թափառական {Հոգեւոր} Ասպետութիւնը։ Վերջապէս նորան յաջողեցաւ մինչեւ ամ

առ երեւակայութիւնը, իսկ մնացեալ բաները կատարեց " {Հոգեւոր} Վարժութիւնը"։ Այս կերպով Ֆաբեր առաջին հետեւողը

վերջապէս կարողացաւ նորան դէպի իւր կողմը շրջել։ " {Հոգեւոր} Վարժութիւնքը " խզեցին եւ միանգամայն ոչնչացուցին ա

Բօբադիլեան, Սիմօն Ռոդրիգէզը եւ այլ ուրիշները, " {Հոգեւոր} վարժութիւնների " հրաշալի զօրութենից համոզուելով,

ւս շուտով կը կործանուէր եւ կը չքանար, ինչպէս շատ {հոգեւոր} Կարգեր երեւել էին աշխարհի երեսին եւ յետոյ անհետաց

ւր պատմութեան մէջ։ Քանի մի խօսք ասենք այժմ " {Հոգեւոր} Վարժութիւնք " անունով գրքի վերայ (Exercitia Spir

ասն մասն լուծանում էր իւր անբաղդ զոհերի մարմինը։ {Հոգեւոր} վարժութիւնքը, Լօյոլայի մեքենայի տակ, լուծանում

պսակներով եւ ի պատիւ Աստուածամօր եւ այլ սուրբերի {հոգեւոր} տաղեր երգելով։ Այս կերպով Վենետիկ մտան նոքա 1536

ութեան համար։ Այս բանով Լօյոլա, արիանալով " {Հոգեւոր} Վարժութենների " օգնութեամբը, նոր կողմնակիցներ ստ

իւրեանց գործը նորանով, որ կեղծաւորուելով այնտեղի {հոգեւոր} իշխանների առաջեւ, աշխատում էին շրջել նորանց իւրե

ործը, այսինքն՝ իւր կամքով զանազան եպիսկոպոսական {հոգեւոր} իրաւասութենների ինքեան սեպհականելը։ Այստեղ հարկա

աձայնութիւն եւ վէճ սերմանելով, այլ եւ խանգարելով {հոգեւոր} իշխանութեան հպատակութիւնը, ոչինչ բարեկարգ Տէրութ

անութիւն, ջնջում է գիտութիւն եւ արուեստ, ինչպէս {Հոգեւոր} վարժութեան մէջ, մանաւանդ՝ կանոնադրութեան մեջ։

կան ապստամբութեններին, որի պատճառը ակներեւ է։ " {Հոգեւոր} Վարժութեան " մէջ, որ գրել էր Իգնատիոսը, երեւում

այն ոգեւորութեամբ, որով դուրս էր եկել Լօյոլայի " {Հոգեւոր} Վարժութենից"։ Նորա կոյր եւ ամենայն վտանգ արհամա

Պօնդիշար. " Մեք չենք կարող այլեւս համբերել, որ {հոգեւոր} բժիշկները հրաժարուին ստորակարգ մարդերի այն հոգեւո

ոգեւոր բժիշկները հրաժարուին ստորակարգ մարդերի այն {հոգեւոր} օգնութիւնը մատուցանելուց, որից չէին հրաժարւում մ

ւատի ուսումը, խաչը թագուցանել հեթանոսների առաջեւ {հոգեւոր} հանդէս կատարելու ժամանակ։ Ո՛չ ոք այն սուրբ քարոզ

է Պապը, իբրեւ Քրիստոսի փոխանորդ աշխարհի երեսին, {հոգեւոր} գործերի մէջ չէ կարող սխալուիլ։ " Բայց կարելի՞ է

ս կերպով աշխարհական իշխանութիւնը հաւասար կացուցին {հոգեւոր} իշխանութեան հետ։ Միապետութիւնքը սկսեցին կերպ

րկար ժամանակ վիճելուց յետոյ համաձայնեցան կրել այս {հոգեւոր} պատիժը, բայց այն պայմանով, որ այդ կատարուի եկեղ

ջ, Կարդինալները հագած լինին իւրեանց կարդինալական {հոգեւոր} զգեստքը եւ թոյլ տրուի իւրեանց, դեսպաններին, կան

չէ, սակայն, պիտոյ է նորան հնազանդուիլ ", բ. " {Հոգեւոր} եւ մարմնաւոր դատարանները պարտական են չարագործութի

դատարանները պարտական են չարագործութիւն ճանաչել, {հոգեւոր} աստիճանաւորների վերջին թոշակից այն մարդիկը զրկելը

. Ներածութիւն (Praeludium) " {Հոգեւոր} Վարժութիւնների" մէջ նշանակում է մի ընդհանուր տեղի

եան համար: Զարհուրելի՜ սրբապղծութիւն: {Հոգեւոր} անձինք, եթէ մինչեւ այժմ իւրեանց անձը համարել են

որ ինչպէս կամեն այն այնպէս խաղան ազգի հետ: {Հոգեւոր} անձինք, որ արժանի էին դատապարտութեան, շատ անգամ

ս երկրորդական ժողովների բարձր հսկողութիւնը: {Հոգեւոր} գործերի վերաբերմամբ առաջնին համազօր միւս ժողովը,

Նախիջեւանայ հայոց հասարակութենէ յաղագս մտանելոյ ի {հոգեւորական} կոչումն, հայ Միքայէլ Ղազարեան Նալպանդովն, իսկ ե

ջեւանայ հայոց հասարակութիւն ի մասին մտանելոյ իմ ի {հոգեւորական} կոչումն, վաւերացուցեալ ստորագրութեամբ Նախիջեւանա

ախիջեւանայ հայոց հասարակութիւնն յաղագս մտանելոյ ի {հոգեւորական} կոչումն, որպէս եւ յիշեալ կառավարութիւնն առաջարկե

մ մնալով անբոյժ, ուստի եւ չկարեմ ամենեւին մնալ ի {հոգեւորական} կոչման, վասնորոյ եւ կամ իմ վերստին մտանել ի թիւս

ն Հայոց Սիւնհոդոսին Էջմիածնի, զի արձակեսցէ զիս ի {հոգեւորական} կոչմանէ, եթէ մուծեալ է, իսկ եթէ չէ կարգադրեալ,

յն հարկատու անձն ամենողորմած կայսեր եւ արձակեալ ի {հոգեւորական} կոչմանէ գտից զայլ եղանակ կենաց ըստ հասարակեալ օրի

ւթեան, յաղագս որպէս թէ գրութեան իմոյ ընդդէմ իմոյ {հոգեւորական} պարտաւորութեան, հրամայեաց չուել գնալ յէջմիածին,

նամութիւն ընդ իս, քանզի ո՛չ ոք էր այլ ոք ի մերոց {հոգեւորական} եղբարց, որ խոտէր զնորին աղանդ եւ խաբեբայութիւն ի

ռքերնին ունին: Ո՛ր իշխանը քանի մի վաստակասէր {հոգեւորական} իր հարստութեան թեւի տակն առաւ, պահեց, որ նա այն

ոյն, մերձ գերեզմանի մօրն իմ, կատարելով զամենայն {հոգեւորական} պաշտօնս ըստ ծիսի քրիստոնէականաց օրինաւոր եւ միջակ

: Հոգեւորականք նախ եւ յառաջ քաղաքացի են եւ ապա {հոգեւորական}, ուրեմն, որպէս կցորդ քաղաքական իրաւունքների, պ

բնաւ: Մինչ իսպառ բողոքելով, մինչեւ այժմ եղած {հոգեւորական} չարաչար կառավարութենից եւ Հիւսիսափայլ խնդրած ռեֆօ

նապարհով: Յետոյ այս քահանայապետի օրերումը, նորա {հոգեւորական} գործերի մէջ խառնուեցաւ, այնտեղ եւս իւրեան լաւ դր

տ վիճակացդ այդոցիկ զմի մի այր, որպէս ազնուական, {հոգեւորական}, ուսումնական, ուսանող, հին հայագէտ, վաճառական

թէ մի գուցէ Կարգի քանքարաւոր եւ օգտակար անդամքը, {հոգեւորական} բարձր աստիճանների հասնելով, մոռանան եւ անտես առն

միայն անունը մնաց, եւ Կարգը կորուց մինչեւ անգամ {հոգեւորական} բնաւորութիւնը եւ յատկութիւնը, այժմ կիսով չափ դար

նօրէնութեան ժամանակ։ Ժողովողները բաժանւում էին՝ {Հոգեւորական} եւ աշխարհական։ Առաջիններից պահանջւում էր լաւ կրթ

իմանալ, թէ Յիսուսեան աբեղայքը աշխարհական են, թէ {հոգեւորական} ։ Կարդինալը չ'կարողացաւ այս հարցմունքին պատասխանե

ին ընդդէմ։ Զուր տեղը Կարդինալ դը Նոյալը եւ ուրիշ {հոգեւորական} մեծ աստիճանաւորքը աշխատեցան սահմանափակել Յիսուսեա

կոսի ամենայն Հայոց ի Նախիջեւան, կարգեցաւ ի վերայ {հոգեւորականաց} ուսուցիչ հայու կաթոլիկ Մկրտիչ ոմն Սիմոնեան տնօրեն

ջ իւր եւ նոցա: Յետ այսր ամենայնի ես ընդ այլոց {հոգեւորականաց} սկսայ յաճախել առ նոյն կաթոլիկն այլ տեսանելով զօր

անայից եւ գրագրաց Եղիա եւ 1-ոապիոն դպրաց եւ այլոց {հոգեւորականաց}, խնդրեաց ի բաց հանել զիս ի թուոյ աշակերտաց, հակ

Այլ ո՛չ բաւականացեալ եւ այն, միացեալ ընդ միում ի {հոգեւորականաց} մերոց եղբարց, զորոյ չկամիմ յիշել զանուն, թագուց

տեղւոյն Հոգեւոր կառավարութեան ընկալաւ զիս ի թիւս {հոգեւորականաց} այնր քաղաքի եւ դասաւորեաց ի կարգի գղերաց սուրբ Լո

ին բարձր սրբազնութեան շնորհել եւ ինձ ի թիւս այլոց {հոգեւորականաց} զաստիճան ջահընկալութեան, զոր ընկալայ 18 յունիսի

դն էլ իննեւտասներորդ դարու մէջ կ՚երթայ, բայց մեր {հոգեւորականաց} դատողութիւնը դեռեւս եօթնեւտասներորդ դարու ազգային

ւնն, զոր մեծածախ կատարեն յամի ամի՝ նուիրելով եւ {հոգեւորականաց} զառատ աջահամբոյր. ես բազմիցս ջանացայ ի խափանել զ

ի՞նչ փույթ: Ես չեմ կասկածում վերջին բարձրաստիճան {հոգեւորականի} հույժ ազնվությանը. բայց դրա հետ միասին աղաչում ե

միայն զանձինս հոգալ, այլ եւ զընկերն. իսկ առ մեզ {հոգեւորականն}, ուսեալ ի դրունս եկեղեցւոյն զշարական եւ զսաղմոս

աջադիմութեան վարդապետութիւնը կընդունի, որով ազգը {հոգեւորականներէն} երկու դար յառաջ անցած կերթան. այսքան երկարութեան

Հայաստանէն պիտի փախչենք։ Այս խօսքերը չեմ ասեր՝ {հոգեւորականները} պաշտպանելու, այլ կ՚ուզեմ, որ Ձեր Յիշատակարանի մ

ւթեան մասին։ Այն միջոցին Հռովմէական եկեղեցու {հոգեւորականները}, Ալեքսանդր VI-ի գործերովը եւ Լեւոն X-ի շռայլութե

ան չմտած տեսանելի մեր ազգի դրության բարվոքվիլը եւ {հոգեւորականների} բարբարոսությունից ազատությունը: Աղաչում եմ աս

ացուցեց Յիսուսեանների վնասակարութիւնքը Ֆրանսիացոց {հոգեւորականների} համար եւ մինչեւ անգամ Տէրութեան վտանգը՝ հիմնուել

ափարին, թէ հոգեւորականք են ազգի համար եւ ոչ ազգը {հոգեւորականների} համար. ազգը ժառանգութիւն տրուած չէ Պօղոսին կամ Ն

ը քաշում եմ ազգի համար մեր դժոխքի սպասավոր ճիզվիտ {հոգեւորականներից}, որոնց վերջին ջանքն է ազգը կուրացնելով վայելել ն

Եւրոպայի մէջ ընդունուեցաւ մեծ սիրով։ Ֆրանսիացոց {հոգեւորականներից} լաւ մարդիկը, ինքը Բօսիւէ, բարեկամ էին Քենելի հե

չի փոխեն. ինչպէս որ քաջափորձ եմ, Տաճկաստանի մեր {հոգեւորականներն} էլ այս դրութեան մէջն են: Արգո՛յ բարեկամ, այ

սիսափայլի " մեղադրանաց տակ չի ընկնին եւ ընդհանուր {հոգեւորականութեան} մէջ չբամբասուին։ Եթէ կայ, վանքերը միայն են, ու

նը հազիւհազ առձեռն արդեամբ զիրենք կը կառավարեն եւ {հոգեւորականութեան} շարունակութիւնը կը պահեն, եւ եկեղեցւոյ կառավարու

րը, ոչ մի տեղում չենք գտանում բուն ազգի կամ նորա {հոգեւորականութեան} մէջ միաւորութեան ձգտողութիւն, իսկ դորան հակառակ

աքսորուեցան եւ հալածուեցան մինչեւ ի մահ ընդհանուր {հոգեւորականութեան} ձեռքով: Խնկելի Խորենացին, այն հրեշտակ ծերուն

, որպէս վկայեալ կրօնադրուժ, մատնուէր բուն Հայոց {հոգեւորականութեան} ձեռքը Կոստանդնուպօլսի մէջ։ Այս պատճառով Մխիթարը

ի Կարգ հիմնել, այն խորհրդով, որ ուղղէր Իտալական {հոգեւորականութեան} բարոյականութիւնը, որ մինչեւ պարանոցը թաղուած էր

ովուրդը պատրիարք էր ընտրում Թուրքիայի ողջ վանական {հոգեւորականութեան} միջից, բայց ահա Երուսաղէմի վանականներրը, Դռան ն

երին ` պատրիարք ընտրելու Ռուսաստանում գտնուած հայ {հոգեւորականութեան} միջից: Որպէսզի կարողանար հարկադրել ազգին վաւերակ

խախտում է Խաթթի-Հիւմայունը, այլեւ մասնատում հայ {հոգեւորականութեան} միասնութիւնը: Նա զրկում է Ռուսաստանում գտնուած հ

, մեր, աշխարհական անդամոցս ազգի, է գործ. քանի {հոգեւորականութիւն}, յԵւրոպ անգամ չկարաց ՚ի գլուխ հանել զայն: Նա՛ զ

անպէտ առ ամենայն կացութիւն մարդ՝ պիտանի՛ դատի առ {հոգեւորականութիւն}. եւ այսպէս խրթնացեալ եկեղեցի մեր ի վայելուչ բարե

պէտ առ ամենայն կացութիւն մարդ, պիտանացու դատի առ {հոգեւորականութիւն} ", մինչեւ այժմ սիմոնականութիւնը վերջին տեղը չու

ու եւ գիշատելու համար (տես Մեղու, թ. 127) այդ {հոգեւորականութիւն} չէ այլ անարգ դահճութիւն: Այս առաջարկութիւնը

աղաքական խորհրդով: Ո՛ր մինը կարդաս. " Հայոց {հոգեւորականութիւնը}, որ հասկացել էր այս բաժանման (Հայոց եւ Յունաց)

թէ ի՛նչ աղբիւրից գիտէ Պ. Խուդաբաշեւը, որպէս թէ {հոգեւորականութիւնը} ծարաւում էր միաբանութեան եւ սրտի խորքում արտասւու

ն չէ, այլ հասարակաց իրաւունքի պաշտպանութիւն: {Հոգեւորականութիւնը}, օրէնքի եւ իրաւադատութեան առաջեւ չունի այն միստի

ով վերստին կրկնում ենք, թէ եկեղեցին ազգն է, իսկ {հոգեւորականութիւնը} սպասաւոր այդ եկեղեցուն: Ազգը, ամենայն օր իրաւու

հայ եւ ո՛չ մի հատ, ի՞նչ եղան, ո՞ւր գնացին: {Հոգեւորականութիւնը} իւր տղայական խնդիրներով, եզուիտների ձեռքում գործ

յս բոլորը պատմական ֆակտեր լինելուց յետոյ, դեռեւս {հոգեւորականութիւնը} պիտի պարծի թէ ա՞զգ պահեց: Մեր միւս խօսքերը,

ու առաջարկում ենք նախ, հասկանալ եւ ընդունիլ, որ {հոգեւորականութիւնը} մի տեսակ արհեստ չէ նիւթական կեանքի պիտոյքը հայթայ

պով սկսեց քարոզել ժողովրդին եւ աշակերտներ ճարել։ {Հոգեւորականութիւնը} լաւ աչքով չէր նայում նորա վերայ եւ մինչեւ անգամ դ

թղթի ընթերցումը եկեղեցիներում, եւ երբ անհնազանդ {հոգեւորականութիւնը}, ազգի կամքին հակառակ, կամեցաւ կարդալ թուղթը, ժ

" Հյուսիսափայլի " հարուցանում է ժողովուրդը ընդդեմ {հոգեւորականության} ընդհանրապես, իսկ ընդդեմ նորան (Այվազովսկիին) մ

, գրեցինք թե Այվազովսկին երեսփոխան չէ բոլոր Հայոց {հոգեւորականության} եւ թե կենտրոն հոգեւորականության է Սինոդոսն Էջմիած

ան չէ բոլոր Հայոց հոգեւորականության եւ թե կենտրոն {հոգեւորականության} է Սինոդոսն Էջմիածնի, եթե մեք ընդդեմ հոգեւորականո

որականության է Սինոդոսն Էջմիածնի, եթե մեք ընդդեմ {հոգեւորականության} ունինք մի բան գրած, թո՛ղ ինքը Սինոդոսը նկատել եւ

ավել ապահովության համար ծածկում է յուր անձը բոլոր {հոգեւորականության} անունի տակ: Ազգային լուսավորության նախարարն հ

երի անունները: Այս հեղափոխությունների ժամանակ {հոգեւորականությունը} շատ կերպով կամեցած է պաշտպանել հին դրությունը, տ

սուհետեւ պիտի դուրս գար պապի իրավասության տակից, {հոգեւորականությունը} զիջել է այս հեղափոխության: Հիսուսյանք (ճիզվիթնե

չունէր տալ զպտուղ ինչ: Ինչ եւ իցէ, այժմ ամենայն {հոգեւորականք} երթան առ նա, այլ ես չհանդուրժեալ, ես գալով աշա

նդամք։ Միայն աշխարհականք չեն ազգի անդամք, այլեւ {հոգեւորականք}, ուստի եւ նոքա եւս ազգին համար գործելու պարտական

կ հասարակաց տուն, որ ազգի զգացմանը գործակից եղող {հոգեւորականք} այնտեղ ապաստանին, բացի վանքերէն, որպէսզի " Հիւս

նան, այն ժամանակը պիտի ասենք, որ վիճակները եղած {հոգեւորականք}, գործակից են ազգային լուսաւորութեանը, իսկ վանք

ռամշապուհ դառնալ չի ուզեր, բայց կուզեն, որ ամեն {հոգեւորականք} էլ Մեսրովբ դառնան: Չէ՛, եղբա՛յր. առանց Վռամշապ

կարանի մէջ գրուին: Ես կը ցանկանայի, որ ամեն {հոգեւորականք}, որոնք որ աբեղայական բառին տակ կը պախարակուին,

արշաւել, ազգի յետեւէն հասնիլ չի՛ կարելի, թէ որ {հոգեւորականք} իրենց անգործութիւնը եւ դատողութիւնը չի փոխեն. ին

ր ունեցած տեսանում ենք Պ. Չամուռճեանի համար: {Հոգեւորականք} նախ եւ յառաջ քաղաքացի են եւ ապա հոգեւորական, ուր

ր անարգ, բայց այդ յիւրում կարգի եւ տեղւոջ: Միթէ {հոգեւորականք} մեր սակա՞ւս ներգործէին եւ ներգործեն ի վերայ ժողով

մեծ հանդէսով։ Բոլոր թագաւորական աստիճանաւորքը՝ {հոգեւորականք}, թէ աշխարհականք, գնում էին դագաղի յետքից միանգա

ժամանակուայ խելացի եւ բանագէտ մարդիկ՝ յառաջադէմ {հոգեւորականք}, երեւելի աստուածաբանք եւ քարոզիչք, որոնցով այն

ան վերին կարգը ծիծաղում էին այս բանի վերայ, բայց {հոգեւորականք}, մանաւանդ՝ Կարդինալ-դը Նոյալը, ջատագով էին նոր

պատասխանատու են. թող սովորին այս գաղափարին, թէ {հոգեւորականք} են ազգի համար եւ ոչ ազգը հոգեւորականների համար.

, բայց եթէ այդ վշտերն ու ցաւերը երեւէին նոցա մէջ {հոգեւորապէս}, տարակոյս չկայ, որ նիւթական հնարները անպէտ էին

Հայոց Ներսէս կարգեալ զայս լատին ուսուցիչ ամենայն {հոգեւորաց}, հրամայեաց աղա Յարութիւն Ղալուպովի էարկադրել զե

է բացերես տեսանել: Առ Ձեզ է բողոք իմ զանարժան {հոգեւորաց} ընդհանրապէս, ուղղեալ ՚ի Պետերբուրգէ ՚ի 11-էն փետ

այութեան դարուս ո՛չ անկանին ՚ի մի կէտ ընդ հայեացս {հոգեւորաց}, ուստի եւ աւելորդ իմն է դաստիարակութիւն, որ ո՛չ

անել, զօրացուցանել թեւակոխեալ զխոշոր ազդեցութիւն {հոգեւորաց} ՚ի վերայ ժողովրդեան, ընտելացուցանելով, զմանկտին

եւ անգիտակից սաղմոսերգութեանց, որպէս թէ խորհուրդ {հոգեւորացն} իցէ դատարկասիրութիւն եւ փարիսականութիւն: Ազ

լն եւ այլն: Մի՞թե չիցէ զարմանալի ձգտողութիւնք {հոգեւորացս} առ ՚ի ձեռս բերել զսեպհականութիւն ազգի մերոյ եւ այ

յօրէ այնմանէ զինչ գնեալ եղէ նմա յօժարացայ առնելոյ {հոգեւորդի} ինձ եւ այժմս, թէ կենդանի մնացի մինչեւ ՚ի Մադրաս

նուանակոչութեամբ եւ յետ այնու ընդունելոց եմ իբրու {հոգեւորդի}, վասնորոյ խնդրեմ հարկիւ ի ժառանգորդացս, զի իւրե

յդ գաղափարը թող հանեն միանգամ իւրեանց մտքից, այլ {հոգեւորը} եւ Կրօնական ժողովը եղած են եւ կան ազգի համար, եւ

ւթենից եւ հասարակաց ձայնը, հասարակաց բողոքը, մի {հոգեւորի} անօրէն գործերից, լիակատար զօրութիւն ունի մարդասպ

Սմբատ ասպետ եւ զՎարդան ստրատելատ: Մեսրոպայ ծնեալ {հոգեւորն} վերածնելութեամբ զորդիս եւ ի տեղի իւր զնոսա յաջորդ

զանց մէկը որեւիցէ յանցանքի մէջ բռնուի, դուք, որ {հոգեւորներ} էք, հեզութեան հոգով կանգնեցրէ՛ք այնպիսուն. զգո՛

առ, գիտուն քահանայք դաշտում չեն բուսանում, գիտուն {հոգեւորներ} ունելուց յառաջ, պիտոյ է պատրաստել ուսումնարաններ,

տալիք։ Հակառակութեան բոցը բարձրացաւ. Ֆրանսիացոց {հոգեւորները} եւ Պարլամենտը չէին կամենում ընդունել Unigenitus կ

ատահելով ազգի իշխանների անսիրտ ընդունելութեանը եւ {հոգեւորների} կոպիտ, խաւարասէր հալածանքին, ամենայն արդարութեա

երովբէ Արքեպիսկոպոսը, որպէս թէ նա միայն էր Հայոց {հոգեւորների} մէջ, այսպէս ընթացող։ Ինքը՝ հեղինակը եւս ուրիշ

ած կայ, նոքա պատրաստ են եւ այդ ուրանալ: Մի քանի {հոգեւորների} կողմից նզովքի շանթեր եւս տեսանում ենք՝ դէպի մեզ

Արքեպիսկոպոսի զանցառութեանը: Երանի թէ մեր բոլոր {հոգեւորների} սիրտը այնքան ցաւէր ազգի վերայ, որքան Մատթէոս սրբ

դապետին յանձնեց աթոռի տեղապահութիւնը, որ ազգային {հոգեւորների} ժողովով 651 թուականին նզովեց Մանասկերտի մէջ Քաղկե

Կրօնական ժողովի գործը եւ պաշտօնը է քննել եւ դատել {հոգեւորների} այն գործերը միայն, որ ուղղակի վերաբերութիւն ունի

իկականութեամբ խմորուած, Պ. Չամուռճեանը նայում է {հոգեւորների} վերայ, որպէս անմերձենալի մարդերի վերայ. մեր փոյ

Կրօնական ժողովը իւր տեսչութեան սեփական համարում է {հոգեւորների} դատաստանը, մէք կրկնում ենք, թէ հոգեւոր անձինք,

ակ կամ մի այդպիսի ժողով, ապա ուրեմն կազմուած չէ {հոգեւորների} անարժանութիւնքը քօղարկելով ժողովրդի գայթակղութիւն

ւ հոտը գիշատող գայլերը ջնջելու համար: Ազգը չէ {հոգեւորների} համար, ուրեմն եւ ոչ Կրօնական Ժողովի համար, այդ

իրտ կամ թէ ասել երկդիմի գործերը եւ ընթացքը, միւս {հոգեւորների} վասակութիւնը, որոնց մէջ մեհրուժանեան պսակով փայլ

պիտի պարծի թէ ա՞զգ պահեց: Մեր միւս խօսքերը, {հոգեւորների} ընդդէմ, չէ վերաբերւում մեր տօնելի թարգմանիչներին

անբախտ վիճակը, որ օրէօր այնպէս թշուառանում էր, {հոգեւորների} իշխանութեան տակ: Անպատմելի էր պաշտօնակալների սու

ների վերայ, որ անմիջապէս յառաջանում էին մեր ազգի {հոգեւորների} եւ մարմնաւորների անդաստիարակութենից, բայց Ռուբեն

էր իւր Հայկական ազգային եկեղեցուն, իւր Լատինական {հոգեւորների} հետ ունեցած կենակցութեան, այլեւ այն նախապատիւ սի

օրութեամբ արգելւում էր նոր ի նորոյ հող եւ տեղ տալ {հոգեւորների} եւ վանքերի օգտի համար, որ ծանրութիւն էին հասարակ

ակապետութիւնը չէր յօժարում տեղ ու հող տալ Պապական {հոգեւորների} եւ վանքերի համար, ի՞նչպէս տեղ կը տար մի օտարադաւ

հոգեւոր դաստիարակների ձեռքով՝ գոհանալով իւրեանց {հոգեւորների} աշխատութենից, հրաժարուեցան այնուհետեւ նոցա առաջն

աւերութիւնը Մխիթարի օրերումը, խոստովանեցինք մեր {հոգեւորների} անգործութիւնը, տգիտութիւնը, խաւարասիրութիւնը եւ

րմելի վիճակի միջից, ինչ վիճակի մէջ մնացած էր մեր {հոգեւորների} անփոյթութենից. երկրորդ՝ այն պատճառով, որ Մխիթա

մի Քրիստոնեայ մարդու համար, թէեւ գանգատում էր ապա {հոգեւորների} տգիտութեան վերայ։ Ազգը իրաւունք չունի գանգատելու

այսուհետեւ հայի պարտականութիւնն է անխնայ հանդիպել {հոգեւորներին}, որովհետեւ յետախաղացութեան եւ ռէակցիօյի անպարծան

ը պահպանուէ՞ր մինչեւ այժմ. Աստուած կեանք տայ մեր {հոգեւորներին}, Աստուած նոցա շուքը մեր վերայից անպակաս առնէ:

ոնց խորհուրդը եւ նպատակն էր մօտ մնալ եկեղեցուն եւ {հոգեւորներին}, որոնց միջնորդութեամբ կարող էր թողուլ Աստուած իւ

եկեղեցուն: Ազգը, ամենայն օր իրաւունք ունի, այդ {հոգեւորներից} մինը իւր լաւութեան համար պատուելու եւ սիրելու, ի

րից եւ բարբարոսներից այլեւ իւր հարուստներից, իւր {հոգեւորներից} եւ, կիսագրագէտ, ուսումնական կամ փիլիսոփայ ասուա

նոյն բանը, ինչ որ վաղուց արդէն լսում ենք զանազան {հոգեւորներից}, թէ նոցայ արդիւնքն է, որ հայոց ազգը ապրում է մի

ւնների մասին: Թող պ. Չամուռճեանը քարոզէ, թէ {հոգեւորներից} դուրս փրկութիւն չկայ, թող պ. Այվազովսքին իւր սպ

նը, նոր դեռեւս ազատուելով սատանայի գերութենից եւ {հոգեւորուած}, պատրաստ էր ամենայն զոհաբերութիւն յանձն առնուլ ա

ոսի բանաստեղծական ճարտար մտքերի տակ, այն ժամանակ {հոգեւորուեցաւ} նոր ի նորոյ իմաստասիրական գաղափարներով. սրանում

ուղղափառաց հաղորդութիւն առնել ընդ հերձուածողաց 'ի {հոգեւորս}, կարծիք մերժելի է յինէն։ Իսկ դիտումն Վահանին է

արիտ է՝ այրս այս համեմատելով իւրոցն կարգակցաց առ {հոգեւորս} Հայոց, գերազանց էր յաստուածաբանական եւ ի պատմակա

երը, չեմ կարող հաղորդութիւն ունենալ նորա հետ " ի {հոգեւորս} ", որպէս լոկ քրիստոնեայ եղբօր հետ: Ո՛ւր մնաց նո

ականս, եւ ՚ի կոյր հնազանդութեան ժողովրդեան որ առ {հոգեւորսն} ՝ զքրիստոնէութիւն տեսեալ, զայն ամենայն գաղափարս

ծել եւ խորհել զազգային լուսաւորութենէ, այլ զի՞նչ {հոգեւորրականք} մեր, առ ի՞նչ արդեօք ձգտեն միտք դոցա, եթէ ոչ համ

դանութեամբն չկարաց պահպանել զնոյն: Ազգասէր {հոգեւորք}, յորոց ի ձեռին մնաց գէթ ուրուական իմն իշխանութեա

քահանայացուք, եպիսկոպոսացուք եւ առաջնորդացուք: {Հոգեւորք} մեր անկիրթ եւ վայրենի, հազիւ ուրեմն կարող գրել ե

աց, ընթացակից լինին յաւիտենական ծերունւոյն: Այլ {հոգեւորք} մեր սնանկացեալ ի շնորհաց ժամանակին, վարձկանաց քա

միոյ միայնոյ անհատի, նախ քան զբարին հասարակաց: {Հոգեւորք}, որք առ ընկճեալ ազգս խրախոյս եւ քաջալեր կարդացին

ազգս խրախոյս եւ քաջալեր կարդացին հօտին իւրեանց, {հոգեւորք}, որք վասն լուսավորութեան եւ վերանորոգութեան ազգա

ց իւրեանց, առ մեզ, այս թշուառացեալս յամենայնի, {հոգեւորք} մեր առ անձնական օգտի կամ մուրանալոյ յօտարէն զչնչի

սիրական դժոխային ծարաւոյ, որոյց ըղձակաթն լինին: {Հոգեւորք}, որոց պաշտօն է պաշտպան եւ պահապան կալ կրօնի իւրե

ի՞նչ ապագայ ազգի միոյ ընկճելոյ, որոյ այսպէս իցեն {հոգեւորք}, զի՞նչ յոյս ազգին, որ զօրահանապազ դաւի եւ խարդա

կայն զի՞նչ մօտալուտ օգուտ ի բողոքանացս ի ժամուս. {հոգեւորք} մեր, ընդ այս բողոքանս ժպտին առ վայրկեան եւ ապա ո

դաւաճանութեանց, մինչեւ ցե՞րբ անգթասցին դիմակաւոր {հոգեւորք} մեր: Եւ մի՞թէ չիցէ տեղւոյս արժան, զորաց ի հաuար

եամբ ինքը եւս կորաւ ու չքացաւ Լեհաստանից: Եթէ {հոգեւորք} ընդունակ էին ազգը պահելու, ինչու՞ չպահեցին այս գ

ժողովրդի դաստիարակութեանը հոգաբարձու էին պապական {հոգեւորք}, ցնծում էր նեղսիրտ դպրոցականութիւնը՝ իւր սոփեստ

: Ո՛ւր մնաց նորա քահանայութիւնը: Պօղոսի պէս {հոգեւորք}, եթէ կան, թո՛ղ այս օրից չոգան իւրեանց գլխի ճարը

ասում է խաչի տաղը: Իմ կարծիքով ազգը եկեղեցին է, {հոգեւորքն} են, մեք մասնաւոր մարդիկ ենք, մեք մեր հոգու փրկո

կոշտ ու խաւար էր։ Սոքա (Հնդկացիք) հաւատում էին {հոգեփոխութեան}. կովը համարւում էր նոցա մէջ այնպիսի կենդանի, որ

արիւն, երբ արիւնի գոյնը սկսել էր սպիտակիլ. նորա {հոգը} չէ, նա ամենեւին տգէտ է, որ արիւնը, առանց դորան

այժմ հայոց մէջ եղած այս անկարգութեան ընդդէմ: Մեր {հոգը} չէ, եթէ այդ կտորը սխալմամբ անցած եւս է Սահմանադր

մեջ, ուր գտանվում էր ավելի քան թե երկու հարյուր {հոգի}, կար մի մեծ աղմուկ եւ շփոթ: Մտածեցի մոտենալ բազ

ի՞նչ ես անում այժմ, ի՞նչ վիճակի մեջ ես. մի չար {հոգի} ականջիս կարծես թե ասում է, որ հուսահատ վիճակի մե

սի երեխայքը, մանաւանդ դոցա միջից նոքա, որ աւելի {հոգի} ունէին (энергія), երկար չեն մնում անտարբեր վիճ

եւ այլն, բաւական յարմարաւոր բեմ: Ութն կամ տասն {հոգի} երաժիշտքը թէատրոնական գործողութենից յառաջ հնչեցու

ը: Մինչ այս խորհրդի վերայ էի, չգիտեմ՝ ի՛նչ չար {հոգի} դրդեց ինձ դուրս գալ Րեդուտկալէից դէպի Կովկասու սա

քը իմ հայեացքի մասին կրօնի վերայ, ես այնքան լայն {հոգի} եւ լայն սիրտ ունիմ եւ այնպիսի բազմակողմանի մարդ ե

ամբ կատարուած քանդակագործութիւն: Սառն մարմարիոնը {հոգի} է ստացել ճարտարագէտ քանդակագործի ձեռքի տակ, եւ ա

պատահած զարհուրելի գործերի, որոնց ամեն մինը եօթն {հոգի} է ստացել Շեկսպիրի արարչագործ գրչի տակ, բայց Վերս

սիրտ եւ պտղաբեր է գործում ամենայն ամուլ եւ անծին {հոգի}: Բայց լուսաւորութիւն ստուգապէս, լաւ միտք առ

ս յայտնուի մարդկութեան մէջ, օրհնած է, որովհետեւ {հոգի} կայ նորանում, որովհետեւ կեանք ունի: Աւարտել

տանիոյ, Իռլանդիոյ եւ Սկովտիոյ մէջ է 29, 307, 199 {հոգի} բնակիչ, որոնց մէջ հարիւր յիսունի չէ հասնում հին

ութեան տարրը: Կարծեց, որ եթէ մի մարդու տեղ քսան {հոգի} նստի, բոլոր բանը կը փոխուի, մոռցաւ, որ քանի իւ

թէ Տուերի յառաջընթաց կուսակցութենից տասն եւ երեք {հոգի} մատնուել են ծերակուտի հինգերորդ բաժնի ձեռք, այսի

հետեւաբար ընկնում է եւ զուգակշիռը: Դիցուք հազար {հոգի} շինական երկիր էին գործում, որոնք, երկրագործութե

արու միջոցում յաւելացել է գրեթէ հինգ հարիւր հազար {հոգի}: 1851 թուականում Լոնդոնը ունէր բնակիչ 2, 362, 23

իլիոն բնակիչ: Այսպիսի վիճակում, մինչ միլիոնաւոր {հոգի} պիտի ապրի իւր մեքենական աշխատութեան վարձով, մինչ

անայինք գործ դնել այս խորհրդով: Հինգ, տասն {հոգի} ազգասէր, թերեւս կարողութեան տէր մարդիկ, դնենք թ

փոքրի եւ մասնաւորի կերպարանքով: Դնենք, թէ քսան {հոգի}, մեք ապրում ենք մի տեղում եւ վաճառականութիւն ենք

ԴՈՒԹԻԻՆ ԵՒ ՄԻ ԱՍՏՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՐ ԵՒ ՈՐԴԻ ԵՒ ՍՈՒՐԲ {ՀՈԳԻ} Կեցո զիս ներքոյ կամ ստորագրող Բաբաջանի եւ կա

չեմ զքեզ Տէր, քաւեա զմեղս յանցանաց իմոց եւ պատեա {հոգի} եւ մարմին իմ անարատ մինչեւ ի կէտ մահուանս եւ յետ

բոյ: Որդի ծնեալ ՚ի Հօրէ նախ քան զյաւիտեանս. իսկ {Հոգի} սուրբ բղխեալ ՚ի հօրէ: ՚Ի հաւատալիս զԱստուծոյ եւ

տաց ազգաց, թօթափել զգերութեան անուր, ուսուցանել {հոգի} ճանաչել զԱստուած եւ երկիրպագանել նմա ո՛չ ի լերինս

իմ կամ արիւն"։ Քրիստոս մեռաւ ՚ի խաչին. բանական {հոգի} նորա էջ ի դժոխս, անբաժանելի Աստուածութեամբ. իսկ

ի սէր ոսկւոյ, որ զհոգիդ հանես ձօն, Զաշխոյժ {հոգի} պարմանեկին քոյդ թակարդես ի ծուղակ. Դմա թոյլ

մս փըրփըրում է Առատ գինին երկնահոս։ Թէ {հոգի} է՝ այն իմ փորն է. Թէ Աստուած է՝ միշտ նոյն

ճ. ինձ սուրբ Հայրը պատուիրեց, Տօն օրերում {հոգի} չկորուսանել"։ - Ուրեմն բա՛ց թող, որ

ի դիպուածներում (երբեմն պատահում էր որ հինգ-տասը {հոգի} միասին էին գալիս վրաս) ես խնդրում էի նոցանից ցոյ

դ, եթէ վատթար կեղծաւորութեան դիմակի տակ ման եկող {հոգի} չէր, ապա քահանայապետի կենդանութեան ժամանակը պէտք

ջ գիտէր, որ այս մարդը շատ հնարիմաց եւ չարարուեստ {հոգի} է, տեղեակ մանրամասնաբար իւր բոլոր գործերին, որ

ուհասի համար, Տիրոջ ժողովրդից քսան եւ չորս հազար {հոգի} մէ՛կ պատերազմում ընկան։ Ամոնը չէ՞ր, որ, անխե՛

ն տարի եկամուտ պիտոյ է ստանայ գոնէ՛ 40. 000 կորած {հոգի}: - Bene, - ասաց սատանան, - յետո՞յ:

մռայլութիւնը տարեկան եկամուտք ստանայ 10000 կորած {հոգի}: - Gut, - ասաց սատանան, - վերջը՞: -

յողներից ոչ ոք քո չափ չէ տալիս ինձ այդքան նզովեալ {հոգի}. որքա՛ն շատ են այժմ դժոխքի մէջ երեւելի մարդիկ,

Գերծեալ զմօրուսն ծնօտի: Ո՛չ զիւր զդաժան գէթ {հոգի} Ետ յողջակէզ դժոխոց, Այլ եւ բազմաց առաջ

ունչ էակ, մի տակառ, որ փայտից էր շինած, որ ո′չ {հոգի} ունէր, ոչ Աստուծոյ պատկեր էր, այդպիսի մի չնչին

առաւօտուն վաղ մարդ ուղարկելուս պատճառով: Օրհնած {հոգի}, ո՞չ ապաքէն տոմսակումս գրել էի հրաւիրելուս պատճա

եւ բանաստեղծ չէր, թէեւ չունէր մի առոյգ եւ կայտառ {հոգի}, մի կենդանի լեզու, այնուամենայնիւ, այս դիպուած

Շաքարեանցի թուլացած զօրութիւնքը: Արդարեւ մի րոպէ {հոգի} առնելուց յետոյ, երկու սրտակից բարեկամների խօսակց

անուանուած յիմարքը, պիտի ասեն, թէ մարդը բանական {հոգի} ունի, մարդը խօսում է եւ այլն: Նախ, ո՛վ է տեսել

ր սա չէ ընդունել: Թաբաք ծխողները դարձան երեք {հոգի}. ծխով լցուել էր ամբողջ տունը, ծխողքը հազիւ հազ

ս աշխարհիս մէջ, ինչ պիտի տանենք այստեղից․ մի չոր {հոգի} ունինք, պէտք է աշխատել, որ դժոխքի բաժին չլինի մ

մ երեսուն, քառասուն եւ երբեմն յիսուն կամ վաթսուն {հոգի}: Այդ տեղերում լինում են շատ խօսակցութիւնք, եւ ա

անգամ մի տան մէջ հաւաքուած կային մօտ իբր իննսուն {հոգի}, կիրակամուտ էինք կատարում մի հանգուցելու: Այդտե

յս կերպով մնացին մէջ տեղում տասն կամ տասն եւ հինգ {հոգի} հարուստքը, որ խօսում էին: Բայց պիտի այս եւս ասե

. այս չէ կարելի հերքել: Բանաստեղծութիւնը պիտի որ {հոգի} ունենայ, կեանք ունենայ, եւ այս կեանքը նա կարող

ան վերջին ձայնի հետ, Որ արձակեցին այնքան շատ {հոգի}: Մրրիկը անցաւ, ծովը հանդարտեց. Շա

երա՛զ էր... հեռի ինձանից, Խոլական ցնորք, {հոգի} գիշատող. Թողէ՛ք ինձ հանգիստ մաշել իմ կեանքը

ոչ աւելի վատթար. ըստ որում շատ ռամիկների սիրտ եւ {հոգի} այնքան ապականուած չէ, ինչպէս ձերը: Կարծեմ թ

ատասխանեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - որ դու, մարդը, որ {հոգի} ունի, որ Աստուծոյ պատկեր է, հաւասարեցիր մի ճրագ

սկսեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - մարդը կենդանի է, բայց {հոգի} ունի, բանականութիւն ունի եւ նորա արժանաւորութիւն

պատասխանեցիր, բայց ոչ կատարեալ. պատճառ, մարդու {հոգի} ունենալը, բանականութիւն ունենալը մի յարաբերական

նրապէս ո՛չ: Մի՞թէ քո կարծիքներով ամենայն մարդ որ {հոգի} ունի, պատկեր է Աստուծոյ. մի՞թէ մի չարագործ, մի

քը իւր անձը, ուրիշները եւ ամբողջ աշխարհը: Մարդը {հոգի} ունի, ինչպէս ասացիր, բանականութիւն ունի եւ գլխա

նը, նա գազան չէ, այլ սէր. սէր, որ աստուածային {հոգի} է, որ քարը եւս կը հալեցնէ, որի ընդդէմ սուրերը բ

է փոքր ինչ, իմը եւս այդպէս էր, բայց իմ ողորմած {հոգի} մարդը ամուսնացաւ, վա՞տ օր տեսաւ. թէեւ Աստծու կա

զգէն Հայոց եղեւ քար գայթակղութեան նոյն կրօնի։ Եւ {հոգի} Վենետիկեան վանաց երեւի յայտ յանդիման 'ի (Դեսերդա

արմին չէ միայն, այլեւ ունի իւր մէջ մի աննիւթ էակ {Հոգի}, եւ ինչպէս մարմինը կարող է այնքան աւելի ապահով կ

էի՞ր արտասուքի հեղեղներ, եթէ քո մէջ կար մի ազնիւ {հոգի} եւ մի փափուկ մարդկային սիրտ, տեսանելով, որ միեւ

ը եւ ուղղութիւնը։ Ստրկական կրօնի մէջ բռնակալական {հոգի} երեւում է իւր ահարկու մեծվայելչութեամբ. նորա համ

ուծոյ պատուիրանքը, ) քարոզեց ճշմարիտ Աստուածը {հոգի} եւ անկարօտ անպտուղ ծիսակատարութիւնների, զոհերի,

նար խոզարածութենից դէպի իւր հայրը։ Նա սովորեցուց {Հոգի} ճանաչել Աստուածը եւ նորան երկրպագութիւն տալ ո՛չ թ

ւ շարժառթի համեմատ։ Խորհուրդը կամ շարժառիթը է մի {հոգի}, որ ձգում է գործը որպէս մարմին եւ երեւում է աշխա

ւ հինգերորդ ոսկեղէն [ասացելոցն, յորժամ] բանականն {հոգի} առ հայս [զարթուցեալ ի] բազմաժամանակեայ [իւրոյն քն

յ [իւրոյն քնոյ], զհետ լինէր լուսաւորութեան եւ. [ {հոգի} զգեցեալ փութայր, ճեպեր] չիմացականն կենդանութեան

իկ ոչ երբէք կարող գտեալ արմատ արձակել ի սիրտ եւ ի {հոգի} ժողովրդեան, այլ մասնաւոր ինչ անձանց ստացուած, ս

թէ ո՛չ լեզու, առանց որոյ չէ մարթ լինել ազգի. նա {հոգի} է ազգի, եւ ազգ մարդկան առ հասարակ նովաւ կեայ. ի

քեցելոյ զախտ անխորհուրդ հնասիրութեան, որով ի մի {հոգի} եւ ի մի կամս բոլորեալ լուսաւոր մտածողացն՝ ձգտեսց

, եւ կենդանութեամբ ի կեանս վերակենցաղել զնիրհեալ {հոգի} հայկական մանկտւոյն, որ լինէր ապաքէն հրաժարելով ի

րբառ ուսուցչին այլապէս գիտէ ներգործել ի սիրտ եւ ի {հոգի} աշակերտին քան թէ գրուածքն լոկ. թող թէ բազում են

ր եւ իցէ ազգի չարագոյն, քան զկորուստ լեզուի, որ {հոգի} է ազգի, որ վերջին եւ միակ հնար է պահելոյ զկենդան

ոտութիւն, որ համարի մահ քաղաքական կենդանութեան: {Հոգի}, որով կեայ ազգն, շնչաւորէ զպատմութիւն եւ սա զբա

հեղինակի չզօրեն ինչ առնել, այլ միացեալ ի կամս եւ {հոգի} բազում ինչ է լուսաւորութիւն համազգեաց: Ոչինչ

ը եւ կեանքի եղանակը որոշել, միւսքը, որ մանաւանդ {հոգի} ունէին, յուսալով իւրեանց խարդախութեան եւ հնարագի

րախութենիցը բացականչեց " Spiritus Dei est hic " ( {Հոգի} Աստուծոյ է այստեղ) եւ երեք Կարդինալի վերահասութե

զը եւ Բոբադիլիան ունէին ոգեւորութիւն, որ նոյնպէս {հոգի} էր տալիս Մանրէզեան անապատականին, բայց նորանցից յ

ծ է ածում այս ձեւը. մօռացնել տալի, յառաջ գալի, {հոգի} է տալի եւ այլն, փոխանակ՝ մոռացնել կամ մոռցնել տ

ռացնել կամ մոռցնել տալիս, յառաջ կամ առաջ գալիս, {հոգի} է տալիս ասելու տեղ։ Ինչպէս երեւում է, պ. Պռօշե

կները թողում էին իրենց աշխատութիւնը: Հարկաւոր էր {հոգի} փրկել. ո՛վ կարող էր մեղադրել: Ակնթարթի մէջ զլւո

ղափարը այնպիսի մեծ բան է, որ մէկ առանձին առնուած {հոգի}, թող լինէր նա ամենամեծը մահկանացուներիը. այնուա

ցոց վիճակը, երբ նոքա այգեքաղի ժամանակ 5-6 հարիւր {հոգի} գալիս են Աշտարակ այգի քաղելու, երբ Վարդիթերի հայ

բնութեան մէջ լինել կենդանի, եթէ չկային նորանում {հոգի}. այս հոգին լեզուն էր։ Բայց հայոց ազգը իւր լեզու

ց (հանելուկներից) անցան: - Պարո՛ն Մարկոս, {հոգի՛ս}, դու գիտես, որ ես քեզ հոգուս պէս սիրում եմ եւ ք

. ահա այն մի հատիկ գործը, որով պիտոյ է պարապէին {հոգիազգեաց} հեղինակները եւ թարգմանիչքը մեր ազգի, ուր եւ իցէ

ոքր ի շատէ հասկացող ու զգացող Հայը կարող էր առանց {հոգիանալու} եւ ջերմանալու եւ սիրտը շարժուելու կարդալ Ամերիկայ

գատարքը, ասաց նա զայրանալով, ո՛չ հոգատարք, այլ {հոգիատարք}: Սոքա էին այն բոլոր թշուառութեան պատճառները: Սո

տեղ, բայց շատ փոքր, երեւում են այլ մարդիկ, որ {հոգիացած} Աստուծոյ շնչով եւ արձակած իւրեանց ձիւնի պէս սպիտա

ւն եւ ցաւ սուտ բարեկամներից եւ դրուժաններից. այդ {հոգիացած} առաքինի մարդերից ոմանք՝ ծեծի տակ հոգին փչելով (

ոյժ, զայն ամենայն շատ աջողակութեամբ ի գործ եդեալ {հոգիացելոցս} ի մարմնի, եւ վտարեալ զամենայն նեղութիւն եւ զսատա

քը: Ահա ուղարկում եմ քեզ մի օրինակ, որ կարդաս, {հոգիդ} փառավորվի ու ցնծաց. ես քո այս բանի վերա ուրախանա

քո անձնդ մանուկ մատաղ՝ կը չարչարես նաֆիլէ, {Հոգիդ} կեանքդ ուսման համար՝ որ շատ յիմար պոչ բանէ,

րանայ յատեան մտացդ քան զլոյս. Զի՞նչ քո ոսկի {հոգիդ} զօրէ պտղաբերել բեղմնաւոր, Որչափ ուսման լոյս

ն գուցէ սուրս առնուր ինձ ըսպանէր. Բայց դու {հոգիդ}, գիտեմ, չես կորուսանում Եւ խոստացած, խօս

տա՛, Շաքարեանց, դու մի օր յանկարծ կը մեռանիս եւ {հոգիդ} բաց աչքով կը մատնես, որ կերակուր լինի սատանայի:

հոգով գրուածի համար: - Ափսոս, որ հանդարտ չէ {հոգիդ}, - խօսեց Շահումեանցը, - ես մի քանի բան ունէի քեզ

ոտներիդ տակին էլ կաշի չմնայ, էնքան ճամփեքը չափի {հոգիդ} դուրս գայ " (եր. 66): -"... Ըսենց խորհուրդ

ու, գլուխս քարը կը տայի, էլ չէի խօսիլ։ " Է՛հ, {հոգիդ} դուրս գայ, այնպէս գրէ, որ ամենքը հասկանան"։ Ե

որ ես ամեն օր ճար կխմիմ եւ բեհրիզ իմ. կհավատաս՝ {հոգիես} արեւես զզվիլ եմ. ասօր մեռնիմ նե, աչքիս չերեւնալ

ակ առնելով, թե այս վիճակում եղած մարդու սիրտը եւ {հոգին} ինչպես կլիներ, մի՛ մեղադրիր ինձ իմ լռության համա

, երկինք հասանեն ի թիկունս: Զղեակ ազգի մերոյ {Հոգին} հաւատաց ի Ձեզ, եւ միլիոնից աչք յառեցան ի նոր յաջ

- Եթէ չճարենք եւս, գո՛նէ մեր խիղճը մաքուր է եւ {հոգին} հանդարտ, գո՛նէ չկայ մի մարդ, որ ասէ, թէ այս ին

ուղղութիւն ստանալով, արդէն փոքր կերպարանքով իւր {հոգին} տրամադրած լինելով մի օրինաւոր դպրոցում կամ համալս

ո՛ւ այդպէս հալածուած է այդ քաղաքից ընկերսիրութեան {հոգին}, ինչո՛ւ նորա բնակիչներից շատերը պարապում են մի մ

սարսափելի խոցը, որ, դարերով ճարակելով մեր ազգի {հոգին} եւ մարմինը, աշխատում է վերջապէս բոլորովին մեռուց

, ուր շրջապատող բնութիւնը տրամադրում էր սիրտը եւ {հոգին} դէպի մելամաղձութիւն, առաւել կարօտ է մխիթարութեան

- Ցնորք... Ցնորք, բայց այդ բանը մաշում է իմ {հոգին}: Դորա հետ միացաւ եւ այժմեան պոչաւոր աստղի երեւիլ

կան կենդանի խօսքը, որ է ազգի բարոյական կեանքը եւ {հոգին}: Անցեալ տարում երեւեցաւ մեր ազգի մէջ մի բանականո

այ, խղճահարւում է. գութը յաղթահարում է վրիժական {հոգին}: Յանկարծ պատկերանում է նորա աչքի առաջեւ նորա մայ

գու վերայ, այլ բոլորովին տակ ու վերեւ բերեցին իմ {հոգին}... Պատմաբանական չորս հատուածով եղերերգութիւն

թիւնը լաւ ճանաչելուցն է, որ չենք ծառայացնում մեր {հոգին} այս եւ այն հարկադրող հանգամանքների, որ, պաշտելո

ձ Նախախնամութիւնը. այս բոլորը միասին դղրդեցին իմ {հոգին} եւ պատճառ տուեցին այդ խօսքերը խօսելու: Շամիլ

ւում է նոցա հետ, ինչպէս հրամայում էր նորա թշուառ {հոգին} եւ ամայացած սիրտը, որ, անիրաւաբար օգուտ քաղելով

ւթիւնը, հոգեբանաբար ներգործելով, թուլացուց նորա {հոգին} եւ մոռանալ տուեց մի ժամ իւր զօրութիւնը եւ իշխանու

գում են նորան մի կաշկանդուած վիճակի մէջ: Աւազակի {հոգին} մոռանում է մի րոպէ իւր պատահական դրութիւնը, մոռա

նակալ մարդիկ հարստահարել են նորան ", դղրդեցին իմ {հոգին}, թէեւ երազում չէի զգում, որ գտանւում եմ գերութե

ս ինձ, թո՛ղ գոնէ իմ Հայութիւնը շարժէ քո սիրտը եւ {հոգին}: Ես որդի եմ մի անբաղդ ազգի, որ երբեմն ունեցել է

հոգուն, որ վաղուց արդէն դարձել էր իմ կեանքը, իմ {հոգին}, իմ արիւնը եւ ուղեղը: Վերջապէս բարոյական ոյ

այդ ժամանակի ճարտարագիտութեան եւ գեղեցկագիտութեան {հոգին} եւ այլն: Բայց արգոյ հեղինակը, ամենեւին ուշ

նց մէջ երեւում է եւ ճիշտ նկարագրւում է " Ընծայի " {հոգին}: Շատ եւ շատ անցքերից եւ նեղութենից յետոյ, որ կր

ողորմելի դրութիւնը. այդ վէրքերը ճարակում են նորա {հոգին}, եւ այս պատճառով եւս Հայը մարմնով միայն ապրում է

ռն փորձեր շատ անգամ կատարել է մարդկութիւնը: Ազգի {հոգին} եւ ազգի սիրտը կարող են իւրեանց յատկութիւնը եւ որա

Հայի զաւակը աճում է օտարի կաթով, օտարի լեզուն եւ {հոգին} ներս է մտանում նորա մէջ այն կաթի հետ, որ սուրբ չ

րի կերած ծեծերի սաստկութիւնը, այս դարու մարդասէր {հոգին} դարմանում է նոցա վէրքերը եւ, բռնելով ցանկացողի ձ

ետ ծանօթութիւն եւս չունիմ, ըստ որում, ընկերական {հոգին} վաղուց թռած է մեր աչքից: Աստուծոյ մի նոր շնո

եք հասանք մեր վճռական նպատակին: Մեր սիրտը եւ {հոգին} վկայում է մեզ մեր գործի արդարութիւնը: Այս վկայու

ենք մեր զաւակներին: Պ. Խուդաբաշեանի գրուածի {հոգին} հարկադրում էր մեզ պաշտել մի ամենեւին լռութիւն՝ թ

իական կոպտութեան հետ թագաւորում է հին նահապետական {հոգին} ՝ պարզութեամբ դիմել դէպի մի մարդ եւ առանց վարագոյ

տնի է, տեղիք չէր տալիս մտածելու, թէ այդ առաքինի {հոգին}, եկեղեցու եւ ազգի համար կենդանի նահատակը, երբեւ

. այդ հոգիացած առաքինի մարդերից ոմանք՝ ծեծի տակ {հոգին} փչելով (մի խրտուիլակ թագաւորի հրամանով), ոմանք

այս տողերը գրելով, ապացուցանում է մեզ, թէ ազգի {հոգին} եւ հասկացողութիւնը քաղաքականութեան կամ կրօնի մասի

այն խօսքերը որպէս սեպհական խօսքեր Շնորհալու, որի {հոգին} եւ ուղղութիւնը քաջ յայտնի են մեզ բոլորովին այլ կո

ազանել է ինքը, հասարակութիւնը, որ դարձել է նորա {հոգին}, նորա պաշտական գաղափարը, տեսաւ այս եւ խաչակիր ա

ւիցէ քանակութիւն ոսկու եւ արծաթի: Այժմ այդ հազար {հոգին}, թողնելով երկրագործութիւնը թէ՛ կամայ եւ թէ՛ ակամ

գնալ բարոյականի եւ իմացականի քամակից, ըստ որում {հոգին} առանց մարմնի չէ կարող գործ կատարել նիւթական աշխար

ծային անձանց չէ՛ այն, թե Որդին չէ՛ Հայր, եւ ո՛չ {Հոգին} Որդի եւ ոչ Հոգին սուրբ Հայր կամ Որդի, որպէս ուսո

այն, թե Որդին չէ՛ Հայր, եւ ո՛չ Հոգին Որդի եւ ոչ {Հոգին} սուրբ Հայր կամ Որդի, որպէս ուսուցանէ Այվազովսքին

պատկառ կալ սահմանի եկեղեցւոյն: 2) Երես 5. {Հոգին} սուրբ բղխի միայն ՚ի Հօրէ - " Հոգին ճշմարտութեան,

2) Երես 5. Հոգին սուրբ բղխի միայն ՚ի Հօրէ - " {Հոգին} ճշմարտութեան, որ ի Հօրէն ելանէ"։ Ո՛չինչ առնու

ի Լուսաւորիչն " Հայր յանձն է. Որդի ՚ի Հօրէ. իսկ {Հոգին} սուրբ ՚ի նոցունց ", եւ կամ ՚ի Շնորհալին " առող յ

ն կամ առաքումն Հոգւոյն եւ յՈրդւոյ, այլ զայս թե՝ {Հոգին} առնու ա՛նտի, ուստի եւ Որդին: Քրիստոս ասէր՝ " յ

է՝ նոցունց էութենէ: Դաւանութիւն պապականաց, թե {Հոգին} սուրբ բղխի ՚ի Հօրէ եւ յորդւոյ, սահմանեցաւ յութեր

հանայութիւն եւ եկեղեցին - ուրեմն եւ ի նոցանէ բղխի {Հոգին}: Ո՜վ հայհոյութեանս: Զժամանակաւոր առաքումն Հոգւո

: Եւ հոգիք նախահարց էին ի դժոխս, յոր էջ բանական {հոգին} Քրիստոսի անբաժանելի յԱստուածութենէն. " եւ ըզնիգս

: 9) Երես 56. Հարց. - " Մեռնելէն ետեւ մեր {հոգին} ո՞ւր կերթայ"։ Պատասխանի - " Քրիստոսի Տեառն մերո

չէ հիմնեալ ի վերայ գիտակցութեան, զոր ո՛չ ընդունի {հոգին}, մաքուր խղճմտանօք, այլ առ հարկի կամ ստիպանաց,

՚ի պատերազմի ընդդէմ սատանայի, որ յաստի կենցաղս: {Հոգին} սուրբ տուեալ լինի ՚ի մկրտութեան եւ ՚ի ձեռնադրութե

գին եւ յայս հային աղօթք ի մկրտութեան, որով աղաչի {Հոգին} գալ իջանել ի ջուրն: Ի մկրտութեան Քրիստոսի անդէն

ջուրն: Ի մկրտութեան Քրիստոսի անդէն իսկ յերեւեցաւ {Հոգին} ։ Բազում ուրեք, որպէս եւ ի մկրտել Փիլիպպոսի զներ

րպէս եւ ի մկրտել Փիլիպպոսի զներքինին, իսկոյն եկն {Հոգին} ՚ի վերայ մկրտելոյն: Եւ մկրտեալ ոք, եթէ առ չբերե

) Պատուհանում նստած միայն զմայլում է իմ {հոգին}, Հորիզոնում պայծառ լոյսը տեսանելով արեւին

խաղացին Արեգակի ճառագայթքը, զուարճացաւ քո {հոգին}. Էգուց կարող է նոյն շողը հանդիպել քո դիակի

նիկ որդի ժառանգ, Ասաց վերջին շնչով, սակայն {հոգին} հանդարտ: Այն գայիսոն, գահն ու թագը

Քո նախահարց եղիր արժան ընտիր ժառանգ Իմ {հոգին} քեզ կ՚առաջնորդէ ամեն բանում. Նիկողոսը ասէր

արանք, Կրեց նա այս աշխարհից. Այլ իւր {հոգին} որպէս թէ Զգաստացած մի ձայնից՝ Յորդորո

են, ե՞րբ անցան: Այս խօսքերն, որ մեր {հոգին} Միօրինակ կրկնում է, Նորան սուրբ գիրք

, Որին յանձնած է ընդունել Առհասարակ մեր {հոգին} ։ Ինչքան քընքոյշ էլ որ նայես, Բը

Չխռովելով մեր խիղճը, Չաղմկելով մեր {հոգին}, Տո՛ւր մեզ տաղեր, վէպ, առակ, Հաճոյ

ց արի գոռալով: " Նա ալեւոր Հայաստանի {հոգին} է... Իսկ իմ անունն է Անմիաբանութիւն,

, Գնա՛, թէեւ չեմ կարող գալ, Բայց իմ {հոգին} քեզ ընկեր։ Գնա՛ մեռիր դու քաջի պէս,

իւն, Ո՛վ ներկայ նորա մօտ, երբ փչում էր նա {հոգին}: Ո՛վ սրբեց նեղուածի արտասուք աչքերից

Բարոյական Հերքուլէս, Ո՜ղջ մարդկութեան խտտած {հոգին} Իջնում է մեծ ասպարէզ... Բնութ

" Չկայ մի գործ պատահական, Մարդու {հոգին} ունի կապ. Նոյն Ալեքսանդր Մակեդոնեան Որ

տնում է եղբայրս հօրս վախճանելը: Տէր լուսաւորեսցէ {հոգին}: 8-ին պատասխան գրեցի, որ կ՚երթայ վաղը: 10-ին ն

մենայնիւ, այսօր արեւի պէս յայտնի է, որ գրուածքի {հոգին}, բոլորովին քննականից դուրս, պատկերացնում է մի կ

կախուեցան, գլխատուեցան եւ այրուեցան, բայց նոցայ {հոգին} կենդանի մնաց, իւրեանց ամայացած հայրենիքի փլատակն

ս արժանաւորութիւնքը, զարթուցանում է ընթերցողների {հոգին}, գրգռում է եւ ջերմացնում է նոցա սիրտը դէպի այդ գ

.. Մի ազգի մատենագրութեան մէջ երեւում է նորա {հոգին}, նորա հայեացքը, նորա ընկերական կեանքը։ Բայց կր

ունակ 50 տարի ոչ միայն քամեցին Ֆրանսիոյ արիւնը եւ {հոգին}, ոչ միայն իրը փոխանակեցին անառակ եւ փտածին կեղեւ

ինչդեռ ցամաքահողը ազատութիւն գտնելով եւ կորցնելով {հոգին} բերանը եկաւ, Անգլիան, իր այն թերի համարուած, ե

նում իւր սուրբ պայմանի վրայ: Դոյն այդ առաքինական {հոգին} նորա անպաճոյճ գերեզմանի վրայ, որ դեռեւս չէ շքեղա

կրորդ պատճառն եւս այս էր պապի մահուան: Կարդինալի {հոգին} ես առաւել բարւոք ճանաչեցնելու համար, եւ ցոյց տալ

: Քահանայապետը վախճանեցաւ, թէ ո՛չ, այն նենգաւոր {հոգին} իսկոյն սրեց իւր լեզուն նորա վերայ, դուրս ցայտեց

նչաց գրուածոց մէ՛ջ անգամ կարդում են, թէ " ո՛վ որ {Հոգին} Սո՛ւրբը հայհոյէ, նորա մեղքը չթողուի՛, ո՛չ այս ե

մեղքը մե՛ղք չէ ասել, ո՞ր արհամարհոտ եւ ամբարիշտ {հոգին} կարող է մտքից անցնել։ Իսկ ով որ ճանաչէ իր յանցան

մասին. եւ ինչ որ ամեն մինը լսել են, առանց իրենց {հոգին} պարտաւորելու թող ճշմարիտը ասեն։ Բայց երեք եղբ

այն պայմանից. այդպիսի վատաբաղդ դիպուածում եւս մեր {հոգին} հանդարտ է եւ խղճմտանքը՝ հանգիստ։ Մեք գիտենք, որ ա

յնքան եւս զօրանում է երկմտութիւնը նորա մէջ, նորա {հոգին} գուշակում է գալոց անյաջողութիւնը։ Շատ մեծ է անկե

ականի Մայիս ամսումը։ Նորա ազգասէր եւ միշտ վառ {հոգին}, թէեւ շատ պարապած լինէր առանձին գործերով, քաղցր

հեռացնում էինք նորան այդ խորհրդից։ Բայց նորա վառ {հոգին} եւ ազնիւ ձգտողութիւնքը չկամէին ներել, որ իւր մար

լու այն դիտաւորութիւնը, որ յղացել էր նորա աննիւթ {հոգին} ։ Նա, լաւ ճանաչելով իւր անձը, բարոյապէս հաւաստի

մարդը ծաղկի այն ժամանակամիջոցում միայն, երբ նորա {հոգին} ներգործում էր մի նիւթական շրջապատի մէջ, երբ կրու

, դէպի որը նայում էինք մեք ամենեքին։ Աղաչենք եւ {Հոգին} սուրբը, այն մխիթարիչը սգաւորների, մեղմել եւ ամո

ւոր բան չէ. այդ ապստամբութեան մէջ չէ երեւում մեր {հոգին}, որովհետեւ այդ հարստահարուած մարդիկը աշխատում են

րգեւի համար: Վերջին անգամը խոստացել էր Ասմոդեյին {հոգին} տալ, եթէ Ասմոդեյը կը տար նորան մի պարգեւ, բայց

յց Ասմոդեյը առաւել խորամանկ լինելով, ստացաւ նորա {հոգին}, առանց պարգեւ տալու, թէ ինչպէ՛ս պատահեցաւ այս,

պատճառը, որ առանց Ասմոդեյի կողմից պարգեւի, նորա {հոգին} եկած է ձեր խաւար տէրութեան մօտ, որպէս արժանի զօր

ները եւս այնպէս իմանան: Աստուած լուսաւորեսցնէ քո {հոգին}, Սիմոն վարժապետ, եթէ դու չլինէիր, եթէ քո գրեան

արդերին, արդէն հերիք պատճառ են դառնում, որ նոցա {հոգին} ուրախութենից դէպի տրտմութիւն փոխադրուի: Եւ ճշմար

, մարդը խօսում է եւ այլն: Նախ, ո՛վ է տեսել այդ {հոգին}, մարդու վիզը որ կտրես, ո՞չ ապաքէն այնպէս մեռանո

անաչում ինձ, որ չգիտէ իմ գործերը, իմ սիրտը, իմ {հոգին} եւ ուղղութիւնը, որին մի մազի չափ վնաս չեմ տուել

լի կտոր եւ դրեց սեղանի վերայ: Բայց նորա սիրտը եւ {հոգին} այնպէս ջերմացած էին այդ մետալի վերայ, որ իսկոյն

, պէտք է աշխատել, որ դժոխքի բաժին չլինի մեր խեղճ {հոգին}: Ուսում ստացողը նոյնպէս պիտի մեռանի՞, թէ ոչ, ո

գէտինը, թէ ոչ. ուրեմն ի՛նչ գործնական օգուտ ունի {հոգին} ուսումից․ ո՛ր սուրբերը ուսեալ էին: Մարգարէքը հով

իւն, այնտեղից հալածական է միաբանական աստուածային {հոգին}: Եսական հոգով բան չէ յառաջանում նորա համար, որ

ղէնը կամ մահիճը, որի մէջ հանգուցեալը փչել էր իւր {հոգին}, նոյնպէս պատկանում է մեզ. նոր հանդերձը իբրեւ կո

մ ենք քեզ, Աստուած տայ, որ բոլոր երեսփոխանք այն {հոգին} ու հաւատը ունենային, ինչ որ դու ունիս. բե՛ր մատ

տեւեց ամբողջ երեք ժամ: Բայց չկարծէք, որ իննսուն {հոգին} եւս խօսում էր, թէպէտ գործը իննսունին եւս վերաբեր

ւնը կարող էր տրամադրել պատանի օրիորդների սիրտը եւ {հոգին} դէպի մի րօմանական կեանք... Պ. Յովնաթանեան

բերել հիւանդի կազմուաձքի մէջ, այլ, գլխաւորապէս {հոգին}: Որեւիցէ անախորժութիւն խանգարելով հոգու եւ սրտի

աղօթքը, որ յետոյ մի փոքր լալով հանդարտեցնում էր {հոգին}, եւ այնպէս տխուր զգացմունքներով գնում էր անկողին

ուծուց ստացած քանքարը աճեցնէ, եթէ նա այն բանական {հոգին}, որ ստացել էր Աստուծուց, լուսաւորէ. եթէ նա այն

ն չգործէ, որ խղճմտանքը խածատէր եւ վիրաւորէր նորա {հոգին}: - Այս բոլոր կանոնները ծնուցանում են մի կանոն

րու խորհուրդը այն ժամանակ, երբ լուսաւորել էր իւր {հոգին} եւ աճեցուցել էր Աստուծուց ստացած քանքարը, առանց

ներգործում է միայն ազատ ժամանակը մինչ հանդարտ էր {հոգին}. իսկ թէ սա մի փոքր վրդովուած էր, իսկոյն հին նախ

որ իմ սէրը անչափ է քո վերայ. գիտե՛ս, որ եթէ իմ {հոգին} աշխարհի երեսին ունի մի թանկագին, կամ առաւել լաւ

մ, թէ միգուցէ այդ խօսքերը առաւել եւս վրդովէին քո {հոգին}: Այդ խօսքերի վերայ Մանուշակը դարձեալ շփոթուեց

իմ սիրտը դուրս է թռչում դէպի քեզ. գիտե՛ս, որ իմ {հոգին} ապրում է քո հոգու կեանքովը, եւ այս բոլորը ապացու

ող էր վերացնել: Տեսնելով քո սիրտը, շօշափելով քո {հոգին}, եւ, այս քննութենից յետոյ, յարմար գտանելով նոր

ապետի յիշատակը, բայց այդ բոլորը զուր է, ողորմած {հոգին} լաւ է իմացել աշխարհիս բանը, եւ մեծ խելք բանեցնել

վարքը, բարքը, մտածութիւնը, ապրելու կերպը, եւ {հոգին} էս. մի խօսքով, բացի մարմնի կերպարանքից, որ Աստ

օտ եւ հպատակ մնալով բնութեան օրէնքներին, նոյնպէս {հոգին} պիտոյ է գտանէ իւր համար մի աննիւթական աղբիւր, մի

մի այնպիսի անօթ է, որի մէջ կերպարանագործւում են {հոգին} եւ հոգու բոլոր ունակութիւնքը։ Մարդը, ենթարկելով

եւ այս կանոնների եւ պայմանների պահելու մէջ մարդու {հոգին} գտանում է իւր մխիթարութիւնը եւ երջանկութիւնը։ Ամ

Չնչին եւ նիւթական բաները, որ վերաբերութեամբ դէպի {հոգին}, ոչինչ էին ամենեւին՝ այդ անխորհուրդ եւ ամուլ ծի

մբ քննել եւ գնահատել ամենայն բան, իւր անձը, իւր {հոգին}, իւր բանականութիւնը, իւր ընկերը, իւր գիտութեան

ետեւանքն է։ Կրօնի մէջ կերպարանագործւում է մարդու {հոգին} եւ բանականութիւնը, եւ այս կրօնն է նորա հոգեկան ե

լի մոլութիւնք ծնեցան բռնակալութենից։ Բռնակալական {հոգին}, որ պաշտպան է ստրկութեան, բռնակալութիւնը, որ չ

ւնը շատ բացայայտ կերպով ցոյց տուեց Մխիթարեանց այս {հոգին} ՝ մի րոպէ մոռանալով, թէ խօսում էր Հայերի հետ, ո

սեմ, որով լուսափայլին միտք, կենդանանայ եւ սնանի {հոգին}, եւ կամ առ անհնարին հնասիրութեանցն յաղթահարեալ ի

ելով՝ զաստուածաբանական եւ զպատմաբանական գրեանս: {Հոգին} բանաստեղծական թափառեալ անպատսպար ի վերջոյ ի հինգ

ազգս գիտութեանց, որովք լուսափայլին միտք եւ սնանի {հոգին}, տարագիր է յօրագրէ անտի, յորում ոչ զվերջին տեղի

արոզիչներին, որ աղճատում էին Քրիստոնէական հաւատի {հոգին}, բայց ո՞վ էր Պապական կոնդակների ականջ դնողը, թէ

. Կլեմենդ XIV Պապը, հասկանալով Յիսուսեանների {հոգին} եւ խաբեբայական ուղղութիւնը, մանաւանդ աչքի առջեւ

կան դաւանութեան։ Բայց Յիսուսեանների Մաքիաւելական {հոգին} չէր կարելի ջնջել. նա վաղուց ահա՛ մտել էր աշխարհի

ունենալ այս Կարգի մասին, ճանաչել եւ շօշափել նորա {հոգին} ։ Այս խորհրդով, ես ցոյց կը տամ Կարգի ծագումը

նորա ներքին կազմութիւնը, որի մէջ երեւում է նորա {հոգին} եւ որից բղխում է նորա յարատեւութիւնը, այն ժամանա

միայն Ֆրանսիայի մասին այն պատճառով, որ այս ազգի {հոգին}, մանաւանդ արգելք լինելով Յիսուսեաններին առհասարա

յս գիրքը Փարիզի մէջ, երբ նորա երեւակայութիւնը եւ {հոգին} ստացել էին փոքր խորամանկ Քաղաքագիտութեան մասին տե

գրքի մէջ պարունակւում է Յիսուսականութեան բովանդակ {հոգին} եւ ուղղութիւնը։ Կարգի բոլոր յառաջադիմութիւնքը այ

ցաւ եւ հզօր հակառակորդների, որ ճանաչում էին նորա {հոգին} եւ ուղղութիւնը։ Պորտուգալիայում դատապարտում էին

լային, որովհետեւ նորանից ստացաւ նորա զինուորական {հոգին} ։ Լայենէզի եւ Ակուաւիու Մաքիաւելականութիւնը հիմնե

յր հնազանդութիւնը այս համաշխարհական հասարակութեան {հոգին} էր եւ կապը. պատճառ, ոչինչ բանով չէր սահմանափակւ

մ էին ամենայն տեղ, աճում էր առ հասարակ քննողական {հոգին}, եւ երեւում էին նոր նոր յայտնագործութիւնք, որոն

ներով անցնում է դէպի Ակուաւիու եւ նորա յաջորդների {հոգին}. մինչեւ անգամ եւ այժմ ամենայն տեղից հալածուած,

հում են միեւնոյն ուղղութիւնը, միեւնոյն որսողական {հոգին} ՝ միմիայն յարմարուելով տեղի հանգամանքներին, որի

ն անծանօթ ազգերին Աւետարան քարոզելու։ Բայց Կարգի {հոգին} անտեսանելի կերպով հետեւում է նոցա քամակից եւ աստի

ային Ամերիկայի անապատներումը, կարո՛ղ էր փչել իւր {հոգին} նոր եւ վայրենի մարդերի վերայ ամենայն ազատութեամբ

ղ՝ մի զարհուրելի հանգստութիւն։ Յիսուսականութեան {հոգին} չորացո՜ւց այս կուսական երկիրը... Նա չէ կարող յ

մասը յանձնեց Լենիլիէին, վերջապէս Յիսուսեան Կարգի {հոգին} ծերացած թագաւորի կեանքի վերջերումը տիրապետեց բոլո

րեկամական համարձակութիւնը եւ չձանձրանայ ձեր խաղաղ {հոգին} եւ չվրդովուի ձեր ստոյգ ազատամտութիւնը այս առաջին

վ։ Ս. -Պետերբուրգ, 1857։ Մեր սիրտը եւ {հոգին} բաց է ամենայն ուշադրութեամբ ընդունելու մի բանական

, յետոյ աչքերը վերեւ բարձրացնում, աղօթք անում ու {հոգին} աւանդում։ Իրար մօտ թաղելու խնդիրը անում է նաեւ Վ

ն նոցայ բանաստեղծական գործերի մէջ երեւում է նոցայ {հոգին}, նոցայ վարք ու բարքը եւ այլ այնպիսի բարակ եւ քնք

րը արդէն երկու տարի է, որ մաշում է նորա սիրտը եւ {հոգին}, դեռ նոր է փոխել ատամները, դեռ նոր է մտել տասնո

, յետոյ, աչքերը վերեւ բարձրացնում աղօթք անում ու {հոգին} աւանդում: Իրար մօտ թաղելու խնդիրը անում է նաեւ Վ

. կատարելութեան բնակարանը է բովանդակ մարդկութեան {հոգին}: Եթէ պ. Պռոշեանցը չէ ստեղծել կամ չէ նկարագ

եռու լինել: Թող ինչ կամին խօսին, բայց մարդկային {հոգին} ցոլացնում է արտաքին բնութիւնը: Այսօրուայ օր

րհքը ձեռդ առ. Էս մեր դուշման ազգերին, Խեղճացրու {հոգին} առ: Ձենդ լսողը սասանի, Ծակը մտնի, տազ անի, Ա

նրանով կարող էին նոքա ճանաչել ամբողջ յունաց ազգի {հոգին}, ինչ որ կար նոցա մէջ այն ժամանակ, եւ այդ շատ ու

ոյց էր այն ազգին, որին եւ պատկանում էր, որ ազգի {հոգին}, լուսաւորութիւնը, մի խօսքով՝ նորա բոլոր արժանա

երայ շատ անչափելի մեծ է. համարեա՛ թէ ամբողջ ազգի {հոգին} կրթւում է եւ դաստիարակւում է նորա կրօնի ուսման առ

րանով շատ հեշտ կը լինէր կերակրել հայոց ազգի սոված {հոգին} եւ սա աւելի հիւթ եւ արիւն կը դառնար նորա մէջ, քա

ւն երկու իրի, առանց որոց եւ չէր մարդ, այսինքն՝ {հոգին} եւ մարմինն, երկուսը լծորդութիւն լինելով, կառուց

ւր արարչի պատկերն էր։ Այսպէս ազգութիւնը ունի իւր {հոգին}, եւ այս հոգին լեզուն է։ Առանց այս լեզուին չկայ

րն էր։ Այսպէս ազգութիւնը ունի իւր հոգին, եւ այս {հոգին} լեզուն է։ Առանց այս լեզուին չկայ ազգ, սուտ բան

էջ լինել կենդանի, եթէ չկային նորանում հոգի. այս {հոգին} լեզուն էր։ Բայց հայոց ազգը իւր լեզուն թողել է ան

այն պատմական դառը դէպքերի տակ ընկճուած, մեռած ու {հոգին} բերանը եկած, չէր կարող բնական օրէնքի ազդեցութիւն

ուելով, բերուելով եւ շղթաների մէջ իւրեանց անարատ {հոգիները} արձակելով, եւ այս բոլոր տառապանքը, վիշտերը եւ վ

ի բերան: 5) Երես 15. Հարց. - " Այն մեռած {հոգիները} յառաջ քան զգալուստ Մեսիային արքայութեան փառացը հա

շտ պատրաստ ունեցան, որ թէ՛ իրենց եւ թէ՛ լսողների {հոգիները} թեւաւորեն այն տեսակ առաքինութեան մասների հասնելու

ւոր լուսով ծաղկեցնելով, պտղաբեր է անում լսողների {հոգիները} ։ Այս մարդիկը, վաճառականների նման, ծով ու ցամաք

նակ խնդացին եւ ուրախացան նորանով. նորան լսողների {հոգիները} ծաղկում էին այն շնորհից, որ նորա բերնից էին դուր

ասաուսայ գլխին, - ասում է նա, - թող էնքան հաչան, {հոգիները} դուրս գայ. քա՛, խիզա՛ն, էս ի՛նչ կրակ ա, ամօթ

Գիտես, ի՞նչ սուրբ զգացմունք էին խաղում նոցայ {հոգիների} մէջ: Նոքա ելեւելք առնելով միմեանց վերայից, ժողո

նթացքը, որ մեք ուրիշ անգամ տեղիք չտանք ստորաքարշ {հոգիների}, երբ դոքա կեղծաւորութեամբ չափից դուրս խոնարհում

մից, ուղարկեցի այդ Հայոց գլխաւոր քահանային, այդ {հոգիների} հիւանդատեսին՝ ասելով. " Վիրաւորներին բժշկութիւն

անի դա՛, այլ առա՛տ անձրեւ թափելով՝ թող ջրէ՛ մեր {հոգիների} անդաստանքը, որով ծաղկելով՝ քո կամքիդ հաճելու ար

ալոց անյաջողութիւնը։ Շատ մեծ է անկեղծ եւ առաքինի {հոգիների} բնական ազդեցութիւնը։ Այս անգամ շատ սառն կերպո

րամայել, որ կը կատարէք այսօր այն մի քանի անիծեալ {հոգիների} տարեգլուխը: - Շատ բան ասել էի. միթէ՞ պիտոյ

, այլ եւ թոյլ տուեց Իգնատիոսին աշխատել Հռովմի մէջ {հոգիների} փրկութեան համար։ Այս բանով Լօյոլա, արիանալո

ւթիւն ունի բռնաբարել կամ դատապարել խղճմտանքը ազատ {հոգիների}, որոնց ազատութիւնը գնուած է Քրիստոսի արիւնով. ե

այդ չնչին միջատի որպիսութիւնը չիմանալը հարիւրաւոր {հոգիների} պատճառ է լինում, որ զրկուեն մի պատուական ճեմելիք

րիշները գլուխ կոտրեն ուսում ստանալու, մեք քո հետ {հոգիներիս} պատրաստութիւնը տեսանենք։ Հարկաւոր է մեր ճարելու

, որի մասին հայտնած եմ երբեմն եւ ամեն օր մաշում է {հոգիս}: Իմանալով այս բոլոր բաները, աչքի տակ առնելով

մ ազգի տկարությունը, կարծում է սիրտս եւ այրում է {հոգիս}: Եվրոպայի դեպքերը ի՞նչ վերաբերություն ունին մ

նել վախենում եմ, վկա է աստված. ջերմը ամենայն օր {հոգիս} է հանում, քրտինքը, հազը եւ թուքը թիվ չունի, ավ

րի մէջ, որովհետեւ գիշեր ցերեկ նորանով զբաղուած է {հոգիս}: Ցաւի՛ր եւ ողբա՛ այդ ազգը, աղաչի՛ր գթած Աստուած

նակից կը լինիք այն տխրութեան, որով շրջապատուած է {հոգիս} ներկայ րոպէում: Չկարծէք, թէ իմ տխրութիւնը յ

թող վկայ գայ, Ես քեզ միայն սիրում եմ. {Հոգիս} ազատ, ճիչըս առատ, Հոգս, աշխատանք չգիտեմ։

յն հազար ցաւ Կը պատրաստէ սըրտիս համար. {Հոգիս}, կեանքըս մաշեցաւ։ Մի՞թէ ես էլ որ լինէ

անյայտացաւ. ես մնացի: Քայքայուելով {հոգիս} ու սիրտս նայում եմ... Ահա դաշտը սեւանում

ց] կուրծքիս ցաւը եւ հազը, ինչպէս վերը ասուած է, {հոգիս} հանեց: 1 մարտի տեսութիւն եղբ[օրս], Մագ[դաղինէի

դատում էին այն անմեղներին, նոցայ ձայնարկութիւնքը {հոգիս} մաշեցին, նոցայ կողկողանքը դէպի երկինք էր բարձրան

Բայց խնդում եմ ցնծալով, որ այն վէրքերով, իմ {հոգիս}, որ առաջուց խոցոտուած էր մեղքերով, առողջանալով

, որի բարկութիւնը հատել էր մի փոքր, - աշխատի՛ր, {հոգիս}, փոքր ինչ շարժի՛ր, հոգա՛... - Աշխատում ե

ղծական հանգամանքները այնպէս վառեցին ու բորբոքեցին {հոգիս}, որ չկարողացայ զսպել սրտիս խորհուրդը, որ եռած ջ

թեթեւանալ այն անտանելի ծանրութենից, որ ճնշում է {հոգիս}... բայց ինչ... առայժմ այսքան ասեմ ձեզ, որ

ս վախում եմ, որ այն բաները ինչ որ այժմ ճնշում են {հոգիս}, պիտի ճնշեն եւ ոսկերքս գերեզմանի մէջ․․․․․․․․․․․․

ի՛, այն զգացմունքը, Որով լցուած էր սիրտս եւ {հոգիս} ․ Որով շնչեցի, որով ապրեցայ, Ինչպէս մի ծ

ղող մարդու տաս, ժամուց չի լինի: - Շատ բարի, {հոգիս}, Աստուած օրդ երկայն առնէ... - Նա երկար հաս

ս գիշերուայ լռութեան եւ խաւարի մէջ: Հանդարտի՛ր, {հոգիս}, այժմ ես քո մօտումն եմ. ուրեմն պատճառ չունիս եր

որ արքայութեան փառացը հասցնէ զիրենք"։ Նախ՝ զի {հոգիք} ո՛չ մեռանին. զսոյն, թո՛ղ զայլ ամենայն վկայութիւ

արանս հոգւոց, զարքայութիւն երկնից եւ զդժոխս: Եւ {հոգիք} նախահարց էին ի դժոխս, յոր էջ բանական հոգին Քրիստ

ել այս օրը: Ձեր մռայլութիւն, եւ դուք, դժոխային {հոգիք}, դուք, պարոններ, որ տէր սատանայի շնորհքով այսօ

յութիւն եւ զո՛րս ՚ի դժոխս, ինչ ո՛չ յաւելու, եթէ {հոգիքդ} այդոքիկ ընդունին ըստ գործոց զերանութիւն կամ զտանջ

ւնեցող մարդու համար: Այլ տեղ մարդիկ, վաղուց ահա {հոգիքը} գրաւ դրած սատանայի մօտ, մեռանելու ժամանակին իւրե

սիւների վերայով բարձրանալ մինչեւ փառքի կատարը: {Հոգիքը} գրաւ դրած սատանային ` անունները մտածում էին յանձն

ի, որի մէջ մտանում էին բարեպաշտ եւ սուրբ մարդերի {հոգիքը} ։ Նոքա մեծ երջանկութիւն էին համարում մեռանել՝ ձե

ւսավորելու եւ ջերմացնելու մռայլ եւ սառը դեմքերը՝ {հոգնած} երկար ժամանակ տանջանքի լծի տակ համբերելուց: Մեծ

Եւ շուտ վեր ելաւ իբր աննիւթ մարմին: {Հոգնած}, ուժաթափ, մինչ վեր բարձրացրեց Իւր արտասուքո

օր մեղաւորներ է կանչում. " Ինձ մօտ եկէ՛ք, ամեն {հոգնածներ} եւ ո՛վ որ ծանր բեռներ ունի, եւ ես կը հանգստացնեմ

հուր եւ ընդ ջուր անցեալ ոգեսպառ դնի ընդ հայրագութ {հոգողութեամբ} Մեծի Քահանայապետիդ: Այո, ո՛չ ոք ի կաթողիկոս

մ թաղուած փոշիների եւ փլատակների տակ, պատշաճաւոր {հոգողութեամբ} որոնել: Անտարակոյս, եթէ տասնից հինգը դուրս գայ

ովուի աներկիւղութիւն է։ Ո՞ւր է արդար ուսուցչի {հոգողութիւնը}, ո՞ւր է արդար հայրապետի Քրիստոսին նմանելը։ Արար

, քսան հազար 20000 ռուպլին երծաթ դրամ թողում վասն {հոգոյն} իմոյ եւ հատուցումն սորին այսպէս լինիցի, որպէս ի

նձ կտակակատար եւ մասն ժառանգ յատկացեալ բարեկամ եւ {հոգոյս} չափ սիրելի զեղբայրակիցն իմ ՚ի Քրիստոս հանգուցեալ

որ մահն իմ հանդիպեսցէ, հինգ հարիւր ռուպլին բաժին {հոգոյս} մնալով Մադրասայ սուրբ եկեղեցում, որ յամէն շաբաթո

եղիր. սպասում եմ պատվական նամակիդ։ Քեզ միշտ {հոգով} ու սրտով բարեկամ խ. ծ. Մ. Նալբանդյանց պո

ահի, կգրեմ Ձեզ անշուշտ: Ձեզ միշտ բարյացակամ {հոգով} եւ սրտով խ. ծ. Միքայել Նալբանդյանց 7 նոյ

ագայում: Բայց բավական է այս հարցերի մասին: " {Հոգով} շնորհակալ եմ սիրելի Անանիայից քո այս նամակում ման

i Sultan-Schah-ի անցած ծննդյան տարեդարձը. ամբողջ {հոգով} ցանկանում եմ նրան երկար տարիներ տոնել այդ օրը: Ս

անել այս եւ այն հակառակող բաժիններին, խօսել սառն {հոգով} եւ հաւատարիմ մնալով լօգիգական կանոններին:

ս. ափսո՛ս, որ այդ բանը վերջացնում են օրըստօրէ: {Հոգով} չափ ցանկալի էր, որ այդ գեղեցիկ սովորութիւնը այնք

, գո՛նէ փարատուած կը լինէր սրտիս կսկիծը եւ խաղաղ {հոգով}, ուրախադէմ կը հանդիպէի հրեշտակին, որ գալու էր ի

ն: Ահա՛ այն ուսումնարանը, որի լինելը ցանկալի եւ {հոգով} չափ փափագելի էր մեր ամեններիս սրտի համար: Մի

րների, Օբսկուրանտների, Եզուիտների եւ Մաքիաւելու {հոգով} տոգորուած մարդերի գործակատարութեանը: Թող նոքա,

սէրքը, օբսկուրանտները, եզուիտները եւ Մաքիաւելու {հոգով} տոգորուած մարդիկը մի բան են, մի նշանակութիւն ուն

սէրքը, օբսկուրանտները, եզուիտները եւ Մաքիաւելու {հոգով} խմորուած մարդիկը լաւ վերահասու են այս բանին, ուս

զգասէրք, օբսկուրանտներ, եզուիտներ եւ Մաքիաւելու {հոգով} խմորուած պարոններ, կատաղեցէք եւ փրփրացէք, եւ ձե

Հայաստանի նուիրական աւերակներից եւ կը հասնենք մեր {հոգով} չափ ցանկալի նպատակին, որ է կանգնեցնել այդ նուիրա

անել այս եւ այն հակառակող բաժիններին, խօսել սառն {հոգով} եւ հաւատարիմ մնալով ճշմարտութեան կանոններին"։ Պ

ական էնցիկլօպեդիստների կարգը, որոնք իւրեանց լայն {հոգով}, լայն սրտով եւ բազմակողմանի հայեացքով վերջապէս Ա

ուցան ժողովուրդը, անդաստիարակ եւ նիւթապաշտութեան {հոգով} գործականապէս տաշուած ազգի զաւակները, անխորհուրդ

ցողներին իւր տաղանդը, ամենեւին անարժան է նորան: {Հոգով} չափ ցանկանում ենք, որ արգոյ հեղինակը իւր մտքի ծն

Sébastopol. Paris, M. Tuysuzian. Ամենայն {հոգով} ցանկանում ենք, որ մեր ազգային եղբայրակիցների մէջ

որստաբեր իմաստակութիւն՝ առաջնորդուած ճիզուիթական {հոգով}: - Կեցցէ՜ ԱԶԱՏՈՒԹԻՒՆ: Ազատ Աստուածն այն օրից,

անգամ բռնադատում են կարմրել եւ ամաչել, բայց մեր {հոգով} չափ սիրելի Հայերը չկամին, որ եղբայրաբար խօսելով

տ տաք ձեր զաւակներին նախ՝ մեր լեզուն, երկրորդ՝ {հոգով} եւ սրտով Հայութիւն եւ երրորդ՝ անձնազոհ սէր դէպի

առնել, որ նոքա աշխատեն իրագործել ա՛յն անդրդուելի {հոգով} եւ ցանկութեամբ, ինչպէս երբեմն Մովսէս ցանկանում է

ին Հայերէն եւ հարկաւորապէս այլ կերպարանքով եւ այլ {հոգով} ։ Թողնում ենք, որ ներկայումս, մի փոքր աւելի բան

ւնէր Պ. Խուդաբաշեւը: Յոյս ունինք, որ խաղաղ {հոգով} կը լսէ մեր գրածը Պ. Խուդաբաշեւը, ըստ որում, ին

ով միմեանցից հեռի, մօտեցնէր միմեանց գէթ սրտով եւ {հոգով} ։ Մի՞թէ իմ եւ Ձեր Հայութիւնը գրաւական չեն մեր մտե

բաժանուելու վերայ: Եթէ պիտի ցաւէին, նշանակում է {հոգով} եւ սրտով ընդունել էին, իսկ թէ ընդունել էին, ի՞ն

չե՞ս, Աստուած, - Այս ասում է մարգարէն Քո սուրբ {հոգով} ներշնչուած: Պապանձուեցին չարերի Բերան, լեզու թ

ուիրանաց նիւթոց, այն է հացին եւ գինւոյն: Մարմին {հոգով} եւ Աստուածութեամբ լինի ո՛չ մարմին, այլ ուրոյն ան

եղ դէմքը ծեր մարդոյ, ուրախ, Սկսաւ բարբառել {հոգով} անխարդախ, Որ ներէ յանցանք այն չոքած մարդու

իւրից է... այլ եւ քննել եւ քննելուց յետոյ անաչառ {հոգով} դատել եւ դատապարտել սուտը եւ ստութեան հեղինակը։

ղմից, որպես ժողովրդական լեզվի երկրպագու, ամբողջ {հոգով} ցանկանում ենք հարգելի պրոֆեսորին լրիվ հաջողությու

ամարել իւր խօսելու ոճը " ամեն տեղ զուտ ոսկի, այլ {հոգով} չափ պատրաստ էր ուսանել իւրեանից լաւ խօսողներից "

թիւնը թող հաճի ընդունել գերապատիւ հեղինակը, որին {հոգով} չափ ցանկանում ենք կարողութիւն եւ յաջողութիւն ապագ

մեն տեղ: Ես քեզանից մարմնով միայն հեռանում եմ, {հոգով} միշտ մօտ եմ քեզ: Գնա՛, ասացի ես նորան, տա

այնպիսի մարդ կարգեց վերակացու գործարանումը, որին {հոգով} չափ ատում էր Հռոմայ ժողովուրդը նորա ազգատեաց եւ ա

ց կար նոցայ աչքի առաջեւ: Ամենայն ժամանակ անվեհեր {հոգով} պատերազմում էին ստութեան ընդդէմ եւ խոստովանում էի

մէջ բռնուի, դուք, որ հոգեւորներ էք, հեզութեան {հոգով} կանգնեցրէ՛ք այնպիսուն. զգո՛յշ եղիք ձեր անձին, ո

նախանձայուզութեամբ հետամուտ էր երբեմն քարոզութեան {հոգով}, եւ երբեմն թագաւորական հրամանով զօրքով եւ զէնքով

Գ ՆԱԶԱՐԵԱՆ ԳԵՂԱՄԵԱՆՑԻ ՄԱՀՈՒԱՆ ԱՌԹԻՒ I. Այո՛, {հոգով} չափ ցանկալի էր մեզ, մեր գրչի միջնորդութեամբ, աւ

չ Սարգիսեան Սանասարեանցին։ Այս պատուելի եւ ազնիւ {հոգով}, մարդասէր Հայկազնը տեղեկանալով, որ հանգուցեալը

ղորմելի՛ Աստարօտ, - ձայն տուեց դժոխքի տէրը ուրախ {հոգով}, - ո՞վ այդպէս անխղճաբար վիրաւորեց քեզ: - Դո

հալածական է միաբանական աստուածային հոգին: Եսական {հոգով} բան չէ յառաջանում նորա համար, որ նա կենդրոնացած

ւթիւն մի այնպիսի մարդու հետ, որին արհամարհում եմ {հոգով} եւ հոգու բոլոր զօրութեամբ: Մի մոռանաք, գէթ այսո

որ պատրաստուել էր առնել Շահումեանցին նամակի սառն {հոգով} գրուածի համար: - Ափսոս, որ հանդարտ չէ հոգիդ

ատրաստած լինէիր ինձ մի խորտակիչ հարուած, հանդարտ {հոգով} կը լռեմ քո խօսքը ` թէեւ լինէր այն իմ մահու դատակն

արը մի գեղեցիկ կերպարանքով մարդ էր՝ հեզ ու խաղաղ {հոգով} ։ Բայց այս նորա հեզութիւնը եւ խաղաղասիրութիւնը առ

րի վերայ կամ Երուսաղէմի մէջ, այլեւ ամենայն տեղ, {հոգով} եւ ճշմարտութեամբ։ Նա հրապարակեց քահանայապետների

տուծոյ անմեղանչական երեսփոխանքը, որ ընտրւում էին {Հոգով} սրբով, իւրեանց անսխալելի ընթացքով կարող էին գայթ

ած չէր իւր հոգու տրամադրութեամբ։ Մեք ամենայն {հոգով} ցանկանում էինք մեր ազգի կրօնական միութեանը, ուստ

որպէս խորամանկ քաղաքագէտք՝ տոգորուած Մաքիաւելու {հոգով} ։ Իսկ Մխիթարեանց ու Յիսուսեանց մէջ սար ու ձորեր կ

ցին [դժուարիմաց, այո՛ եւ ոչ իսկ հարազատ հայկական {հոգով]}, մի՞թէ արժան իցէ հնաuիրացդ [հրաժարեալ՝ ի շաւղա

րահաւորուի մի մշտնջենաւոր պատերազմի եւ խռովութեան {հոգով} ։ Յիսուսականութիւնը, որ հակառակ էր Ֆրանսիայի

ում են նորա մեղքերը, վասնորոյ առաւել զօրանում էր {հոգով} ։ Այս անտանելի ճանապարհորդութեան մէջ, ասում

այն ոք առանձին եւ առանց բացառութեան այսպէս եւ այս {հոգով} ներգործէր։ Լուզիանի եւ Հիւսիսային Ամերիկայի անապ

ում էին Պապական իշխանութեանը։ Երբ վարդապետը պարզ {հոգով} ասաց իւր կարծիքը, Կարդինալը գոռաց. " Դուք այժմ

ամանակի եւ մեր կեանքի պայմաններին։ Այսպիսի ուրախ {հոգով} ողջունեցինք այս օրերիս Ռօբինզօն Կռուզօի հայերէն թ

կան կենդանի լեզուն եւ գիտէին կարդալ հայերէն։ {Հոգով} եւ սրտով ցանկանում ենք, որ ամենայն ծնող, փոխանա

թէ այն մարդը յանցանք է գործել։ Եթէ ցանկալի եւ {հոգով} չափ ցանկալի է նոր լեզուի համազգային միութիւնը, ա

ւ լինի այդ կիսատ մնացած գործը աւարտուի, միեւնոյն {հոգով} եւ հմտութեամբ շարունակուելով, այն ժամանակ մեր նո

ուկ տեղեկութիւն կը տար իր եղբօրը, առանց ամենեւին {հոգով} սրտով իր էրկայ դաւադրութեան հաղորդ լինելու: Ազգա

ութեան խորանի գաղտնիքը, - թեթեւ ապացոյց չէ: {Հոգով} չափ ցանկալի էր, որ մեր բնագէտ եղրայրակիցքը աշխատ

, այնպիսուն ասելիք չունինք: Եթէ ցանկալի եւ {հոգով} լափ ցանկալի է նոր լեզուի համազգային միութիւնը, ա

ւք աշխատող կլինիք Ձեր ազգասիրական եւ լուսասիրական {հոգովը}, ես իսկույն կգրեմ բանի որպիսությունը, միայն մեկ

կարդացիր, թող պ. Շամիլը յուր Խալիլ Նայիրին մին {հոգոց} ասե: Իմ առողջությունս այս րոպեիս այնպես է, ի

մի ընկեր իւր տարած նեղութիւններին: Նա խոր {հոգոց} հանեց եւ ասաց: Ես արեւմտքից եմ գալիս, արեւելք ե

։ Իսկ երբ տանը նստած լսում է Վարդիթերի մահը, խոր {հոգոց} է քաշում մէջքի վրայ, յետ գնում, գլուխը Գարեգինի

իսկ երբ տանը նստած լսում է Վարդիթերի մահը, խո՛ր {հոգոց} է քաշում, մէջքի վրայ հետ գնում, գլուխը Գարեգնի

րությունը, տա աստված, որ դա մեզ ամեններիս համար {հոգու} եւ մարմնի նորոգություն լինի։ Հայտնում եմ եղբայրո

ալը, շատ ուրախ եմ եւ հոգվով, որ Ձեր ազգասիրական {հոգու} արժանավորության հարմար ստացաք եւ արտաքին արժանավո

արարությամբ Ձեզ ձանձրացնում եմ եւ եթե Ձեր ազգասեր {հոգու} որպիսությունը ինձ քաջալերություն չտար, ես համարձ

որագրել համարձակ յուր անունը եւ այնքան զորություն {հոգու} ունի, որ տպելով հրատարակե յուր կարծիքը թշնամիներ

ճղուկները: Սիրտս արյունի ծով է, բայց այնքան {հոգու} զորություն ունիմ, որ ոչ ոք չի կարող իմ դրություն

նուլ, գնալ եւ գործ կատարել, ամենայն մաքրությամբ {հոգու} ցանկանում ենք այնպիսուն կատարյալ հաջողություն եւ

ւմ են միանգամայն այլ պայմաններ, - այդ թվում նաեւ {հոգու} հանգստություն, - որոնք առայժմ չկան իմ տրամադրութ

տանք է, որովհետեւ վրիպումներն առաջ են եկել ոչ թե {հոգու} խարդախությունից՝ ճշմարտությունը խեղաթյուրելու նպ

նգիստ, ամեն մի չնչին բան վրդովում էր նոցա փոքրիկ {հոգու} խաղաղութիւնը, ծառի տերեւների շարժողութիւնը կայծա

դ մարդիկը ստանում էին այդպիսի ստրկական ուղղութիւն {հոգու}: Եւ այդ պատճառը պիտոյ էր որոնել նոցա կազմուածքի՞

ւոր եւ այլ յանցանքների տէր լինելուց, մի խօսքով, {հոգու} անբարոյականութենից յառաջանում էր այդ կասկածամտութ

դ պարոնների անունները, որ այդպէս վրդովել էին ձեր {հոգու} խաղաղութիւնը եւ պատճառ էին տուել ձեզ այնքան խօսել

ռաքինութեան կամ վատթարութեան սկիզբն կամ տարր, եւ {հոգու} այդ ունակութիւնքը հետեւանք են նորա լաւ կամ վատ շր

ուէին այդպիսի անօրէնութիւնք. դորա հակառակ, նորա {հոգու} մէջ տնկել էին առաքինութեան սերմերը, որ հետզհետէ

իւր ծնողքի ձեռքով: Շատ անգամ մի զաւակ, տան մէջ {հոգու} վատթար ուղղութիւն ստանալով, արդէն փոքր կերպարանք

ունը, եւ ապագայումը շատ մայրեր աղօթք կ'առնէին քո {հոգու} համար, շատ երեխայք, առաջին անգամ խօսել սկսանելո

լ. եթէ արծաթը չէ դիմանում, սեւանում է, ողորմած- {հոգու} փորը եւ աղիքը ի՛նչպէս կարող էին չայրուիլ"։ Չկամ

յրուիլ"։ Չկամի ամենեւին մտածել, որ այդ ողորմած {հոգու} փորը եւ աղիքը արծաթ չէին, չկամի փորձել, որ փայտ

ն մի փոքր բան հասկացնել այն՝ մինչեւ այժմ ասիական {հոգու} վայրենի եւ բարբարոս ազդեցութեան տակ մնացած պարոնն

ատուելով Հայոց ազգը, վրդովել էին Պ. Իսահակեանցի {հոգու} խաղաղութիւնը եւ պատճառ էին տուել նորան այնքան խօս

նդհանրապէս մարմին դարձած ենք ճանաչում, որովհետեւ {հոգու} համար ոչինչ հոգաբարձութիւն չենք տեսանում նոցա կող

ինելու, եղել ենք, թէ սորա հակառակ, մեր սրտի եւ {հոգու} դատաւորը, այս հանդիսաւոր րոպէումս, մի քանի դատա

է շարունակեցին այն ազնիւ տպաւորութենների կարգը իմ {հոգու} վերայ, այլ բոլորովին տակ ու վերեւ բերեցին իմ հոգ

կ կարող էր յառաջացնել մի մելամաղձութեան անձնատուր {հոգու} մէջ: Ի՛նչ անսիրելի ներդաշնակութիւն՝ եղանակի

այդ բանը, շատ մօտ լինելով ամէն մի մարդու սրտի եւ {հոգու}, կարող է շատ անախորժ բաների տեղիք տալ: Ես, Խալ

նք, որ կարողանայինք մի րոպէում փոխել մեր սրտի եւ {հոգու} վկայութիւնը։ Մեր համար շատ վատ է մահից, ճանաչել

օգտի եւ վնասի բանի մէջ ազատօրէն փոխել ձեր սրտի եւ {հոգու} վկայութիւնը: Եւ դորանից յետոյ ասում էք, թէ ազատ

անում է, եթէ յանկարծ եւ մեծ ուժով ներգործես նորա {հոգու} վերայ: Այդպիսի դիպուածում ազդու հոգու խօսքերը,

ործես նորա հոգու վերայ: Այդպիսի դիպուածում ազդու {հոգու} խօսքերը, մինը միւսի քամակից, կայծակի նման թափու

որդ էր, պակաս ուրախանալու չէր, եթէ ազատուէր այդ {հոգու} ներկայութենից: Շատ անգամ մի մարդու միայն լոկ կեր

, մտանում է նորա մէջ եւ, ասես թէ տեսանելով նորա {հոգու} ամենածածուկքը, զինաթափ է առնում նորան: Խաբե

Ի՜նչ տեսակ երազներ, ի՜նչ պատկերներ ներկայացան իմ {հոգու} առաջեւ, բայց հարկաւոր չէ այդ բաները գրել այստեղ

վերեւում պատմած բաներս: Առաւօտը վեր կացայ տեղից {հոգու} մեծ զօրութեամբ, թէեւ բաւական թոյլ մարմնով:

բովանդակում ես քո մէջ ամէն մի Հայ մարդու սրտի եւ {հոգու} մօտ բաներ, խնդիրներ, որ յարակցութիւն եւ ազդեցու

ակաց գաղափար: Շատ պատահեցայ գեղեցիկ եւ պատուական {հոգու} տէր մարդերի, որոնք դարձան ինձ շատ լաւ ծանօթք, բ

շատակ: Շռայլութիւն նիւթական կողմից, շռայլութիւն {հոգու}, սիրու եւ այլ ախտերի, Վերսայլի օդը միշտ վարակու

նել, հեղինակութիւն կամ թարգմանութիւն առնել առանց {հոգու} եւ սրտի անդորրութեան, անհնարին բան է, եւ եթէ վե

ել իւրեանց ցաւի ճարը վերացականութեան մէջ: Այս մի {հոգու} բարոյական հիւանդութիւն է, որով վարակուելով՝ կոր

կայ մտքի եւ բանականութեան ազատութիւն, այնտեղ կայ {հոգու} ստրկութիւն, իսկ ուր ստրկութիւն, այնտեղ չկայ կեա

կենդանացնել մայրենի լեզուն ազգի զաւակների սրտի, {հոգու} եւ բերանի մէջ, անհետացնել մեր միջից Թուրքերէնը,

(Հայոց եւ Յունաց) կորստական մի բան լինելը, իւր {հոգու} մէջ սաստիկ ցանկանում էր միաւորուիլ եւ խաղաղութիւն

ութիւն մի ազգի մէջ ուրիշ բան չէ, եթէ ոչ այդ ազգի {հոգու} երեւեցուցիչը: Շատ անգամ, ինքը ազգը զգում է բռնո

վաստակը"։ Մեր բարեպաշտ ազգասէրքը, իւրեանց {հոգու} լեզուով, ահա այսպիսի խօսքեր խօսելով, կտակներ աւ

պատճառ էր դառնում ու գիտութեան իշխանութիւնը ազգի {հոգու} վերա յարատեւել տալու: Արդարեւ, եթէ հասարակ

մէջ իստակ ձեռքով թաղուեցայ. Դու լուացող ես {հոգու} ու մարմնի, Լուա՛ իմ սիրտս, թո՛ղ քեզ պէս փա

թիւն, Որ պարարենք մեր մարմինը: {Հոգու} համար ուսում պէտք չէ, Ո՛ր սուրբերը ուսեալ

երանորոգուին կամ հնանան իւրաքանչիւր անձին սրտի եւ {հոգու} մէջ լրացեալ ազատութեամբ: Ոչ ոք իրաւունք չունի բռ

տեսած գործի մասին, մեր փոյթը չէ. մէք մեր կողմից {հոգու} ամենայն զօրութեամբ մերժում ենք եկեղեցականների այդ

պիսութեանը անյարմար լինելով, չեն զարթեցնում Ազգի {հոգու} մէջ եռանդ դէպի գրասիրութին, վասնորոյ եւ մնում են

թիւններ եւ այլ շատ պարագաներ, որ կարո՛ղ էին Ազգի {հոգու} մէջ բուսուցանել եւ զարգացնել լուսաւորութեան սերմը

թիւնը մի երկրորդական, երրորդական բան էր, որ իւր {հոգու} բոլոր զօրութիւնը լարել եւ տրամադրել էր միայն նիւթ

հեղինակը պարտական է գործ ունենալ ժողովրդի սրտի եւ {հոգու} հետ եւ ո՛չ նորա ականջի հետ, որ ինքն ըստ ինքեան ա

իմիայն արտաքին աշխարհի տպաւորութեններին, սրտի եւ {հոգու} մէջ մտանելու։ Երկրորդ՝ մի այնպիսի ժողովրդի, ին

անտարակոյս կը թուլանար եւ յետոյ կը քանդուէր եւս. {հոգու} համար մի այսպիսի կերակուր է չ'հասկացած բան կարդալ

անհակառակելի ճշմարտութիւնը, տնկելով Աստուածային {հոգու} խաղաղութիւնը, ներգործել է եւ բերել է այն պտուղը

ելով մի ընդհանուր տպաւորութիւն բոլոր ընթերցողների {հոգու} վերայ, ազատ է թողում նորանց, որ իւրաքանչիւրքը ա

կից վազելով, հագուստ եւ զարդարանք որոնելով, իւր {հոգու} բոլոր կարողութիւնքը լարելով, որ գտանէ եւ տեսանէ

նց կրիտիկայի, միեւնոյն է, ինչպէս մարմին՝ առանց {հոգու} ։ Իսկ այն ազգը, որ չունի մատենագրութիւն, ասել է

մ են մարդկային բանականութեան վաստակքը, մարդկային {հոգու} բղխուածքը։ Եւ կարելի՞ է թոյլ տալ, որ մի ազգ, մ

թիւնը դանակով կտրած բաժանած է ժողովրդից. դա ազգի {հոգու} բղխուածքը չէ, այլ մի դիմակաւորուած անձնաւորութիւ

մատենագրութիւնը, որ անքակտելի կապուած չէ մի ազգի {հոգու} հետ, այն մատենագրութիւնը, որի մէջ իբրեւ հայելու

էր մի հզոր փաստաբան երեսփոխանական պալատի մէջ, իր {հոգու} վերջին կարողութիւնքը ամենայն ուժգնութեամբ գործ դն

ղից սասանուած էր, բայց ես չէի տակաւին կորցրել իմ {հոգու} արիութիւնը. ես, որ ինչքան վտանգը մեծ տեսանեմ,

ա՜ն յիշատակի արժանի գործ, որ անմոռաց կը մնայ մեր {հոգու} մէջ: Մտանք Հնդկաստան առանց արծաթի եւ ճանապա

արէզներ, որ փորձել մեր հաւատը եւ հանդես հանէ մեր {հոգու} արիութիւնը: Միթէ՞ կարող էինք մոռանալ, որ նա կար

հարիւր տեսակ կը փոխուի, բոլորը յառաջանում է նորա {հոգու} վրդովմունքից. նորա խարդախութիւնները եւ չարիմացու

ս ամէնը նորանից է յառաջացել, որ չարութիւնը նորա {հոգու} մէջ վաղուց է արմատացել: Բարի կը լինի սորա համար

բարերարութիւն գտանելով քեզանից, քո երախտիքը իւր {հոգու} մէջ կ՚անմահացնէր: Այս լուրը շուտով տարածուեցաւ ք

ցից խնդրողներին տալ կարողանան աստուածային խօսքը, {հոգու} փրկութեան համար։ Այս տեսակ մարդերից մէկը՝ եր

, կարդացա՛ծ եմ գրուածքը սո՛ւրբ մարդոց, որ Սուրբ {Հոգու} զէնքով զինուած, աղանդաւոր վարդապետութեանց հոգեսպ

եւ կամ թաղէ՛. չլինի թէ մի մարդ իմանալով, Սուրբ {Հոգու} խօսքը իմ վրայ բերէ, թէ՝ վա՜յ նորան, որ չար ագա

իմ ըստ աշխարհի որպէս հայր տուած խրատներիս եւ ըստ {հոգու} իմ վարդապետութեան խօսքերի մասին. եւ ինչ որ ամեն

լ, նորա մտածութեան գործարանը չի վառուիլ եւ Սուրբ {Հոգու} գանձերից հին ու նոր դուրս չի հանիլ, մանաւանդ, ե

նց փրկութեան խօսքը չլսեն. որոնց վրայ կատարւում է {Հոգու} խօսքը, որ ասում է, թէ. " Տիրոջ խօսքերը լսելու

հիմքը, որոնց աւերակքը լուացուեցան յետոյ առաքինի {հոգու} ազգասիրական արտասուքի հեղեղով։ " Վարժապետ, ի

երերի յիշատակին, փոքր ի շատէ պարտավճար լինի նորա {հոգու} առաջեւ։ Բայց այս երկրորդական պարապմունքը երբ

ւնքը մանաւանդ մեծ ազդեցութիւն ունէին նորա սրտի եւ {հոգու} վերայ. այս էր պատճառը, որ չխնայելով իւր թոյլ առ

որաբար անուանած կեանքը է մի ժամանակամիջոց՝ սկսած {հոգու} թանձրանալուց մարմնի մէջ մինչեւ նորա բաժանուիլը։

չէ, ամենայն կերպով հաւատարիմ կացաւ իւր դժոխային {հոգու} պարտականութեանը: Ագահութեան կողմից, հիանալի

ա ժլատութիւնը խայտառակելու մտքով: Այսպէս էր նորա {հոգու} տրամադրութիւնը նամակը կարդալուց յետոյ: Երբ աւարտ

չեւ այժմ չէ տեսել, մարդու մեռանելու ժամանակ նորա {հոգու} դուրս գնալը մարմնի միջից: Երկրորդ, միթէ՞ անասու

ւրեանց անսովոր փայլողութեամբ, հաստատում էին նորա {հոգու} անհանգիստ բնաւորութիւնը: Ճակատը ճաղատացած, ինչպ

բայց եթէ առողջ բանականութեամբ քննենք, այդ բոլորը {հոգու} փրկութեան պատճառ չէ կարող լինել, այլ մանաւանդ կո

հոգեւորքն են, մեք մասնաւոր մարդիկ ենք, մեք մեր {հոգու} փրկութեան մասին մտածելուց աւելի ուրիշ պարտականութ

, հարկ է որ կատարուի հասարակաց ձեռքով, հասարակաց {հոգու} միաբան գործակցութեամբ. բայց ուր իշխում է եսականո

կամ շարժառիթից մի տպաւորութիւն ներս ընդունել իւր {հոգու} վերայ: Կոմս էմմանուէլը մօտեցաւ այս մարդուն:

ի տեղերում, եւ այս պատճառով եւս ցոյց է տալիս իւր {հոգու} միջինը ամենայն միամտութեամբ, եւ խելացի կամ զննող

րծը իննսունին եւս վերաբերւում էր: Այնտեղ երեսուն {հոգու} չափ յետին դասակարգից, այսինքն չունեւորք, կային

ռարկայ, որ ժողովէր այս ազնիւ հիւ֊թը, որ միմիայն {հոգու} ներգործելուց դուրս է գալիս մարմնից: Այո՛, ե

քրտինքը: Երբեմն, արտասուքներ, որ յառաջանում են {հոգու} խիստ մօտիկ, խիստ սիրական, բայց օտարի համար գաղտ

ք տրտմութեան, ոմանք յուսահատութեան, մի խօսքով, {հոգու} բոլոր զգացողաթիւնքը, բոլոր հոգեբանական երեւոյթքը

պէներ, երբ մարդը պիտի խոսէ միմիայն իւր հետ, իւր {հոգու} հետ, իւր Աստուծոյ հետ: Այդպիսի նուիրական րոպէնե

ների ու թարգմանութենների մէջ տեսանւում է յունական {հոգու} ներկայութիւնը, այսպէս եւս եկեղեցական երգերի ճակա

ւթիւնը կատարելագործում է մեր հասկացողութիւնը ազգի {հոգու} կամ հոգեղէն կեանքի մասին, որ պակաս էր թողել պատմ

չինչ մարդկային բան չէր ցոյց տալիս: Երեսը արդարեւ {հոգու} պատկեր է. հոգու ամէն մի շարժուածքը ջլերի անբացատ

ն չէր ցոյց տալիս: Երեսը արդարեւ հոգու պատկեր է. {հոգու} ամէն մի շարժուածքը ջլերի անբացատրելի միջնորդութեա

, որ ոչինչ էր ցոյց տալիս, վկայում է ոչնչութիւնը {հոգու}, որ նստած էր մի կազմուածքի մէջ: Ես գերադասում ե

աւորում է մոլութիւնը: Իսկ ուր մոլութիւն է, չկայ {հոգու} խաղաղութիւն. այնտեղ տիրում է մի դժոխային ամբոխու

աւորապէս հոգին: Որեւիցէ անախորժութիւն խանգարելով {հոգու} եւ սրտի անդորրութիւնը, ձգում է ամբողջ կազմուածքը

ողութեան ընթանալով ձեր դստեր եւ փեսայի հետ, նոցա {հոգու} անդորրութիւնը փոխանակեցիք արծաթի հետ: Պ. Յո

երով զարկում էր այդ կերպարանքի մէջ: Նորա սրտի եւ {հոգու} խռովութիւնը անցել էր չափից, յուսահատութիւնը սրտա

այնպիսի մարդու հետ, որին արհամարհում եմ հոգով եւ {հոգու} բոլոր զօրութեամբ: Մի մոռանաք, գէթ այսուհետեւ,

է ինձ խնդրել քեզանից միմիայն ընդունել այս անկեղծ {հոգու} զգացմունքը, որի մշտնջենաւոր յարատեւութեանը երաշխ

ռական մարդ էր: Մանուշակը սիրում էր... Նորա {հոգու} առաջեւ մի խելքի եւ հարստութեան, սէրի եւ մարդավար

ստուծո՞յ. այդ անկարելի է, եւ ապացոյց չկայ. եթէ {հոգու} կողմից ես ասում, ես մասնաւորապէս ընդունում եմ,

արդացի եւ շատ ցաւեցայ, որ այդպէս վրդովուած էր քո {հոգու} խաղաղութիւնը: Ես քեզ խօսք տուել եմ եւ հաստատ եմ

րի բացասութիւն, բայց ժողովելով իւր վերջին ոյժը, {հոգու} վերջին կարողութիւնը, ասաց. - Ես հանգիստ եմ ա

ռչում դէպի քեզ. գիտե՛ս, որ իմ հոգին ապրում է քո {հոգու} կեանքովը, եւ այս բոլորը ապացուցուած է արտասուքի

ր նորա վերայ, պատճառ, մաքուր էր նորա խիղճը, եւ {հոգու} յօժարութենով ցանկանում էր ամուսնանալ Շահումեանցի

եւ երեսի ցնցողական շարժուածքը ցոյց էր տալիս նորա {հոգու} վերին աստիճանի ամբոխմունքը: Նա մի քանի քայլ առաջ

լով մի ընդդիմութեան, սովոր են միան լարել իւրեանց {հոգու} կարողութիւնքը եւ ամրանալով եւս առաւել, գրաւել յա

դպրոցին (Propaganda): Մխիթարը դիմեց այդ դաժան {հոգու} տէր մարդու մօտ եւ, յայտնելով իւր խորհուրդը, խնդ

ր թերթերից կաթում է Պապականութեան թոյնը։ Այսպիսի {հոգու} տէր մարդու համար ի՛նչ էր Մխիթարի առաջարկութիւնը։

անտարակոյս պիտոյ է ազդեցութիւն ունենային եւ նոցա {հոգու} ուղղութեան եւ յարաբերութեան վերայ դէպի մեր ազգը։

գաղափարական եւ աննիւթ աշխարհը՝ այնքան անհրաժեշտ {հոգու} համար, որքան երկրի նիւթական տարերքը՝ մարմնի համ

իտենական կեանքի կենտրոն. սա է Արարիչը, ստեղծողը {հոգու} եւ մարմնի, նախախնամողը եւ բոլորի Հայրը, որին մօ

յոյս եւ հաւատ ունենալու սերմերը տնկած էին մարդու {հոգու} մէջ, երբ սա առաջին անգամ երեւել էր աշխարհի երեսի

սի անօթ է, որի մէջ կերպարանագործւում են հոգին եւ {հոգու} բոլոր ունակութիւնքը։ Մարդը, ենթարկելով իւր անձը

լծի տակ, այնուամենայնիւ չունին այնքան զօրութիւն {հոգու}, որ թոթափէին միանգամ այդ կապանքը իւրեանց վերայից

կարող է հասնել քրիստոնեայ մարդը՝ ընդունելով իւր {հոգու} եւ սրտի մէջ Աւետարանի բանքը, դաստիարակուելով այդ

յն կեանք։ Դոցա փոխանակ տարրացնում է նոցա սրտի եւ {հոգու} մէջ ստրկութիւն, անգործութիւն եւ հոգեկան մեռելութ

վ Հրէաստանի մէջ, ) պատերազմեց կրօնական բռնակալ {հոգու} հետ՝ մերժելով անխորհուրդ եւ պառաւական աւանդութիւ

ն. նա կամի, որ ամենայն բան քննուի, ուսանուի եւ {հոգու} գիտակցութեամբ հիմնաւորապէս ընդունուի, նորան ընդո

եցնում էր կոյր հնազանդութեան ծիլը պապական մարդերի {հոգու} մէջ։ Խեղճ ողորմելի Սպանիան զրկուեցաւ իւր գոր

Ընդդէմ չենք, գուցէ լինին մարդիկ դոցա մէջ, որոնց {հոգու} բարոյական զօրութիւնը մեծ լինելով, այլեւ արտաքին

րդաւոր ժամում դուրս երեւեցուցանել իւրեանց սրտի եւ {հոգու} վկայութիւնը եւ այս կերպով բաց ձգել պապականութեան

թէեւ մի այդպիսի մարդ ամենեւին պատրաստուած չէր իւր {հոգու} տրամադրութեամբ։ Մեք ամենայն հոգով ցանկանում

յ։ Բռնակալութիւնը, դահիճ դառնալով մարդկային {հոգու} ազատ կարողութեններին, ջուր է տալիս եւ աճեցնում է

, ընտրութեան անօթք՝ այս գաղափարը ազգերի սրտի եւ {հոգու} մէջ իրագործելու համար։ Սոցա քարոզիչքը, ծով եւ ց

ետոյ, մանաւանդ այն օրից, երբ լուսաւոր կերպով եւ {հոգու} գիտակցութեամբ հասկացան Քրիստոնէութեան փրկարար խոր

ն այնպիսիք, որ վիճակուած չլինելով մի ներգործական {հոգու}, չունին կամք, կամին անշարժ մնալ այն դրութեան եւ

մ, որ միգուցէ եւ Մխիթարեանց մէջ լինին Կոլլեգիացոց {հոգու} եւ ուղղութեան տէր մարդիկ։ Երեւի թէ պատճառ ունէր կ

որ ամենայն ձեւերից բարձր է, այսինքն՝ մարդկային {հոգու} թռիչքի վերայ. մի խօսքով՝ շարադրում է " Բնաբանու

ղաքներ (villas et oppida), յետոյ նկարագրել իւր {հոգու} առաջեւ երկրի թագաւորը իւր ժողովրդի մէջ (punctum

շինելը արդեօք չէ՞ նշանակում ասել, թէ հաւատ չ'կայ {հոգու} վերայ, եւ դորանով չէ՞ հեռանում Քրիստոնէական իսկո

այս ծածուկ եւ ծպտեալ կերպարանքով անցնել չէ՞ դէպի {հոգու} թագաւորութիւնը... եւ այսպիսի չնչին զգուշութիւնքը

շտակներ, երբեմն՝ դժոխք ու սատանաներ։ Իգնատիոսի {հոգու} այսպիսի խառնափնդորուած վիճակը սաստիկ խանգարեց նոր

է այլ մահկանացուք, կարօտ էին մեր օգնութեանը, որ {հոգու} փրկութիւն գտանէին"։ Ահա՛ Յիսուսեանների թագաւորա

s leges Ignatium. Որ նշանակում է. " Որի {հոգու} համար բաւական չէր ամբողջ աշխարհի տարածութիւնը, ն

ետութեններովը շինել Չինացոց սիրտը եւ աշխատիլ նոցա {հոգու} փրկութեան համար, այլ յարմարում էին Աւետարանը Չին

րագուայեցիների երեւակայութեան վերայ եւ տնկել նոցա {հոգու} մէջ սէր եւ հնազանդութիւն դէպի իւրեանց տիրողքը, ա

Սպանիայի ժառանգութեան համար, օրէ օր կորցրեց իւր {հոգու} զօրութիւնը, իւր իշխանութեան մի մասը յանձնեց Լենի

թուականումը։ Այս գուշակութիւնքը այլայլեցին Պապի {հոգու} խաղաղութիւնը. " Ես գիտեմ, - ասում էր նա, - որ Յի

ւմ էր նա, - որ Յիսուսեան Կարգը ջնջելու կոնդակը իմ {հոգու} դատակնիքն է, բայց ես չեմ զղջում, ես առաջի Աստու

նկարւում են այն բոլոր զգացողութիւնքը, որ ծնել էին {հոգու} մէջ պատկերը տեսանելու ժամանակ։ Իգնատիոսը ինքը չէ

ում էին անցածի եւ հնի ամլութիւնը, բայց, սրտի եւ {հոգու} քաջութեան պակասութենից, վախենում են միանգամ այն

ութեան վրայ եւ այնպիսի աշխատութեանը, որ հայկական {հոգու} բխուածք լինելով հայ ազգին էին վերաբերւում դարձեալ

ի՛նչ տեսակ հեղինակի հետ է կարդացողի գործը. նորա {հոգու} ոսկեդարեան անմեղութիւնը փայլում է ամէն տողի մէջ:

են ենթարկւում ամբոխի նկատողութեանց եւ չեն դիպչում {հոգու} բարօրութեան, - ինչպէս են բնական գիտութիւնքը: Այս

ողութիւնքը իրենց կնիքը խոր չդրոշմէին ազգի սրտի եւ {հոգու} վրայ. ինչպէ՞ս կարելի է, որ այդ դրոշմը չցոլանար

աւոր կերպով ճոխանայ, արմատանայ եւ հաստատուի ազգի {հոգու} եւ սրտի մէջ։ Այսպէս ոչինչ ազգ կարող չէ իւր գոյու

րի, գեղեցիկ արձանի վրայ նայելով՝ կշտանում է մեր {հոգու} գեղասիրութեան քաղցը, բայց ոչ պէտքերի քաղցը, եւ

ք դատապարտել նորան, եթէ նա այդպէս էր ճանաչում իր {հոգու} կարողութիւնքը լիամասն կերպով լարելով։ Արդէն ըստ

եղ, կիզանուտ, Ապա իրօ՛ք կը կորչէր Անդորրութիւնը {հոգուդ}: Եւ ո՞ւր դու կը թափէիր Բորբ կայծերը նրա բարկ, Կ

ի՛ր, հոգա՛... - Աշխատում եմ, վազում եմ, {հոգում} եմ, բայց դժուար է, Ձեր մռայլութիւն. ժամանակներ

նուամենայնիւ այսօրուայ օրս մեր բոլոր պէտքերը նա է {հոգում} մեզ համար, իսկ հին լեզուն հիմիկուայ հայի համար դ

առնելով կարդա ու հետո քո խղճմտանքովդ քո սրտին եւ {հոգուն} պատասխան տուր, թե իրավո՞ւնք է այդ: Եղբայր, եթե

ութիւն, շինել մի առարկայ, որ մօտ լինէր ժողովրդի {հոգուն} եւ սրտին, այնուհետեւ ամենայն կարող մարդ զանազան

ետեւ նա է այն միակ առարկան, որ մօտ է իմ սրտին եւ {հոգուն}, որովհետեւ նորա արիւնը շրջանառութիւն է կատարում

աւը խեղդում էր ինձ. խօսք, որ մօտ էր իմ սրտին եւ {հոգուն}, որ վաղուց արդէն դարձել էր իմ կեանքը, իմ հոգին

ենքին. Միայն քնարս հնչեն նոքա Իւրեանց {հոգուն} առանձին։ Արարատի շուրջ բոլորած Թ

գի, անզօր ու անձայն: Բայց երբ երկնքից կը փայլէ {հոգուն} Անաղօտ լոյսը պայծառ արեւին, Նա կը մոռանայ բոլոր

շդ, ջինջ, քան հայելի, Որքան դատաստան բանաստեղծ {հոգուն} Մի բան ասելում ` թէ չար, թէ բարի: Ողջ մին է նո

է գրած: Դժբաղդը այն միջոցին Ասաց {հոգուն}. իմ ընկե՛ր, Ո՞ւր է քո մեծ խոստմունքը,

, Չեն տանելի մեր աչքին, Ատելի են մեր {հոգուն}: Ճանաչում ենք, հաւատում, Բայց

աւասար: Սա առաւել տեղեակ լինելով կարդինալի {հոգուն}, եւ քաջ իմանալով նորա ծածուկ եւ յայտնի գործերը,

ութենից յետոյ, յարմար գտանելով նորան իմ սրտին եւ {հոգուն}, ցանկանում էի, որ այս երկու սիրող սրտերը կապուէ

Իգնատիոսը ասում էր, հակառակւում էին Աստուածային {հոգուն}, որոշեց Փարիզ գնալ, ուր գտանւում էր Եւրոպայի մէ

մեր խելքով չես չափւում, Ճառագայթիդ եւ մեր {հոգուոյ} աչքն էլ բնաւ չի դիմանում. Դո՛ւ, որ բնութի

- Պարո՛ն Մարկոս, հոգի՛ս, դու գիտես, որ ես քեզ {հոգուս} պէս սիրում եմ եւ քեզանից երբեք մի բան ծածկած չեմ

այսպէս. Օրիորդ Թիւթիւնճի-Օղլու Մ... {Հոգուս} ցանկալի. Աղքատի ձեռքով ուղարկած նամակդ կարդաց

քաղել նորանից՝ որպէս թէ յաղթահարուելով այն ազդու {հոգուց}, որից դողում է եւ սարսափում է, եւ ինքը, չնայել

ը: Յայտնի է, թէ քանի որ այդ օրէնքը բխում է ազգի {հոգուց} եւ հասկացողութիւնից, ամէն նորմուծութիւն նորա ընդ

ալ, որ անգլիական սահմանադրութիւնքը բխում են ազգի {հոգուց}, եւ դուրսից գրուած չլինելով, կարողանում են այնպ

, թէ " անդրանկական համակարգութիւնը անգլիական ազգի {հոգուց} է բխում ", որովհետեւ անհնար է թոյլ տալ անգամ թէ

ացը սիրով ողջույն. ասացեք, որ նա Ավտուշին համար {հոգս} չանե եւ թե ` ինձ եւ իմ գրածիս չի հավատալ, ահա կգ

բան ուսանելու գնացել եմ զագրանից, որ խեղճ մայրս {հոգս} չառնե: Եվ գնալուս մասին առայժմս ոչ ոքին բան չասե

բարոյական վարձատրություն, բայց ես ինձ համար չեմ {հոգս} քաշում, այլ ուրիշների: Դու հասկանում ես, թե ին

եմ: Ի՞նչ պարտական եմ ես ազգին, ամենայն ծնող թող {հոգս} առնէ, եթէ կամի, իւր զաւակի դաստիարակութեան վերա

իւրեան. շանթը ինքը չէր ուտողը, թող Բրամինապետը {հոգս} առնէր, մանաւանդ, անձրեւի տակ ընկնելով, կարող է

ն սիրում եմ. Հոգիս ազատ, ճիչըս առատ, {Հոգս}, աշխատանք չգիտեմ։ Ամենայն օր իմ սեղա

'լինի ժողովրդին, մինչեւ Ազգը խոհեմ ճանապարհներով {հոգս} չ'առնէ սեպհական Ազգային դպրոցների մասին եւ վերջապ

նա պարտակա՛ն է ազգին, թող ազգը մտածէ, թող ինքը {հոգս} առնէ, իմ ազգասէրը մասնաւոր մարդ է, փորը կուշտ,

րապէս ապացուցանում է, թէ որքան շատ մտածում էր եւ {հոգս} էր առնում իւր ընտանիքի մասին: Մի խուլ տան մէջ նո

նի անգամ գրել էր նորան անստորագիր նամակով, թէ սա {հոգս} չառնէ, թէ նա ինքը գտանելու է մի այնպիսի հնար, ո

եւ մտածել չկամին, պատահած ժամանակը ասում են, թէ {հոգս} ունէին եւ մտածութիւնք, բայց մերն է հոգսը, ինչպէ

կողմից, մանաւանդ սորա կողմից որ աշխարհը տանէին, {հոգս} չունէր, եւ այդպիսի անհոգ լինելը, գուցէ եւ այն պ

սուցանել մանուկներին կրօնագիտութիւն. նա մանաւանդ {հոգս} էր առնում բարքերի մաքրութեան մասին։ Այն միջո

նոքա դադարեցին Չինացիները Քրիստոնեայ շինելուց եւ {հոգս} էին առնում միմիայն կարգի եկամուտների մասին։ Յիսո

Մա՛րդ, իմացիր դու աշխարհը, Ունայն են քո {հոգսերը}. Մի՛ տառապիլ զուր բեռի տակ, Մի՛ չարչա

ան անձը վեր կալաւ այդ պաշտօնը եւ տարժանաւոր գործի {հոգսերը} վայրենի եւ անկարգ մարդերի մէջ. գեղեցի՜կ նահատակո

ի եւ ոգեւորութեան մինչեւ անգամ եւ հետքը. զանազան {հոգսերը} Կարգի Կառավարութեան մասին, բնականաբար, պիտոյ է

ր տարագրութեան եւ թշուառութեան մէջ, իւր բազմաթիւ {հոգսերի} եւ տառապանքի մէջ, այո՛, վաղուց արդէն զգացել էր

այց արծաթի պակասութեան պատճառով նոր ի նորոյ ընկայ {հոգսերի} մէջ: Իմ բախտս փորձելու համար, գնացի մօտիկ բարեկ

երի եւ աստուծոյ առաջ: Ծածկեալ խորհրդի {հոգսերով} ` Սուրբ պատկերի առջեւը ` Կանգնած ես դո

ք, բայց մերն է հոգսը, ինչպէս մազերս, այնպէս եւ {հոգսերս} երկայն է: Բայց սատանայական, այսօր պէտք էր որ

րծաթ չլինի, թողում այնտեղ բնակության եւ ապրուստի {հոգսը}, ինչպե՞ս կլինի մարդու սիրտը եւ վիճակը: Ինչպե՞ս

թիւնը, աղքատութիւնը, ապրելու եւ ընտանիք պահելու {հոգսը}, շատ անգամ խտրութիւն չունին հնարների մէջ, որոնց

են, թէ հոգս ունէին եւ մտածութիւնք, բայց մերն է {հոգսը}, ինչպէս մազերս, այնպէս եւ հոգսերս երկայն է:

կեանքում պատահած անօրինակ անցքերը, նորա անդադար {հոգսը} եւ աշխատութիւնքը, որ կրում էր Կարգը ընդարձակելու

նուամենայնիւ, չէ մոռանում իր կեանքի պահպանութեան {հոգսը}. " Խոտի քօքերը ձնի տակից հանելիս ու ծամելիս " տե

այնուամենայնիւ չէ մոռանում իր կեանքի պահպանութեան {հոգսը}, " խոտի քօքերը ձնի տակից հանելիս ու ծամելիս " տե

ատ ժամանակ է որ մեկիցդ էլ մի գիր չունիմ: Բավական {հոգսի} մեջ էի, լսած լինելով այդտեղի դրությունը, բայց ա

կն առաւ, պահեց, որ նա այն ժամանակ, իր անձնական {հոգսից} ազատ լինելով, ազգային բարոյական զգացմանը եւ մտաւ

ժ պիտի համարուէր քահանային: Խեղճ քահանայն, {հոգսից} եւ նեղութենից հիւանդանալով, մեռանում է իւր աքսոր

տճառը, որ հայերը դժբախտաբար այնպիսի մի զարմանալի {հոգվո} տեր են դարձած, որ եթե չկարողանան կամ չկամենան մի

... Բժիշկը ինձ պատվիրում է սաստիկ խաղաղություն {հոգվո}, բայց թողո՞ւմ են խաղաղ. մի չնչին խաղաղություն ի

քաղաքացիության վկայագիր ստանալը, շատ ուրախ եմ եւ {հոգվով}, որ Ձեր ազգասիրական հոգու արժանավորության հարմար

եւ բարի սիրտ ունեին օգնել նրան: Այս սրտով եւ {հոգվով} դարձյալ դիմում եմ դեպ ի Ձեզ, արգո Հայրենակից եւ

ն եւս գիտեք եւ հասկանում եք: Ցանկանում եմ Ձեզ {հոգվով} եւ սրտով առողջություն, երկար կյանք եւ ամ են տեսա

ՍԱՐԳՍԻՆ ՊԱՏՈՒԱՐԺԱՆ ՏԻՐԱՑՈՒ ՍԱՐԳԻՍ, ԵՂԲԱՅՐ ԻՄ ԸՍՏ {ՀՈԳՒՈՅ} Ի ՔՐԻՍՏՈՍ, Ի բազմաց հետէ զրկեալ ի տեսութենէ Ձ

զամենեսին յորդեգրութիւն եւ եղեալ մեզ առաջնորդ ըստ {հոգւոյ} ու ըստ մարմնոյ՝ հա՛ն զմեզ առ այն, որում հանդերձ

նիմ զայլ ինչ ծանուցանել, միայն ի սրտէ եւ յանկեղծ {հոգւոյ} ցանկալով ձերոյին հայրութեան զբարեբաստիկ կեանս, ե

դ ի ճեմարանէ: Ապաւինեալ ի շնորհս ազգասիրական {հոգւոյ} Ձերոյին գերազանցութեանց, համարձակիմ ակս ունիլ,

առ ամենագթած արարչէն թողութիւն մեղաց եւ փրկութիւն {հոգւոյ}, ամեն։ Քսան հազար ռուպլի, վերոյ տասն եւ ի

Մարգարէն զայս ասէ, Շարժեալ ի Քումմէ {Հոգւոյ}: Կարկեցան եւ ժանտից Բերանք, լե

Ապա կորուսեալ իսկ էր՝ Քո զանդորրութիւն {հոգւոյ}: Եւ յո՞ նորա թափէիր Զկիզելւոյ կայծակ

րիստոնէութիւն հիմնի ՚ի վերայ գիտակցութեան սրտի եւ {Հոգւոյ}, եւ ո՛չ ՚ի սնոտի եւ յամուլ ծիսակատարութիւնս կուր

մեայ, ըզմկրտութիւն անուանեալ ծնունդ ի ջրոյ եւ ՚ի {Հոգւոյ}: 15) Երես 94. Հարց. - " Զայս արարէք առ իմ

աջ քան զայս, նախարարն ներքին գործոց իրազեկ եղեալ {հոգւոյ} եւ ուղղութեան մատենկանն Այվազովսքւոյ, արձակեաց ա

եռէ ո՜վ դու ժպիրհ ցնդաբան, Զո՞յր զկուրացեալ {հոգւոյ} ակունս չ՚լուսաւորէ անաղօտ. Զյիմարութիւնդ,

կասկած զկուրութեան զմթութիւն անփարատ Ի քոյդ {հոգւոյ} շեղջցէ ակունս յաւէժաբար հաստատուն։ Քո

նում տեսնէինք հայելւոյ մէջ տիպը մեր, Թէ մեր {հոգւոյ} երկրորդը նա անշփոթ ցոլացնէր. Թէեւ հազար մե

որտակում էր ճամբի վերա սրտերը, Ուր որ չըկար {հոգւոյ} արատ կամ կեղծիք: Այդ մի աղբիւր էր ար

վանելով զայլոցն արդարացի վաստակս եւ զառաւելութիւն {հոգւոյ}, զի իւրեանցն խիթան յապաւել կարծեցեալ գերազանցութ

սիցեմ աբեղայական դերձակաց կարկատանս, յաբեղայական {հոգւոյ} յղացեալս եւ ի լոյս ծնեալս նոյնպէս առանց գործակցու

րէն հայացուցանելոյ, պատուաստեալ ի վերայ հայկական {հոգւոյ}, մնաց բազմութեանն միշտ օտար եւ միշտ անմատչելի:

ի՞նչ յայնս գտանեն, որ մարթիցի [օգտել ի շինութիւն {հոգւոյ} եւ սրտի] եւ սնուցանել զմտաւոր կենդանութիւն մանկտո

ճշմարտութիւն մի այլ. ամենեւին օտար ի լուսաւորեալ {հոգւոյ} մերումս ժամանակի, թէպէտ յոյժ ազգակից խաւար ճշմար

ո՛չ մի ընկերակիցս նորին գտանեմք: Յատկութիւնք {հոգւոյ} առնս մեծի՝ նկարագրին վաւերաբար, առաջի՝ որոց ըն

զհամառօտութեամբ՝ ակնկալաք մխիթարութեան հանդիպել {հոգւոյ}. եւ յիրաւի՝ ո՛չ իսկ վրիպէաք ի յուսոյ, եթէ աբեղ

մեզ խոստովանիլ՝ առ տարրացեալ ի Հայս դժոխային իմն {հոգւոյ} անմիաբանութեան եւ անմիտ նախանձու ընդ յառաջադիմութ

սումնական եւ ուսանողն ողբան զանձինս գիտակցութեամբ {հոգւոյ}, տեսանել տեսանեն զկորուստ ազգին ընդ հարուածովք ժ

ենդանութեան եղեալ է պատճառ կորստեան բանաստեղծական {հոգւոյ} առ Հայս, թէպէտ պիտոյ էր խոստովանել զճշմարտութիւն

ոքօք, հարկաւ պարտէին վիճակի վհատեալ եւ անհանգիստ {հոգւոյ}, որոց եւ բանաստեղծական բղխուածք կարող էին լինել

ի քէն դու կարօտ։ Բաբէ՜, խաւար մտայց {հոգւոյդ}, սին սաղարթիւք քո անձին, Որ ոսկէկիր ըղձաս

եցի եւ կնքեցի ի փառս ամենօրհնեալ Հօր եւ Որդւոյ եւ {Հոգւոյն} Սրբոյ միոյն Աստուծոյ, որում փառք եւ երկրպագութիւ

ադ էլիազեան ՀԱՄԱՐ 3 Յանուն հօր եվ որդւոյ եւ {հոգւոյն} սրբոյ ամէն. Կտակ յետ մահուան հաստատում է որ

մանին. Հայր անեղ եւ անծին, ծնող Որդւոյ եւ բղխող {Հոգւոյն} սրբոյ: Որդի ծնեալ ՚ի Հօրէ նախ քան զյաւիտեանս. ի

յն ո՛չ ցուցանեն զմշտնջենաւոր ծագումն կամ առաքումն {Հոգւոյն} եւ յՈրդւոյ, այլ զայս թե՝ Հոգին առնու ա՛նտի, ու

ն: Շնորհալի եւս, որ պարզoրեն խոստովանի զբղխումն {Հոգւոյն} ի Հօրէ յամենայն նամականիս եւ յերգս, որպէս եւ յառ

ջ քան զնոյն՝ ընդհանուր եկեղեցին դաւանէր զբղխումն {Հոգւոյն} միմիայն ի Հօրէ: Վարդապետք պապական յեկեղեցւոյ, յ

եդին աստուածաբանք նոցա: Եթէ ժամանակաւոր առաքումն {Հոգւոյն} յՈրդւոյ կամ հասանել Հոգւոյն ընդ ձեռն Քրիստոսի՝ հ

ժամանակաւոր առաքումն Հոգւոյն յՈրդւոյ կամ հասանել {Հոգւոյն} ընդ ձեռն Քրիստոսի՝ համարեսցի բղխել կամ յառաջագայ

Հոգին: Ո՜վ հայհոյութեանս: Զժամանակաւոր առաքումն {Հոգւոյն} յՈրդւոյ՝ ո՛չ ճանաչէ մերս եկեղեցի, որպէս զյատկաց

ցի, որպէս զյատկացուցիչ բնաւորութիւն անձնաւութեան {Հոգւոյն}, որ է բղխել գէթ ի Հօրէ: 3) Երես 5. Այվազ

ղղափառ ճանաչէ զխոստովանութիւն բղխման, ելողութեան {Հոգւոյն} եւ յՈրդւոյ: Եւ ո՞ր անհրաժեշտ հարկ ստիպէր զԱյվազո

ի զխորհուրդ դրոշմ ին, այնուամենայնիւ ո՛չ զրկի ՚ի {Հոգւոյն}, զոր ընկալա ի ձեռն մկրտութեան: Խորհուրդ մկրտութ

ւնդ այդ կատարի ընդ ձեռն լուացման ջրոյ եւ իջանելոյ {Հոգւոյն} սրբոյ: Ինքն իսկ Քրիստոս այսպէս վարդապետէր Նիկոդի

օք, զի սոքա հետեւականք են աղբերացեալ ի զօրութենէ {հոգւոյն} ։ Ուրեմն Այվազովսքին ընդունի եւ վարդապետէ, թէ գո

ուածութեան եւ ո՛չ զներկայութիւն մարդկային բանական {հոգւոյն} որ բաժանեալ ի մարմնոյն էջ ի դժոխս ի փրկել զնախահա

թացի կամակար. Թո՛ղ եւ լուսով պերճ գիտութեան {հոգւոյն} կացցեն ջահք փայլուն, Զի յաշխարհի մի՛ յիւր ը

նմա " (Ղուկ., գլ. ԺԲ., համ. 10)։ Պաւղոսը {Հոգւոյն} Սրբոյ հայհոյութիւն է համարում, երբ մարդ, ճանաչե

-27)։ Անթողլի է համարում այս մեղքը, ապա ուրեմն {Հոգւոյն} Սրբոյ հայհոյութիւն է ճանաչում, որովհետեւ մնացած

լոյ յինքեան զկենդանարարն նիւթ յագուրդ տալ նքողեալ {հոգւոյն}: Եթէ ապացուցութիւն բանիս պահանջեսցի ի հնասիրաց,

ութեան տեսիլ, այլ ի սրտին գործարանի երեւութացեալ {հոգւոյն} աչաց թաթ ձեռին աջոյ գրելով ի վերայ վիմի Ա, Ե, Է

լ է ի Մխիթարեան հարց, իսկ միւս ճառք նորա ի վերայ {Հոգւոյն} Աստուծոյ եւ Համբարձման Քրիստոսի գտանին կամ ենայն

ր... Արգնաթոյր հիւթ ինչ թափանցեալ յակաստան {հոգւոյս}, զիճութիւն գոգցես գերեզմանական ազգոյ իմն արագութ

անջել ի նմանէ, զի ընկալցի նա զայն, եւ սնուսցէ ի {հոգւոջ} եւ պտղաբեր գործեսցէ զանդաստան մտաց՝ [մինչ] ո՛չ հ

պէս Հովիւ բարի ի հօտանս գառանց: Ուստի ուրախացեալ {հոգւով} ՝ ասեմք. " Քրիստոս ի մէջ մեր յայտնեցաւ"։ Այո՛

է ժողովուրդ եւ խաշն արօտի քո, որ աղաղակէ առ քեզ {հոգւով}. " Ովսաննայ բարձրելոյդ"։ Ընկալ ի տեղի սաղարթեա

մ, որ դուք գործակից էք այդ օրագրին։ Ուրախ եմ եւ {հոգւով} չափ ուրախ, որ ձեր կոչումը եւ դրութիւնը աշխարհի ե

ս առնենք ", ինչ կամիք, արեցէ՛ք սիրելիս, եւ մեք {հոգւով} չափ ուրախ կը լինինք ձեր յառաջադիմութեան վերայ, ե

որ մեր պատուելի թղթակիցը դնում էր մեր վերայ, եւ {հոգւով} չափ ցանկանում եմ, որ մի բարի հետեւանք ունենայ այ

ետէ. " եւ եղեւ Աստուածն կատարեալ՝ մարդ կատարեալ {հոգւով}, եւ մտօք, եւ մարմնով, մի անձն, մի դէմ եւ միաւ

եւ ո՛չ յԵրուսաղէմ միայն, այլ ընդ ամենայն տեղիս, {հոգւով} եւ ճշմարտութեամբ։ Խորհուրդ յայտնութեան Քրիստոսի

թիլ սուրբ արեան մեջ ալ ամբողջ Քրիստոս է մարմնով, {հոգւով} եւ Աստուածութեամբ"։ Վարդապետութեանս աղբիւր զպապ

ոխի ի կենդանի անձնաւորութիւն Յիսուսի Քրիստոսի ե՛ւ {հոգւով} ե՛ւ մտօք, եւ Աստուածութեամբ: Ընդ տեսակաւ հացին

մ եպիսկոպոս, որ ձեռն մխիցէ յիրս եկեղեցւոյ, օտար {հոգւով}, զայնպիսին արտաքս քան զհայութիւն, համապատիւ խոս

ծուղակ. Դմա թոյլ արա գարունագեղ լուսաւորիլ {հոգւով} օ՜ն, Քան յորոգայթ ցանցել յիմար խենէշութեան

սրտով, Թէ մինչ մահերուս օրը չէինք մոռնալու {հոգւով}, - Ի վեր այսր ամենի, եթէ այսպէսն մեռանի,

0)։ " ԸզՅիսուս որ 'ի Նազարեթէ՛ զոր օ՛ծն Աստուած {Հոգւով} Սրբով եւ զօրութեամբ... սպանին կախեալ զփայտէ " (

եցւոյ եւ սրբոյ ժողովոյն տարածման հաւատոյ միանալով {հոգւով} եւ մտօք ընդ ամենայն յարգելի Քօլլեճեան քահանայից,

Հայկական դպրութիւն ի կեանս հրաշագործեալ յունական {հոգւով} ի դարու մերոց ` թարգմանչաց՝ տեսանի պահեալ զթերաշ

եռականն՝ [զզուին եւ նողկտան, ցամաքին եւ չորանան {հոգւով]}, զգեցցեն զայնքան գէթ արութիւն առ խոստովանելոյ մ

նախանձաւոր գտեալ տարածելոյ զբանն Աստուծոյ, առողջ {հոգւով}, եւ հմուտ ձեռամբ ընծայէր Ազգին զբոլորամասնեայ թա

ան եւ փուլթացեալ դիմ ի ցանկալին միայնակեցութիւն, {Հոգւով} կամելով ոգւոց Հօրն՝ լինել պարակից, եւ յետ վեց ա

նաց։ Հայկականս դպրութիւն կենագործեալ յունական {հոգւով}, երբեմն երբեմն յընթացս ամբողջ ութն կամ ինն դարու

նելով զհին դպրութիւն Հայոց՝ կենդանանալ եւ սնանիլ {հոգւով} եւ ընդ նմին թագաւորել ի վերայ գիտութեանց, որովք

.. զի՞նչ էր պատճառ զի Հայք առ հասարակ հակադրական {հոգւով} հայէին ընդ գրականութիւն իւրեանց, եւ մի՞թէ չէ լու

իցէր այսպէս եւ պատուելիքդ այդոքիկ միով միաբանական {հոգւով} գուն գործեալ ճգնէին հաղորդել զժողովուրդն գիտութեա

: Հայք առ հասարակ դաստիարակեալ ընկերատեցական {հոգւով} եւ հայրենի ժառանգական նախանձու առ միմեանս չունին

ր ի յոգի, եւ այսպէս հետզհետէ նոր ուրեմն հայանայր {հոգւով} եւ մտօք: Զկնի այսքան մերոց ձայնարձակութեանց զխնդ

՞րպէս աղջկունք նոցա օր ըստ օրէ սնանին եւ ուռճանան {հոգւով}, եւ թէ զի՞արդ կրթին ի նորն բարբառ մշակեալ, յոր

: Մի երկու բաժակ գինի... մի քահանայ, մի " {Հոգւոց} ", եւ պանդուխտի սիրտը պաղում է: Բայց նորա սիրտը

րս, ածականդ " մեռած " առաջինն է՝ զի տուեալ լինի {հոգւոց}: Եթէ եւ ո՛չ խոստովանի Այվազովսքին զհոգիս գոլ մահ

եկեղեցին, որոշակի խոստովանելով զերկուս կայարանս {հոգւոց}, զարքայութիւն երկնից եւ զդժոխս: Եւ հոգիք նախահա

ալ զգոգն Աբրահամ ու, ակնարկէ յերրորդ կայարան ինչ {հոգւոց}, առիթ առեալ ինքեան զառակն մեծատան եւ Ղազարոսին,

այլն: Խոստովանութիւն Արեւելեան եկեղեցւոյ զտեղեաց {հոգւոց}, հիմնի ՚ի պարզիմաց բանս Քրիստոսի, որ սահմանէ "

, որպէս ըզխրտուիլակ ինչ ընծայեցուցանեն ի կորուստ {հոգւոց} եւ ի գայթակղութիւն որոց չիցէ ամրապնդեալ ՚ի վէմն ք

կ Հօր, ի ձեռն արեան իւրոյ պարգեւելով զազատութիւն {հոգւոց} եւ մտաց, այլ եւ մարդկային բանականութեան: Զարտաք

ջնորդութեամբ կախարդութեան: Հաւատամք ՚ի փրկութիւն {հոգւոց}, հաղորդակցութեամբ դիւաց: Իսկ որք ասեն, թէ չի՛ք

իւն, զոր իմով անխոհեմ նախանձայուզութեամբ օգտելոյ {հոգւոց} պատճառեցի, վասն որոյ եւ յետս կոչեմ եւ որոշեմ զան

ն. եւ զի հանապազ խուժանն 'ի վերայ իմ կուտէր, եւ {հոգք} ամենայն եկեղեցեաց։ Ո՞ հիւանդանայ, եւ ո՛չ ես հիւ

ածաշունչի վերաբերյալ խոսքերի պատճառով գրում եմ մի {հոդված}, քննելով մեր Աստվածաշունչի թերությունքը: Այս թե

նը. 1) Առեւտրական տեղեկությունների մեջ կա մի {հոդված} ՝ " Անասնապահություն"։ Որքան ես գիտեմ, մենք ան

Հ. Գ. Նամակն ուշադրությամբ կարդալուց՝ գտա {հոդված} կովի յուղի մասին: ՝ Էլի Հ. Գ. Երբ այս նամա

ով ամենեւին չեմ կարող մի լուրջ բանով զբաղվել: Մի {հոդված} անգամ մեր քաղաքի մասին չեմ կարողանում գրել, գլխա

ատկանյանին նրա՝ հայոց պատմության վերաբերյալ գրած {հոդվածը}: Ասենք, ավելի լավ հոդվածները՝ արդարացիորեն զետ

Ադովնա Եհովան: Ի դեպ, ես կկարդամ հրեաների մասին {հոդվածը}: Ես դեռ զբաղված եմ Ֆոշեով: Նրա գիրքը վերջնականա

րին: Անանիան ցույց է տալիս ինձ հրեաների մասին {հոդվածը} այն պատճառով, որ այնտեղ երեւում է հրեաների ձգտու

երի Times-ում նույնպես կարելի է ցույց տալ մի շարք {հոդվածներ}, որոնց մեջ իրար հետեւից երեւացին շատ հարգալիր եւ

մար զբաղվել թարգմանություններով եւ գրական-գիտական {հոդվածներ} կազմելով: Դրա դրդապատճառը խմբագրության կողմից

կազմված է լինելու հետեւյալ բաժիններից. 1. {Հոդվածներ} ընդհանուր երկրագիտության վերաբերյալ, ուր ամենայն

ն հայտնագործությունների վերաբերյալ, հետաքրքրական {հոդվածներ} ՝ հինգ աշխարհամասերում կատարված ճանապարհորդությու

պարհորդությունների նկարագրություններից: 2. {Հոդվածներ} ընդհանուր պատմության գծով, ուր ամենայն մանրամասն

ռքի եւ անվան նախանձախնդիր անձանց մասին: 3. {Հոդվածներ} բնագիտության գծով, հնարավորին չափ մանրամասնորեն

յա-գեղագիտական եւ գեղեցիկ գրականությանը վերաբերող {հոդվածներ}. այստեղ գեղեցիկ ձեւի մեջ կզետեղվեն ինչպես արձակի

ւթյան վերաբերյալ գրած հոդվածը: Ասենք, ավելի լավ {հոդվածները} ՝ արդարացիորեն զետեղելով՝ չէին պատշաճիլ այդ բառա

րական կլինի մի օր կարդալ " Կռունկում " մատնանշված {հոդվածները}, իսկ առայժմ հանգուցյալ Ախվերդյանի կարծիքի մասին

Պատմական եւ Բնական հատվածներից, որոնք, համաձայն {հոդվածների} պարունակությանը, պիտո է զարդարվեն գեղեցիկ պատկեր

ած են այդ նույն էջերի վրա, բացառությամբ 18 եւ 29 {հոդվածների}, որոնք տեղադրված են տետրակի վերջում՝ 47-րդ էջու

ով, 8-10 ութածալ տպագրական թերթերով: Բնագիտական {հոդվածների} առկայության դեպքում՝ պոլիտիպաժով, պատմական դեմք

ք եմ համարում տեղեկացնել, որ ամբողջապես նշված 29 {հոդվածներից} առաջին 17-ը բոլորովին ոչնչացրել եմ, ուստի ես հար

-րդ էջում նույն թվահամարներով: Եվ այսպես. 29 {հոդվածներից} իմ կողմից ամբողջովին ոչնչացվել են 22-ը, իսկ մյու

նձ տպագրելու իմ աշխատությունը այն հիմամբ, որ յոթ {հոդվածներից} այն, որոնք կարող էին հավանություն չգտնել, ես հա

նկատելիորեն վերափոխվել: Այն դեպքում, եթե յոթ {հոդվածներում} իմ կատարած զգալի ուղղումները չեն համապատասխանի գր

Քիշոտը ետ կուղարկեմ: Հրեաների եւ Եգիպտոսի մասին {հոդվածներում} անդադար մատնանշում է ինձ Տոբոզոն: Դրա հետ միասին

նանշում է ինձ Տոբոզոն: Դրա հետ միասին " Եվրոպա " {հոդվածում} ամեն կերպ ճգնում է Եվրոպայի հայերի թիվը նվազեցնել

տից, թե ինչպե՞ս թույլ է տվել այդպիսի դղրդեցուցիչ {հոդվածք}, մեք ծանոթություն տվեցինք Ցենզուրական Կոմիտետին

Սորա հօտը լուսակիզն է. Ի՞նչ էր քուրմ {Հոթորինը}: Գօտեպնդած Մե՜ծ Պարթեւի - Սահակ

ջեմյանցը, որի հետ Ձեր նամակի հիման վերա խոսեցա, {հոժար} ենք երթալ Հնդկաստան, վերոհիշյալ ազգային գործի պա

հայտարարեր, որ իբր մենք, ներքո ստորագրողներս, {հոժար} ենք ու գոհ արդեն կատարված գործով եւ այլն, կարելի

այդպիսի բամբասանքներ լսելով սորանից եւ նորանից, {հոժարակամ} պատրաստ է անտես առնել ամենայն ազգօգուտ գործ: Մին

ու չի լինի հայ ցենզորի համար ջոկ ռոճիկ նշանակել, {հոժարացել} ենք ինքներս նորան տարեկան բավականություն տալ եւ խ

նեն մեր թահմինովն, անոր համար։ Վերջապես մարդուն {հոժարացունուք}, թուղթ առնուք, ճամբու խարճ տաք, խրկիք շուտով ե

ար, բերում են նորան թանկագին դիպակից վերմակներ, {հոլանդեան} կտաւից սփռոցնէր եւ այլն, եւ այլն: Դայեկը իսկոյն

, տեսանում է, որ գոգնոցի վերայ կախուած էին երկու {հոլանդեան} ոսկիք, իսկոյն հասկանում է բանի զօրութիւնը...

յտ լիցի ամենեցուն, որ ի թուի Փրկչին 1793 մլն հատ {հոլանդզեւար} կտակ ամ գրել տվել Յակոբ Փիրէֆրնի անմաւոր նօթարիսի

մ հեշտագին: Համբոյրները խաղո՜ւմ են Կուրծքի վրայ {հոլանի}, Բաբախում են սրտերը... Արդարոց բի՜ւր երանի:

ապետի Դաւրիժեցւոյ, զոր Ոսկան վարդապետ տպագրեաց ի {Հոլլանդա} ի տպարանին՝ զոր կառոյց Մատթէոս սարկաւագ Ծարեցի,

էր նա: Ալբերտոսը մի անգամ ճաշի խնդրեց իւր մօտ մի {հոլլանդացի} կոմս: Իւր երեւելի հիւրը աւելի պատուասիրելու համա

կ Բրուսսելի օրագիրները միւս օրը հրատարակեցին, թէ {հոլլանդացիք} գիշերով մօտենալով Բրուսսելին, յանկարծ 200 թնդանօ

եցու աշտարակին, Ցուոլլէյի եւ Հասսելտի միջոցում ( {Հոլլանդիոյ} մէջ, առաջինն ամրոց է, այժմ գրեթէ աւերակ, իսկ ե

ւնճի-օղլուն պատրաստութիւն տեսաւ թեթեւի. միւս օրը {Հոլոյին} կնիկը, որ երեւելի թեթեւ թափող է, կանչուեցաւ Թիւ

ը Մանուշակի վերայ լինելով, նա առատապէս վարձատրեց {Հոլոյին} կնիկը, որ հարիւր, հազար շնորհակալութիւններով դո

մէք հրաւիրեցինք ձեզ խնջոյք, որ պատրաստել էր մեզ {Հոլոյին} կինը, Թիւթիւնճի-օղլուի դստեր անունով. ուրեմն,

մ են մինը միւսից շատ անգամ նորանով, որ մինը տասը {հոլով} է ընդունում, միւսը՝ իննը, միւսը՝ վեց, իսկ մի

'ի Սեւկոյ դրախտին " խօսքը բացարձակապէս ներգոյական {հոլով} ճանաչել, " Սեւկոյ " խօսքն էլ՝ դրախտին յատկացուց

լու գործողութիւնը կատարելու վրայ։ Նոր լեզուի մէջ {հոլովակերտ} եւ հոլովառու նախադրութիւնքը, շատ տեղ եւ գրեթէ մե

աղելու համար կարելի է այսպէս ասել, եւ շատ տեղ էլ {հոլովակերտը} իսպառ դուրս ընկել, ուստի չպիտի զարմանալ, եթէ տա

ւնը կատարելու վրայ։ Նոր լեզուի մէջ հոլովակերտ եւ {հոլովառու} նախադրութիւնքը, շատ տեղ եւ գրեթէ մեծ մասով, դար

լութիւնը չէ, այլ տալ աներեւոյթ եղանակը եւ տալիսը {հոլովեալ} աներեւոյթ է, նախդրիւ տրական, որ, միանալով եմ,

օք վերջաւորութեամբ գործիականը միմիայն "ձեռք" բառը {հոլովելի} ժամանակ Նոր Նախիջեւանի հին պառաւները ասում էին՝ "

ունները առանց նուի, ինչպէս՝ հերքում, մերժում, {հոլովելով} հերքումի եւ մերժումի։ Պիտի թոյլ տալ այս ձեւը, ո

ընդհանուր կանոնով, տառ պիտի կորցնէին իրենց միջից {հոլովելու} ժամանակ։ Սակայն ու վերջացած բառեր հոլովելու ժ

ց հոլովելու ժամանակ։ Սակայն ու վերջացած բառեր {հոլովելու} ժամանակ եւ բացի ուած) վերջաւորութիւնից վեվի տեղ

մնացած հինգ հոլովմունքը, միասին առնելով, առաջին {հոլովման} տակ գնացող բառերի եւ մի քառորդը չունին. բայց սոր

նին, իսկ յոգնականի մէջ բոլորն էլ գնում են առաջին {հոլովման} տակ, եթէ միայն դուրս հանենք մի քանի բառ, որ երբ

մէջ գլխաւորապէս հետեւում է բուն Արարատեան առաջին {հոլովման}, եթէ այդ հոլովումի տակ է հոլովվում բառը, ինչպէս

ետեւելի օրինակ։ Նոր լեզուի մէջ, թէեւ կան վեց {հոլովմունք} ), բայց նոցանից առաջինը իր տակ քաշել է բառերի ա

ւ ցաւէ ինձ՝ ցաւ է ինձ գրելով։ Այս բոլոր {հոլովմունքը} մանրամասն ե՛ւ իրենց խոտորմունքներով, ե՛ւ բացառութ

արում է իւր զօրութիւնքը, որ ուսանի լատինի լեզուի {հոլովմունքը} եւ խոնարհմունքը... Բայց Բարսելոնեան դպրոցի

է բառերի ամենամեծ մասը, այնպէս, որ մնացած հինգ {հոլովմունքը}, միասին առնելով, առաջին հոլովման տակ գնացող բառ

ռերի եւ մի քառորդը չունին. բայց սորանից այս հինգ {հոլովմունքը} իրենց սեփական յատկութիւնը միայն եզականում ունին,

նայն տեղ է վերջաւորութիւն չունին, եւ եթէ մի քանի {հոլովմունքի} մէջ անունների բացառականքը եզականումը ունին է, այ

է, այդ ընդհանուր կանոն չէ։ Մեք գիտենք, որ այլ {հոլովմունքի} տակ եղած անունները, զորօրինակ, " գետ, եկեղեցի

ռանձին բացառական վերջաւորութիւն։ Այսպէս եւ բոլոր {հոլովմունքի} մէջ յոգնակի բացառականքը։ Ուրեմն բացառականի կազմո

հոլովուած։ Մնացել են միայն ուղղականքը, իսկ միւս {հոլովները} առնւում են նաից։ Սորա հակառակ Կոստանդնուպօլսի բա

ւ անխտիր ամեն բանի տեղ գործածուելով, չունին միւս {հոլովները} ։ Սոցա պակասը լցնում են այն 'ի հոլովները։ Մեզ թւ

նին միւս հոլովները։ Սոցա պակասը լցնում են այն 'ի {հոլովները} ։ Մեզ թւում է, թէ այս բանի մասին պէտք էր հոգ տան

նդունում, միւսը՝ իննը, միւսը՝ վեց, իսկ միւսի {հոլովների} կարգը այլ է բոլորովին։ Այսպէս ահա՛ մեր դպրու

պէտք է հին ձեւի տակ շարել եւ կապակցել, թէեւ նոր {հոլովներով}, այժմեան հայի խօսքը: Բայց ժողովուրդի անկաջին ծա

ժամանակ ըստ-ի խնդիր դարձած բառը առնում է սեռական {հոլովով} եւ նորա մօտ դնում է կամ չափ խօսքը՝ գործիական չափ

փայլը ", նոյն եւ այն դերանունները չեն գործածւում {հոլովուած} ։ Մնացել են միայն ուղղականքը, իսկ միւս հոլովները

եալ պատճառը, որ մենք շատ անգամ սեռական կամ ուրիշ {հոլովում} պահում ենք բառերի ամբողջ ուղղականը, մինչդեռ նոքա

թէ ժողովրդի ոգու կամ հանճարի ստեղծած։ Մեր առաջին {հոլովումը} է քաղաք, քաղաքի, քաղաքից. քաղաքներ, քաղաքների

Երկրորդը՝ մարդ, մարդու, մարդուց։ Մեր երկրորդ {հոլովումը} Տաճկաստանի Հայոց առաջին հոլովումն է եւ մեր առաջին

յնպէս, որ գրեթէ լեզուի բոլոր բառերը գնում են այդ {հոլովումի} տակ խիստ քիչ բացառութեամբ։ Պ. Պռօշեանցը գիտէ

տեւում է բուն Արարատեան առաջին հոլովման, եթէ այդ {հոլովումի} տակ է հոլովվում բառը, ինչպէս՝ ճիւղեր, ճիւղերի

աներեւոյթ եղանակով, որ հեշտ հոլովվում է երկրորդ {հոլովումի} տակ, ինչպէս՝ մարդ, մարդու։ Հաւատարիմ մնալով ժ

ց։ Մեր երկրորդ հոլովումը Տաճկաստանի Հայոց առաջին {հոլովումն} է եւ մեր առաջինից աւելի բռնակալ, այնպէս, որ գրե

, ցոյց ենք տալիս բոլոր միւս բայերի նախդրիւ տրական {հոլովված} աներեւոյթ եղանակները՝ տեսնելիս, նայելիս, օրինա

վհետեւ շատ բառ ժողովրդին հասկանալի է լինում, եթէ {հոլովված} ժամանակ իր ուղղական վիճակը պահում է. մանաւանդ լե

նք ունի։ Նոր լեզուի մէջ, եթէ ու վերջաւորութիւնը {հոլովվում} է, իսկոյն վեվի ձայն է ստանում, ոչ ոք չէ լսում л

արատեան առաջին հոլովման, եթէ այդ հոլովումի տակ է {հոլովվում} բառը, ինչպէս՝ ճիւղեր, ճիւղերի, ճիւղերից. բայ

անակել է նոյն բայերի աներեւոյթ եղանակով, որ հեշտ {հոլովվում} է երկրորդ հոլովումի տակ, ինչպէս՝ մարդ, մարդու

ձրաղաղակ սուլում, ձայն տալիս, Խռնըւում ճամբորդ {հոծ} բազմութիւններ: - Դէպի՜ Փարիզ, դէպի՜ Փարիզ...

յ: Եօթներորդն դար, թէեւ բաղդատութեամբ առ այլ {հոծ} եւ հարուստ դարս, անբերրի եւ ամուլ գտաւ ի ծննդակա

առողջանալ սկսելով ինքը խնդրում է այնուհետեւ: {Հոկտ}. տետրակի մեջ կբանանք ստորագրությունը եւ հույս ու

րհ ծառայ Միքայէլ Լազարեան Նալբանդեանց Ի 19 {հոկտեմ}. 1854 ամի ի Մոսկվայ 1855 20. ՂԱԶԱՐՈՍ Ն

Մ. Նալբանդյանց 43. ԳՐԻԳՈՐ ՍԱԼԹԻԿԵԱՆԻՆ 27 {հոկտեմ}. 1859, Մոսկվա ՍԻՐԱԿԱՆ ԵՂԲԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆՑ

ութեան ՚ի կողմանէ Սինոդին։ Ի վերջէ 18 ամսոյս {հոկտեմ[բերի]} Սինօդն հրովարտակ գրէ առ իս համարաւ [բաց], յորու

տրաստական խոնարհ ծառա Միքայել Նալբանդյան 9 {հոկտեմբ}. 1858 թիվ Մոսկվայի մեջ Իմ հասցեն. Его

եամբ մերով եւ գրութեամբ կաթողիկոսական կնքո. ի 10 {հոկտեմբ}. 1860 ամի, ի սուրբ աթոռս Էջմիածին ", ի բնագրին

աստական խոնարհ ծառայ Մ. Նալբանդեանց ՚Ի 10 {հոկտեմբ}. 1860 թիւ Էջմիածին 53. ԿԱՐԱՊԵՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵ

53. ԿԱՐԱՊԵՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ Պաշտօնական Ի 28 {հոկտեմբ}. 1860 ամի, Թիֆլիս ՄԵԾԱՊԱՏԻԻ ՊԱՐՈՆ, ԱՐԳՈՅ ԿԱՐԱ

ստուածարեալ կաթողիկոսի ամենայն Հայոց ի 14-էն այսր {Հոկտեմբ}. համարաւ 504, առ նորին պայծառափայլութիւնն գլխաւ

տարեգնացք, 1858, յունիս, համար 6, երես 475 եւ {հոկտեմբ}., համար 10, երես 310): Մեզանից յառաջ ազգերի

մբս մերով եւ դրութեամբ կաթողիկոսական կնքոյ. ի 10 {հոկտեմբ[երի]}, 1860 ամի, ի սուրբ աթոռս Էջմիածին ", ի բնագրի

կցիդ խ. ծ. երեսփոխան Մ. Նալբանդեանց Ի 10 {Հոկտեմբ[երի]} 1860 ամի ՚ի սուրբն Էջմիածին Նորին յա

եանցին, ապահովեալ 99 Սիմէոնեանցին, ապահովեալ {Հոկտեմբեր} 10 100 Նախիջեւանայ քաղաքական գլխոյ, ի մասին հն

132 Հայրապետեանցին 133 Խաֆաֆեանցին [Մադրասից] {Հոկտեմբեր} 8/21 134 Սէթ Աբգար 23/9 135 Թ. Խ. Աւետում

վերայից: Է. Սեպտեմբերի 30. Ահա սկսանում է {Հոկտեմբերը} ։ Ցուրտ եւ խոնաւ եղանակները իւրեանց անախորժ քամին

տ, կարծեմ դեռ քացախի թթուուտ է դարձել... Այժմ {հոկտեմբերը} վերջանում է համարեայ, ամենայն տեղ գինիները վաճառ

չունէի զկատարեալ չափահասութիւն, գոլով ծնեալ ի 26 {Հոկտեմբերի} 1829 ամի, գտանէի ի 16 ամեայ իմում հասակի, յորժա

ից բերած՝ տվել էի " Հյուսիսափայլին ", պիտի տպվի {հոկտեմբերի} տետրակի մեջ եւ այնուհետեւ բարյավ մնա հայոց ազգը:

, կարող ես միայն պ. Հայրապետյանցին հայտնել, որի {հոկտեմբերի} 9-ին գրած նամակին այսօր պատասխանելով, մասնավորապ

Շմաւոնեան, ի Մադրասայ, յիններորդէ աւուր ամսեանն {Հոկտեմբերի} 1819 ամի: Երկրորդ՝ պ. Պօղոսն Որդանան, ի Կ

Ի մեկնիլ իմ ՚ի Կալկաթայէ, յամին անցելոյ յամսեանն {Հոկտեմբերի}, ընկալայ զերկուս կնքեալ ծրարս թղթոց, յանուն Ձեր

ր Ռուսիո "-ի վախճանի մասին: Այդ ի՞նչ դժբախտ օր է {հոկտեմբերի} 17-ը: Նրա խմբագիրը բարի ժամու չի ծնվել. իսկ Անա

պատճառով չմերժեցինք լուրերը, որ Ճռաքաղից յետոյ ( {Հոկտեմբերի} 17-ին) ծնած Սկայորդին քանի մի անգամ հրատարակեց Տ

Յովհաննէսին հետ: Առաջիկայ տեսութիւնը նշանակած է {հոկտեմբերի} 7-ին: Սեպտեմբերի 30-ին երեկոյեան 1 ֆունտ թաբակ ս

պտեմբերի 30-ին երեկոյեան 1 ֆունտ թաբակ ստացայ: [ {Հոկտեմբերի]} 2-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս 1-ից գրուած որով ուղա

եղբօրս հետ, առաջ[իկայ] տես[ութիւնը] նշանակուած է {հոկտեմբերի} 5-ին: Հոկտեմբերի 1-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, ն

կայ] տես[ութիւնը] նշանակուած է հոկտեմբերի 5-ին: {Հոկտեմբերի} 1-ին նամակ ստացայ եղբօրիցս, նոյն օրը պատասխանեցի

ի 30-ին Կալկաթայից ելայ սեպտեմբերի 27 Սուէզ մտայ {հոկտեմբերի} 24 Քահիրէ ` նոյն օրր Ալեքսանդրիա 20 Ելայ նոյեմբ

նձանից այս մասին, որ գրել չէ կարելի եւ այլն: {Հոկտեմբերին} պիտի ստորագրություն բանանք գալոց 1859 թվակ. ՝ "

սանում ես, մտածում էր պարոն Մկրտիչը, եթէ ես եւս {հոկտեմբերին} ամուսնացած լինէի, ինչպէս մտածում էի, այժմ երեխա

օթյա: Հակառակ դեպքում կփչանան: Քանի որ մենք {հող} չունենք, թող նա ուղարկի Կարպ Մակարովիչի անունով

ւր է. առաջ հիմնականում կար միայն երկու աղբյուր՝ {հող} եւ աշխատանք, բայց այժմ օդընտելացումից կարելի է օ

ցի համար, որպէս արօտի դաշտ, երեք հազար դեսեատին {հող}, այլեւ ձկնորսութեան համար տեղացի բնակիչներին, ք

, որոնց մարդագլուխ սահմանւում է երեսուն դեսեատին {հող}, վճարելու են ամենայն տարի՝ իւրաքանչիւր դեսիատին

անունով, եւ ստացել էիք դորա հետ 12. 000 դեսեատին {հող} ՝ որպէս արօտի դաշտ, հրամայում ենք ձեզ հաստատել մ

նելով, բաւական խոր մտան գետի մէջ, եւ այս լցուած {հող} ու քարը, ջրի երեսից երկաթակապ հաստ գերաններով եւ

թիւնք են, հասարակ ժողովուրդը մի հատ ցից զարկելու {հող} չունի: Լոնդոնի՝ այն հսկայ քաղաք-աշխարհի հողը,

վարձ է վճարում հողի տիրոջ: Հասարակ ժողովուրդը, {հող} չունենալով, չէ կարող երկրագործութեամբ պարապիլ.

պիտի հնազանդուիլ ճակատագրին: Այս պատճառով, շատ {հող} ունեցող ազնուականը ունի իւր քամակում շատ ֆերմեր,

ութիւնը, եթէ այն ազնուականի անունը չգոռայ, վաղը {հող} չունի, որ հաւասար է ասելու, վաղը հաց չունի: Ան

այլ յառաջանում են նորանից, որ հասարակ ժողովուրդը {հող} չունի: Որովհետեւ բնականը չկայ, հարկը ստիպում է

աջանում են դարձեալ Բրիտանիոյ մէջ հասարակ ժողովրդի {հող} չունենալուց: Բայց այժմ, բիւրաւոր գործաւորն

սիկ երկրագունդի այսինչ կէտի վերայ ես ունէի երբեմն {հող} եւ ազատութիւն, որ յետոյ աւազակները կողոպտեցին ին

ձեզանից իւրաքանչիւր զէնքով գնացող անհատին այնչափ {հող}, որչափ որ ինձ կամ իմ ազգի իւրաքանչիւր անհատին պի

նակուիլ, նոյնպէս, միւս բոլոր քաղաքացիների չափով {հող} կը ստանաս՝ տուն եւ բնակութիւն հաստատելու համար:

րձու տալ եւ այդ կերպով օգուտ քաղել քո հողից: Եթէ {հող} վաճառելու սկզբունքը թոյլ տրուի, այն ժամանակ աղքա

: Որեւիցէ աղքատ համարուած ազգ, եթէ ունի մի կտոր {հող}, ապահովել է իւր կեանքը, մինչդեռ անգլիական գործա

րայ եւ գործում է նորան: Այն ազգը, որ չունի {հող} եւ երկիր, երբեք չյուսայ, որ պիտի հարստանայ. այ

ենթակայ եւ պատահարների ազդեցութեան: Երկրորդ, որ {հող} եւ երկիր տիրաբար ձեռք բերելու նպատակը եւ խորհուրդ

մ: - Կը հասկընաս, եւ, այս րոպէիս: Որքա՞ն {հող} ունիս դու: - Հարիւր հազար քառակուսի գազ...

, ինչպէ՛ս հաւասարութիւն է այս. դու ունիս այսչափ {հող}, իսկ ես ոչինչ, քո բաժին միայնակ վայելում ես հայ

ոյ այլեւս մահու եւ կեանքի մէջ տատանի՝ մի ոտնաչափ {հող} չունենալով: Մարդը յառաջացաւ մինչեւ այստեղ ե

նը զոհ չբերէ երկիրը, բայց ինչպէ՛ս լուծել՝ առանց {հող} տալու շինականին: Երկիր չտալ նոցա, ասել է 23 միլ

լի: Վերջիվերջոյ, որոշուեցաւ չափաւոր քանակութիւն {հող} տալ ստրուկներին, այսինքն՝ իւրաքանչիւր գիւղական

արձրանալով, լեռնանում են, եւ քանի որ ժողովուրդը {հող} չունի, եւ ուր որ ունի, չկամի գործել: Նա թողում

մեծ տարբերութիւն: Երկրագործը ունի հիմք, նա ունի {հող}, նորա ձեռքում կայ նիւթ, որ ասել է ոյժ եւ կարողո

: Այն աշխարհներում, ուր հասարակ ժողովուրդը {հող} չունի, ուր չէ կարող երկրագործութեամբ ապրիլ, նա

եւ գնում է Ափրիկէի դժոխային գօտիների տակ մի կտոր {հող} ճանկելու եւ նորա մշակութեամբ իւր ապագան ապահովելո

իրաւունք, որպէս բողոք երկրագունդի վերայ մի կտոր {հող} ձեռք բերելու համար, որպէսզի այդ ազգութեան անդամք

ն դրօշը եւ այդ բոլորը քեզ իրաւունք կը տան մի կտոր {հող} ձեռք բերելու, որով կ՚ազատուիս ստրկութենից եւ աղք

: Այսօր, եթէ մի ժողովուրդ ստրուկ է, եթէ նա {հող} չունի եւ եթէ յաջողի նորան հող ձեռք բերել, իրաւու

դ ստրուկ է, եթէ նա հող չունի եւ եթէ յաջողի նորան {հող} ձեռք բերել, իրաւունքը եւ ժամանակը պահանջում են տ

խնդրում, նոքա այնքան բարձր կանգնած են, որ մարդը {հող} եւ մոխիր է նոցա առջեւ։ Բռնակալները սեպհականութի

ող Վազում է դէպ այն շիրիմ, կամենում է մտնել {հող}... Արդեօք նորա ընկե՞րն է, որ իւր սէրը յիշ

, քանի՞ արդեօք քո առաջից անցաւ դար, Մենք ` {հող}, մոխիլ, դու ` մեր հաստիչ, դու մեզ տուիր միտք

ող, Արտասուքով ու արիւնով թրջենք նորա շիրմի {հող}: Երանի՜ էր, թէ գիտնայինք նորա վերջին

ուկ մարդիկ նստան մեր գլխին Եւ մեզ կարծում են {հող} իրենց ոտքի, Ու մենք մեզ կոխող ո՜տքը լիզում

որ բերան բանանք։ Ո՛չ, թէ չենք ուզում հողից {հող} կորչիլ, Թշնամու արիւնով մեր թրին ջուր տանք

նսն, որք զրահաւորեալ ընդդէմ դժոխաց փոքր մի եւս ի {հող} բնակեցուցին զփառս նորա: Ձերում հրամանի անսան տպա

ւականին: Ձեռս երթայ, գիրս մնայ, տկար մարմինս ի {հող} դառնայ: Յիշեցէք միով հայր մեղայիւ զաշխատողս, զն

իստ մաշել իմ կեանքը Եւ խաղաղ սրտով մտնել դէպի {հող}: Երբ աւարտեց երգը օրիորդ Մարիամը, ամ

, հողից շինուած լինելով, դառնում էր դարձեալ դէպի {հող}, եւ այդ փոքր հաւանելի էր, իսկ փայտը դառնում է մ

այլեւս իւր համար, թէեւ նորա մարմինը, ճշմարիտ, {հող} դառնալով, չէ կորուսանում իւր գոյութիւնը, այլ կե

ւմ էր բոլոր Մօրէայի վերայ, պարգեւ ստացաւ մի կտոր {հող} ՝ նորա վերայ վանք ու եկեղեցի շինելու համար։ Այս

ր կապել, որի զօրութեամբ արգելւում էր նոր ի նորոյ {հող} եւ տեղ տալ հոգեւորների եւ վանքերի օգտի համար, որ

Վենետիկեան հասարակապետութիւնը չէր յօժարում տեղ ու {հող} տալ Պապական հոգեւորների եւ վանքերի համար, ի՞նչպէ

խորհրդով շնորհել է Մխիթարին եւ նորա միաբանութեանը {հող}, բնականութիւն եւ պաշտպանութիւն, որ ծաղկեցնէ Մօր

այս նկատի, զի եւրոպէականք (ոտնկառոյց ունելով ի {հող} իւրեանց հայրենի], արդէն զընթացսն կատարեալ, ելին

նային Վարդապետութիւն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի {հող} էին եւ մոխիր անարգ, բայց այդ յիւրում կարգի եւ տե

արդիթերի " մէջ: Նոցա աճելութեան համար հարկաւոր է {հող}, հարկաւոր են պայմաններ եւ հնարներ, որոնցից զուր

գայ, Ինչ խաթայ ունիս տատին գայ, Երեսիս մի բուռ {հող} գցես, Իմ տէր ու տիրական բալայ: Շնորհքով զոռով

զատ մնալ այն ազդեցութենից։ Մի տեղ խոտ, մի բուռը {հող} դնում ես մէջտեղը ու ետքը բոլոր աշխարհը ծածկում ես

ն գաւառի մէջ այն, միւս բնակութեններից առանձնացած {հողաբաժինը} Սուրբ Դիմիտրիյ Րօստովսկիու ամրոցին, ինչպէս դորա

ժնից, ինչքան որ այն գետի սահմանից ընկնում էր այդ {հողաբաժնի} մէջ՝ դէպի վեր Թեմերնիկ գետի բերանից: Բայց եթէ ձ

ր բաժանուելով մեռած մարմնից, նստում էր գերեզմանի {հողաբլուրի} վերայ: Այն մարդուն կամ այն ժողովրդին, որին

քո անձը։ Մի լաւ նայիր դու կազմութեան {Հողագնդի} շրջանին, Կտեսնես այնտեղ անտարակոյս Եւ

ՍԱՏԱՆԱՅԻ ՊԱՇՏՕՆԱԿԱՆ ՄԵԾ ՀԱՆԴԷՍԸ {Հողագնդի} կենտրոնումը կայ մի մեծ բնակարան, որի բարձրութիւն

ամբ լուսոյ արփւոյն լուսաւորի փայլածու Եւ ստուերաւ {հողագնտոյս} ո՛չ մատնէ զլոյսն ՚ի կորուստ։ Հայաստանին արդ մանկ

ճառագայթ եօթնաջահ Հանգոյն արփւոյն տարածանէ {հողագնտոյս} ի յոլորտ. Մի թէ եւ քեզ զկուրութեան մերկել խ

Տեղեակ հասկանայ, Թնդայ, թնդացնէ {Հողագունդ} ամեն. Թող պատկառանօք Մեզ վերայ ասեն.

ու վերայ, կապեց թամքին գօտին, ճանապարհի պարկը, {հողաթափը}, մի խօսքով՝ ինչ որ կը վայելէր ուխտաւորի ունենալ

տեղից ոտքով գնաց Հռովմ եւ, լիզելով Ադրիանոս IVի {հողաթափները} եւ այլ ուխտաւորների հետ միասին Պապի օրհնութիւնը ս

ՄՏԱԾՈՒԹԻՒՆ (II) Ա՜խ, փոքրոգի մարդ {հողածին}, ա՜խ, խաղալիք կրքերի, Ինչպէս տերեւ ծառի

մնա՛ս չասացի: Ա՛խ դու, թո՛յլ մարդ, ա՜խ, {հողածին}, չես կամենում մտածել, Որ քեզ նոյնպէս, ինչ

այն բան կարելի է: Կրակի օգնութեամբ, հանքերը {հողային} վիճակից հեշտութեամբ կարող են յեղափոխուիլ դէպի մետ

էիր նոյնպէս բնութեան օրէնքներով: - Քո մարմինը {հողանալով} բուսուցանում է եւ զարգացնում է շատ սերմեր, որ քա

տ Աստուածն այն օրից, Երբ հաճեցաւ շունչ փչել, Իմ {հողանիւթ} շինուածքին Կենդանութիւն պարգեւել. Ես անբարբառ մի

է ` Դէմքին ժպիտն է փայլում. " Դո՛ւ, որ մարդ չես {հողանիւթ}, Ինչպէ՞ս բընոյթը մարդու Գիտես այդպէս, օ՛, հմու

տ Աստուածն այն օրից, Երբ հաճեցաւ շունչ փչել, Իմ {հողանիւթ} շինուածքին Կենդանութիւն պարգեւել. Ես անբարբառ մի

, որ աշխարհը խեղդում են պարտքի մէջ, եւ երկրորդ, {հողատէրերի} մօտ: Ոսկին եւ արծաթը չէ մնում տէրութեանց եւ հասա

Անգլիոյ մէջ, նոյն մօնոպօլէոնը չէ՞ եւ հետեւանքը՝ {հողատիրոջ} տարապայման հարստութիւն, իսկ անհող շինականաց տարա

պարտութիւն, ի գլուխ նախնեաց մերոց, անհոգութեամբ {հողացելոց}: Թո՛ղ զմեծակշիռ կորուստ ազգին, ափ ի բերան պապա

ան Փայլեալ շողայ դժպհի. - Որ ոչ մարդ է {հողեղէն}, Զմարդոյն զիա՞րդ բնութիւն Գիտէ այդպէս

է այդ աղջկայ տեսիլը, Ոչինչ չկայ դորա վերայ {հողեղէն}. Լուսեղէն է, թափանցիկ է մարմինը, Աչ

ր, այլ՝ նորա մէջ։ Բայց ի՛նչ հարկաւոր են մեզ {հողեղէն} վկայութիւնք, երբ գրաւոր, պարզ եւ բացայայտ յիշատ

րին կորուսինք մեք՝ նորա բարեկամքս, այլ միայն մի {հողեղէն} թանձր պատեան, որի մէջ երեք օր յառաջ բնակւում էր

ակը, շարեցի քուրայի մէջ զանազան մետալներով լցրած {հողեղէն} ամանները եւ սկսեցի փուքսի գործադրութեամբ զօրացնել

ւակայել, թէ ինչ աստիճանի հասաւ իմ կատաղութիւնը: {Հողեղէն} ամանները որը՛ ճաքուել էին եւ որը՛ բոլորովին փշրու

պարգեւած, կենտրոնանում է մի մարդու մէջ, ուր մի {հողեղէն} մարդ հարկադրում է ժողովրդին իւր պառաւական տրամաբա

Կեցցէ՛ սուրբ Մեսրոպ, որ մեզ գիր տուեց. {Հողեր} եմ վարում հեռուից ` խօսքով. Հրացան իմ պէսը

տեր գիտենք, որ այսպիսի ջրհեղեղներից փթեցան, շատ {հողեր} գիտենք, որ ցիր ու ցան եղան, որոնց անունն անգամ

նալուց: Ապա եթէ մի գեղի մէջ 100 տարու միջոցում, {հողերը} աղքատից հարուստին վաճառուելով, գեղի հասարակութեա

ջուրը: Եթէ անտարակոյս էր Հայաստանի եւ Ռուսսիայի {հողերի}, օդերի եւ ջրերի զանազանութիւնը, կարելի՞ է ուրեմ

առանց վճարի, իսկ ունեւորքը կարող են նոցա տրուած {հողերի} վերայ շինել տներ, խանութներ, շտեմարաններ, գործ

լ տարին ուսումնարանի անունով, եթէ այդ կայքերի եւ {հողերի} կառավարութիւնը տնօրինուէր հասարակութեան կամքով եւ

ուսաստանի աշխարհագրությունն ու վիճակագրությունը, {հողերի} նկարագիրը, նրանց բնական կառուցվածքի բնութագրությ

, Հայաստանի սահմանագլխեան ցիցերի մինչեւ օտարների {հողերի} վերայ զարկուելը, որ մեծ խորհուրդ եւ արժէք ունին

ւմտեան կողմից տակաւին երեւում է այսօր Վաղարշապատի {հողէ} պարսպի մնացորդը՝ քաղաքից աւելի հեռու, քան թէ վա

վ աշխատես դարձեալ երդիկով, առանց պատուհանների եւ {հողէ} յատակով տուն շինել, ինչպէս նախնիք շինում էին հնո

լինեն: Եվ ահա թե ինչպես են կատարում այդ ցանքը. {հողը} հերկում են սովորական կարգով, ինչպես այլ ցանքսերի

վորական կարգով, ինչպես այլ ցանքսերի համար, հետո {հողը} հավասարեցնում են տափանով կամ որեւէ այլ այգեգործակ

Սերմերը ծածկում են հողով: Մոռացա ասել, որ {հողը} պետք է հերկել ըստ կարելույն խոր եւ դաշտային ցանքս

հասնում է 1-11/2 արշին բարձրության, այն ժամանակ {հողը} հավաքում են արմատների մոտ: Դա անհրաժեշտ է, որեւ

րանագործուէր այդ բոյսը. ի՞նչ պայմաններ են դոքա՝ {հողը}, օդը, ջուրը: Եթէ անտարակոյս էր Հայաստանի եւ Ռո

Բայց եթէ ձեր բնակութենների համար այնտեղ պակաս էր {հողը} եւ Ազովեան ամրոցի սահմանումը, որ ձեր շէնքերի հան

մեծ ծախքով սարի յետնակողմը փորելով եւ նորա քար ու {հողը} շինութենների առաջեւներումը լցնելով, բաւական խոր

այերից այն բանը, որի համար Ասիայի մէջ բուսանելու {հողը} եւս չէ եղած, այսինքն՝ մարդկային ազատ գործականու

, որ երբեմն ունեցել է իւր քաղաքականութիւնը, իւր {հողը}, օրէնքը, սուրը եւ դրօշակը: Որ այս րոպէիս բեւեռ

մեր մասին հոգաբարձութիւնը, մեր ձեռքով վարել մեր {հողը}: Միստիկականութիւնը սեպհականութիւն է յուսահատ մար

ւում է հայկական եկեղեցու մէջ, եւ որոնց գերեզմանի {հողը} համբուրելի են մեզ: Ի՛նչպես չհարցանենք Պ. Խո

լու հող չունի: Լոնդոնի՝ այն հսկայ քաղաք-աշխարհի {հողը}, եօթն ազնուական տան սեպհականութիւն է, որոնց առա

ամագլուխ ունին, վարձում են մի որեւիցէ ազնուականի {հողը}, վարձում են հազարաւոր մշակներ եւ գործում են երկի

նց կարգով, կախուած են այն ազնուականներից, որոնց {հողը} ունին իւրեանց ձեռքում, թէեւ՝ վարձու: Ազնուական

րմերին. " Այսչափ ժամանակ գործեցիր եւ մշակեցիր իմ {հողը}, ինձ հատուցիր այսքան վարձ, շնորհակալ եմ, այսու

քան վարձ, շնորհակալ եմ, այսուհետեւ չեմ կարող իմ {հողը} տալ քեզ. ինձ հարկաւոր է։ Մի ուրիշ տեղ ճարիր քո

ինիստրի ընտրութիւն կայ մէջտեղում. այդ ազնուականի {հողը} մշակող բազմութիւնը, եթէ այն ազնուականի անունը չգ

ւատալով, թէ մեծ գործ կատարեց, հայրենիքը փրկեց, {հողը} փրկեց եւ պատիւը պահեց: Սորանից աւելի կոպիտ եւ խո

ւիտենից կարող էք մշակել եւ գործել ձեր բաժին ընկած {հողը}, առանց վաճառելու կամ գրաւ դնելու իրաւունք ունենա

այսինքն՝ թէ՛ գեղում եւ թէ՛ քաղաքում, քեզ տրուած {հողը}, որի վերայ շինութիւն թէ արել ես եւ թէ ոչ, ազատ

քաղաք, իւրաքանչիւր գեղ, պիտի ունենայ իւր յատուկ {հողը}, որ պիտի սեպհական մնայ քաղաքի կամ գեղի հասարակու

գործերով, չկամիս կամ ձեռնհաս չես քո բաժին ընկած {հողը} մշակելու, կամ մարդիկ վարձելով մշակել տալու, այդ

մբ աղքատ լինելով, աղքատը կը վաճառէ հարուստին իւր {հողը}, կը մնայ անհող եւ կը զրկէ իւր սերունդը եւս այն հ

, թէ բովանդակ գեղացիք պիտի վարձ վճարեն այն քսանին {հողը} մշակելու եւ գործելու իրաւունքը ձեռք բերելու համար

ստի կարօտութիւնը ստիպում է մի փոքր խելացի լինել: {Հողը} պատկանում է հասարակութեան, որի ամեն մի անդամ հաւ

ունք չունենալով, իսկ միւս կողմից, առանց արգելքի {հողը} գործելու եւ արդիւնաւորելու իրաւունքը անկողոպտելի

ն, եւ ճշգրիտ եղբայրութիւնը երեւան կելնէ: - {Հողը} իմ սեպհականութիւնս է... Խօսքը բերանը մնաց

, մի խօսքով՝ դրամը, որ մարդը վաստակել է: Բայց {հողը} նա չէ վաստակել, հողը նա չէ շինել, հողը բնութեան

որ մարդը վաստակել է: Բայց հողը նա չէ վաստակել, {հողը} նա չէ շինել, հողը բնութեանն է: - Պարո՛ն,

է: Բայց հողը նա չէ վաստակել, հողը նա չէ շինել, {հողը} բնութեանն է: - Պարո՛ն, չափդ ճանչցիր, ես գ

: - Պարո՛ն, չափդ ճանչցիր, ես գող չեմ, ես {հողը} չեմ յափշտակել, ես ձրի չեմ առել, դրամով է գնել ի

ոլոր նորա որդիքը անխտիր: - Բայց, եթէ ես իմ {հողը} կիսեմ քո հետ, ես կը քանդուիմ, ես մինչ ցարդ ապրո

յն մի մոռնար, որ քո ցեղը մինչ ցարդ վայելել է այդ {հողը}, իսկ իմ ցեղը միշտ զուրկ է մնացել նորանից: Այսօր

հող եւ անկայան, ի՛նչ գործէ, ինչպէ՛ս ապրի: Նոյն {հողը}, որի վերայ բնակւում էր եւ որ գործում էր, այժմ,

այսրը ասում էր, թէ ստրուկները ազատ են եւ իւրեանց {հողը} պիտի ստանան հրովարտակի թուեալ օրից, երկու տարուց

յց երբ նա թողեց երկիրը եւ գնաց քաղաք, այնտեղ ո՛չ {հողը} կայ եւ ո՛չ նիւթը. նա տարաւ իւր հետ միմիայն աշխատ

ւ եթէ այն աշխարհների հասարակ ժողովուրդը թողու իւր {հողը} եւ երթայ մայրաքաղաք կամ այլ գաւառական քաղաքներ:

րող լինել, եթէ ոչ դառնալ իւր նախկին կացութիւնը: {Հողը} եւ երկրագործութիւնը կարող է նորան փրկել: -

ակի վերասաց տեղերում. եւ ի՛նչ տեղեր, ուր պարարտ {հողը} բուսուցանում է գրեթէ ինքնըստինքեան, քանզի երկրագ

այութիւն: Իսկ այն օրից, երբ ազգը կը սկսի մշակել {հողը}, երբ մարդիկ կը դառնան իւրեանց հայրենի, բարեբեր

յն լինի մեր մէջ ստանալու ձգտողութիւնը: Եւրոպական {հողը}, անդադար ներգործելով, կարօտ է այժմ արուեստական

սաբեր եւ արգաւանդ լինելու համար, մինչդեռ ասիական {հողը} մնացել է մինչեւ այժմ իւր կուսական վիճակի մէջ անձե

ւածում անունը յանցանք չունի: Եւրոպայի մի ոտնաչափ {հողը} եւս հաշուած է, իսկ Ասիոյ մէջ կարծեմ գտնուին տեղե

հողով, գանձով եւ այլն եւ այլն: - Տէրութեան {հողը}, գանձը, եւ այլն եւ այլն, կառավարութեան սեպհակա

ինքն՝ տէրութեան կամ ազնուականութեան սեպհականելով {հողը} եւ հասարակ ժողովուրդը զրկելով իրաւունքից: Վերջին

րի մէջ, որ պիտի ասեն՝ թո՛ղ մի անգամ ձեռք բերուի {հողը}, թո՛ղ ինչպէս կամի, լինի սկզբնական կառավարութիւն

իւն օդն է կտրում իւր թեւով: Այս կոշտ {հողը} շատ է եղել մեզպէսներին օթեւան. Երկինքը շատ

ընկե՞րն է, որ իւր սէրը յիշելով Եկել է նորա {հողը} ցօղել ջերմ արտասուքով։ Չէ՛, մենք չունենք ա

տեղը, Որի՞ ոսկերքն են փթում հարստացնել սեւ {հողը} ։ Նա իւր անձն է պաշտպանում, գող է կամ փախստ

յ, մեր յիշատակ չի պատուիլ, Մեզի պատած կոշտ {հողը} չի ցօղիլ աչքի ցօղով։ Կ՚անցնեն դարեր, տարին

Թող սուրբ լինի Մեզի համար Եւ նորա {հողը}: ԳԱՐՆԱՆ ՄՈՒՏ Քեզ բարով, զուարթուն

յդ անդրանկական համակարգութիւնը կ՚ընկնի եւ դորանով {հողը} դուրս կը գայ կապանքի տակից, բայց եւ այն ժամանակ

ովին կատարեա՞լ կը լինի նոր կարգը: Ֆրանսիան, որի {հողը} կտրտուած է մինչեւ մանրացուցական բաժիններ, ուրիշ

սկ երկրորդը երբեք չի տեսնիլ հողի երես, որովհետեւ {հողը} չմասնատուելով նաեւ ժառանգութեամբ, միշտ մնում է ա

ով՝ ոռոգել էին Հայաստանի կռապաշտութեամբ կոշտացած {հողը} ։ Մենք չենք կարող թոյլ տալ, որ այդ ժողովը եղա

ժամից յետոյ պիտոյ է հողին տայինք մեր հանգուցելու {հողը} ։ Գերեզմանի վերայ ասացին դամբանական ճառեր Մոսկ

ւնճի-օղլուն: - Շատ լաւ, - ասաց Շահումեանցը, - {հողը} կղմինդր դառնալով, միթէ՞ միեւնոյն հողը չէր, միայ

ւմեանցը, - հողը կղմինդր դառնալով, միթէ՞ միեւնոյն {հողը} չէր, միայն ուրիշ կերպարանքով, ինչպէս դու ասում

շրջանակի մէջ։ Բայց ցաւելի է ասել, որ Հայաստանի {հողը}, որի վերայ մի ժամանակ այնքան հոյակապ մարդիկ կարո

նգամանքները, այն օդեղէն շրջապատը, որի մէջ, այն {հողը}, որի վերայ պիտոյ է աճէր եւ ծաղկէր նորատունկ ընկե

ս պիտոյ է բղխէր Մխիթարեանց բարոյականութիւնը, այն {հողը}, որի վերայ պիտոյ է բուսանէր, եւ այն ատմօսֆերան

ոցա քամակից եւ աստիճան առ աստիճան չորացնում է այն {հողը}, որի վերայ սերմանել էին Աւետարանի սերմը։ Արդէն

լք է այնուհետեւ պահանջել, որ խոտը չոր մնայ, կամ {հողը} չցրուի։ Յայտնի է, թէ Հայոց ազգը Գէդէօնեան բրդի

րկու տեղից վերցնելը նրանով է լավ, որ այդ սերմերը {հողի} եւ կլիմայի համեմատ՝ ֆիզիկապես ենթարկվում են փոփո

ները: Դրանցից մի քանիսը գործում են միմիայն իրենց {հողի} վրա, իրենց ժողովըրդի մեջ, իսկ մեկը, որ մերժվել

ց մենք, դեռեւս տատանվելով եւ ոչ բոլորովին հաստատ {հողի} վրա կանգնած լինելով, ամեն կերպ խուսափում էինք այ

ած որեւէ գավառաբարբառ, ինչքան էլ լավ լինի, օտար {հողի} մեջ չի կարող արմատներ արձակել, որովհետեւ նա արդյ

օգտվել իբրեւ երրորդ աղբյուրից՝ առաջին երկուսի՝ {հողի} եւ աշխատանքի օգնությամբ: Անանիայի ուշադրությո

Հայաստանում, եւ բերենք, տնկենք նորան Ռուսսիայի {հողի} վերայ եւ նկատենք, թէ այդ բոյսը պահո՞ւմ էր արդեօք

էր կամ դեռեւս պիտոյ է ստանար՝ մնալով իւր հայրենի {հողի} վերայ: Այս խնդիրը լուծանելու համար հարկաւոր է քն

նակութիւնքը՝ աճած ու անտարբեր, նման են մի վարած {հողի}, որ այն կը բուսուցանէ, ինչ որ սերմանէիր: Այսպի

եպհական դպրոցի մէջ. ամենայն բոյս պիտոյ է աճէ իւր {հողի} վերայ, ամենայն կենդանի պիտոյ է ապրի իւր աշխարհու

ՍՈՑԱ շնորհքով ապրում է այսօր Մեծ Մօր՝ Ռուսսիայի {հողի} վերայ որպէս իւր սեպհական տան մէջ՝ ազատ ամենայն ն

մի՞թէ իւր անշարժ կայքերից եւ քսան հազար դեսեատին {հողի} արդիւնքից չէ կարող հինգ հազար մանէթ յետ ձգել տարի

եւ խափան, աշխատում են բանալ ազգի աչքը եւ դորանով {հողի} հետ հաւասարեցնել սուտ ազգասէրների եւ միւսների անո

քից աւելի բան չունի. նա բնակւում է ազնուականների {հողի} վերայ եւ վարձ է վճարում հողի տիրոջ: Հասարակ ժողո

ւում է ազնուականների հողի վերայ եւ վարձ է վճարում {հողի} տիրոջ: Հասարակ ժողովուրդը, հող չունենալով, չէ

ազարաւոր մշակները, որ այնչափ տարի ապրում էին այն {հողի} վերայ, ոչինչ ունին ասելու ազնուական պարոնին. ըն

տ ֆերմեր, հետեւաբար եւ շատ ժողովուրդ: Ո՞վ չգիտէ {հողի} մեծ պաշտօնը նաեւ մինիստրերի ընտրութեան ժամանակ:

մինիստրերի ընտրութեան ժամանակ: Այսինչ ազնուականի {հողի} վերայ բնակւում է այսքան մարդ, եւ մինիստրի ընտրու

առնում է դէպի ազգը, ազնուականը դիմում է դէպի իւր {հողի} վերայ բնակողները, կարդում է ճառեր, բորբոքեցուցի

նակարանը եւ դարձեալ պիտի հարկ տայ ազնուականին այն {հողի} համար, որ գործում է եւ որ ազատելու համար գնաց ար

իմ հաւասար իրաւունք եւ արտօնութիւն կ'ունենաս այն {հողի} վերայ, որ պիտի ազատենք, - ընդհատում եմ ես նորա խ

նոց գոմի եւ այլ կարեւոր բաների հարկաւոր եղածի չափ {հողի} քանակութիւն, որի վերայ կը շինես քո բնակութիւնը,

ափով իրաւունք պիտի ունենայ մի որոշեալ քանակութիւն {հողի} մշակելու եւ գործելու: Եւ այս իրաւունքը պիտի տեւէ

քան, որքան նա կամ նորա սերունդը պիտի բնակուի այն {հողի} վերայ: Իւրաքանչիւր քաղաք, իւրաքանչիւր գեղ, պիտ

ը, կը մնայ անհող եւ կը զրկէ իւր սերունդը եւս այն {հողի} վերայ իրաւունք ունենալուց: Ապա եթէ մի գեղի մէջ 1

առուելով, գեղի հասարակութեան սեպհական նշանակուած {հողի} քանակութիւնը անցնէ քսան մարդու ձեռք, ասել է, թէ

է նորանով, եթէ միւս մեծագոյն մասը ամուր նստած է {հողի} վերայ եւ գործում է նորան: Այն ազգը, որ չու

ետոյ իմ ժառանգների եւ իմ սերունդի վիճակը, երբ իմ {հողի} քանակութիւնը փոքրացրել էի: - Դու մտածում ես

միլիոն ստրուկ, որ մինչեւ ցարդ նստած հայրենիքի {հողի} վերայ ծառայում էր եւ հարկ էր տալիս իւր պարոնին,

ամանակ, ամ ըստ ամէ վճարեն իւրեանց պարոններին այն {հողի} գինը, մինչեւ վճարը աւարտուի: Բայց երբ 1861

րող փրկել մարդը ստրկութենից, մինչեւ որ այդ մարդը {հողի} վերայ իրաւունք ունեցող չխոստովանուի: Եւ մինչեւ ա

որ աճել եւ զօրացել էր իբրեւ մի ծաղիկ իւր սեպհական {հողի} վերայ, առնում է ձեռքը իւր հօր պանդխտական գաւազան

կողմերում: Եւ փո՞քր գործ կարելի է տեսնել մի {հողի} վերայ, ուր աճում է եւ բազմանում է ամենայն ընտանի

ագէտքը եւ տնտեսականքը, հաշուի տակ դնելով իւրեանց {հողի} մէջ եղած բոլոր ածուխի հանքերը, նոցանից դուրս եկա

երեսուն տարուց յետոյ Անգլիան չպիտի ածուխ գտնէ իւր {հողի} մէջ, ահա այս երկու տարի է, որ " Երեմիայի ողբ "

մարդ ու հաց կայ աշխարհի երեսին, եթէ մեք մի կտոր {հողի} վերայ քարոզում ենք հաւասար իրաւունք, ուրեմն, ազ

ում է միւս ազգը եւ իւր զէնքով սահման է դնում նորա {հողի} վերայ, բայց որովհետեւ մեր տրտմութիւնը ոչինչ է՝

ապետի հրամանին, բռնացել է այս աշխարհի վերաբերեալ {հողի} վերայ, որ պատկանում է Իտալիային, եւ երբ խնդիրնե

կորուստը. Սովոր են միշտ այնպիսիքը՝ ցամաք {հողի} երեսին Քնել հանգիստ գլուխը դրած սիրուն կուu

փակած՝ երբ ընկերին թաղեցինք։ Խաւար ու գէշ {հողի} տակ նա միայնակ պառկած է, Ոչ ոք նորան այց չե

րիներ, մեր շիրիմը կը կորչի. Պառկի՛ր խաւար {հողի} տակ, յոյս մի՛ կապիլ ոչ ոքի. Ոչ ոք քեզի այս

Երկուսի էլ չոր կմախքը Խաւար ու գէջ {հողի} մէջ Պիտի փըթեն մի օրինակ, Պիտի ուտեն ո

րտին, Որ անտրտում, անվրդով Քընի խաղաղ {հողի} տակին Մահու յաւերժ խոր քնով։ Նորա ընտա

ւմ է Ու ինքը զուրկ ամենից Պիտի մտնի սեւ {հողի} ծոց, Խաւար ու զուրկ պարզ լուսից։

ղան, նշաւակ մարդկան, Միայն թէ չտալ նուիրած {հողի} ։ Ծերունի մարդու... այս իմ պիղծ ձեռն

յսպիսի դիպուածում փիլիսոփան կանգնած է իւր սեփական {հողի} վրայ: Ապա եթէ նորա համակարգութիւնը բացի իր ազգի

վաճառականութեամբ, անմիջական յարաբերութիւն չունի {հողի} հետ: Նորա օգուտը եւ վնասը, նորա յոյսերը եւ ահը

անդրանիկ ժառանգին, իսկ երկրորդը երբեք չի տեսնիլ {հողի} երես, որովհետեւ հողը չմասնատուելով նաեւ ժառանգու

ս քահանայապետի շնորհովն է ստանում այն եօթն օրավար {հողի} արդիւնքը եւ այն գեղեցիկ տուները, որ ունի նա Քուէ

մեր անձը. փոյթ չէ, որ այն ժամանակ դրած կը լինինք {հողի} տակին յաւիտենական քնով հանգստացած։ Քաղցր

մ, ես կատակ չեմ սիրում. կը հրամայեմ շաղախել քեզ {հողի} հետ եւ աղիւս շինել Գեհենի հնոցները նորոգելու համա

Ես գիտեմ, որ մեռեալը չէր դուրս գալու, բայց փոքր {հողի} տակ ծածկուելով մարմինը, երբ որ սկսանում էր փտել

պարտականութիւնն է պատերազմել հանգամանքների հետ եւ {հողի} հետ չհաւասարուիլ ամէն մի հանգամանքի առաջեւ, որպէ

եւ զարգացնում է շատ սերմեր, որ քամին բերել էր քո {հողի} մէջ, իսկ սերմերը կարող էին կերակրել զանազան կենդ

րոգութիւնը պիտոյ է կատարուէր ոչ թէ բուն Հայաստանի {հողի} վերայ, այլ՝ Հայաստանից դուրս, օտար աշխարհում։

ումը, չգտանելով ոտքի ու կայքի տեղ իւր հայրենական {հողի} վերայ եւ ազգի մէջ, պիտոյ է մուրացկանի պէս օտար ա

պիտոյ է մուրացկանի պէս օտար աշխարհ գնային, օտարի {հողի} վերայ, օտարի հացով ու ողորմութեամբ լուսաւորութեա

տը մաքուր է եղած, որ նա, ընկնելով Պապականութեան {հողի} վերայ, հարկադրուել է սկզբումը Պապական ձեւանալ։

ից։ Մինչեւ այս պապը արեւմուտքի թագաւորքը իւրեանց {հողի} վերայ իշխանութիւն ունէին եպիսկոպոս եւ վանահայր կա

ր մեր օրերումը, աճելով այն փոքրիկ սերմից պապական {հողի} վերայ, ծառ դարձան, տերեւներ արձակեցին եւ պտուղ

ւմ։ Մինչդեռ առաջին անգամ ոտք էր հաստատում նա այն {հողի} վերայ, որ պատկանում էր Վենետիկեան հասարակապետութ

ը ջնջուիլ չի. հարիւր տարէն մեռած մարդի գլուխն էլ {հողի} տակիցը դուրս ա գալի, ամէն բանը խարաբ էլած ա ըլնո

որ եւ խաւար ժամանակներից սերմանուած եւ տգիտութեան {հողի} վրայ բուսած փուշերին ջուր ցօղել: Մենք հաւատում ե

է՛ս էին այն կողմերի մեր գեղացիների յարաբերութիւնը {հողի} հետ: Այս պատճառով սանձում ենք մեր գրիչը, որ անգ

գրեթէ միեւնոյն աշխարհում. այդ ազգերը, միեւնոյն {հողի}, միեւնոյն կերակրի, միեւնոյն բնութեան ազդեցութեա

մարդը, որ բնութեան հետ գործ ունի, որ անմիջապէս {հողի՛ց} ստանում է բնութեան բերքերը, եւ նոքա են նորա նիւթ

օսելիք չկայ: Իսկ խօսելիքը վերաբերւում է դաշտային {հողին}, ուր պիտի ընթանայ երկրագործութիւնը: Պիտի իմանաս

, բայց քանի որ հասարակութեան մի մասը տիրապետել է {հողին}, իսկ միւս մասը մնում է մուրացիկ, այնտեղ թագաւոր

՞: - Ազգը ի՛նչ վերաբերութիւն ունի տէրութեան {հողին} կամ գանձին հետ: Ազգը ազգ է, ինչպէս կառավարութիւ

դէպի Վագայնկով). մի երկու ժամից յետոյ պիտոյ է {հողին} տայինք մեր հանգուցելու հողը։ Գերեզմանի վերայ

, աճելութիւնը եւ կերպարանագործութիւնը կախւում էր {հողից}, օդից եւ ջրից: Մի բուսական կամ մի ծառ, առնունք

, եղբայրը կամ հայրը զոհեց: Ազնուականը հայրենիքի {հողից} բաժին ունի բիւրաւոր մղոններ, իսկ հասարակ ժողովու

կարող ես վարձու տալ եւ այդ կերպով օգուտ քաղել քո {հողից}: Եթէ հող վաճառելու սկզբունքը թոյլ տրուի, այն ժա

ր կրում եմ միայն ծանրութիւնը: Բաժի՛ն տուր ինձ քո {հողից}, մեք մի հայրենիքի որդիք ենք, եղբայր ենք: Ինչպէ

ի բեռը, նոյնպէս կրում եմ ես: Բաժի՛ն տուր ինձ քո {հողից}, այն ժամանակ ես չեմ աշխատելու բռնի. ես կը զգամ

ուր, որ բերան բանանք։ Ո՛չ, թէ չենք ուզում {հողից} հող կորչիլ, Թշնամու արիւնով մեր թրին ջուր տ

ստուծոյ շնորհին, որ տուել էր ինձ, մինչ մի բուռն {հողից} գոյացայ, եթէ չաշխատէի հաւասարուիլ եւ գերազանցել

ւը ընդունում ես գոյութեան տեղ. կղմինդրը թրծած էր {հողից}, այնպէս չէ՞: - Այո՛, - պատասխանեց Թիւթիւնճի-

-օղլուն, - որ առաջին օրինակդ, այսինքն կղմինդրը, {հողից} շինուած լինելով, դառնում էր դարձեալ դէպի հող, ե

թեան խորհուրդը: Գնդակները բաղկացած էին եօթն բլրի {հողից} եւ եօթն աղբիւրի ջրից. թուով երեք հատ էին նոքա.

վերայ, աւելի քան թէ քսան տարու մէջ չէր դադարում {հողմ} արածելուց: Պ. Չերքեզեանցը իւր բոլոր կեանքում մի

եանց կեանքը: Նոքա գալիս են եւ գնում են, " որպէս {հողմ}, որ շնչէ, որ ոչ գիտէ, ուստի՛ գայ կամ, յո՛ երթ

Մի՛ մոռանար, յիշեա՜ զիս: Եթէ սիրոյն {հողմ} ուռուցիկ Զքեզ արկցէ ի տապաստ Եւ նաւու

Որպէ՞ս խաղողոյն կթոց: Որպե՞ս նաւորդ {հողմակոծեալ} Անձկայ հողոյն հաստատուն. Որպէ՞ս նմա շ

ն, այլ զճանապարհայն չարագուշակ մրրիկք ձմեռնայինք {հողմավար} մղեցին զշոգենաւն ՚ի Սիկիլիա կղզի, յետ զաւուրս իբ

նել ի Մարսիլիա, այլ չարագուշակ մրրիկք ձմեռնայինք {հողմավար} մղեցին զշոգենաւն ի Սիկիլիա կղզին, յետ զաւուրս իբ

։ Չէ՛, առաջ էլ նայել էինք նոցա վրայ որպէս դատարկ {հողմարածութեան} վրայ։ Որքան մեզ պատահել է լսել այսպիսի կարծիքներ

ած հայեր, Կան արդուն ոգիք. Միւս անգամ {հողմդ} Խըփէ դրօշակին Մասեաց դաշտերում Հա

ր, Նորա նաւի առագաստը՝ շատ են ուռցրել գիժ {հողմեր}: Բայց անվտանգ, հաստատ յուսով շատ անգամ նա

պատճառում են Արարատի եւ Արագածի մէջ խաղացած սառն {հողմերը}: Մեք մուզաների բնակարան ճանաչում ենք Պարնասը, ա

եան մէջ այն էր, որ սովորականից դուրս սաստիկ փչող {հողմերը} երբեմն մեր շոգենաւը լեռնաձեւ կոճակների վերայ դէպի

ան մեզ օգնութիւն: Երեք ժամ հաւասարապէս կատարելով {հողմերը}, ապա անակնկալ դադարեցան, եւ տիրեց մի խորին լռու

ժամանակ նորա ծերացած վիճակը, իսկ մյուս հասակները {հողմերի} թեւերի վերա թռուցած կանցնեն: Չէ կարելի ասել, թե

քերի, Ինչպէս տերեւ ծառի վերան, ենթակայ ես {հողմերի}, Արշալուսոյ եթէ քաղցրիկ ` ցօղը քեզի փաղաքշ

կատում էինք Հնդկաստանի անձկալի ափերը: Սանձակոտոր {հողմերի} սոսկալի շառաչիւնքը, յորդահոս անձրեւի մեծ կաթիլն

ՒՂԵՐՁ Առ Մեչուխեչան ի Կոստանդնուպօլիս {Հողմերից} թեւ առած, թռչում ես, Մեչուխեչա, Ծովերից

ելքը քեզ փաղաքշեց, Լիւան լերանց գիշերուայ {հողմը} Քեզի այդպէս բողբոջեց: Սալեմի դժ

ք մինչեւ այն ժամանակ խաղաղ ափերի վերայ քնած էին, {հողմի} սարսափելի ձայներիցն արթնացած, մոլեգնաբար յարձակւ

ար։ Սոցա քարոզիչքը, ծով եւ ցամաք ոտի տակ առած, {հողմի} թեւերով թռչում էին անհաւատալի տարածութիւններ, Սպ

ղաբար փրփրում էր: Երկինքը, եղանակը եւ հեղաշունչ {հողմիկը} մեզ խոստանում էին մի բարեյաջող նաւարկութիւն: Թէ

մօտումը, չզզուեցնել իւր ձայնով: Հեզիկ {հողմին} պատուէր կը տամ, որ առաւօտ, երեկոյ Փչէ քաղցր

ն քարակտուր լերին, յորոյ ի վերջին շուրթն մղեալ ի {հողմոյ} տգիտութեան՝ հանդերձէր սուզել գահավէժ ի վիճ ` կոր

ադա եւ գնալ յԱթէնս առ աշակերտակիցս իւր, այլ վասն {հողմոյն} ընդդէմ լինելոյ՝ խոտորեցաւ. յԻտալիա եւ ելեալ ի Հ

ւել կամ պակաս, հայեցեալ յորակութեան եղանակաց եւ {հողմոց}: Զմեկնելոյ իմոյ ՚ի Լոնդոնէ յայտնեցից Ձեզ յիւրում

բեկ եւ քարացած սրտերի համար բանականութեան ձայնը, {հողմոց} հնչիւնք: Ահա եւ այս տունը մարեցաւ, սա եւս դուրս

քարի փշրեսցին ատամունքն, անդէն առ նմին զամենայնն {հողմոց} հնչիւնս վարկուցեալ հանապազորդեն ի սովորականսն: Մ

- Լուայ, Ձերոյին մռայլութիւն. բայց զայդ ամենայն {հողմոց} հնչիւնք համարիմ ես. զայս ասեմ համարձակապէս, միտ

ն, ըստ այնմ եւ բանաստեղծութիւն: Այլ այս ամենայն {հողմոց} հնչիւնք էին յականջս իմաստնոց Հայոց, որոց շատ եւ

թոց: Որպե՞ս նաւորդ հողմակոծեալ Անձկայ {հողոյն} հաստատուն. Որպէ՞ս նմա շող փայլակեալ Զ

2 12 12 Սերմերը ծածկում են {հողով}: Մոռացա ասել, որ հողը պետք է հերկել ըստ կարելու

եցան: - Հրատարակեցիր մեզ ազատ, հանդերձ մեր {հողով}, եւ ահա վերջացած է ամեն բան: Մեք չկամինք մնալ,

ատեւ: Եթէ վաղօրօք խելք գործ չդրուի, ստրուկը իւր {հողով} հանդերձ կատարելապէս ազատ չքարոզուի եւ այս կերպով

ժողովուրդից: - Ի՛նչպէս թէ ինչով, տէրութեան {հողով}, գանձով եւ այլն եւ այլն: - Տէրութեան հողը

ն: Հանգչի՛ր, հսկայ, Դամասկոսի {Հողում}, պայծառ երկնի տակ, Անմահ շիրմիդ անապատի

այսօր խորհրդաւոր նշանակութիւն են ստացել Հայաստանի {հողում}, կարելի եղածի չափ յարմարուելով Աստուածաշնչի պատմ

յդ չքի, Տե՛ս, ինչ մեծ մեծ է բրդում, {Հողս} գլխիդ, ձեր ո՞ր գործի Համար այդպէս էք խօսու

ին"։ Բնութեան դարձաւ ոգին հնազանդ, {Հողս} միստիկի գլխին: Եւ այդ օրից պատմութիւ

լեւ դատապարտում է դրսէ-դուրս խօսողներին: " Ը՛հ, {հողս} դրանց ասաուսայ գլխին, - ասում է նա, - թող էնքան հ

Քօլլեճեանց վասն սոցին իրաց, պատճառն էր նոյն իսկ {հոմաձայն} փօլիթիքա նոցա, որք ոչ յայտ յանդիման ցուցանել կար

'ի տիպ արձանացեալ, յորում եւ գտան եւ բազում բանք {հոմաձայնք}, չասացից թէ եւ Հայաձայնք եւ աղմկեցուցիչք, որ յե

a] Belladonae, բայց մենք այս անգամ չենք խլել այն {հոմեապատներից}, որովհետեւ մեզ այլեւս ուրիշ ոչինչ հարկավոր չէ:

նդրում եմ, մի քանի հատոր միասին բերես, եւ ոչ թե {հոմեոպաթիկ} չափերով՝ մեկական գրքույկ: Սիգար դեռ ունեմ եւ կբ

Քշեց անդունդ անսահման։ Չեմ մոռացել եւ {Հոմերը}, Որ քեզ առած իւր ձեռին Երգեց Յունաց հե

անասէրից մի բազմութեան մէջ, մինչեւ որ անուանուած {Հոմերոսը} ինքը ուրախութեամբ ընտրեց Զաքարիայի իննամսեայ լռու

գործն է կատարեալ"։ Այսօր Միլտոնը եւ Շեքսպիրը, {Հոմերոսը} եւ Դանթէն ազատ չեն անկատարութիւններից. մեր պատու

ն մի քանի կեղծաւոր մարդերի բերանով համեմատուել էր {Հոմերոսի} եւ Միլտոնի հետ (որպիսի՛ սրբապղծութիւն)։ Բայց մ

ւոց պատերազմը կամ 300 տարի նորանից յետոյ՝ մինչեւ {Հոմերոսի} ժամանակը, կրօնը բաւական միջակ ճանապարհով յառաջ է

ջակ ճանապարհով յառաջ էր խաղում, իսկ երբ ընկաւ սա {Հոմերոսի} բանաստեղծական ճարտար մտքերի տակ, այն ժամանակ հոգ

ղղակի սովի պատճառով, պետք է բավականանամ փոքրով: {Հոմորով} լի երեկվա թվակիր նամակդ ստացա երեկոյան, այսօր գր

տաբաց ըխտաւորն էլ սուրբ Գէորգի դոլոն եկած աղքատին {հոյ} չի՞ կարող հետ դարձնիլ... Մողնեցիք անբան են..

տընթացք: Քաղաքի մեջ փառավոր հրապարակների վերա {հոյակապ} ճարտարությամբ քանդակագործված արձանքը, որ երբեմն

լու չեմ, բայց վերջը հաջող է եւ Նախիջեւանի մեջ մի {հոյակապ} դպրոց տեսանելու հույսը քաջալերում է ինձ եւ զորացն

աղիւսից շինած: Եկեղեցիքը, որ վեց հատ են թուով, {հոյակապ} եւ ամենեւին նոր ճարտարապետութեան կանոններով, որո

յ: Մօտ տեղեր Նախիջեւանի շրջակայքում չկան այդպիսի {հոյակապ} տաճարներ: Մի ցաւալի բան է, որ ոչ մի հոյակապ

հոյակապ տաճարներ: Մի ցաւալի բան է, որ ոչ մի {հոյակապ} շինուածք չկայ այդ քաղաքի մէջ, որ պատկանէր հասարա

առաւորը՝ թէ՛ աղիւսակերտ շտեմարաններով եւ թէ՛ այլ {հոյակապ} շինութեամբ, պատկանում է ժառանգական պատուամեծար ք

ուելի եւ մեր սիրական հասարակութիւնը շինելու չէ մի {հոյակապ} բուն ազգային դպրոց եւրոպական կարգերով, անմիջապէս

, այսուհետեւ եթէ պատահի, որ ասեմ, թէ հայերը մի {հոյակապ} համալսարան ունին, եւ եթէ դուք պահանջէք ինձանից ց

ստացել են նորան: Հնախօսութիւնը մի առանձին եւ {հոյակապ} գիտութիւն է, եւ հնախօս լինել կարող է միայն այն մ

ը, անձրեւի կաթիլները սեւացրել են եւ մաշել են այդ {հոյակապ} արձանների վերին մակերեւոյթքը, այնպէս որ այժմ, կ

ին՝ տեսանելու Աթենասի նուիրականը: Նա թռել էր մի {հոյակապ} արձանի վերայ, որ կանգնեցուցած էր քարաժայռի տակ՝

ոնի Տելեմաքը, որի կէսը արդէն տպած պատկերազարդ եւ {հոյակապ} Պ. Արամի տպարանում թողում են կիսակատար եւ այլ տպ

սաւորութենից: Լուսաւորութիւն. ահա մի մեծ եւ {հոյակապ} խնդիր, որ ազգի կարողքը եւ ուսումնականքը պարտական

Եւ այդ թատրոնը ներկայ սերունդի համար կը լինէր մի {հոյակապ} յիշատակի արձան, որի վերայ պարծանքով պիտի նայէին

ւթեններ, որով կարելի էր կանգնեցնել ազգի համար մի {հոյակապ} աւազան լուսաւորութեան, մինչդեռ մի այսպիսի առողջ

աւարի Հետքերը անհետ առնէ գիշերի, Եւ մի {հոյակապ} կրակի նման Այս դաշտի վրայ վառ լուսով փայլի։

քդ, ո՛վ Աստուա՛ծ... " Եւ ահա տեսայ մի մարդ {հոյակապ}, Բլրի գագաթից իջանում է ցած։ Ու

մաքուր գագաթին. Այնտեղից ցոյց տուեց մի վանք {հոյակապ}, Շքեղ զարդարուած պարսպով ահագին։

միջոցին (1859) շատ անգամ պատահեցաւ մեզ տեսանել {հոյակապ}, բայց այժմ ամայի, հայկական եկեղեցիք, իսկ հայ ե

ակ է. համակարգութեանց կործանումը արդէն մի մեծ եւ {հոյակապ} համակարգութիւն է, թէեւ կործանուածների պէս գլուխն

էութեան, բայց գերմանական հասկացողութեամբ լայն եւ {հոյակապ} ուղղութիւնը: Եւ միայն Բոկլը չէ, որ դատապարտեց ա

րեւ զօրապետ եւ ռազմագէտ (стратегик) այո՛, ունի {հոյակապ} արժանաւորութիւն, բայց պատերազմի դաշտից դուրս, մ

85 Համարի ` երես 7, ծանօթութեան մէջ, ցոյց տուած {հոյակապ} ծառայութիւնը ժխտել ` ընդդէմ էր Նորին Մռայլութեան

ի անել իրեն, նորան յանձնեց Նոր քաղաքի երեւելի եւ {հոյակապ} տեղը, որի անունը Սուրբ Կաթուղիկէ եկեղեցի էր, վա

ւ սկզբում սրբատաշ քարերով շինեց որպէս Հռիփսիմեանց {հոյակապ} վկայարանը, նոյնպէս եւ Վաղարշապատի Կաթողիկէ եկեղե

ւնը շատ տեղ եւ մեծ մասով նմանութիւն ունի Տակիդոսի {հոյակապ} տարեգրութեանց՝ թէ՛ իր անախտակիր ոգու եւ թէ՛ ճարտ

. 10։ Իններորդ դարում ծաղկած հրաշալի Մաշտոցը իր {հոյակապ} եւ սքանչելի նամակի մէջ, որ գրեց Աբասին, մեզ թւո

60. Պարտականութիւն ենք համարում պահել այստեղ այդ {հոյակապ} առածի բնագիրը. " Ըստ խոզի հարսնացելոյ կոյաջուր բ

կաթողիկոսը, իսպառ վերցնելով, փոխանակը շինել է այն {հոյակապ} քարակառոյց գմբէթը։ Այն պարոնները, որոնք

խօսքը։ Բայց, քանի որ Հմայեկի կնոջ՝ Ձուիկի սնուցած {հոյակապ} Փարպեցին ասում է, թէ չիք Վասակը ուրիշ նախարարաց ո

եսնում ենք, որ այս երանելի տիկինը մայր է եղել մեր {հոյակապ} վարդապետին, Փարպեցու Պատմութեան մէջ կարդում ենք ա

ընդդէմ, մինչեւ վերջին պատերազմում Հայոց սպարապետ {հոյակապ} Սմբատ ասպետը բռնեց նորան եւ, կրակի նման տաքացրած

արի, թէ այն պատճառով լինում են դոքա, որ ունի մի {հոյակապ} դպրոց բանալ, որպէս այդ հոյակապ դպրոցի բացուելուն

դոքա, որ ունի մի հոյակապ դպրոց բանալ, որպէս այդ {հոյակապ} դպրոցի բացուելուն արգելք էր այն, ինչ որ ներկայու

ւ դնելով մի շահաւէտ գանձարանի մէջ, կարողանանք մի {հոյակապ} դպրոց բանալ եւ այդ գումարի տարեկան շահովը կրթել ա

Եթէ նա չէ խնայել այս պատմական յիշատակարանքը, այն {հոյակապ} արձանները եւ մեհենական դպրութիւնը, որ այժմ մեծ լ

, որ Հայաստանի հողը, որի վերայ մի ժամանակ այնքան {հոյակապ} մարդիկ կարողացել էին սերմեր տնկել եւ պտուղներ յառ

հանապազ ի հնասիրաց, եւ թէ նորախօսութեամբ կործանի {հոյակապ} շինուած հին հայկաբանութեան: Զարմանք այս են զի պա

նցանս կործանութեան լեզուի հանդիսացաւ գլուխ անկեան {հոյակապ} իտալախօսութեան: Եթէ հնասէրք հայոց համարեն զայս ա

է, յութերորդ դարու՝ հանէ ի հրապարակ գէթ զերկուս {հոյակապ} անձինս, թարգմանիչս յունական դպրութեան, որոց աջո

կսեալ ի հիմնարկութենէ ուխտին ցայս վայր, երեւեցան {հոյակապ} հայերենագէտք, որք բաւական գրեանս ըստ այլ եւ այլ

ապատակ մանկանց դատարկ եւ ամայի եւ անանունդ մնալ ի {հոյակապ} գիտութեանց մերումս դարում: Այլ եւ մանուկն Հայոց

տւում էին, իսկոյն շինում էին եկեղեցի եւ նորա մօտ {հոյակապ} դպրոց՝ հարուստ ամենայն տեսակ բաներով, որ հաճոյ

իւնները. կործանուեցան եւ չքացան բոլորովին մեծ եւ {հոյակապ} մտքերը եւ ընդունակութիւնքը։ Ճշմարիտ, Յիսուսեանն

արեպաշտութենով եւ ճիշտ բարոյականութենով հռչակուած {հոյակապ} մարդ էր։ Յիսուսեանք անհաւան գտանուեցան ամենեւին

մ են նոքա ապացուցանել իւրեանց իրաւունքը եւ հերքել {հոյակապ} Պասկիէի իմաստուն ասածները։ Ի՞նչ ասել է, ճշմարտո

աւոր է այսպիսի ուժով կենդրոնների վրայ խօսել. շատ {հոյակապ} եւ հեշտ պատուաստող բառեր եւ ձեւեր կան այս ու այն

անանուն: Երանի՜ թէ մէկ օր հայերէն կարդայինք այդ {հոյակապ} եւ ազնիւ գործը: Աւելորդ է ասել, որ միայն Տաճկաս

նչ որ այժմ ամէն մարդ կարող էր տեսնել եւ ստուգել, {հոյակապ} արժանաւորութիւն ունի, իսկ ուր մէկ վայրկեան անգամ

Գ. Տէր Յովհաննիսեանցի " Տեր Սարգիս " գործում մի {հոյակապ} արժանաւորութիւնն էլ այն է, որ նա բացի մի քանի ան

ւթիւն բառերը բերան առնում: Գեղեցիկ է խօսում {հոյակապ} Լիբիզը իր նամակների մէջ, " երեւակայութիւնը, հար

սի դիպուածներ առաջ է բերում Արագօն, վերը յիշուած {հոյակապ} աշխատութեան մէջ. որքա՞ն այսպիսիք յիշուած են գերմ

, այն Ժամանակ Եագէն եւ ժամէն ֆրանսիացի բնագէտների {հոյակապ} ֆիզիկաները իրենց կը քաշէին մեր ուշադրութիւնը: Բա

թեան նկարագրութիւնը: Այդ պարզ, միեւնոյն ժամանակ {հոյակապ} նկարագրութիւնց մէջ չկայ եւ ոչ մի կեղծ գիծ: Սարեր

անդ թռիչք երեւակայութեան, որ գիտէ ոչինչ գոյացնել {հոյակապ} ամբարտակներ, մինչ իրողապէս հորի միջում էր ինքը։

Նէապօլսի եւ Պօրտիչիու տները աւելի գեղեցիկ, աւելի {հոյակապ} եւ աւելի յարմար են բնակութեան, քան թէ այն տունը

պատճառով, որ նա նմանութիւն չունէր քո ցոյց տուած {հոյակապ} արձաններին։ Չէ՞ որ կասեն քեզ. " Պարո՛ն, մեզ կն

ւերակների տակ։ Ո՛վ չգիտէ Բենվենուտտօ Չելլինու {հոյակապ} նստոյցների արժանաւորութիւնը, յայտնի է, թէ եւրոպ

ինչ տակաւ տիւն զգիշեր հալածէր, Եւ թռչնակաց {հոյլք} համակեալ ի գեղգեղս՝ Բիւր դայլայլիկս յօրինէի

ն ելած ըլլանք, զերե միտք ունինք Քիշնեւ երթալու, {հոն} կուգա, արդխ դուք գիտեք: Աս գրածներում համար չըլ

աղեկն կառնում ես ու հոսեն կհանիմ կտանիմ Քիշնեւ, {հոնեն} փոշտով կխրկիմ, զերե հոս չյունքի բոռդո ֆռանք է,

իր: Ես հոսեն շատ լավն կառնում եւ կտանիմ Քիշնեւ, {հոնեն} կխրկիմ: Դուն խնդրեմ, գիրդ մի՛ պակասեր եւ թաթիեո

ին մեջն, ինչ տեղ որ ծառեր կա: Դուք ալ խելք արած {հոները} թաղած ըլլայիք նե, կենե աղեկ էր, ամեն օր աչքին տ

սած. " Տարեալ զիս ըստ վարդապետաց իմոց հրամանի 'ի {Հոռոմս} " (եր. 40)։ Վաթսուն երկրորդ երեսում Փարպեցին

եւ վարդապետացն իւրոց Սահակայ եւ Մեսրովպայ գնաց 'ի {Հոռոմս} " եւ այլն (եր. 20)։ Աւելի քան թէ զարմանում

եւ վարդապետացն իւրոց Սահակայ եւ Մեսրովպայ գնաց 'ի {Հոռոմս} "։ Սուրբ Վարդանանց Աւարայրի պատերազմը եղաւ 45

դիպեր, զերե 1 ամիսեն շուտ աժըննալու է խայրախը եւ {հոռչիկը}, ռամաշկան, դիֆտիկը, մեհլեմը, անկլիցքի սոլին,

շուտով ճանապարհ մանիք եւ մինչեւ այս ամսույս 25-ին {հոս} գա, հասնի կամ, եթե հոսեն ելած ըլլանք, զերե միտ

իր, Խազարոս եղբայր, գրած բանիդ շատ աղեկներն կան {հոս} եւ շատ աղեկն կառնում ես ու հոսեն կհանիմ կտանիմ Քի

կհանիմ կտանիմ Քիշնեւ, հոնեն փոշտով կխրկիմ, զերե {հոս} չյունքի բոռդո ֆռանք է, փոշտան, եթե բասիլքայի վր

ես ձեզի կիմացունում, որ ինչ տեղ գիր գրիք, տահա {հոս} կմնանք պեքիմ ինչ վանքի մարդը գա նը: [Նամա

որցած թառան ձուկ, կիսաչոր ալ ըլանե, թող առնու, {հոս} կչորնա, զարար չունի: Ուրիշ բան պետք չէ, քան

Նեղոս ` Թագաւորների դամբանը լուանում է իբր {հոս}. Բեդուին մոռցաւ իւր չուելը, որ հանգչէ վրա

խուած լինի. լեզուն ենք ասում, որ, մի կենդանի, {հոսանուտ} բան լինելով, համարեա թէ ամենայն րոպէ փոփոխութեան

ը չէ տանում առաջուց նշանակուած մի ճամփով. կեանքը {հոսանուտ} բան է եւ հազար տեսակ յարակցութեանը, դիմադրութեան

նակը, այսինքն հասկացողութեանը գումարը շարժուն եւ {հոսանուտ} բան լինելով, չէ կարելի փիլիսոփայութիւնը աւանդել

արծւում է առաջին անգամ ակը տալիս։ Կենդանի լեզուն {հոսանուտ} մի բան է եւ ամեն օր փոփոխութեան տակ։ Մենք մեր կա

աւի ոք տօթակէզ փոյթ լինի ի՝ կենդանի յառաջիլ ջրոց {հոսանս}: Այլ Սահակայ զՄեսրոպ բաւական գոլ տեսեալ առ ի կեա

ին խեղդելու մարդկային բանականութեան օրինաւոր ազատ {հոսանքը}: Տեղ տեղ, բայց շատ փոքր, երեւում են այլ մարդիկ

ր անձը կենդանի, պիտի յարի ձեզ, որովհետեւ կեանքի {հոսանքը} միայն մի ընթացք ունի՝ դէպի յառաջ: Յառա՜ջ.

խումդ Ցոլացմունքը շողերին: Ուսիր գոնէ {հոսանքը}, Ինչ որ գտաւ Գալուանին: Թէ ջր

պերը մարդկութեան բերանը, նորա բանականութեան ազատ {հոսանքը}, եւ միլիոնակոր անդամք մարդկութեան, որ չկամէին գ

աճառականը, մի շփոթեալ եւ աղմկեալ տեղում, կեանքի {հոսանքի} մէջ ընկած, նայում է, մասնաւորապէս, իւր գործին

օրերի տխուր յիշատակներ, դուք խառնուեցաք ժամանակի {հոսանքի} հետ եւ անհետ չքացաք մշտնջենաւոր ովկիանոսումը: Ձե

դուրս գնալ գիշերով տանից եւ անյայտ կորսուիլ Դօնի {հոսանքի} մէջ: Նա ասում էր ինքն իւրեան, թո՛ղ իմ մարմինը բ

ններիս... Միայն մի բան, որ դիմանում էր ժամանակի {հոսանքին}, որի վերայ չէր կարող ժամանակը նոյն ազդեցութիւնը

չներին նայի, կը տեսնէ, որ ժողովրդի խօսած լեզուի {հոսանքին} հետ երթալով՝ յատկացուցիչը միշտ նախադաս է գործածվ

լ ի քնոյ Հրեշտակն զգայ զպատրանս Ի տակաւ {հոսելոյ}, Որոյ բնաւից տայ զկեանս: Ը. ՀԻՄԷ՜Ն

մինչեւ այս ամսույս 25-ին հոս գա, հասնի կամ, եթե {հոսեն} ելած ըլլանք, զերե միտք ունինք Քիշնեւ երթալու, հ

դ շատ աղեկներն կան հոս եւ շատ աղեկն կառնում ես ու {հոսեն} կհանիմ կտանիմ Քիշնեւ, հոնեն փոշտով կխրկիմ, զերե

նդունիլ, անոր համար չի խրկեցի, միամիտ եղիր: Ես {հոսեն} շատ լավն կառնում եւ կտանիմ Քիշնեւ, հոնեն կխրկիմ

ի վերայ, այլեւ եւրոպական արծաթը եւ ոսկին ներս կը {հոսեցնէ} ազգի մէջ եւ ինքը կը շահուի տասնապատիկ աւելի եւ մե

ը կը փշրուի եւ, թէ ինքը մի բանի վերայ ընկնի, կը {հոսէ}: Կարծեմ, որ բաւական որոշ նկարագրեցի խնդրած ճշմա

Եւ թռչէին ի սրտէն Թառանչք հեշտինք, եւ {հոսէր} Քիրտն ընդ կուրծս գետօրէն "... - Իսկ

իր խոր քնից ` Հրեշտակն զգում է սին պատրանք Sակը {հոսող} այն հեղուկից, Որ բոլորին տալիս է կեանք: Ը.

Ռոստովը: Ջուրը նոյնպէս քաղցրահամ եւ մաքուր, որ {հոսում} է մի ապառաժից, ոչ շատ հեռի գետի ափից՝ քաղաքի հա

, այն օրերի պատմական յիշատակարաններից արտասուք է {հոսում}: Մեր ազգի ներկան թշուառ է, ստրկութիւնը եւ աղքատ

արգարիտները տրտում. Առաջին արցո՜ւնքն էր մարդու ` {Հոսում} տխուր այս հովտում: Եւ սերովբէն սրբելով Արտասուքն

ի Հառաչանքները... ինչպէս գետ ` Կրծքից քրտինքն էր {հոսում}... " Ադամն էլ չէր մնում ետ, Մերթ մի համբոյր էր

մ, Որ չը տրուեց սրտիդ հեզ, Ինչ կոչում ես շարժիչ {հով}. Այն զլացաւ Տէրը քեզ, Զի թէ սրտիդ մէջ փչէր Շուն

ազիւ թէ Տեւում է մի ակնթարթ: Կենաց ծառը մեղմօրօր {Հով} էր անում հեշտօրէն Խաղաղ քնած նախահօր, Երբ որ հաս

երեկոյ Փչէ քաղցրիկ, ցօղէ ցօղը, որ միշտ մնայ {հով} ու զով. Ցնծա՛յ, Արբատ, փառք բնակչացդ. Գա

երով 8 90 Համասփիւռին 11 91 Հայրապետեանցին, ապա[ {հովագրեալ]} 14 92 Նազարեանցին, ապա[հովագրեալ] 19 93 Հայրապե

ետեանցին, ապա[հովագրեալ] 14 92 Նազարեանցին, ապա[ {հովագրեալ]} 19 93 Հայրապետեանցին, ապա[հովագրեալ] 94 Ղազարո

անցին, ապա[հովագրեալ] 19 93 Հայրապետեանցին, ապա[ {հովագրեալ]} 94 Ղազարոս եղբօրս 95 Սիմէոնեանցին, ապա[հովագ

գրեալ] 94 Ղազարոս եղբօրս 95 Սիմէոնեանցին, ապա[ {հովագրեալ]} 96 Քալանթարեանցին 26 97 Վարդազարեանցին, ուսմ

102 Հայրապետեանցին 103 Մատթ[էոս] սրբազանին ապա[ {հովագրեալ]} [Թիֆլիսից] 21 104 Հայրապետեանցին, հասարակ

պրել յովկիանու ջուրցն եւ խոր, Թէ յիմ վերայ {հովանասցի} ամենակալ բազուկդ Հօր: Քեւ բղխեցաւ յանապատին

աններ եւ կանխիկ դրամով կամ անգլիական դեսպանության {հովանավորությամբ} գնված դավանափոխների չնչին թիվը հասցրել էին տասնյա

երեւում՝ բաղկացած բաշ-գլուխ եւ էօրթմէք-ծածկել, {հովանացնել} բայից։ Բայց չալ-օխամը կամ չալ-շխամը) չգիտենք

ը եղել է Կարդինալ Րիշիլէին հաճոյանալու համար, որ {հովանաւոր} էր Յիսուսեաններին։ Արդարեւ մի քանի ժամանակից յետ

ատացած Նախիջեւանու վերայ, վերստին օրհնելու է իւր {հովանաւորների} յիշատակը, եւ, ամենայն երջանկութեամբ լրացեալ, ե

միայն ընդունել ձեզ՝ ամենեքեանքդ, ՄԵՐ ամենագթած {հովանաւորութեան} տակ, եւ որպէս ամենասիրելի զաւակներ, հանգստացնել

ւնիք վայելելու ՄԵՐ Ինքնակալ գայիսոնի եւ օրէնքների {հովանաւորութեան} տակ: Այս բոլոր առանձնաշնորհութիւնքը տալով՝

Կապուցինեան աբեղաների Յակինթոս վանահօր հետ, որի {հովանաւորութեան} տակ դիմել էր Մխիթարը Յիսուսեան աբեղաների խորհրդով

ընկերութեան նոյնիսկ սկզբնական պայմաններին պապական {հովանաւորութեան} տակ, միտ դնելով, այո, եւ մարդերի անձնապահպանու

ահին Հռովմայ եւ կարգաց կրօնաւորաց 'ի միտս եկն ընդ {հովանաւորութեան} Եւրոպեան Տէրութեանց կառուցանել զկրօն, որով մտօք

լսել այս հովուի ձայնին միայն եւ պաշտպանուիլ նորա {հովանաւորութեան} տակ։ Պապական զանազան կարգերը (ordo) նախանձաւոր

մ ունենալով ռուս կառավարութիւնից եւ գտնուելով սրա {հովանաւորութեան} տակ, նրանք կարող են օգտակար գործիք լինել. Ռուսա

խոստանալով հայերին ֆրանսիական կառավարութեան զօրեղ {հովանաւորութիւնը}. նուազ եռանդով չեն գործում նաեւ ամերիկեան միսիոն

ւթեան կողմը) եւ միաժամանակ յարելու նրանց, որոնց {հովանաւորում} են Ֆրանսիան եւ Անգլիան: Հայ-կաթոլիկ հովուապետ Հա

ենների մէջ, ունէին միայն լինել նոցա պաշտպանքը եւ {հովանաւորքը}: Բայց երբ որ այս կամ այն անձը մտած էր իւրեանց ըն

ու թարմ տերեւները, որ մի երկու ամիս յառաջ քաղցր {հովանի} էին մեր համար այրող արեւի երեսից, այժմ դեղնած ու

հազ երեւում էին դուրսից. ճակատի ոսկրը, որպէս մի {հովանոց}, ծածկում էր նորանց: Աչքերի կոպերը, ծածկած սպիտ

բ քամի են փչել եւ լրբութեամբ Շեքսպիրի կամ Շիլլէրի {հովեր} են առնում, որոնց անարժէք համբակներին անգամ յարմա

ողբալու իւր թշուառութիւնը, գիշերին, ծառերին եւ {հովերին} բանալու իւր սիրտը: Պիտի տեսանէի, անշուշտ, թէ ի

հավետ այդպես չի մնա, ամպերը կանցնեն, գարնանային {հովը} կփչի եւ արեւը կծագի՝ լուսավորելու եւ ջերմացնելու

.. - Ազգի՛նն է: - Ցնծա՛, ազգ: Բերանդ {հովին} բացած՝ նայի՛ր այն կտոր լաթին, որ կախուած է ձողի

Արտասուք էին նախկին՝ Մարդոյն տխուր յայս {հովիտ}: Եւ սերովբէն որ հուպ կայր Նմա՝ ի թեւ

ամայի՛ անապատ, կամ ձոր Յովսափատեան - տրտմութեան {հովիտ} ․ աչքի տակ առնունք մեր ազգի պատմութիւնը, քննենք ն

Իւր թաւուտ կուրծքը Քեզ կանաչ դիպայ Փռեց {հովիտը}, Սիրահար սոխակը Իւր վարդի հետքից

Ի ցօղ զուարթ յետ տապոյն. Որպէ՞ս լերինք, {հովիտք}, ծործորք Մերկացեալ զձոյլ սառին, Ընդ շ

ջ Հովիւդ մեր՝ զօծեալդ Աստուծոյ կենդանւոյ՝ որպէս {Հովիւ} բարի ի հօտանս գառանց: Ուստի ուրախացեալ հոգւով՝

ց ընթացքը. մինչեւ այժմ, վարձկան պորտաբոյծ եւ ոչ {հովիւ} հօտաբոյծ, մինչեւ այժմ նոցայ համար բողոքել է մարգ

գին ուսումից․ ո՛ր սուրբերը ուսեալ էին: Մարգարէքը {հովիւ} չէի՞ն, առաքեալքը ձկնորս չէի՞ն: Աստուած, ողորմի

ւթականաբար, ամենեւին այնպէս, որպէս վարւում է մի {հովիւ} իւր ոչխարների հետ՝ ստանալով նորա կաթը եւ խուզելո

կութիւն, եւ թէ Քրիստոսը խոստացել էր մի հօտ եւ մի {հովիւ} շինել բոլոր մարդկային ազգը, քարոզում էին ազգերին

ակնկալութեան այսօր լնանի, եւ մենք տեսանեմք զքաջ {Հովիւդ} մեր՝ զօծեալդ Աստուծոյ կենդանւոյ՝ որպէս Հովիւ բա

յն մտքի վերայ, թէ ոչխարքը հովուի համար են եւ ո՛չ {հովիւը} ՝ ոչխարի համար։ Հեռացնելով ժողովուրդը Սուրբ գրքի

ինչեւ այժմ նոցայ համար բողոքել է մարգարէն. " Ո՛հ {հովիւք}, որք զանձինս արածէք եւ ոչ զխաշինս"։ Ռեֆօրմ

նգստեան Հայկական բուն եկեղեցւոյ, եթէ միայն լուրջ {հովիւք}, որոց պատկանին ոչխարք, տացեն թոյլ, այլ շնորհիւ

ւրգ ԱՐԳՈ ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ ՄԵԼՔՈՆ ԳԱՍՊԱՐՅԱՆ, Ինձ պ. {Հովհաննես} Պատկանյանցը հանձնել էր 100 հատ պատկերը մեր վեհափա

մ եմ նրանց բոլորին ամենայն բարիք: Սեղմում եմ {Հովհաննես} եղբորս ձեռքը: Ափսոս որ նա այնքան զբաղված է, որ

ցի այդ ընկնել նաեւ պարտքի մեջ: Իմ փոխարեն սեղմիր {Հովհաննես} եղբորս ձեռքը. Հուսով եմ, որ նա այժմ արդեն կսկսի

եր: Ուրախ եմ " Տրովատորի " եւ " Ռիգոլետոյի " մեջ {Հովհաննես} եղբոր կատարած վարժությունների համար եւ ցանկանում

րազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շահին, Անանիային, {Հովհաննես} եղբորս եւ երկսեռ բոլոր բարեկամներիս եւ ծանոթներիս

րազանցության Ս. Գ. Սուլթան-Շահին, Անանիային եւ {Հովհաննես} եղբորս ձեռքերը սեղմում եմ՝ ջրաբաշխական մամուլին

եմ՝ ջրաբաշխական մամուլին չզիջող ուժով: Ի՞նչ է, {Հովհաննես} եղբայրս ոչինչ չի գրում. վաղուց է, ես նրա նամակն

Գ. Սուլթան-Շահին եւ երկսեռ բոլոր բարեկամներիս: {Հովհաննես} եղբորս համբույրին պատասխանում եմ համբույրով: Այժ

՛ մոռանա եւ արի՛ ուղիղ ժամը 11-ին: Սեղմում եմ {Հովհաննես} եղբոր ձեռքը, իսկ Սաշային ասա, որպեսզի չտանջե իր

եւան հասնելուդ, դեկտեմբերի 7-ին ես արդեն գրել էի {Հովհաննես} եղբորս, որպեսզի նա իմ անունից դիմեր Անդրեաս արքե

եւ երկսեռ բոլոր բարեկամներիս եւ ծանոթներիս: {Հովհաննեսը}, հավանաբար, ինձ համար պատրաստում է երաժշտական մ

անցկացնի այդ օրը: Սեղմում եմ սիրելի Անանիայի եւ {Հովհաննեսի} ձեռքը: Բոլոր մնացած ծանոթներիս ջերմ եւ անկեղծ բա

: Այնուհետեւ՝ ցտեսություն, համբուրում եմ քեզ, {Հովհաննեսին} եւ Սաշային: Հավետ քո Միշել Հավելում. Մի

գերազանցություն Ս. Գ. Սուլթան-Շահին։ Եղբորս՝ {Հովհաննեսին}, գրկում եմ: Երեւի ռնգեղջյուրի վերաբերյալ գրությ

նչ եղավ ծխախոտի խանութը, գոլորշիացա՞վ: Այս՝ {Հովհաննեսին} է վերաբերում։ Բարեւիր երկու սեռի բոլոր բարեկա

ս քանի մի օր առաջ մի գիր գրիլ եմ օֆիցեր հայ Գեորգ {Հովհաննիսյան} Շահխաթունյանցի հետ հորս անունով եւ խնդրել էի, որ

՝ տէր Մուշէ, տանէր զիս առ ինքն, ուր եւ լինէր 'ի {հովու} ։ Արդ՝ զառաջինն կելոյն իմոյ զվարս՝ տէր Ներսէհ ե

. ՄԱՏԹԷՈՍ ՎԵՀԱՊԵՏԵԱՆԻՆ ԱՍՏՈՒԱԾԸՆՏԻՐ ԲԱՐՁՐ ՍՐԲԱԶԱՆ {ՀՈՎՈՒԱՊԵՏ}, Բազում ժամանակք են, յորս բանաւոր փարախս այս

հովանաւորում են Ֆրանսիան եւ Անգլիան: Հայ-կաթոլիկ {հովուապետ} Հասունեանը, որը յայտնի է բուլղարական գործերում ո

մ ժամանակք են, յորս բանաւոր փարախս այս կայ առանց {Հովուապետի}, յօրէ՝ յորմէ հետէ եբարձ Տէր զՏէրն մեր ի գլխոյ մ

վ մնամ միշտ ծայրագոյն քահանայապետիդ սրբազնակատար {հովուապետիդ} ամենախոնարհ ծառայ եւ որդի: Լոնդոն, 20 Յունվա

սնանկացեալ ի շնորհաց ժամանակին, վարձկանաց քան թէ {հովուաց} բերելով յանձինս զնմանութիւն, զանձանց եւ եթ խորհե

դ շնշեաց, Զիս ընդ նմա չքոտի հիւրընկալաւ այր {հովուաց} ։ Արքայազունք երեքին պատարագօք մինչ ՚ի տես Ն

ր, Դու Պառնասի աստուածները ցած բերեցիր {Հովուաց} պար։ Մի՛ մոռանար, ինպէս անոյշ Տ

ովուրդ քո զայս, օրհնեա՛ զժառանգութիւնք քո զայս, {հովուեա} ՛ եւ բարձրացո՛ զսա յայսմհետէ, զի սա է ժողովուրդ ե

․․. ազգի մերոյ, Տո՛ւր նմա ցուպ հուժկու {Հովուել} զմեզ"։ - Չէ, - ասաց Կոմս էմմանուէլը,

կոսներ, որ կարող էին հայր դառնալ ազգին, խնամել եւ {հովուել} ժողովուրդը՝ հոգալով նորա հոգեկան պիտոյքը։ Երանի՛

ւմ է դէպի ուր որ քաշում է նորան բնութեան օրէնքը, {հովութիւն}, զովութիւն եւ պտղաբերութիւն տարածելու համար:

կ է ասած բաներիս եւ ինձ քեզ հետ կը թաղէ, որ քա՛ջ {հովուի} աներկիւղութիւն է։ Ո՞ւր է արդար ուսուցչի հոգող

աստատուած ծնանում էին այն մտքի վերայ, թէ ոչխարքը {հովուի} համար են եւ ո՛չ հովիւը՝ ոչխարի համար։ Հեռացնելո

մս) կրօնական մտքով պիտոյ է հարկաւորաբար լսել այս {հովուի} ձայնին միայն եւ պաշտպանուիլ նորա հովանաւորութեան

ք, թե ո՛ւր եւ ի՛նչպես պիտո էր մակագրել: Եթե Ձեր {հովվապետական} հորդորը ավելի պտուղ բերելու լինի, քան թե մեք տոմ

թե միայն մնացի կենդանի, կերթամ քաղաքից դուրս մի {հովտի} մեջ, ուր շատ ծառաստանք կան եւ աղբյուրներ եւ ուր

ր կամ ո՞ւր ծաղկեցար, Ո՞ր բլուրների կամ ո՞ր {հովտի} Դու զարդ եղար գեղեցկութեան: Յո

աթ ջուր ցողեց, Ծարաւին իւր ծարաւն անցուց, {հովտի} մէջ գետը վազեց, Նոյն ամպումը փայլակ ու բոց

կարմիրը) գտնվում եւ աճում է Հայաստանում, Արաքսի {հովտում}: Առաջին անգամ նրանց հայտաբերել է 20 կամ 25 տարի

մ. Առաջին արցո՜ւնքն էր մարդու ` Հոսում տխուր այս {հովտում}: Եւ սերովբէն սրբելով Արտասուքներ Ադամայ ` Գուրգո

քի վերայ չունին մի որոշ ազդեցութիւն, զորօրինակ՝ {հոտ}, համ եւ այլն, եւ այլն, կամ երբեմն նկատում են,

ւցեալ, Ծխէ զմարդոյն արտասուս Տեառն ի {հոտ} անուշից, Հնչեն երկինք յալելուս Համակ ղ

... Ամէ՛ն. եղեւ պատարագս Բնութեան ի {հոտ} անուշից, Եւ ամոլք գտան արտաքս Ըստ գրգա

աբերձ յայն ՚ի ժայռ դար կազմէի ոսկէ հիւս։ Յառաջին {հոտ} անուշից ողջակիզի արդարոյն, Հոտոտեցան իմ ռնգ

Գարնան վարդը ինձի պէտք չէ, Եթէ անուշ {հոտ} չունի. Սոխակի փետրով զարդարած Ճընճղուկ

մշակած եւ նոր լեզուն ոչ համ է տեսել նոցանից եւ ոչ {հոտ} ։ Եւ այս է մանաւանդ պատճառը, որ " Հիւսիսափայլը "

, գոհութիւնը եւ ուրախական արտասուքը, որպէս անոյշ {հոտ}, Աստուծուն վերուղղելու, որ Գրիգոր Մեծ նահատակի

լ-շխամը) չգիտենք, թէ ինչի բառ է, թէեւ թուրքի {հոտ} է գալիս. օրինակ՝ Չալ։ Ճլպինդը անշուշտ հայի բառ

ա՛ծ) եւ երեսները փաթաթա՛ծ, նստում են ինչպէս մի {հոտած} սատկոցի մօտ, մո՛ւնջ դեւի պէս պապանձուած։ Եւ եթէ

․ ազգի յանցանքը եւս առաքինութիւն է, այն տիղմը եւ {հոտած} ճահիճը, որի մէջ պարանոցաթաղ խեղդւում ենք, նուիր

իս շնչի տակ Վարդի - մեծն բալասան... Ամե՛ն. եղաւ {հոտանուշ} Ընծայաբերո՜ւմն բնութեան Եւ դրախտից հեշտալի Արտաքս

սանում է իւր պտղատու որակութիւնը, թէեւ բացում էր {հոտաւէտ} ծաղիկներ։ Դոյն այդ ծառը, տնկուելով Մեծ Ռուսսիայ

.. պատատեալ եւ քօղարկեալ երեսօք նստին, որպէս առ {հոտեալ} դիական, պապանձեալ իբրեւ զհամր դեւ"։ Այս տխո

յն կհասուցանեմ, իսկ պատերազմի վերաբերյալ երգերու {հոտը} եւս չկա այժմ Մոսկվայի մեջ: Խնդրում եմ քո մեծ

վաննա ընդունել, նախ՝ կոչնչանա չափազանց անախորժ {հոտը}, իսկ երկրորդ՝ մեր հարգելի թառաֆը աղաղային կդառն

զարդարուած է կանաչով, Բիւր ծաղիկներ իւրեանց {հոտը} բուրում են: Ուրախ ուրախ թռչունները

ւ համար, այլ ազգի ապականող աղուէսները բռնելու եւ {հոտը} գիշատող գայլերը ջնջելու համար: Ազգը չէ հոգեւո

չին, հասանեն ագռաւները եւ անգղները՝ նորա մարմնի {հոտը} առած, գերեզման, որին չէ պիտոյ կարողանան մարդիկ

ի հայոց մէջ, որոնք տաճիկ լեզուին ստրկանալու համը {հոտը} տարել են: Աւելցուր սորա վրայ եւ ֆրանսիական լեզու

ց գլուխներս ճաքեցաւ, փոքր մնաց, որ գլխիս ուղեղը {հոտի}, թող մի փոքր հանգստանանք, ուրախանանք: - Բա

ան[ակուած է] 10-ին: 5-ին սենեակս փոխեցին, ներկի {հոտից} գլուխս սաստիկ ցաւում է: 7-ին նամակ գրեցի եղբօրս

, միւս րոպէում թողնելու էր այրուածքը իւր անպիտան {հոտով} ՝ տխրութիւն եւ վիշտ, այդպիսի ուրախութիւնը երեխայ

Այս ուրախ եւ անհոգ մարդը ներս մտանելով կարծես թէ {հոտով} իմացաւ, որ իւրեանից յառաջ մի տխուր բան անցել էր

ւս։ Յառաջին հոտ անուշից ողջակիզի արդարոյն, {Հոտոտեցան} իմ ռնգունք անդր ՚ի սեղան քաջամոյն։ Զանօսրութիւն

: Զմուռս բուրեն ստեանց պտկունք, Յայն {հոտոտի} մեր քերուբ. Ի շաղ կրծոց նորա պասուք՝

ք յալելուս Համակ ղօրութեանց երկնից: Եւ {հոտոտի} Տէր ի խունկ, Զոր արկան էր սերովբէն,

ոյքն այդ չի՛ չափի: Խունկ է բերում ստինքներից, {Հոտոտո՜ւմ} է քերովբէն մեր. Ծարաւըն իսկ կրծքի շաղի Մէկ ում

, Ալելուներն են հնչում Երկնային ողջ զօրութեանց: {Հոտոտո՜ւմ} է լիառունգ Տէրը անյա՜գ, հեշտօրէ՜ն ` Նրցունքներն

ի, նորան ընդունելի չէ անասունների արիւնը, նա չէ {հոտոտում} զոհերի սեղանը, նորա առաջեւ ոչինչ է ամենայն փարիս

ազմուածքի. տեսնում է, շօշափում է, ճաշակում է, {հոտոտում} է, հետեւաբար եւ ամեն վայրկեան արտաքին աշխարհի տպ

ելագարություն է ջնջել եւ չքացնել որդին, որ գուցե {հոր} նման կամ ավել քաջ կլիներ, պատվելով առավել նորա հ

ր նման կամ ավել քաջ կլիներ, պատվելով առավել նորա {հոր} երեսը. թող հայրը մնա պատված, իսկ որդուն պիտո է

տառակության հանդեսը, ես նոցա ցույց կտամ յուրյանց {հոր} հարսանիքը. հանգիստ կացի՛ր, եղբայր, մեք այդպես

՚ճաշակ... Մնա՛ դու հետ Թորգոմայ ես ընթացիցս տաց {հորդան} Մէտ ՚ի կշիռ զուգաչափ կիսեցից զայս դար սերկեա

առապար, Ո՞չ զսատանն օ՜ն ի բաց, Եւ ռահ {հորդեալ} դիւրագնաց: Սոսկ ի մարդոյն մուրճ Յարդարի կամուրջ

անմահ երախտագիտութեան կանգնել Դանթէայ եւ ճանապարհ {հորդելով} նմա եւ այլոց հետեւողաց առողջ բանի՝ ի կազմել զնոր

ցրվես քո ծանոթներին եւ քո բնական ազգասիրութենովը {հորդոր} լինիս, որ սորա մասնակից եղողների թիվը շատանա, ո

ւ ի՛նչպես պիտո էր մակագրել: Եթե Ձեր հովվապետական {հորդորը} ավելի պտուղ բերելու լինի, քան թե մեք տոմսակ էինք

մ եմ համբույրով: Այժմ, տոների առթիվ, երեւի մեր {հորեղբորորդի} Սաշան արդեն տանն է, ողջունիր նրան եւ ասա, որպես

ւաքւում է ջրերի երեսին, որից յառաջանում են նաւթի {հորերը} եւ լճերը: Բայց այն շոգիքը, որ ճանապարհ ստացել է

գ է հանել։ Դու ե՞րբ տեսար խելօք գիտուն՝ որ {հորերուս} ատեթով, Աստուած պաշտէր, ժամը երթար, պասը

ինձ իր լուսանկարը (փոքրադիր): Ողջունիր իրեն եւ {հորը}, եւ եթե նկարը տա՝ նամակիդ հետ ուղարկիր: 85

ց... Քեզ համար առիթ չի կարող հանդիսանալ մեր {հորը} խնամելդ: Նրան քեզանից պակաս չեն խնամում, եւ ես

, գրել տեղվույդ Մագիստրաթին մի խնդիր, որ նա մեր {հորը} վախճանից հետո ինչ որ մնացել է, ի հայտ բերե, թե՛

այց ինչ կուզե թող ըլլա, տղոց տեր իս, դուն ալ ան {հորը} զավակն իս, ինչ օրենք է քեզի զրկել: Պարոն Գրի

նաս ունէին անձրեւից, կենդանի կենդանի թաղել են մի {հորթ}, որ կտրուի անձրեւը, որպէսզի հնար ստանան իւրեանց

յդպիսի անձրեւային եղանակի մէջ, եթէ վեր առնուի մի {հորթ} եւ ողջ ողջ թաղուի գետնի մէջ, այնուհետեւ անձրեւը

արտութենների (Pasquier est un pasquin)), մեծ {հորթ}, եզն, էշ, անարժան այն ջրին, որով լուանում են

յլաբանութիւնքը շատ լաւ հասկանում ենք։ A propos, {Հորթաթողի} բարեկենդան կամ Հորթաթողի պաս խօսքերը, որ այլաբան

սկանում ենք։ A propos, Հորթաթողի բարեկենդան կամ {Հորթաթողի} պաս խօսքերը, որ այլաբանութիւն չէ, այլ պարզ անու

որը հերիք չէին նաեւ Ահարոնի համար, որ նա ոսկեղէն {հորթը} չձուլէր, քո հրամանը կամ պատգամը կարծում ե՞ս, թէ

յ անձրեւի եւ մեռած կնոջ կամ թէ մի կենդանի թաղուած {հորթի} մէջ։ Ես ինքս չեմ հասկանում, միայն գրում եմ այն

չինչ գոյացնել հոյակապ ամբարտակներ, մինչ իրողապէս {հորի} միջում էր ինքը։ Թող հայոց մանուկը սովորի իւր մայ

ր։ Արեւն, երբ որ գեղեցիկ դէմքով {Հորիզոն} ի վեր խաղում է փառքով, Առաջին իւր լոյս, կա

ն եւ ահա այն թռուցիկ շոգիները, որ թողել էին ծովի {հորիզոնական} մակերեւոյթը, իբրեւ անձրեւ կամ իբրեւ կարկուտ, ան

ագաթները ստանալով աւելի կամարաձեւութիւն՝ մօտենան {հորիզոնական} մակերեւոյթին: Բայց այս բանի համար հարկաւոր է երկ

ւ լեռնանալով, պատել էին հայկական բարոյականութեան {հորիզոնը}, այսօր " Հիւսիսափայլի " ճառագայթների տակ նկատում

երունդի աչքի առաջեւ, նորա ժամանակակից պատմութեան {հորիզոնի} վերայ: Չկայ մարդկութեան պատմութեան մէջ ժաման

րգործելուց, մինչեւ որ բարձրանայ հայկական մռայլոտ {հորիզոնի} վերայ լուսաւորութեան արեւը: Եւ այս իրողութիւ

մի գրկաչափ աւելի պիտի բարձրանար ազգային փրկութեան {հորիզոնի} վերայ: Բայց ներկայումս, կրկնում ենք, մինչդ

ում մի հրապուրիչ յոյս, նա չէ տեսնում իւր ապագայի {հորիզոնի} վերայ մի երջանկութեան աստղ, նորա ներկան եւ ապագա

ւոր անձեր կանթեղները: Արեգակը հսկայաձեւ ելանելով {հորիզոնի} մշտնջենաւոր կամարի վերայ, վերածնում էր գիշերային

ել էր առաւօտը, դեռեւս նոր վեր բարձրացել էր արեւը {հորիզոնի} վերայ, ոսկեզօծելով ամպեղէն կաթնագոյն սարերի գագա

թար, աղջամուղջ գիշեր տարածեց առհասարակ Հայաստանի {հորիզոնի} վերայ իւր խաւար վարագոյրը։ Թէպէտեւ Ռուբենեան

տ ժամանակից է թանձր ամպերի նման պատելով Հայաստանի {հորիզոնի} շուրջը, չէ թողում ճշմարիտ լուսաւորութեանը տեղի գ

ունել եմ մոլորակի տեղ, որ եթէ այս անգամ ցած գնայ {հորիզոնից} ու միւս անգամ չերեւի, այն ժամանակ վա՜յ քեզ Շահբէ

ուրս գալով հասարակաց շրջանից, բարձրացել էին սորա {հորիզոնից}: Այս բանի պատճառները քննել եւ բերել Յիշատակա

նորա փայլ: " Մարդաչափ ահա Բարձրանում է նա Վեր {հորիզոնից}, Մշուշի միջից - Աստղը վեհափառ ` Արուսեակ պայծ

տանայ իւր մահանման քնից, լուսինը անդնդասոյզ գնայ {հորիզոնից} ներքեւ... Շատ ազգեր պատահեցան անբախտութեան

տեւ այսպիսի մոլորութեան ամպերը պղտորուած հայկական {հորիզոնից}, աշխատում են ուսանել մի այնպիսի բան, որ չկայ,

ի մէջ. պատճառ, այն լոյսը, որ ծագում էր պապական {հորիզոնից}, նայելով աշխարհի երեսին կատարուած ճիշտ բարոյական

աձգել այդ բարենպաստ ժամանակի, թերեւս մինչ այդ իմ {հորիզոնն} էլ կպարզվի եւ ի վիճակի կլինենք միասին զբաղվել կեն

լավ են գնում, բայց դեռ ավարտվելու աստղը ծագած չէ {հորիզոնում}. երեւում է թե ամիս եւ կես կամ երկու ամիս դեռեւս

գան եւ կորզելով այն վհատական դրութեան միջից, որի {հորիզոնում} արդէն իսկ երեւում են յուսահատութեան անմխիթար ամպե

ու անվերջ: Շնչում ես օդ, քանի աստղը {հորիզոնում} փայլում է, Մտաւ յանկարծ նա ովկիան ` կեանքի

տուհանում նստած միայն զմայլում է իմ հոգին, {Հորիզոնում} պայծառ լոյսը տեսանելով արեւին. Մայր է մտնո

այլոց, կ՚ուգայ երկրից ելանել: Ծայրակարմիր {հորիզոնում} այս երեկոյ խաղացին Արեգակի ճառագայթքը, զու

ետ: Միանգամայն հասկանալով, որ յուրաքանչյուր նոր {հորինվածք} պետք է հիմնված լինի նախորդ զարգացման լավագույն ու

մեղադրել: Խնդրեմ իմ ողջույնը հասուցանել ծերունի {հորս} եւ սիրական մորս, եղբարցս բոլորին եւ քրոջներուս ե

ւս եւ բոլոր ազգականաց, եւ այս գիրս լավ մը կարդաս {հորս} եւ մորս առաջեւն, որ նոքա եւս իմանան իմ արդարությ

օֆիցեր հայ Գեորգ Հովհաննիսյան Շահխաթունյանցի հետ {հորս} անունով եւ խնդրել էի, որ թե այդ պատվական տղան գա

առայժմ ես հանգիստ եմ, գիտենալով, որ մայրս կհոգա {հորս} մասին: Ես դեռ շատ բան ունեի քեզ գրելու, բայց

րոսին՝ Սերոբեն ստացած 700 մանեթը, եթե ստուգապես {հորս} փողն է եղած, ուրեմն ես ընդունում եմ իմ հաշվիս վր

մեջ քեզի ալ եւ Մամայիս ալ գրիլ եմ, ասիլ եմ, որ {հորս} մեռնելեն ետքը, 3 աղբար, 1 քուր եւ մայրս մնաց.

սեան աբեղաների անքուն եւ անձանձիր ներգործութիւնքը {Հուգենօտները} հալածելու, Լարօշելը առնելու, Ֆրանսիայի ազնուակա

րելու։ Նա, Փարիզի մէջ ժողովուրդը գրգռելով, {Հուգենօտների} ընդդէմ շատ անգամ կերպարանափոխ եղաւ՝ երբեմն զինու

րանց Հենրիկոս III-ի հետ, որովհետեւ սա պաշտպան էր {Հուգենօտներին} ։ Նորա հետ միացաւ եւ մի այլ Յիսուսեան աբեղայ՝ Կլ

վ գրգռուելով Հենրիկոս III-ի ընդդէմ, որ պաշտպան էր {Հուգենօտներին}, կազմեց Սուրբ Լիգա, այսինքն՝ սուրբ կապակցութիւն ա

Ութ հարիւր ռուպլի Լիմու։ Ութ հարիւր {հուդլի} Կտուց: Ութ հարիւր ռուպլի Նոր Ջուղայու կուսա

բ ` Մէջքի վրայ տեղն ու տեղ Կոյսին զարկում է գետին {Հուժկու} ուժով նժոյգի Եւ ձգտում է հարուածել Իր եղջիւրով շե

էջն յարո՛ ․․. ազգի մերոյ, Տո՛ւր նմա ցուպ {հուժկու} Հովուել զմեզ"։ - Չէ, - ասաց Կոմս է

ր բան ոչինչ չկա, միայն սրբազան հայրը եկավ Մոսկվա {հուլիսի} 1-ին եւ 9-ին գնաց Պետերբուրգ կայսրի հետ տեսության

ի միշտ: Եղբայր քո Մ. Նալբանդյանց 1855 {հուլիսի} 11 Մոսկվա [Հ. Գ. ] Խրկած դեղերս արդյոք ի՞ն

չկարողացա, չգիտեմ ի՞նչ է միտքերը: Այս ամառ {հուլիսի} վերջերին կամ կեսերին հույս ունիմ Նախիջեւանում քեզ

տ բարեկամ, Ձեր գրած ապահովյալ նամակը արձակած {հուլիսի} 15-ից, եթե չեմ սխալվում թիվը, ստացա օգոստոսի 1-

շնորհաձիր կոնդակի Ձերոյ, տողելոյ առ նոսա ի 6-էն {Հուլիսի} այսր ամի համարաւ 370, եւ առ ի պաշտպանել զիրաւուն

ան ՚Ի մասին Հնդկական հրիտակաց № 97 Յունիս 2014 {Հուլիսի} 1861, Կալկաթա ԱՌ ՄԵԾԱՐՈՒ ՊԱՐՈՆ ՊԱԼ Մեծ

լեանի 63. ԱՆԱՆԻԱ ՍՈՒԼԹԱՆՇԱՀԻՆ Հունիսի 26/8 {հուլիսի}, 1861, Կալկաթա ՍԻՐԵԼԻ ԵՂԲԱՅՐ ԻՄ, Ա[ՆԱՆԻԱ

, որով վերջինս նշանակէ ինձ զտեսութիւն յ3 առաջիկայ {Հուլիսի}: (Ըստ նոր տոմարի): 2. Գրութիւն Վառվառ տի

: ՝ Ամբողջ քաղաքը գիտի, որ ես եկա Նախիջեւան {հուլիսի} 10-ի երեկոյան եւ ձերբակալվեցի 14-ի առավոտյան. ես

е будет здесь как 16-17-го. М. Н. 1863, {հուլիսի} 13, U. Պետերբուրգ Սիրելի եղբայր, Երե

орьевичу Султан-Шаху. Твой Мишель. 1863, {հուլիսի} 18, Ս. Պետերբուրգ Իմ սիրելի եղբայր,

ԵՐԱԶԱՆՑՈՒԹՅՈՒՆ Ն. Վ. ՄԵԶԵՆՑՈՎԻՆ 1862 թ. {հուլիսի} 14-ին ինձ ձերբակալելիս վերցրած էին իմ բոլոր թղթեր

Ս. Պ. Բ. ՝ 99. ՍԵՐՈՎԲԵ ՆԱԼԲԱՆԴՅԱՆԻՆ 26 {հուլիսի}, 1865 Ս. Պ. Բ ՍԻՐԵԼԻ ՍԵՐՈԲ ԵՂԲԱՅՐ, Ահա

իջեւանի ցորենի, առհասարակ արտասահման բաց թողնված {հում} նյութերի համեմատությունը եւ հարաբերությունը նույն

լ ինչ է, բայց միայն ժողովածու՝ տեղի եւ անտեղի, {հում} եւ խակ նիւթերի, որ առանց ընտրութեան, առանց կարգ

մ խաղալիք դառնալու, կարող է ամենայն վստահութեամբ {հում} նիւթեր առնուլ հայ երկրագործից, ապրանք ապսպարել ն

իտէ, թէ ինչ կերպ կամ ինչ դրամով: Սորա հակառակ, {հում} նիւթերի, երկրագործութեան բերքերի վաճառականը պիտի

ւրս եկած լինելով, կա՛մ մի այլ պատճառով։ Մինչդեռ {հում} նիւթերի համար չկայ որեւիցէ սահման: Եւրոպան, իւր

իշտ եւ միշտ կարօտ է թէ՛ էական ապրուստի վերաբերեալ {հում} նիւթերի եւ թէ՛ գործելի կամ մշակելի նիւթերի, որոն

պիտի դարձնէ դրամի շրջանառութիւնը: Եւ միայն {հում} բերքերը չեն, որ կարող են գրաւել հայ վաճառականի գ

մ է ածուխի կամ փայտի համար: Եւ այն ապրանքը, որի {հում} նիւթը, շատ անգամ Ասիայից երթալով Եւրոպա եւ պատրա

է հայկական բեմին, ոչ ամենայն եւրոպական դարձուած {հում} հում թարգմանուելով կարող է հայանալ: Հայոց ա

յկական բեմին, ոչ ամենայն եւրոպական դարձուած հում {հում} թարգմանուելով կարող է հայանալ: Հայոց ազգի ը

ում, որպեսզի ներկա գտնվի ժողովներին, եւ նա, ով {հումեդահավի} պես այնքան է բղավել, որ մշակել է առանձնապես աննո

արադրածի համար, Հուսով եմ, որ առաջիկայում էլ իր {հումորից} ինձ չի զրկի: Ալաջալյանի վերաբերմունքն Ուստիմովիչ

ոսսերը եւ ապա նորից Ֆոշեն: Մակոլեյն, իր մշտական {հումորով} ինձ մեծ հաճույք է պատճառում: Գերվինուսն առայժմ լ

անձեռնմխելիության մասին տված իր երդմանը, այլեւ, {հույժ} ամոթալի հանգամանքներում, դավաճանեց եւ ժողովրդին

իր խորհուրդների եւ ընկեր-բարեկամներիս մասին տված {հույժ} հետաքրքրական տեղեկությունների համար: Ինչ վերաբեր

Ես չեմ կասկածում վերջին բարձրաստիճան հոգեւորականի {հույժ} ազնվությանը. բայց դրա հետ միասին աղաչում եմ աստծ

ն, ես էլ եկա իմ տունս, Ավտուշն եւս հետներս էր: {Հույս} ունիմ, որ սորանից առաջ գրած նամակներս ստացած լին

ած տա, որ Տկաչովի ձեռքով բժշկություն ստանաս, եւ {հույս} ունիմ, որ կարո՛ղ է, միայն դու քեզ պահպանի՛ր, ա

րպես անունը, նույնպես այս փայլողության պատկերը: {Հույս} ունինք, որ տերությունը հրամայե, եթե միայն մի ար

ց, որ մեջ մնացած է այժմ անտեր անտերունջ: Շատ {հույս} ունիմ, որ Ձեր աշխատությունը կպսակե մեր սրտի ցանկ

լինիս նոր ծրագրի մասին հետեւածներս, եթե հաջողի, {հույս} ունիմ, որ Նախիջեւանու մեջ այդ բանի տարածվելուն,

ցի, տե՛ս եւ ինչպես պետք է՝ այնպես գործ կատարե, {հույս} ունիմ, որ կատարվի ցանկությունդ: Շուտով կստա

նակ հայտնես ինձ, ի՞նչ եղավ մեր վարժապետի գործը, {հույս} կա՞ փրկության կամ ողջ առողջ է, եւ գործը ի՞նչ դրո

չեւ այս նամակիս ստանալը այն եւս ստացած լինիս, եւ {հույս} ունիմ, որ բարկացած չես: Ֆեոդոր Միխայլիչն, ինչպ

մարդ, որ ճանաչում է եւ ինձ օգնական է լինում: Ես {հույս} ունեմ, որ մեր բարեկամությունը պիտի մինչեւ գերեզմ

իտենական հիշատակի կանգնեմ քո համար մեր ազգի մեջ: {Հույս} ունիմ, որ քո ազգասիրական հոգաբարձությունքը չի թո

կանների աղբաթը խառնող, դորա պատճառը դու էիր: {Հույս} ունիմ, որ իմ այս խոսքերս կընդունես որպես անկեղծ

տեմ քո իմ վերա ունեցած սերդ եւ բարեկամությունդ եւ {հույս} ունիմ, որ երբեք բարկանալու չէիր իմ վերա: Պա

տքերը: Այս ամառ հուլիսի վերջերին կամ կեսերին {հույս} ունիմ Նախիջեւանում քեզ տեսանել: Խնդրեմ ողջու

: Տեր Գեորգին եւս ասացեք, որ նա եւս աշխատի. ես {հույս} ունիմ, որ մի բաժինը նա ինքը ստորագրեց եւ մի բաժի

ակը, որով եւ նորոգել մեր խզած նամակագրությունը: {Հույս} ունիմ, որ օրագրի առաջին ամսատետրակը ստացաք, այժ

ով եւ խնդրել եմ պ. Սաղաթել Դավթյան Քայալյանից եւ {հույս} ունիմ, որ նա եւս յուր ազգասիրական ջերմեռանդությո

ֆլիզի մեջ այժմ բավական ստորագրողք կան, եւ այնտեղ {հույս} կա, որ գալոց տարի ավելանա, ուրեմն պակասածը միայ

ծը միայն պիտի լինի Ղրիմում եւ Նախիջեւանում, բայց {հույս} ունիմ, որ դուք ձեր ազգասիրական օգնությունը չեք խ

որովհետեւ գործը մտավ Государст[венный] сов[ет], {հույս} կա, որ շուտով վերջանա, բայց թե որքան կթեթեւանա

Հոկտ. տետրակի մեջ կբանանք ստորագրությունը եւ {հույս} ունենք, որ դուք անձանձիր կհետեւեք այս բանին, որ

ԻՆ ՄԵԾԱՊԱՏԻՎ ԲԱՐԵԿԱՄ ԱՐԳՈ ԿԱՐԱՊԵՏ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, {Հույս} ունիմ, որ երկարաժամանակյա լռությունս վերագրած լի

, բայց եթե մի երկու տարի շարունակվի, այն ժամանակ {հույս} կա, որ ավելի լավ լինի այդ բանի վիճակը: Այս տարի

շատ մարդիկ սկսեցին ուրիշ կերպ նայել բաների վերա, {հույս} կա, որ մի քանի տարուց հետո ակնհայտնի երեւին նորա

այժմ աշխատության եւ գործակցության հանդեսը: Ես {հույս} ունիմ, որ մեր բարեկամք ամենեքյան աշխատություն հա

ան, եթե ձեռքերից գա, ամեն րոպե կխափանեին, բայց {հույս} առ աստված, ամեն բան կդրստվի: Ամենեւին վատ չէր լ

ություն առնես առաջին փոշտով Նարզարյանցի վերա: {Հույս} ունիմ, որ խնդիրս անտես չես առնիլ եւ ինձ չես մոռա

, Վարսովիա ՍԻՐԱԿԱՆ ԵՂԲԱՅՐ ԳՐԻԳՈՐ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆ, {Հույս} ունիմ, որ Մոսկվայից գրած նամակս ստացած լինիս մին

րկե դուն լավ գիտես իմ տկարության որպիսությունը եւ {հույս} ունիմ, որ ամեն բան այնպես լավ երթա, որ թշնամիք

չպես թողել էիր Մոսկվայում, բայց հանքային ջրերը, {հույս} ունիմ, որ առողջություն տան ինձ: Եթե այնպիսի

ք մեծ նեղության եւ անտանելի պարտքի մեջ են: Ես {հույս} ունեմ, որ դուք բոլոր մեր ճշմարտասեր եւ ազնվամիտ

լխից անցածները ճշմարտությամբ հրատարակելու համար: {Հույս} ունիմ եւ հույսս մեծ է. մի՞թե մեր ազգի մեջ մինչեւ

..... ] թե սուտ, սակայն եթե Նախիջեւ[.... ] {հույս} չկա, որ դուք գիտեք ձեր բանը [..... ] Առ

ս գտանիմ իմ ճարը, ըստ որում ոչ մի կոպեկ ստանալու {հույս} չունիմ ոչ մի կողմից: " Հյուսիսափայլից " ձեռք վեր

ս հետ միասին գրեցի Քառբո Մակարիչ Հայրապետյանցին, {հույս} ունիմ, որ ինչ որ պետք է նե, կհոգա, եւ չեն համա

ն, որ արդարեւ չէ արհամարհում այդպիսի հաշիվները: {Հույս} ունեմ, որ կկատարեք իմ այս խնդիրը: Մեծարանքով

չասես, ըստ որում այլոց չեմ գրած, կվիրավորվին. {հույս} ունիմ որ իմ դեպի քեզ այս բարեկամությունը առիթ չշի

ու: Ինչ եւ իցե այդ օրագիրը մեր թախըմի օռգանն է. {հույս} ունիմ, որ շուտով կկատարես խնդիրքս: Նազարյանցը կ

զի կաթողիկոսին գրած թղթիս պատճենը օրինակեցի: {Հույս} ունիմ, որ ձեր նամակը չպակասեցնեք ինձանից, ես եւ

աստատումը Թուրքիայում։ Առողջությունս վատ չէ. {հույս} կա, որ առանց որեւէ դեղորայքի կանցկացնեմ. կրկին

: Այնուհետեւ, մեր տեսակցության հարցի ընթացքն ինձ {հույս} ներշնչեց, որ շուտով կրկին կգրկեմ ձեզ եւ կլսեմ իմ

ընկերների եւ ազգականների կարոտ: Համենայն դեպս, {հույս} ունեմ, որ նա այդ զոհաբերությունը կանի: Սիրել

համապատասխանում: Նա երբեք բաժանորդագրության վրա {հույս} չի դրել եւ անվանական բաժանորդներից երբեք ոչինչ չի

։ Է՛հ, գրողը տանի նրան: Վերջին նամակումս ես {հույս} էի հայտնել, որ հետեւյալ օրը կազատվեմ կատառից, ս

նց համար, ովքեր փորձով դեռ ծանոթ չեն Անգլիային: {Հույս} ունեմ, որ կուղարկեք Գերվինուսի շարունակությունը

եպքում գործածեմ՝ առանց ոչ ոքի նեղություն տալու: {Հույս} ունեմ, որ հետեւյալ նամակս արդեն կգրեմ ձեր ուղարկ

այի հաղորդել նրան, եւ ավելի... առայժմ ոչինչ: {Հույս} ունեմ, որ դու ամեն ինչ ճշտորեն կհաղորդես, որով

նաեւ Գ. Ախվերդյանի այդ բարբառի վերլուծությունը: {Հույս} ունեմ, որ դու այժմ հասկացար, թե ի՛նչ եմ խնդրել

ային նամակ գրե եւ ասա, որ չծուլանա գրել: Ես դեռ {հույս} ունեմ նրա մասին խաբրիկ ստանալ, իհարկե քեզանից,

կուզ այստեղ մի քանի տող կբերեի: Բայց բավական է։ {Հույս} ունեմ, որ արդեն ստացել ես 12-ի թվակիր նամակս:

տ միասին: Բոլորի համար ի սրտե շնորհակալ եմ եւ {հույս} ունեմ դեռ անձամբ շնորհակալությունս հայտնել Մարիա

սին, եւ նրա նամակից կարելի կլինի իմանալ, թե դեռ {հույս} կա՞ Գրիշայի փրկության համար: Թող նա (Գրիշան) կ

րությունը։ Այնինչ ընկերությունը համարձակ կարող է {հույս} դնել ինձ վրա, եթե ունի որեւէ կարիք եւ եթե այդ կա

տալ եւ քո աղջկանը, իմ սիրելի Տիրուհուն. բայց ես {հույս} ունիմ ներկա լինելու նրա հարսանիքին: Այլեւս,

կոկորդիս ցավը, ուր բժիշկը կարմրություն էր գտել: {Հույս} ունիմ, որ վաղը միանգամայն առողջ կզգամ ինձ: Ես պ

ծ է քո հարազատ եղբայրը, եւ ոչ այլ ոք: Ես դեռ {հույս} ունեմ, որ եթե քո խոհեմությունը մի րոպե թողել է ք

ախենար, ես այստեղ չեմ մեռնի եւ աստծու օգնությամբ {հույս} ունեմ քեզ հետ շուտով տեսնվելու: Թեեւ ամեն բան

շարժիլ տավա տալապայի, մնաց որ պատշաճ բան էլ չէ. {հույս} ունիմ, որ դուն ալ նույն ոգվույն կհետեւիս եւ օր ա

մեկ ամիս է, որ մինիստրից խնդրել եմ եւ այս օրերս {հույս} ունիմ հրամանը անպատճառ ստանալու: Ուրեմն քո գալը

նվտանգ մայիսին կհասնիմ եւ խըմըզի ալ կերթամ տեյի, {հույս} ունիմ, եւ ինձ նայող բժիշկն ալ առաջվան պես չի վախ

լ առաջվան պես չի վախնալ. մեկ ամիս առաջ ես ալ շատ {հույս} չունեի, բժիշկն ալ նութխը բռնված՝ մայիս չէ, մար

ղղակի ոչինչ չեմ հասկանում: Ամիսներն անցնում են, {հույսերը} թռչում են, մնում է միայն իմ անմխիթար բանտարկությ

է ծաղկում ", անդառնալի են մեզ համար ավյունով ու {հույսերով} լի այն երջանիկ օրերը: Չնայած մեզանից յուրաքանչյո

ուհետեւ եւս պիտի խառնվի: Ճշմարտության թշնամիների {հույսը} այն է, որ օրագիրը կխափանվի, բայց չէ պիտո թույլ

ող է եւ Նախիջեւանի մեջ մի հոյակապ դպրոց տեսանելու {հույսը} քաջալերում է ինձ եւ զորացնում է իմ ֆիզիկական թուլ

կրկին զգալի դարձավ: Մոտալուտ տեսակցության ձեր {հույսը}, որի մասին այնքան շատ գրվեց, ձեր վերջին նամակու

ոպե չի մոռացել նրան, չի կորցնում կրկին տեսնվելու {հույսը} ու, մոռանալով անցյալի դառնությունները՝ հիշել հի

ը թշնամիների խայտառակության համար: Նոցա միակ {հույսն} է, որ օրագիրը խափանվի, բայց դուք պիտի պաշտպանեք

արկության համար անհրաժեշտ նյութերը, բայց իմ միակ {հույսն} այն բանակռիվն է, որ առաջ կբերի իմ այդ աշխատությո

եւ այժմ, եւ խնդիրքս կատարած, ըստ որում մեծ է իմ {հույսս} քո բարեկամության եւ մարդասիրության վերա: Ես խոստ

ճշմարտությամբ հրատարակելու համար: Հույս ունիմ եւ {հույսս} մեծ է. մի՞թե մեր ազգի մեջ մինչեւ այժմ եւս խավարը

նը չհաջողվեց, այնուամենայնիվ քեզ շուտով տեսնելու {հույսս} չեմ կորցնում, որովհետեւ տեսակցության համար նշանա

ն է իմ տունս քանդողը, ճարին ճարը տակա գտած չիմ: {Հույսս} խըմըզին վրան է, մեմ ալ տաք տեղ մը երթալու դիմացի

Յոյն, Հրէայ ազգ չթողուր, ամենուն ալ " սըկէց ելի {հունա} նստէ ", " այդ կուժը ձգէ, միւսն առ " եւ ասոր նմա

թերությունքը մեր թարգմանիչների հանցանքը չէ, այլ {հունական} բնագրին, ըստ որում այդ բնագիրը 72 թարգմանչաց գոր

գործը չէ, այլ կցկտուր հավաքածո ասորական կամ այլ {հունական} թարգմանությունների, որ Որոգինեսը 3 դարում քարշքա

տրը, Սինայում հայտնաբերել է Աստվածաշնչի ամենահին {հունական} մի ձեռագիր, միայն չկարողացան ինձ ասել, թե ո՛ր դ

Քրիստոսի ծննդից հետո 3-րդ դարում Օրիգենի հավաքած {հունական} թարգմանությունը, որը համարվում է 72 մեկնիչների ի

, որովհետեւ նրանց եկեղեցին քիչ բանով է տարբերվում {հունական} եկեղեցուց: Պետք է ավելացնել նաեւ, որ այդ ամ

դեռեւս կտրտված չեն լինի: Բացի այդ, Հերոդոտի եւ {հունական} ուրիշ հեղինակների շատ մեջբերումները թարգմանված չե

են չիմանալը, ապա ինչպե՞ս են անթարգմանելի թողնում {հունական} մեջբերումները: Չգիտեմ, թերեւս տեքստի թարգմա

ադրել, որ հասարակությունն անգլերեն կիմանար, քան {հունարեն} եւ, եթե գիրքը թարգմանվում է ռուսերեն, նշանակում

ի սուրբ գահը հպատակութեան նշան։ Նա հաւատացնում է {Հունգարացոց} Սալոմոն թագաւորին, թէ սորա տէրութիւնը Հռովմէական

իւանատունը եւ գանձարանը կնքուեցան։ Նոյն երեկոյին {Հունգարացոց} եւ Գերմանացոց Կօլլեգիումների մէջ երեւեցաւ հրկիզու

ով պիտի ազատվին ե՛ւ Հռովմը, ե՛ւ Լոմբարդիան, ե՛ւ {Հունգարիան}, ե՛ւ Լեհաստանը: Այստեղ կան շատ լեհացիք եւ դ

- Քաղաքակրթութիւն է տարածում: - Մորթել է {Հունգարիան}, խեղդել է Գալիցիան, Դալմատիան, Բոհեմիան եւ այլ

ԵՏԵՐԲՈՒՐԳԻ ԳՐԱՔՆՆՉԱԿԱՆ ԿՈՄԻՏԷԻՆ՝ Մոսկվա, 19 {հունիսի}, 1856 թ Պատիվ ունեմ սրան կից հիշյալ կոմիտեի ք

. ծ. Մ. Նալբանդյանց պուռոս վջ 1857 {Հունիսի} 1 Մոսկվայի մեջ Թեաթր ասածդ ոտք չեմ կոխում

ետութեանցն Ռուսսիոյ եւ Անգլիոյ № 95 14/26 {Հունիսի} 1861 թ. Ի Կալկաթա Hotel gallais Մեծար

ս Ծատուր Աղաելեանի 63. ԱՆԱՆԻԱ ՍՈՒԼԹԱՆՇԱՀԻՆ {Հունիսի} 26/8 հուլիսի, 1861, Կալկաթա ՍԻՐԵԼԻ ԵՂԲԱՅՐ ԻՄ

դու իմանաս թե ես ողջամբ մտա Կալկաթա Մայիսի 30/11 {Հունիսի} եւ երեւում է որ դեռեւս կմնամ մի քանի ժամանակ: Սո

ոն: № 1. Գրութիւն պ. Յ. Գ. Աբգար ՚ի 15/27 {հունիսի}, որով առաքէ զգրութիւն տիկնոջն Վառվառայ Յովհանջան

յել Նալբանդյան 71. ԱՆԱՆԻԱ ՍՈՒԼԹԱՆՇԱՀԻՆ 20 {Հունիսի}, 1862 Ս. Պետերբուրգ ՄԵԾՍԱՐՈՒ ՊԱՐՈ՛Ն

ի՛ստ խեղճի ոսկորներին: Վերջին անգամ ես նրան տեսա {հունիսի} վերջերին, երբ դուրս էի գալիս Մոսկվայից. այն ժամ

հետեւ այդ մասին ես խնդրել եմ դեռեւս անցյալ տարի, {հունիսի} սկզբին, եւ նրանք խոստացան այդ անել հօգուտ իմ խեղ

доровья. Вечно твой Мишель. 1863, {հունիսի} 6. Ս. Պետերբուրգ Սիրելի եղբայր, Երեկ ստ

т. Եղբայր քո Միքայել Նալբանդյան 1864, {հունիսի} 17, Ս. Պետերբուրգ, կեսօր Իմ սիրելի եղբ

ения! До свидания. Твой брат Михаил 1864, {հունիսի} 24, Ս. Պ. Բ. Իմ սիրելի եղբայր Գրիգոր

ստանալու համար: Կանդիդատ Մ. Նալբանդով 17 {հունիսի}, 1865 Հասցես՝ <Васильевский> <Остров> в Бир

հարգո պարոնիդ անձնանվեր Մ. Նալբանդյանց 20 {հունիսի}, 1865 թ. Ս. Պ. Բ. ՝ 99. ՍԵՐՈՎԲԵ ՆԱԼԲ

յոյս չէ, այլ անձնախաբէութիւն: Առանց սերմանելու {հունձ} չկայ: - Գուցէ՞ լինի, շատ կարելի է, որ լին

ձել, որովհետեւ Բենգալիայում չմնացի մինչեւ հաջորդ {հունձը}, որպեսզի կարողանայի համեմատել արդյունքը նախընթաց

, որպեսզի կարողանայի համեմատել արդյունքը նախընթաց {հունձի} արդյունքի հետ, սակայն, սերմերի ձեւափոխումը փաստ

. Գեղջուկն ինչպէ՜ս տենչում է իր Ցորենարտի առատ {հունձին}, Եւ կամ այգու տէրն անձկալիր Խաղողաշա՜տ այգեկու

նր գումարներ տալ յառաջուց այս եւ այն շինականին եւ {հունձից} յետոյ, ապրանք ստանալ փոխարէն: Կարողութեան տէր մ

տին Մրմունջք ի կոյս լսելիս, Յանդրանիկ {հունձս} այտից վարդին՝ Մի՛ մոռանար, յիշեա՜ զիս:

ք. թո՛յլ տուք երկոցունց աճել 'ի միասին մինչեւ 'ի {հունձս}, եւ 'ի ժամանակի հնձոց ասացից ցհնձողսն, քաղեցէք

ան: " Աղաչեցէ՛ք զտէր հնձոցդ հանել զմշակս ի {հունձս} իւր"։ Եթէ մեր սրբասնունդ եւ հրեշտակակրօն

առ երի ամրոցին Ազովու, մերձ իբր զութսուն հազար {հունս}, կարգելով ինքեան կտակակատար զԿիրակոսն Յարութիւնե

54. ՅԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ՍՎԱՃԵԱՆԻՆ 30 դեկտ. 1860, 11 {հունվ}. 1861 Նեապոլիս ԱՐԳՈ ՀԱՅՐԵՆԱԿԻՑ Պ. Հ. ՍՎԱ

100. Ք. Տ. -ին Կամիշին 15 դեկտ. - 3 {հունվար}. 1865 Ք. Տ.... Ամսիս 7-ին մտա Կամիշի

01. ԱՆՀԱՅՏ ԱՆՁՆԱՎՈՐՈՒԹՅԱՆ Կամիշին, 1866 թ. < {հունվար}, երկրորդ կես>... Այստեղ բժիշկ Նայդենեւը,

ՈՅՆ, Ձեր գրած գիրերն եւ Կայանուշինն ստացա ի 5 {հունվարի} եւ կարդալով հասկացա մեջի գրվածներն, եւ ես ալ հու

, ողջ լերուք: Խ. ծ. Մ. Նալբանդյանց Ի 7 {հունվարի} 1849 ամի յՕդեսսայ Երբ որ սահի Քիշնեւ երթալո

ՆԴՅԱՆԻՆ ՍԻՐԱԿԱՆ ԵՂԲԱՅՐ ԻՄ, ՂԱԶԱՐՈՍ ՂԱԶԱՐՅԱՆ, {Հունվարի} 10-ին գրած սիրո նամակը ստացա երեկի եւ կարդալով իմ

ժանի անե: Քո եղբայր Մ. Նալբանդյանց 23 {հունվարի} 1856 Մոսկվա 24. ՍԻՄԵՈՆ ՍՈՒԼԹԱՆՇԱՀԻՆ ԳԵՐԱՊ

5. ԿԱՐԱՊԵՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ Պաշտօնական 21/24 {Հունվարի} 1861, Լոնդոն ԱՐԳՈՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ

. ԿԱՐԱՊԵՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏԵԱՆԻՆ՝ Պաշտօնական 12/24 {Հունվարի}, 1861, Լոնդոն ԱՐԳՈՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳԼԽՈՅ ՆՈՐ ՆԱԽԻՋԵՒ

մենախոնարհ ծառայ եւ որդի Մ. Նալբանդեանց 20 {Հունվարի} 1862 ամի Լոնդոն 70. ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԽԱՉԿԵԱՆԻՆ

ծերունվո նամակը առ վեհափառ կաթողիկոսը ուղարկել եմ {հունվարի} 20-ին մի առանձին նամակով, որի պատճենը այս մեկով

դու արտասուք էիր թափում եւ այլն: Նախ՝ մեր տոնը {հունվարի} 6-ին է եւ ոչ թե դեկտեմբերի 25-ին, հետեւապես, կա

нейшим слугою. Михаил Налбандов 1863, {Հունվարի} 18 Ս. Պետերբուրգ ՆՈՐԻՆ ԲԱՐԵԾՆՆԴՈՒԹՅԱՆ ՆԱԽԻՋ

արած հավատարմագիրը՝ եղբայրս ուղարկել է Ձեզ սույն {հունվարի} 12-ին հավատարմագրի նախագծի հետ միասին, որը հավան

о свидания, обнимаю тебя. Мишель. 1864, {հունվարի} 1, Սանկտ Պետերբուրգ Սիրելի եղբայր Անանիա

ой брат Михаил. Միքայել Նալբանդյան 1864, {հունվարի} 22, Ս. Պ. Բ. Իմ սիրելի եղբայր Գրիգոր,

ի պարզվեց, որ Հանձնաժողովն էլ իր հերթին 1863 թվի {հունվարի} 15-ին N 516 գրությամբ ուղարկել է Արդարադատության

Ղազարյան, Եղբայրական ողջունիվ hայտ առնեմ, որ {հունվարի} 11-ից գրած նամակդ ստացա երեկ, այսինքն ամսույս 7-

իր առիլ էի, պատասխանը հատուկ քո անունովդ գրիլ եմ {հունվարի} 28-ին, անկից ետեւ մեմ ալ աս էր առածս, քանիում գ

, եթե կարելի է մինչեւ դեկտ. վերջը, որ կարողանամ {հունվարից} իսկույն գործ սկսանել: Եթե արժանի գիտության բան պ

ը մեծացնել կամ մի երկու թերթ ավելացնել: Մսերը {հունվարից} կամի " Ճռաքաղը " իբրեւ օրագիր տպել ամիսը 4 թերթ,

խայտառակվել է, նույնպես նորա պաշտպանը Սարգիսը: {Հունվարից} Մըսըրը կամի " Ճռաքաղ " տպիլ- դորան կարող են ստորա

եհաճությամբ, նախատեսում է հրատարակել գալիք տարվա {հունվարից}: Գիտնական խմբագիրը՝ առաջին հայը Ռուսաստանո

բայց այս մի քանի դիտողությունները թող մնան որպես {հուշարձան} Ֆոշեի գրքի՝ իմ վրա գործած առաջին տպավորության:

որպեսզի ներկայի մասին խոսենք, որովհետեւ անցյալի {հուշերը} թեեւ հաճելի են, միայն մասամբ են բուժիչ բալասան դ

Մարդոյն տխուր յայս հովիտ: Եւ սերովբէն որ {հուպ} կայր Նմա՝ ի թեւ իւր սրբեալ Զցօղ յաչա

բերնով անիրաւ Պռոշեանցը (եր. 2), - բողազներին {հուպ} տաս երկու այբ չի վեր ընկնիլ, անջախ մաշտոցին են ջ

Փէշտմալճեան, Քիւրքչի խան Եղիազար Յովհաննիսեան, {Հուջիխան} Բեշիքդաշ. խնդրել սոցանից պ. Խազեզեանցի գրքերը կ

եկը կորած, մյուսը բանտարկված "... բայց պետք է {հուսալ}, որ մռայլ օրը հավետ այդպես չի մնա, ամպերը կանցն

ս ունիմ այս տետրակիս մեջ գրած, ավանդում եմ ձեզ, {հուսալով}, որ ձեզ մոտ չէ կարող Սատուրնոսը մերձենալ եւ իմ գ

ւմ գտնվելու չէի ես, անտեր եւ անօգնական, միմիայն {հուսալով} նախախնամության վերա, որ կերակրում է ճնճղուկները

ի Հայաստանի քարտի տպագրության, որին ձեռք զարկի, {հուսալով} մի միայն Ձեր գործակցության եւ ազգի համակրության վ

րդական հարց չէ։ Թույլ եմ տալիս ինձ խոնարհաբար {հուսալու}, որ ձերդ գերազանցությունը չի մերժի իմ ամենախոնար

է. ահա միայն սորանով մխիթարվում եմ իմ վշտահար եւ {հուսահատ} դրության մեջ: Գայանե Նիկոլաեւնային շատ սիրով

ջ ես. մի չար հոգի ականջիս կարծես թե ասում է, որ {հուսահատ} վիճակի մեջ լինիս. համբերիր, եղբայր, եթե ստույգ

ք " եւ այլն, յորս, լսին գէթ վայ, կականմունք եւ {հուսահատ} հռնդիւնք մեռանողաց եւ ա՛յս իրաւամբք, զի բանաստեղ

մ գոյություն ունեցած բոլոր խմբագրությունների խիստ {հուսահատական} վիճակին: Պետք է ճշմարիտն ասել, որ խմբագրություն

հոգաբարձությունքը չի թողու ինձ երբեք անօգնական եւ {հուսահատության} մեջ: Սիրական եղբայր, նախարարն հրաման է գրել

կոտրած է, եւ ոչինչ բան աչքիս չէ երեւում, վերջին {հուսահատության} մեջ: Այս բոլորի զորությունը Մոսկվա գաս՝ կիմանաս

փսխելիքս գա. ահա եղբայր, այժմ իմ դրությունը եւ {հուսահատության} չափը։ Ափսո՛ս ինձ, որ ես երեւեցա հայերի մեջ,

աչքի եւ եթե կանխատես չէիր, ապա նոքա կծառայեն քեզ {հուսահատության} եւ անտանելի նեղության առատ աղբյուրի տեղ։ Եթե

պանքից, որի մեջ մի անգամ ընկել է, եւ ընկնելով, {հուսահատության} է մատնվել, կարծելով, թե հնարավոր չէ սխալն ուղղե

է սխալն ուղղել: Ես լավ գիտեմ, որ հենց միայն այդ {հուսահատությունը} կործանում է շատերին: Մինչդեռ միշտ հնարավոր է ուղ

եղեք. բոլորովին չեմ կարող պարծենալ նրանով, բայց {հուսահատվել} դեռ շուտ է, մանավանդ որ վաղուց արդեն տառապանքներ

անեթ. ինչպե՞ս է այս, լա՞վ է, սիրտ կմնա՞, չե՞ս {հուսահատվիլ}... Ահա եղբայր, իմ հանգամանքները, թողում եմ Ս

թատրոնի ախոռի հսկիչն էր: Սակայն Ռոդիսլավսկին չի {հուսահատվում}, նա հավատացած է, որ եթե ոչ ներկա սերունդը, ապա

եւ Ֆեոդոր Միխայլիչից 200 մանեթ առածս հայտնել եմ, {հուսամ}, որ մինչեւ այս նամակիս ստանալը այն եւս ստացած լի

ել զգալոցն ազգ 'ի սպառնացեալ ահաւոր կորստենէ: {Հուսացեալք} եթէ ոչ անտեսեսցէ Տէրդ զայս խնդիր ազգային, յանձն

ուփին եղիցի իւրեանց մասն։ Ե. ՀԱՏՈՐ. {Հուսկ} յետոյ այժմ հինգերորդ պատուիրանս յայտնեմ ամենեցուն

երբեմն ՚ի վեց, եւ երբեմն յեօթն հազար թուականն, {հուսկ} ուրեմն ըստ Չինաց եւ զմիլիօն թուականն եւս առնու ի

իանգամայն փոխուցեալ եւս 'ի ձեռաց Պատրիարգին Հայոց {հուսկ} ուրեմն գնաց 'ի Մօռա, որ էր յայնժամ ընդ իշխանութե

ին ժամանակս նովին մտօք հեռի կային 'ի Հռովմայ. եւ {հուսկ} ուրեմն առ 'ի ճողոպրել զանձինս 'ի ձեռաց Քօլլեճեանց

դատի միոյ ժամու զերիս ամս պարաւանդեցաւ այդր, եւ {հուսկ} զկնի առանց կոչման ել բռնի յատեան դոցա, եւ 'ի միջ

արի եւ կարդալով հասկացա մեջի գրվածներն, եւ ես ալ {հուսով} եմ, որ դուք ալ իմ ամենայն փոշտի գրած գիրերս կստա

դությունս, ինչեւիցե, այժմ փառք աստուծո: Ես {հուսով} եմ, որ մեր եղբայրական անխարդախ սերը նույն է եւ ն

անամ գլուխս ապրեցնելով իմ գործը շարունակել եւ այս {հուսով} դուրս եկա Մոսկվայից եւ ահա գտանվում եմ Պ. բուրգի

մեջ: Իմ փոխարեն սեղմիր Հովհաննես եղբորս ձեռքը. {Հուսով} եմ, որ նա այժմ արդեն կսկսի ըստ հնարավորության բա

ց քո այս նամակում մանրամասնորեն շարադրածի համար, {Հուսով} եմ, որ առաջիկայում էլ իր հումորից ինձ չի զրկի:

. ուշ եմ հասկանում մութ եւ խճճված պատասխանները: {Հուսով} եմ, որ այս անգամ կբավարարես իմ ցանկությունը:

վորություն թողեց այն: Եթե գիտես՝ հաղորդիր ինձ: {Հուսով} եմ, որ դու տնեցոց հաճախ ես գրում եւ հետեւաբար,

ց մինչ այս րոպեն խնդրիս պատասխանը չունեմ, չնայած {հուսով} եմ... Շատ ուրախ եմ, որ Անանիան կգա զատկից

ստծո, ես առողջ եմ եւ բավական լուրջ պարապում եմ. {հուսով} եմ, որ տքնությունս իզուր չի անցնի: Ասենք, ոչ ո

ւիր երկու սեռի բոլոր ծանոթներիս եւ բարեկամներիս. {Հուսով} եմ, մյուս երկուշաբթի կտեսնեմ նորին գերազանցությո

նձ հայտնած բոլոր լուրերի համար շատ շնորհակալ եմ: {Հուսով} եմ, որ քո հաջորդ նամակում կկարդամ Կարպ Մակարովիչ

ի հետագա զարգացումն իմ սիրելի բարեկամ Անանիային: {Հուսով} եմ, որ այդ մասին նա լուրջ հարաբերությունների մեջ

իմ այս կարծիքը: Հայտնիր նրան իմ ակնկալությունը: {Հուսով} եմ, որ ուրախ լուր կբերես այս գործի վերաբերյալ,

Բարեւիր Բերբերյանին եւ Սուլթան-Շահին. վերջինս, {հուսով} եմ, ամառն այստեղ կգա, կամ էլ Նիժնի Նովգորոդի Մա

յն առաքինութեան՝ ձեռն տալ ազգի ընկճելով, որ ընդ {հուր} եւ ընդ ջուր անցեալ ոգեսպառ դնի ընդ հայրագութ հոգո

ի ծանրութիւն աշխատութեան, յաշխարհի, ուր գոգցես {հուր} տեղայ յերկնից:: Մեծապէս ցաւ է՛ ինձ, զի դատ

խնդիրներով ազգը ճղակոտոր հանեցիք ու ընտանեաց մէջ {հուր}, սուր, բաժանում եւ ատելութիւն ձգելէն ետեւ, ազգ

ոչեցի, - Թող որոտայ իմ գլխին, Փայլակ, կայծակ, {հուր}, երկաթ, Թող դաւ դնէ թշնամին, Ես մինչ ի մահ, կ

րդն ալեկոծեալ. Ի՜նչ կարօտով դիտում է նա Փարոսի {հուր} - շողը պայծառ. Եւ ստրուկը բազմաչարչար Ինչպէ՜ս

սերովբէն թեւապար Դէպ աստղերն է սլանում, Անցնելով {հուր} այն կամար ` Արագ վեր է բարձրանում. Մինչ գահոյքը

Զի զսրտիդ առագաստ Սիրոյն ելից մրրիկ, {Հուր}, բոց տիեզերասաստ, Ապրեսցի՞ քո մակուկիկ"։

երակից. Լուա՛, մաքուր ջուր, սրբէ՛ ինչպէս {հուր}, Թո՛ղ փայլի սիրտս, չըմնայ մի մուր։

որ Ու դէպի նա տեսաւ ազգի սրտում վառած սիրոյ {հուր}: Միտքը բերեց, ինքը քանի՞ Նիկողայոսի ձ

գոչեցի, - Թող որոտայ իմ գլխին Փայլակ, կայծակ, {հուր}, երկաթ, Թող դաւ դնէ թշնամին, Ես մինչ ի մահ, կ

. Մա՛հ, մի՛ մօտեցիր սուրբին: {Հուր} լուսաճեմ նշանը վառ, Էջմիածնից Օշական

ստեղ, թէ անդ, Աստուծոյ ձեռնից. Յաւիտեան ի {հուր} գեհենին կը մնայ"։ Այսպէս ասելով գնաց

գոչեցի, թո՛ղ որոտայ իմ գլխին, Փայլակ, կայծակ, {հուր}, երկաթ, թող դաւ դնէ թշնամին. Ես մինչ ի մահ, կ

իտորների ձեռքով դատապարտւում էին դէպի բանդ, դէպի {հուր}, դէպի սուր, նոյն մարդիկը, կրկնում եմ, մի անփա

Այլ եւ բազմաց առաջնորդ Հանդիսացաւ յայս {հուր}, բոց: Ցնծա՛, դժոխք, յաւիտեան, Ցնծա

պապի քաղաքականութիւնը պահանջում էր արիւն, մահ, {հուր} եւ սուր։ Քրիստոս ինքը մեռաւ ազգերի փրկութեան համ

դադարման առաքելութեան մերոյ եւ տպագրութեան։ Այս {հուր} օր յօրէ բորբորքեալ տոչորէ եւ ոչ ունի շիջանիլ հնար

ածք նոցա որպէս աւանդեն նոքին իսկ պատմիչք կէս մի ի {հուր} դատեալ եւ կէս մի մատնեալ ցանել բանտարգելութիւն:

անեայ եւ Դեմետրեայ եւ այլոց բազմաց դատին անխնայ ի {հուր}, [ցաւ զանբուժելի] թողեալ հնախոյզ բանասիրացն սրտի

ի ձեռս բերէին պարեգօտաւորքն, զայն ամենայն կամ ի {հուր} դատէին եւ կամ առ ի կուլ ջրոյ մատնէին, Նինոսին ախ

ի հրայրեացք, որպիսի չէր պատճառել յունական բանակի {հուրը} Ագամեմնոնի կառավարութեամբ բացուած Տրոյայի վերայ:

րակցութեան եւ սրտակցութեան։ Նա է այն աստուածային {հուրը}, որ ջերմացնում է ամենայն սառն սիրտ եւ պտղաբեր է

են, ասում են. Նուրին Նուրինն էկել ա Աջբայ {հուրին} էկել ա Շիլայ շապիկ հագել ա Կարմիր գօտիկ կապել ա

ւզ քարափիցն էլ վեր կ՚ընկնիմ, ջուրն էլ կ՚ընկնիմ, {հուրն} էլ. նրա հրամանը կատարելու համար վեր կ՚առնեմ ամէն

սնանկանալով, պարտական մնաց Մարսելիայի վաճառական {Հուֆրին} եւ Լէօնսի ազգանունով եղբարցը մի միլլիոն հինգ հարի

, դիֆտիկը, մեհլեմը, անկլիցքի սոլին, սապռին ու {հոքնան}: Պազերկյաններն տեղիս ամեն օր պիռժան կերթան, աչք

չքին տիմացն չէր ըլար, ինձի տեղով հայտնիք, եւ թե {հոքու} բան արա՞վ թե չէ, եւ այլն: Բավ է: Եթե կամիք

ընդհատ ստանալու համար որքան կարելի է աշխատել հլու {հպատակ}, պահել ազգը խաւարի բաբելոնեան գերութեան մէջ:

տանը կը յանձնեմ այն աշխարհի կառավարութեանը, որին {հպատակ} ես դու: - Միայն թէ արձակեցէ՛ք ինձ այստեղից,

կի կառավարութիւնը Դիւանական կերպով համարում է իւր {հպատակ} Հայերը 3. 800. 000: Սորա վերայ շատ չանցաւ, ձեռք

մ. ես չեմ կարող այլեւս ստորագրուել ձեր հաւատարիմ {հպատակ}: - Ինչո՞ւ: - Այն պատճառով, որ մենք հա

նական կարգով սահմանուած ժամանակամիջոցում, մօտ եւ {հպատակ} մնալով բնութեան օրէնքներին, նոյնպէս հոգին պիտոյ

արմնի, նախախնամողը եւ բոլորի Հայրը, որին մօտ եւ {հպատակ} մնալով՝ մարդը պիտոյ է յաւիտեանս յաւիտենից ապահով

արում իւր անձը բոլոր մարդկութենից եւ սորան՝ հլու {հպատակ} իւրեանց, ուրեմն եւ անմեղանչական, որովհետեւ մեղա

ան այնպիսի մարդիկ, որ նախ եւ յառաջ շատ ջերմեռանդ {հպատակ} էին Պապական աթոռին, երկրորդ՝ երեւելի Աստուածաբա

հետ Եափոնիայի զանազան իշխանները, որոնք մի Կայսրի {հպատակ} էին, եւ, խոստանալով նորանց Պօրտուգալացոց օգնութ

, թէ իւր Կարգը, առանց մի սահմանափակութեան, հլու {հպատակ} է Պապի կամքին։ Մեցցաբարդան, ինչ ժամանակ ներ

ումը եւ անձը: Մեր կայսրը, որին հատուցել ենք մեր {հպատակական} երդումը, այնպիսի իշխան չէ, ինչպէս դուք, որ միմ

, իմ որդին արժանի էր շատ մեծ պատիւների, բայց իմ {հպատակական} պարկեշտութիւնը թոյլ չի տալիս ինձ չափից անցուցանել

հը. " Մեռաւ մեր հայր, հայր որդեսէր, հայր {հպատակաց} սիրող, Արտասուքով ու արիւնով թրջենք նորա շի

ծին հաւատալու, եւ յամենայնի եկեղեցւոյ դատաստանին {հպատակելու} է"։ Քրիստոնէութիւն հիմնի ՚ի վերայ գիտակցութեան

, Յոյնից եւ ուրիշներից, որոնց ժամանակ առ ժամանակ {հպատակեցան} Հայք: Նորերումս դուրս եկան ազգային երգերի անունո

քների մէջ եղած առանձին յատկութեանց: Նա ձգտում էր {հպատակեցնել} միտքը նոյն խիստ կարգին եւ նոյն հնազանդութեան, որ

կայսրը բազմաթիւ զօրքով խաղաց Հայաստանի վերայ, որ {հպատակեցնէ} իւրեան, եւ երբ Դուին քաղաքում բնակուեցաւ Կաթողիկ

ացնէին իւրեանց ազատ կամքը եւ կոյր հնազանդութեամբը {հպատակէին} Կարգի կամքին։ Այս պատճառով մեծ զգուշութեամբ ընդո

իրուեց, Միշտ գովութեան, միշտ հլութեան {Հպատակի} ձայն լսեց։ Նա չի ուզում երբեք լսել,

որ նա թողու իր սովորական ձեւ ու ոճը ու առնու կամ {հպատակի} հին լեզուի ձեւին, ոճին կամ տրամաբանութեան։ Եթէ

պատրաստ է կարեկից լինել իւր մի որեւիցէ անբաղդացած {հպատակին}, վասն որոյ բարի խորհուրդ տալիս եմ ձեզ արձակել ին

ետոյ Տաճկաստանի լուծը ծանրացած էր նորա քրիստոնեայ {հպատակների} վերայ: Մի՞թէ Նախիջեւանցու սրտից այնքան թռել է Աս

կենտրոնացած, իրենց կնիքը խոր տպաւորում են իրենց {հպատակների} վրայ, որոնց թող կրօնական, այլեւ ընկերական կեանք

), իւր ձեռքով հրացաններ արձակեց իւր աւետարանական {հպատակներից} մի քանիքը չքացնելու աղագաւ, եւ որի յիշատակի համա

րմելի Սպանիան զրկուեցաւ իւր գործունեայ եւ հարուստ {հպատակներից}, որպիսի էին Մաւրիտանացիք, այո մի մասնով եւ Հրէա

նքնակայապէս, քանի որ մարդու խուզարկունակութիւնքը {հպատակուած} են այս կամ այն հեղինակութեան: Իրաւունք ունէր Դեկ

տքը նոյն խիստ կարգին եւ նոյն հնազանդութեան, որին {հպատակուած} էր մարդոց կամքը"։ Հայմը շարունակելով իր ստո

րեալ քահանայապետութեան ողորմած տէ՛ր մնամ կատարեալ {հպատակութեամբ} խոնարհագոյն ծառայ Միքայէլ դպիր Ղազարեան Նալբան

կադրուած է ոչ թէ սրտի վկայութեամբ, այլ մեքենական {հպատակութեամբ} ընդունել այս կամ այն ճշմարտութիւն ասուած բանը, ո

նդունելով ձեզ Համայն Ռուսաց Տէրութեան մշտնջենաւոր {հպատակութեան} մէջ, բարեհաճում ենք ՄԵՔ ոչ թէ միայն ընդունել ձեզ

ղովել այս հարկը՝ որպէս Ֆրանսիայի դէպի սուրբ գահը {հպատակութեան} նշան։ Նա հաւատացնում է Հունգարացոց Սալոմոն թագաւ

րը, ուր Հայոց կաթողիկոսքը եւ եպիսկոպոսքը անդադար {հպատակութեան} թղթեր են գրում Հռովմի պապին։ Խօսելով այս բաները

իշխանութեամբ, ի հնազանդութեան կացցէ"։ Եւ զայս {հպատակութիւն} ցուցանեալ մեր Հայրապետին, հաճեցաք առնել զայն, բ

է նորանց որպէս գտնուած ազատութիւն, հեղինակութեան {հպատակութիւնը} մինչեւ այն աստիճան շփոթում է հասկացողութիւնքը: Ա

երմանելով, այլ եւ խանգարելով հոգեւոր իշխանութեան {հպատակութիւնը}, ոչինչ բարեկարգ Տէրութեան մէջ չէ կարող ընդունուի

ան, որ կարող լինէր փոխել հայերի առ Դուռն ունեցած {հպատակութիւնը}, քանի որ այն վերաբերում էր միայն հայ ազգի ներքին

յլ բոլոր հայերին, որոնք կամավոր ընդունել են ռուս {հպատակություն} եւ գաղթել են: Ես այդպես ընդարձակորեն զարգացրի

հրաժարուիլ այս եւ այն քննութենից, հնազանդուիլ եւ {հպատակուիլ} այն ձայնին, որ բարձր աղաղակում է՝ " անսխալ եմ "

ւնը Հռովմի վատիկանին։ Այնտեղ, Հայոց կաթողիկոսքը {հպատակում} են Հռովմի պապին, այստեղ ճանաչում են նորա գլխաւոր

րաւունքը եւ առանձնաշնորհութիւնքը, որ ՄԵՐ համօրէն {հպատակքը} ՄԵԶԱՆԻՑ եւ ՄԵՐ Նախնիքից հնուց վայելում են, այլեւ

թնդիւնը, փայլակի լոյսը, մրրկի սուլելը եւ ծառերի {հպատակօրէն} խոնարհելը նորա բռնութեան տակ, բիւր տեսակ սօսափիւ

բազմեցաւ իւր գահի վերայ. բոլոր ներկայ գտանուողքը {հպատակօրէն} գլուխ տալով աղաղակեցին միաձայն, - ապրի՛ տէր սատա

՝ Յիսուսեաններին հասուցած նեղութենների համար, որ {հպատակօրէն} կատարում էր միշտ Հենրիկոսի հրամանները այս մասին։

մ եմ դորա վերայ եւ այս, թէ սուտ պարծեցող, աղքատ {հպարտ}, տգէտ եւ կամակոր որդոց համար, որ միտ չդնելով իւ

րկուտ, անհնարին բռնութեամբ գահավիժում են իւրեանց {հպարտ} բարձրութենից, դարձեալ դէպի ծով: Այս, բնութեան

- Բերքն առա՛տ լինի, - Ասում եմ արբած Եւ զիլ ու {հպարտ} ` ձայնով նուագուն ` Հնչեցնում եմ ես իմ կուկուրի

եցէ՛ք, սա օրինակ ձեզ, Չապրեց մեզ հետ, նա {հպարտ} էր, Կոյրը ուզեց հաւաստել մեզ Թէ նրա բե

ութեան զգացողութիւնը վարձատրում էր անպայմանութեան {հպարտ} գիտակցութեամբ: Համակարգութեան այս յատկութեանց հե

շակը ներս մտաւ հիւրընդունարանը, Թիւթիւնճի-օղլուն {հպարտ} -հպարտ բերեց մատանին, եւ հագցրեց Մանուշակի մատը ե

երս մտաւ հիւրընդունարանը, Թիւթիւնճի-օղլուն հպարտ- {հպարտ} բերեց մատանին, եւ հագցրեց Մանուշակի մատը եւ ասաց

այնութիւնը, ո՛չ հարստութիւնը եւ ո՛չ մինչեւ անգամ {հպարտ} անհաւատութիւնը։ Արդէն ասացինք, որ այս գիրքը Լօյ

աստանի միջից՝ մտան մի նոր աշխարհ, մի հարուստ եւ {հպարտ} աշխարհ, որ լի էր ոսկով եւ գոհարներով, որ արհամա

եթէ այդ մարդը քարոզելու ելնէ խոնարհութեամբ եւ ոչ {հպարտական} գիտութեամբ, լսողների աղօթքով եւ ոչ իր անձի գիտու

տքում Իր շորերը թաթախելով Նուիրական բոսորում ` {Հպարտանում} է, ցնծում Իբրեւ փեսան նորհարսի, Իսկ դեւը դառն

թեթեւամիտ ազգի պարծանքը: Ֆրանսիացին մի նուիրական {հպարտութեամբ} ցոյց էր տալիս Վերսայլը օտարներին՝ կամելով ասել,

ն, քան թէ իւրեանց կարգի շատ մարդիկ, դատապարտելի {հպարտութեամբ} նայում էին ուրիշների վերայ, եւ նոցա հայեացքի մէջ

ւթեան քաջալերական ընդունելութիւնքը չգլօրէն նորանց {հպարտութեան} վիհը, ուր գահավէժ անհետացել են շատ եւրոպական դեր

թշնամի չունի դերասանուհին, որպէս նաեւ դերասանը: {Հպարտութեան} երեւեցած օրից կը դադարի դերասանի մէջ յառաջադիմութ

մի ազգ ասաց, որպէս աստուած բանականութեան: {Հպարտութեան} եւ փառամոլութեան կողմից, շատ նշանաւոր է դա. կան

ատակարանք հինն մատենագրութեանն զառաջինն զոհ լինին {հպարտութեան} եւ անձնասիրութեան Նինոսի արքայի Ասորեաց, որ զինք

Մանդարիններին, իւր անձը սիրող էր ցոյց տալիս նոցա {հպարտութեանը} եւ սովորութեններին, որոնց օգնութեամբ շատ աշակերտ

ժ անհետացել են շատ եւրոպական դերասանուհիք: {Հպարտութենից} աւելի մեծ թշնամի չունի դերասանուհին, որպէս նաեւ

: Ի վերջէ յարէ զանուանս գլխաւոր մեղաց, որ գոն, {հպարտութիւն}, նախանձ եւ այլն եւ որք ի կարգին են։ Աստուածաբան

կարծեցի, դու որպէս անգլիացի Ունիս մի փոքր {հպարտութիւն}. կարծեցի, Թէ դու չէիր հրաժարուելու այս բան

ան բարձրութենից), սեպհականել էր ինքեան մի յիմար {հպարտութիւն}, եւ ամենայն հասարակութեան մէջ կամենում էր խելացի

. նորա դէմքի վերայ երեւում էր իսկոյն մի տղայական {հպարտութիւն}, մի բարակ ժպիտ պատճառուած այն բանից, որ պարոն Շ

Նա իբրեւ Սպանիացի ունէր արմատական կամ ժառանգական {հպարտութիւն} եւ անսանձ երեւակայութիւն, որ ժամանակի զարմանալի

ինակի կարծիքը: Անգլիացիների եսասիրության, նրանց {հպարտության}, ուրիշներին չնմանվելու, այլ ինքնուրույն զարգացմ

օրինելոյ զքերականութիւն, զճարտասանութիւն եւ զայլ {հռետորական} ճառս, վարժ գտաւ սա ի դպրութեան հելլենականին, եւ

ինակելի բանավիճողներից ոչ մեկը եւ կամ Ֆլորենցիայի {հռետորներից} ոչ ոք չի ճնշվում Սենեկայի կամ Ցիցերոնի հեղինակութ

ելի նորում միմեանց քամակից շարել ասիական փքուռոյց {հռետորութեամբ} նոյնանշան բառեր, եթէ նոր լեզուն աւելի պարզ եւ ան

Գրականութեան դեւը չկարողացաւ յառաջ տանել իւր {հռետորութիւնը}, պատճառ, մի մեծ ամբոխ դեւերի, դուրս պրծած դժոխ

շարականաց տպելոց յորում եւ իցէ տեղւոջ, եւ զճառ ի {Հռիփսիմեանս}: Յիրաւի, պտուղք այնքան երկարավաuտակ աշխատու

Վաղարշապատից դուրս էին՝ մինը Գայիանեանց, միւսը {Հռիփսիմեանց} նահատակուած տեղերում, եւ երրորդը՝ նոցա բնակարան

բնակարանի տեղում, հնձանի մօտ, ուր նահատակուեցաւ {Հռիփսիմեանց} մի ընկերը եւ ուր այժմ տեսնում ենք Շողակաթի եկեղեց

Ամենին յայտնի է, որ երանելի Կոմիտաս կաթողիկոսը՝ {Հռիփսիմեանց} հրաշալի " Անձինքի " այն անմահ երգիչը, եօթներորդ

թներորդ դարու սկզբում սրբատաշ քարերով շինեց որպէս {Հռիփսիմեանց} հոյակապ վկայարանը, նոյնպէս եւ Վաղարշապատի Կաթողի

Աբովեանի " Վէրք Հայաստանի " գործի մէջ Մուսայի մի {Հռիփսիմէի} վրայ երազում սիրահարուիլը, որին ոչ տեսել է, ոչ

լն, յորս, լսին գէթ վայ, կականմունք եւ հուսահատ {հռնդիւնք} մեռանողաց եւ ա՛յս իրաւամբք, զի բանաստեղծութիւնն

, ստիպուած էք դուք հնչեցնել միայն, հեկեկանքը եւ {հռնդիւնքը} Հայաստանի որբ զաւակների, հարստահարողների եւ եկեղ

ք անհամար. Ո՛վ հոգաց, ո՛վ վազեց լսել ազգի {հռնչիւն}, Ո՛վ ներկայ նորա մօտ, երբ փչում էր նա հոգ

ուտով կհնչե եւ Հռովմի ճակատագրական զանգակը՝ դեպի {Հռո՞վմ}: Գուցե թե " ոտքերս թեթեւ լինի"։ Նեապոլիտան

, որոնց գործակիցները սատահակք էին: Ո՜հ տարաբախտ {Հռոմ}, ասաց նա, ընդհատելով իմ խօսքը. քանի՞ցս անգամ ա

ուքիս առատահոս հեղեղից: Ալֆօնզօ Ռաթթի {Հռոմ}. 20 մարտի, 1861 ամի:

ն ընդդէմ լինելոյ՝ խոտորեցաւ. յԻտալիա եւ ելեալ ի {Հռոմ}, եկաց առ ժամանակ ինչ շահեցեալ զգիտութիւն զանազան

ս յարմարեալ կազմեցաւ արուեստակեալ մի գրականութիւն {հռոմահայ}, բայց ոչ բուն եւ հարազատ հայկական]: Եւ գրուածք

սխալմունքը, եւ հասուցած վնասները շատ զգալի եղան {Հռոմայ} համար. ինչ որ նորան առաւել զզուելի է կացուցանու

վերակացու գործարանումը, որին հոգով չափ ատում էր {Հռոմայ} ժողովուրդը նորա ազգատեաց եւ անարժան գործերի համար

աւրենտիոսի գետի վերայ եւ որի մէջ բանակում էին շատ {հռոմայեցի} գաղթականներ, Հռոմի պապը մի ժամանակ ժողովրդի ձեռն

ոմին, յետոյ կը պատմես այն անցքերը: " Նորա մայրը {հռոմայեցի} էր, ասաց նա, որին իբրեւ մանուկ, միտ դնելով պատ

ւթյամբ, որ ավելի բարեհաջող հանգամանքներում, քան {հռոմայեցիների} Արեւելքին տիրապետելուց հետո եւ մինչեւ այսօր, չի

Ես տեսայ Քարկեդոնի բազմաղէտ կործանումը. երեք օր {Հռոմայեցիք} կոտորում էին դաւաճանութեամբ խաբուած անզէն մարդիկը

ամար. ինչ որ նորան առաւել զզուելի է կացուցանում {հռոմայեցոց}, այն է, որ նա միտ չդնելով ժողովրդի տհաճութեանը

փիլիսոփաներ եղած են Յունաց մէջ, ի՜նչ ճարտասաններ {Հռոմայեցոց} մէջ. նա ասում է, թէ այդ փիլիսոփայքը իւրեանց գիտ

եւ մասնաւոր ինչ պաշտեն զհին դպրութիւնս Յունաց եւ {Հռոմայեցոց}, այսինքն է ի պէտս պատմաբանական գիտութեանց, եւ ո

եւ քաղաքականաց, որպիսիք էին պատմաբանք Յունաց եւ {Հռոմայեցոց} եւ նորոյս Եւրոպիոյ: Եւ խուց աբեղայից չէ երբեք այ

ան բանտն էին տանում, նոքա պատահում են մի քանիսին {հռոմայեցուոց} աւագ մարդերից եւ հառաչանքով նոցանից օգնութիւն են

ւմ - դա դեռ ոչինչ չի նշանակում: Միջին դարերում, {հռոմեական} կայսրության փլատակների վրա, մայր ցամաքում առաջաց

սկու " Весталки "-ն, ես դրանց մասին մի քիչ գիտեմ {հռոմեական} պատմությունից. թերեւս դա լավ մենագրություն է: Գ

եցեք ինձ ո՛չ թե աշխարհի ստեղծագործությունից, այլ {հռոմեական} պատմությունից սկսած. մենք հետեւակներ ենք եւ Հռոմ

նը միջին դարերում կխիզախեր բողոքի դրոշ բարձրացնել {հռոմեական} եպիսկոպոսի տեղակալության անմեղանչելի լինելու դեմ

, թեկուզ հօգուտ ֆիզիկայի: Եթե Շլոսսերը չկա ( {Հռոմեական} պատմությունից սկսած), ապա ինձ ուղարկեցեք նրա 18

տինախօսութիւն ի շրթունս Իտալացւոց, Գալլիացւոց եւ {Հռոմեական} ասացեալ ազգաց: Զսորայս հակառակն պիտոյ էր ենթադրե

տմաբանական գիտութեանց, եւ ոչ թե առ ի յունարէն եւ {հռոմէաբար} գրել եւ խօսել յունկն ժողովրդեան: Նոցին շրջանկատ

{ՀՌՈՄԷԱԿԱՆ} ՆԱՄԱԿ Իմ ազնիւ Կոմս Էմմանուէլ, Անծանօթ

ողովուրդը, որ ովսաննայ գոչելով, բազմեցրեց նորան {հռոմէական} եկեղեցւոյ քահանայապետութեան աթոռի վերայ եւ ցոյց տ

, յղանում է նա իւր մտքում մի յանդուգն խորհուրդ, {Հռոմէական} եկեղեցու եռապսակ պապ դառնալ: Գործարանի գրագիրը ե

Սա իւր մանկութեան օրերում պատահում է դիպուածով մի {հռոմէական} վարդապէտի, որ բնակում էր հին Կապուայ քաղաքի մօտ

էր գործարանի համար, եւ թէ նա մի գեղեցիկ զարդ էր {հռոմէական} ժողովրդի համար, եւ նախախնամութեան ձեռնով պատրաստ

ան վերայ, եւ որի մահը տակաւին մի անբուժելի խոց է {Հռոմէական} սրտերի համար - նորան բարբարոս էր կոչում: Այն պապ

մար, պանծալի նահատակ Հայրենիքի, անդրդուելի սիւն {Հռոմէական} եկեղեցւոյ, եւ ուրիշ այսպիսի տարապայմանութիւնը,

. եթէ բարոյական անձն էր նա, եւ լաւ իմանալով, որ {հռոմէական} ժողովրդին առակ նշաւակի է դարձած, պէտք է աշխատէր

կը յանձնէր, որից կախ էր պապականութեան օգուտը եւ {հռոմէական} ազգի հաստատութիւնը: Բայց քահանայապետն եւս չէր մե

չ մեղաւոր էր: Առաջին հոգատար Սա որդի էր մի {Հռոմէական} վարդապետի, որ անճարացած գնաց Կիպրոս եւ այնտեղ մե

նց ջրմուղների, առանց մարմարոնեան շատրուանների եւ {հռոմէական} ագուգաների վազում է սարի լանջով եւ իր գնացքի մէջ

), որ առաջ միայն ստրուկների գործ լինելով, յետոյ {հռոմէական} բարքի ընդհանուր ապականութեան ժամանակ դարձաւ ազնիւ

որդ օրն է, որ ռմբակոծում են Գայեթան՝ Սպանիան եւ {Հռոմը} երկու շոգենավ ունին պատրաստ Գայեթայի մոտակայքում

որի մէջ բանակում էին շատ հռոմայեցի գաղթականներ, {Հռոմի} պապը մի ժամանակ ժողովրդի ձեռնտուութեամբ բաց արեց

եր գործ չդնէին: Այս մի մեծ ձեռնարկութիւն էր, եւ {Հռոմի} վիճակին նայելով, նորա համար մի շատ հարկաւոր բան

քրեմ այստեղ: Կարդինալին քաջ յայտնի էր, որ {Հռոմի} ժողովուրդը նորա դէմ վեր կը կենաս, եթէ նա առանց ո

ը եւ փոխանակ աշխատելու խորամանկութեամբ ձեռք բերել {Հռոմի} պապութիւնը, որ առանց մեծ պատրաստութեան եւ ժողովր

նից յետոյ, եւ նորա անունը մի սիրելի բան կը լինէր {Հռոմի} ժողովրդի համար, բայց կարդինալը կամաւ հեռացաւ բար

քան կեանք ունենալ գործարանումը, ինչքան ունեցաւ: {Հռոմի} ողջ ժողովուրդը նորա դէմ վեր կացաւ, երբ որ իմացաւ

որան չարանախանձ էր կոչում: Այն պապին, որ անբախտ {Հռոմի} եղած չեղած յոյսն էր, որի կեանքը գիշեր ցերեկ նուի

համար - նորան բարբարոս էր կոչում: Այն պապին, որ {Հռոմի} նախկին իրաւունքը ձեռք բերելու համար, մոռացել էր

ով, մինչեւ անգամ նորան մի նոր Մեծ Կարոլոս ասելով {Հռոմի} բարեբաստութեան համար, պանծալի նահատակ Հայրենիքի

երայ մտածող անձն էր, շատ յարմարաւոր գործարանին: {Հռոմի} մանուկներից շատերը սորա ձեռնտուութեամբ գիտութեան

եծաքայլ յառաջ են գնում, նոցայ ամեն մէկը տարաբախտ {Հռոմի} համար մի բարեբախտութեան եւ լուսաւորութեան առհաւատ

Եթէ հանգուցեալ պապը չլինէր, դու կարծո՛ւմ ես, թէ {Հռոմի} ժողովուրդը այդ աւազակներին այնպիսի մեծակշիռ գործ

հրդին համաձայն եւ շատ արգասաւոր կը լինէր տարաբախտ {Հռոմի} համար: Ինչպէս երեւում է, սոքա շատ հեռի են եղել

սէր աստուծոյ այս ողորմելի դրութենից. չէ՞ որ մէք {Հռոմի} որդիքն ենք, նորա ստինքի կաթով սնուցած եւ նորա մա

ւթեան թերթերի մէջ կը դրոշմուէր փառաւոր տառերով եւ {Հռոմի} ժողովուրդը բարերարութիւն գտանելով քեզանից, քո եր

յաղթելուց յետոյ որպէս ինքնակալ տիրում էր բովանդակ {Հռոմին}. - նորա մահից յետոյ իսպառ մոռացաւ նորա անունը եւ

դ էր այն կարդինալը, որ այդքան աղէտքի պատճառ եղաւ {Հռոմին}, յետոյ կը պատմես այն անցքերը: " Նորա մայրը հռոմ

ական պատմությունից սկսած. մենք հետեւակներ ենք եւ {Հռոմից} դենը չենք գնում՝ մնացածը առայժմ տրամադրելով Վինկ

կրտսեր եղբօր իւրոյ Ներսիսի Շնորհալւոյ, որ վասն ի {Հռոմկլայ} բնակելոյն անուանեցաւ եւ Կլայեցի: Բազմաթիվ են գրո

ւն մը կը հրատարակէ եւ պոչը նեղի մտած ատենը, " ես {Հռովէական} Հայոց համար գրեցի " կ՚ըսէ: Հռովմէական Հայերը հռո

իսկույն Նեապոլսից, որոց մի մասը լերդապատառ դեպի {Հռովմ}, իսկ մյուս մասը հրաժարելով եկեղեցական պաշտոն վար

. " Զի ընդ գիտունս օրինաց խօսիմ " (Թ. Պաւղ. առ {Հռովմ}., գլ. Է, համ. 1)։ § 52. Բնագրում ասած

ին, կասկած տանելով Մխիթարի պապականութեան վերայ, {Հռովմ} գանչել նորան՝ արդարանալու համար։ Եւ այն Կարնեցի

շտպանողական եւ բարեխօսական նամակներ է հասուցանում {Հռովմ} Մխիթարի օգտի համար։ Մխիթարը, ցաւելի Մխիթարը, ա

ա Մխիթար աբբայ առաքեալ զոմանս յաշակերտաց իւրոց 'ի {Հռովմ} առ սրբազան Պապն Կղեմէս XI, ընկալաւ 'ի նմանէ բերա

ազում բանից եւ թղթոց կոչեցաւ Մխիթար աբբայ հայր 'ի {Հռովմ} տալ պատասխանի, յորում Մխիթար աբբայ իւրով փօլիթիք

ն յանկոյց զՀռովմ. բայց ո՛չ կամեցաւ ունիլ տեղի 'ի {Հռովմ}, զի մի պարտաւորեսցի 'ի բաց կալ 'ի փօլիթիքայէն,

քայէլի Չամչեանց եւ այլն, որոշեցին ստանալ տեղի 'ի {Հռովմ} առ 'ի ջատագովել եւ պաշտպանել զմիաբանութիւն իւրեան

պանել զմիաբանութիւն իւրեանց եւ ստանալ բարեկամս 'ի {Հռովմ} եւ այլն։ Ի վախճանի Մխիթարայ աբբայ հօր յաջորդ

Յայսմ խռովութեան, մինչդեռ վարէին զդատ իւրեանց 'ի {Հռովմ}, եւ 'ի կողմանէ Մխիթարեանց Վենետիկեցւոց Հ. Մկրտի

ի 'ի մէջ Մխիթարեանց Վենետիկեցւոց եւ Քօլլեճեանց 'ի {Հռովմ} եւ 'ի Կոստանդնուպօլիս վասն այսորիկ իրաց, Մխիթարե

Ծայրագոյն հրովարտակներով Եւրոպայի ամենայն տեղերից {Հռովմ} գանչուեցան շատ եպիսկոպոսք, որոնց մի քանիքը զրկու

առաջեւ, որպէս կիսակատար պապական եւ հարկադրուեցաւ {Հռովմ} գնալ՝ արդարանալու իւր եւ միաբանութեան ջերմեռանդն

ոց իբր երեսուն ամօք յառաջ 'ի լոյս ընծայեցաւ եւ 'ի {Հռովմ} եւս հանդիսացաւ, եւ զի պատահեաց նմա զի այժմ ընթեր

եւ զերկոտասան իշխանս կարգեալ ոստիկանս, գրեցին 'ի {Հռովմ} եւ զգիրն քարալաշիւ 600 ղուռուշ ծախելով առաքեցին '

ն 'ի Պուքրէշ առ Ելքենճի խանն, զի անձամբ տարցէ 'ի {Հռովմ}, եւ փաստաբանեալ արասցէ զոր կարեն։ Դարձեալ առաքե

կարեն։ Դարձեալ առաքեցին եւ զայլ գիր դէպուղիղ 'ի {Հռովմ} եւ կրկին եւս առաքեցին եւ ունին առաքել։ Այս ամենա

բ եկեղեցւոյ եւ այլն։ Այս հրովարտակ տպագրեալ է 'ի {Հռովմ}, եթէ այս ազգ մինչեւ ցաւուրս սրբազան քահանայապետի

ւատարիմ գտեալ զՄատթէոս Ծարեցի առաքէ ի Վենետիկ, ի {Հռովմ} եւ Ամստերդամ, որ ի վերջնումս գտեալ զայր արհեստագ

Բարսելոնումը եւ հասաւ Գայէդ, որ տեղից ոտքով գնաց {Հռովմ} եւ, լիզելով Ադրիանոս IVի հողաթափները եւ այլ ուխտ

ւնէին։ Այս խորհրդով նա իւր աշակերտներին ուղարկեց {Հռովմ}, իսկ ինքը միայն մնաց Վենետկում։ Ֆաբեր եւ Կսաւիէ

եւ վճռեց, որ Իգնատիոսը, Ֆաբերը եւ Լայենէզը գնան {Հռովմ}, ընկնեն Պապի ոտքերը եւ մատուցանեն նորան իւրեանց

։ Իգնատիոսը, Ֆաբերը եւ Լայենէզը ուղեւորեցան դէպի {Հռովմ} ։ Այս վերջի երկուսը շատ փոքր յոյս ունէին գործի յա

ն " Romae tibi propiturus ero"։ Իգնատիոսը, {Հռովմ} հասանելով, շատ ջերմութեամբ սկսեց իւր գործը։ Նա

արգը հիմնելու ժամանակը։ Նա իւր բոլոր աշակերտները {Հռովմ} կանչեց, որոնք, ժողովով խորհուրդ առնելով, իւրեա

մէջ Քրիստոնէական հաւատը։ Ի՞նչ կարօտութիւն ունէր {Հռովմ} այնպիսի Աստուծոյ, որ զգեստաւորած էր ոսկով եւ զօր

ւցանել Եւրոպայի առաջեւը, դեսպանութիւն ուղարկեցին {Հռովմ}, որի մէջ կային երեք հատ նորադարձ իշխաններ։ Պիոս

ց Յիսուսեան կրօնաւորները։ Բայց Յիսուսեանք շուտով {Հռովմ} ուղարկեցին մի Պալատական Յիսուսեան՝ Պետրոս Մարտին

մուտքը եւ գոյացած դրամը մուրհակներով ուղարկում էր {Հռովմ} ՝ Գեներալի ձեռքը։ Իւրաքանչիւր գաւառում կային շտե

մնակիցներին, որ յատուկ այս պատճառով ուղարկում էր {Հռովմ}, զարկել իսկական Վատիկանի դուռի վերայ հետեւեալ նա

։ Այս անցքից յետոյ Յիսուսեանք քաշուեցին դէպի {Հռովմ}, բայց եւ այնտեղ նոցա համար պատրաստ էր հալածանքը

ապրում են շատ նկարիչք, որ քսան երեսուն տարիներով {Հռովմ} են նստում՝ սիրահարուելով անտիկեան գեղեցկութեան կ

հանրական ժողովք միշտ առաջին համարել են միշտ զպապն {Հռովմայ}, իբր զյաջորդ առաքելոյն Պետրոսի: Եկեղեցին Հայոց

ութիւն պապին: Ո՞ւր թողցուք զայն, զի մին ի պապից {Հռովմայ}, արծաթով յօժարանայր վաճառել պատրիարքին Կոստանդու

եթէ ո՛վ իցէ մեծ, եւ այլն: Ունել Պետրոսի զաթոռն {Հռովմայ} ցարդ ո՛չ հաստատի. այլ թէ Պետրոս զառաջինն քարոզեա

յԱյվազովսքւոյ առ ի ցուցանել զգերադասութիւն պապին {Հռովմայ}, եւ ՚ի վերջնոց սակի գրել զկաթողիկոսն ամենայն Հայ

ւ առաջոյ եւ զկնի 'ի վերայ Եւրոպեան ազգաց եւ գահին {Հռովմայ} եւ կարգաց կրօնաւորաց 'ի միտս եկն ընդ հովանաւորութ

եւ մինչ ցյետին ժամանակս նովին մտօք հեռի կային 'ի {Հռովմայ}. եւ հուսկ ուրեմն առ 'ի ճողոպրել զանձինս 'ի ձեռաց

նոցա եւ 'ի վանս զի յանձն առցեն. եւ թէ նեղիցին 'ի {Հռովմայ} վասն այսորիկ, 'ի բաց լքցեն եւ զվանս որ 'ի Վենետի

ն վկայեաց այսմ. Հ. Էմմաննուէլ Ջախջախեան գրէր 'ի {Հռովմայ}, թէ առաքելական է գործք մեր, որպէս եւ Հ. Մատաթի

րծք մեր, որպէս եւ Հ. Մատաթիա գրեաց յորդորանս 'ի {Հռովմայ} ։ Սոյնպէս եւ Հ. Ղուկաս Ինճիճեան 'ի բնակիլն յՕրթա

ալ։ Զգիր վերապատուելութեանց ձերոց, գրեալ 'ի {Հռովմայ} յ9-էն դեկտեմբերի 1815, ընկալայ 'ի 16 փետրուարի 1

ալ, լո՛ւր զինչ ասես ապա, զոր վկայէ սրբազան Պապն {Հռովմայ} ընդունի՞ս։ " Այո՛, ընդունիմ " ասէ։ Եւ ես ասեմ-

ձիչ նորա յեկեղեցւոյն Հայոց եւ անկանիլ ի գոգ պապին {Հռովմայ}, այլեւ աղճատել զգրածս նախնեաց մերոց ի դաւանաբանա

րչական մինչ հերքեն զկարծեցեալ գլխավորութիւն պապին {Հռովմայ} եւ զանտեղի իշխանութիւն նորա ի վերայ ընդհանուր եպի

կեալ զանձամբ զաբեղայական սքեմ աղճատեալ եկեղեցւոյն {Հռովմայ}, յորում ոչ այնքան Աստուածայնոյն պաշտեն պատուէր հ

քա անսխալական (risum teneatis, amici) զեկեղեցի {Հռովմայ} առձայնելով: Դիցուք թէ Մխիթար իբրեւ այր 16 եւ 17-

ւնդ, անամօթեցան ձգել զբազմութիւն Հայոց յեկեղեցին {Հռովմայ}, ասասցեն ապա թէ ի՞, ունին պահել զկենդանութիւն ա

ութիւն դիւրագայթ ոմանց Հայոց ի մոլորական եկեղեցին {Հռովմայ}: Այսոքիկ ամենայն տխուր յիշատակարանք հայկական

ի լատինացեալ աբեղայից անկեալ էր ի գոգ եկեղեցւոյն {Հռովմայ}, յորում եւ ընկալեալ զքահանայութիւն. այլ ի վերջէ

տ մարմնոյ, որ են իսրայէլացիք " (թուղթ Պօղոսի առ {Հռովմայեցիս}, Գլ. Թ, համար 3): Թո՛ղ չկարծուի, թէ մե

անքարով գերազանց կը լինին, քան իւրեանց նախնի հին {հռովմայեցիքը}: Ես իրաւունք ունէի սպասել այս գործի կատարեալ յառ

ոհերի ծուխը բարձրանում Բահալին եւ Աստարդին։ Բայց {Հռովմայեցոց} Պալեստինին տիրելու ժամանակները, Բահալը եւ Աստարդ

զմերս հին դպրութիւն ընդ հին դպրութիւնս Յունաց եւ {Հռովմայեցւոց}, որ զայն բան ունէին առ մերս հայկական, զոր բան տ

շմարի, զի զամենայն զնշանս բուն եկեղեցւոյ վերագրէ {Հռովմեական} եկեղեցւոյն, եւ բառիւս եկեղեցի, բարգաւաճեալ չորի

, կամ դուրս գնան մեր եկեղեցուց: Ո՞ւր գնան, {Հռովմէակա՞ն} դառնան, բողոքակա՞ն դառնան: Այդ խնդիրը մեզ

ի ներկայ տէրութեան օրինադրութենների մէջ եւ ոչ իսկ {Հռովմէական} օրէնսդրութեան մէջ: Հարցասիրութեան արժանի մի խնդի

աստուածների արձանքը, որ պատկանում են Յունական եւ {Հռովմէական} հնութեններին: Ժամանակը, անձրեւի կաթիլները սեւաց

դարձակ մատուռ: Աշակերտքը այդ դպրոցի որդիք են {հռովմէական} դաւանութեան Հայերի, եւ բուն հայկական կամ աւետարա

նքը, որի վերայ հիմնուելով՝ ընդունում են միմիայն {հռովմէական} Հայերի որդիքը՝ չնայելով կտակողի վերջին, ուրեմն

եան վարժարանում գտանուած ազգային պատանիք, թերեւս {Հռովմէական} դաւանութենից, հաստատեցին մեզ, թէ արդարեւ եղած է

տենը, " ես Հռովէական Հայոց համար գրեցի " կ՚ըսէ: {Հռովմէական} Հայերը հռովմէականութեան հրաւիրող ծաղրալի գրութիւն

ոյց տուած էինք, որ մեք՝ թէ՛ Լուսաւորչական, թէ՛ {Հռովմէական} եւ թէ՛ Աւետարանական Հայքս, մէկ սերունդէ, մէկ ըն

երիտասարդ բանասիրի մը ներքին համոզմամբը մերժուած {Հռովմէական} պարգեւը չելնէ նէ, կատակնիս ետ կ՚առնենք... Գնա՛

ք (եւ ձեզի նման ազգատեաց թէ՛ Լուսաւորչական, թէ՛ {Հռովմէական} եւ թէ՛ Յունական քահանայքդ) եղած էք, դուք էք Հայ

ի բուն խնդրոյն, որ էր վերանորոգութիւն, եթէ ո՛չ {Հռովմէական} եկեղեցւոյն, գէ՛թ Վատիկանին, բանս ՚ի մէջ արկին զ

րկայացել է Փարիզի արքեպիսկոպոսին, հայոց եկեղեցին {հռովմէական} խոստովանելու համա՞ր, որ հանգամանքներից եւ յոյսեր

երի մէջ հնչում է քրիստոնէութեան նախազգացութիւնը: {Հռովմէական} ցիրկի արիւնոտ տեսարանները զարթնեցնում են նորա մէջ

րդը լինելու է Հայոց ազգին Պապականութիւն քարոզել, {Հռովմէական} եկեղեցուց դուրս գտանուած Հայերը հերետիկոս, հերձո

, որ ընդդէմ ելանէ միշտ կրթութեան եւ դիտաւորութեան {Հռովմէական} սուրբ ժողովոյն տարածման հաւատոյ, ուստի որչափ եւ

ն, եւ կամ թէ չեն բաւական այդմ, առաջարկի 'ի ձէնջ {Հռովմէական} սուրբ ժողովոյն տարածման հաւատոյ, առ 'ի ըստ իւրու

քոյ արկանեմ զիս կրթութեան եւ վարդապետութեան սրբոյ {Հռովմէական} եկեղեցւոյ եւ սրբոյ ժողովոյն տարածման հաւատոյ միան

երայ հաստատ պահելու համար նոցա արարիչը կանգնել էր {Հռովմէական} դատաւորի առաջեւ։ Աչքերս ձգենք մի հարիւր յիսո

, որ քսան եւ չորս պապերից, որ այս միջոցին նստան {Հռովմէական} եկեղեցու աթոռի վերայ, երկուքը սպանուեցան, հինգը

արտական է հնազանդ լինել սուրբ գահին, ուրեմն եւ՝ {Հռովմէական} քահանայապետներին, եւ թէ սոցա ծայրագոյն իշխանութի

ունգարացոց Սալոմոն թագաւորին, թէ սորա տէրութիւնը {Հռովմէական} եկեղեցու սեպհականութիւնն է։ Սալոմոնը, չհաւատալո

ղաքական արժանաւորութիւնը այն վարդապետութեամբ, թէ {Հռովմէական} եկեղեցուց դուրս չկա փրկութիւն, եւ թէ Քրիստոսը խո

, այլ ի բովանդակ ընթացս բանին զամբողջ առասպելս, {հռովմէական} եղջերուաքաղս: Կաթողիկոսք մեր եւ առ հասարակ եկեղե

եանց Հայոց, տեսցեն եւ ծանիցեն եւ մի՛ յուսասցին ի {Հռովմէական} տատասկէ թուզ կթել. հոգ կալցեն ինքեանք ձեռնտուութ

ստից, որոց հերիքասցի որչափ յագեցուցին զսովալլուկ {Հռովմէական} քաղց Հայկական արեամբ: Տեսցեն պատուելի հայրենակից

ին լեզուէ, եթէ վերահասու լեալ էր նորա կազմութեան {Հռովմէական} լեզուաց, չեմք յերկբայս թէ նա ինքնին աչօք բացօք տ

երջապէս, թէ Յիսուսականների ջերմեռանդութիւնը դէպի {Հռովմէական} գահը էր միմիայն կեղծաւորութիւն եւ խաբեբայութիւն,

նք ոչինչ այլ բան չեն, եթէ ոչ Պապի արբանեակներ եւ {Հռովմէական} եկեղեցու հարազատ զաւակներ... Կլեմենդ XIV Պ

առնում բարքերի մաքրութեան մասին։ Այն միջոցին {Հռովմէական} եկեղեցու հոգեւորականները, Ալեքսանդր VI-ի գործերո

րերը կտրուած, առաջարկեցին ժողովքի դատողութեանը, {Հռովմէական} Աթոռի գործը, այսինքն՝ իւր կամքով զանազան եպիսկո

սրբում էր ազատութիւնը եւ հաւասարութիւնը ո՛չ միայն {Հռովմէական} Քաղաքացիների, այլ եւ բոլոր մարդերի իբրեւ անդամնե

ուծոյ առաջեւը. նա գիտէ, որ ես բարի ցանկանում էի {Հռովմէական} եկեղեցուն եւ Ֆրանսիային"։ Ինչ ժամանակ Լուդո

" Թեպէտեւ Unigenitus կոնդակը Ֆրանսիայի թագաւորած {Հռովմէական} դաւանութեան մէջ կրօնական հաւատալիք չէ, սակայն,

խնդիրը մեզ չէ վերաբերւում. այդ մասին թող մտածեն {հռովմէական} եւ բողոքական եկեղեցիների առաջնորդքը. եթէ կարող ե

այն աւերանքը, որ յառաջացել են Իտալականի եւ միւս {Հռովմէական} ասուած լեզուների մէջ՝ նայելով Լատինականի ամբողջո

տիներէնի հարաբերութեամբ աղքատ լեզուն ու խօսել հին {հռովմէական} գերապանծ լեզուով, կամ Ֆլորենդացուն ստիպել, որ Դ

տեւ լատինախօսութիւնը վաղուց արդէն թաղուած պրծած է {հռովմէական} Ֆորումի եւ Կապիտոլիոնի աւերակների տակ։ Ո՛վ չգ

նով։ Կրօ՞ն, քանիսը հաշւում եմ, լուսաւորչական, {հռովմէական}, բողոքական, յունական, լեզո՞ւ, ա՛հ, աչքդ լոյս

ինչի՞ արժան էր: Մխիթարեան համախոհ մը կ՚ելնէ {հռովմէականութեան} հրաւիրող գրութիւն մը կը հրատարակէ եւ պոչը նեղի մտ

կան Հայոց համար գրեցի " կ՚ըսէ: Հռովմէական Հայերը {հռովմէականութեան} հրաւիրող ծաղրալի գրութիւն մը կատակէն ուրիշ ի՞նչ բ

Ըսինք նաեւ, թէ մեք՝ լուսաւորչականքս, ոչ միայն {հռովմէականութեան} պատրաստ չենք, այլեւ Պապին անունը մեզի յիշած ատեն

ւն ըսէ, սրամի՛տ ընթերցող, այս մտքով շաղեալ ազգդ {Հռովմէականութեան} հրաւիրող անձանց սկաւառակներուն մէջ պճեղ մը խելք կ

նէ յառաջ եկին այնքան բազմաճիւղ բարբառք Եւրոպիոյ՝ {Հռովմէականս} անուանեալք. ո՛չինչ, եւ կրկին անգամ ասացից՝ ո՛չ

ետ ծնելութեան նորոցն, եւ մի՛թէ նորանոր բարբառքն {Հռովմէականք} վնասեցին ինչ մեռեալն լատինախօսութեան՝ որ [զինչ ե

ուց կուղղեմ ընթացքս դեպի հավիտենական քաղաքը: Այս {Հռովմը} փորձանք դարձավ մարդկության գլխին: Ստրկության եւ

քրիստոնեական կրոնի ազդեցութենից՝ դորա հակառակ, {Հռովմը} ստրկությամբ եւ բռնակալությամբ հիմնված մինչեւ այսօ

րեք օր առաջ ասում էր, թե շուտով պիտի ազատվին ե՛ւ {Հռովմը}, ե՛ւ Լոմբարդիան, ե՛ւ Հունգարիան, ե՛ւ Լեհաստանը

նդհանուր խմորումը վկայում են, թե շուտով կհնչե եւ {Հռովմի} ճակատագրական զանգակը՝ դեպի Հռո՞վմ: Գուցե թե " ո

. Էմինը, ինչպէս Մխիթարեանք քահանայապետ խօսքով՝ {Հռովմի} Պապը։ Թիւր ըմբռնողութիւն է, եթէ վերը յիշուած բա

ս նաեւ բոլոր ուրիշ ազգերի պատրիարքները, որպէս եւ {Հռովմի} Պապը. ո՛ւր մնաց, որ Յովհաննէս Աւետարանիչը լոկ ե

թսաներ, մինը՝ ղահուէով, իսկ միւսը կաթնով լիք. {Հռովմի} սուրբ ջրի աւազանը ծառայում է այստեղ բաժակի փոխանա

ւրբ ջրի մշտիկը ձեռքին. բոլոր Բոլոնիայ վազեցինք: {Հռովմի} մօտ գնալ չէի կարող: Ձեզ յայտնի է, որ դեռ հինգեր

մբ։ Կտրիճ Ծերակոյտը այս իւր ընթացքով բորբոքել էր {Հռովմի} որոտալից փայլատակները։ Պաւլոս հինգերորդ պապը, 1

ը՝ գեղեցիկ հարսնացուի փաղաքշական խօսքերով։ Մինը {Հռովմի} քահանայապետներից կողոպտեց եկեղեցական գանձը, իւր

լ իւրեանց թագ ու սաղաւարտը, անմիջապէս յանձնած էր {Հռովմի} պապին մեծ առաքելու ձեռքով։ Նայելով այս պապի

անութեան համար գին կամ տարեկան վարձ։ Այդ միջոցին {Հռովմի} մէջ գտանւում էր մի երիտասարդ մարդ, որ Գրիգոր պապ

թիւնը։ Զարմանալի է ճակատագրի կամեցողութիւնը {Հռովմի} մասին։ Քրիստոնէութեան արեւը ծագելուց յետոյ, ման

ւ եպիսկոպոսքը անդադար հպատակութեան թղթեր են գրում {Հռովմի} պապին։ Խօսելով այս բաները՝ չէ պիտոյ մոռանալ, ո

նին եւ հայր Իգնատիոս Փափազեանին, որ գտանւում էին {Հռովմի} մէջ, " Վահան հաւատոյ " անունով Չամչեանի գործի մա

ին հաճոյանալ ազգին, միւսին հետեւելով՝ հաճոյանալ {Հռովմի} պապին։ Ահա գերապատիւ Չամչեանը եւ նորա գործեր

քայլափոխում զոհում է Հայոց եկեղեցու անկախութիւնը {Հռովմի} վատիկանին։ Այնտեղ, Հայոց կաթողիկոսքը հպատակում

տիկանին։ Այնտեղ, Հայոց կաթողիկոսքը հպատակում են {Հռովմի} պապին, այստեղ ճանաչում են նորա գլխաւորութիւնը,

անոր անցքերը, որոնցից ահ կար, թէ կործանելու էին {Հռովմի} Քահանայապետների ութ հարիւր տարի ունեցած իշխանութի

հաստատութիւն խնդրել։ Նա երկու հզօր թշնամի ուներ {Հռովմի} մէջ՝ Կարաֆֆա Կարդինալը (առաջուայ Վենետիկի Եպիսկ

ամբիոններ, այլ եւ թոյլ տուեց Իգնատիոսին աշխատել {Հռովմի} մէջ հոգիների փրկութեան համար։ Այս բանով Լօյո

ս Vի գործերումը, Օրտիցը հարկադրուած էր մնալ միշտ {Հռովմի} մէջ, վասնորոյ չէր կարողանում յայտնապէս հետեւել Լ

Եպիսկոպոսական գործերի մէջ, այն արտօնութիւնը, որ {Հռովմի} աթոռը ինքը իւր ազատ կամքովը առանց ոչ ոքի համաձայն

ելու դիտաւորութիւնը, եւ նորա յաջորդը, երբ նստաւ {Հռովմի} գահի վերայ, տեսաւ, որ արդէն բանը բանից անցել էր

իսկ Կալուինականութիւնը ծաղկում էր Ֆրանսիայի մէջ։ {Հռովմի} Քահանայապետութիւնը տեսանում էր իւր մօտակայ կործան

եղ հարկաւոր էր, որ Պապի կողմի մարդիկը պաշտպանէին {Հռովմի} Աթոռը։ Լայենէզը կատարեց այս գործը մեծ ճարտարութե

նդամ էին Կարգի խորհրդարանին եւ միշտ հաւաքւում էին {Հռովմի} մէջ։ Բացի Գեներալի ընտրութեան ժամանակից, շատ սա

բայց ո՛չ մինը այս սուրբ քարոզիչներից, տեսանելով {Հռովմի} այսպիսի շռայլութիւնը, չ'մտածեց փոփոխել Քրիստոնէա

ւոր Բէարնա, առաջին Պէր Ֆրանսիայի, ընդդիմանում է {Հռովմի} պապ անուանուած (soi disant pape de Rome) Սիկստո

Յիսուսեանների ձեռքից։ Նոքա հրաման հանել տուեցին {Հռովմի} մէջ, որով արգելք դրուեցաւ այս գրքի վերայ։ Րիշիլ

աստիճանի խորամանկութենով եւ առեւտուրով, որ ունէր {Հռովմի} եւ Ֆրանսիայի Արքունեաց հետ, ներգործում էր ո՛չ մի

միւս կողմից՝ նախարար Շուազեօլը։ Վերջապէս իւր՝ {Հռովմի} մէջ ունեցած դեսպանի ձեռքով խօսակցութիւն բացեց Կար

ճանի ողորմելի դրութեան մէջ էին թողնում Յիսուսեանք {Հռովմի} պապերը։ Բացի այս կարծիքից, ստացուեցան ահա ամենա

in - մի հին եւ աղճատեալ արձանի անուն է, որի վերայ {Հռովմի} մէջ դնում են ամենայն տեսակ զրպարտ թշնամանք։

րա նիզակը։ Բայց նա իր խելքով ասում էր, երբեմն, {Հռովմի} մէջ Աթենասի պաշտողքը խաչ պաշտողների արիւնը թափեցի

ծ չլինէր այնպիսի սովորութիւն, ինչպէս տեսնում ենք {Հռովմի} կրկէսում - գլադիատորներին (ըմբիշ), որ առաջ միա

ել, որի զօրութեամբ դեւերը պարտական էին չմօտենալ {Հռովմին} շուրջանակի տասն մղոն հեռաւորութեամբ: - Դու

վհատում էին, որքան մօտենում էին Սուրբ Քաղաքին՝ {Հռովմին} ։ Բայց Իգնատիոսը շուտով արիացրեց նորանց. նա ճանա

շինել այն վարդապետը, որ անցեալներումը պատուեցաւ {Հռովմից} իւր ազգայինքը եւ իւր ազգի երախտաւորքը հալածելու հ

եկեղեցական գանձը, իւր աւարով հանդերձ դուրս փախաւ {Հռովմից}, եւ յետոյ վերադարձաւ շուտով, հալածեց իւր յաջորդ

յ առաջնորդել զօրքերի խումբին, որ դուրս էին գնում {Հռովմից} պատերազմի համար։ Միւս պապը, մեծ արծաթ ստանալով

, եթէ միայն կարող էին, որովհետեւ նոքա էլ, թէեւ {Հռովմից} ազատուած, այնուամենայնիւ, ոչ միշտ վարդեր են քաղ

Մեր պատմութիւնը սկսւում է այն ժամանակ, երբ {Հռովմում} կատարում էին երեկոյեան ժամերգութիւն, ուրեմն սատա

ութիւնը եւ երկու հարիւր դուկատը, որ հաւաքուած էր {Հռովմում} Սպանիացի վաճառականներից, վերադարձան Վենետիկ, ու

օտարինգեան Կարդինալը, որ գտանւում էր այն ժամանակ {Հռովմում} եւ որ շատ հարուստ եւ երեւելի մարդ էր Ֆրանսիայի մէ

մէջ գտանւում էին Քրիստոնէութեան առաջին քարոզիչքը {Հռովմում} դէպի նորա հաստատ եւ հզօր քաղաքականութիւնը, որի հ

սեանք, որ Փեքինումն էին, իսկ նոցա Գեներալը, որ {Հռովմում} նստած էր, միեւնոյն ժամանակում ընկնում էր Պապի ոտ

, եւ զարթնում են արեւը մայր մտնելու ժամանակ, երբ {Հռովմումը} կատարում են երեկոյեան ժամերգութիւնը: Դոյն այդ ժա

ն կատարուի. այժմ վաստակած եմ. շուտով երեկոյ է, {Հռովմումը} կը սկսեն առաւօտեան ժամը. հանգստանալու ժամանակ է

Լօյոլա պատարագը մատուցանելուց յետոյ, ինչքան {Հռովմումը} Կարդինալներ կային, նոցա բոլորի ներկայութեամբը հր

նդ Փիւնիկէ եւ հասեալ ի Սամոս առ աշակերտ Եպիփանու {Հռոփանոս} անուն, որ վարժ էր ի գրթեան Հելլենականին, խնդրէ

ուցեալ յաղօթիցն՝ եստեղծ զնշանագիրս մեր՝ հանդերձ {Հռոփանոսիւ} կերպաձեւեալ զգիրն Մեսրոպայ առ ձեռն պատրաստ, փոխա

եծ հաճությամբ ստացա քո փետրվարի 12-ին գրած նամակդ {հռչակավոր} հանրագիտական բառարանի 5-րդ հատորի հետ միասին: Սկ

նչ բան է տեսակետը: Հեղինակությո՞ւն: Այդ դեպքում {հռչակավոր} տեսակետն ազատ չէ, այլ ստրուկ: Տեսակետը ոչ այլ ի

դ, հարց է ծագում, 40 անձը, որ ստորագրել են այդ {հռչակավոր} վավերագիրը, լիազորվա՞ծ են եղել արդյոք հասարակութ

վ եւ մեծակշիռ վաճառականութեամբ, յԵւրոպա եւ յԱսիա {հռչակաւոր}, առ խնդիրս իմ ի մասին հնդկական հրիտակացն, ծան

ստ տեղեկութեանց դասելոց առ իս. այրն մեծանուն եւ {հռչակաւոր} ազգասէր, յամի 1808 կտակաւ իւրով թողու յօգուտ Նախ

ոնը, Լոնդոնի կենդանաբանական պարտէզը, բրիտանական {հռչակաւոր} մուզէոնը, Լոնդոնի համաշխարհական հանդիսարանը, բա

ուրիշ բան չունինք ասելու, բացի այն խօսքերից, որ {հռչակաւոր} Ֆօքսը դրեց մի անգլիական Լօրդի, որ գրել էր նորան

անք է գալիս մարդու վրայ, որ կէս դար առաջ միմիայն {հռչակաւոր} փիլիսոփային հասկանալի եւ ըմբռնելի դրութիւնը այսօր

ենց համար մարմնաւորել կարողանալու: Իրաւունք ունի {հռչակաւոր} Բոկլը դատապարտել նոցա այս նեղսիրտ ըստ էութեան, բ

ել իմ մտքից: Ես ազգով հայ եմ, անուամբ Նահատակ. {հռչակաւոր} Փարիզից մեր բոլոր ապրանքը վեր առած, իմ տասն եւ մ

տուեց մի քաջահմուտ մարդ, որ կրթուած էր Եւրոպիոյ {հռչակաւոր} գործարաններումը, եւ նորան յանձնեց գործարանի վերա

: Շատերը սորա միջնորդութեամբ Ֆրանսիոյ, Գերմանիոյ {հռչակաւոր} ուսումնարաններում մեծաքայլ յառաջ են գնում, նոցայ

ոց կաթողիկոս չէ, այլ Սիւնեաց եպիսկոպոս, Սիւնեաց {հռչակաւոր} Ստեփանոս եպիսկոպոսի յաջորդը, որ եւ նոյնչափ երեւե

եցաւ սարկաւագ եւ ապա ճանապարհորդեց դէպի Հայաստանի {հռչակաւոր} վանքերը, եկաւ եւ Էջմիածին։ Նա քսան տարեկան հասա

յայտնեց մի քանի վարդապետների, որ իւր ժամանակումը {հռչակաւոր} էին Հայաստանումը, բայց սոցանից ստացաւ մի մերժողա

ումնականութեամբ Յիսուսեաններից, այլեւ սոքա՝ այս {հռչակաւոր} Յիսուսեանքը, յայտնի են եւրոպական դպրութեան եւ աշ

դիպեց։ Իգնատիոսը հասաւ շուտով Մանրէզ քաղաքը, որ {հռչակաւոր} էր իւր վանքովը եւ Աստուածամօր հրաշագործ պատկերովը

նրէզի մէջ շուտով տարածուեցաւ այս զարմանալի աղքատի {հռչակաւոր} ծագումը, բնակիչների կարեկցութիւնը դէպի նա օրէ օր

էր սուրբ Մարկոսի հրապարակումը։ Նորա ծանօթութիւնը {հռչակաւոր} Սպանիացիների հետ նորան այնքան օգտակար եղաւ, որ հ

կերտներ եւս մանաւանդ Սպանիացիք եւ Պօրտուգալացիք, {հռչակաւոր} Յակոբ Լայենէզը, Ալֆոնս Սալմերոնը, Նիկօլայ Բօբադ

, որ հրամայէ Առաքեալի տեղապահը։ Այսպէս սկսեց այս {հռչակաւոր} հասարակութիւնը։ Հաւանական է, թէ այս Կարգը եւս շ

ոռը, կամենում եմ ասել, թէ կազմուեցաւ Տրիդենտեան {հռչակաւոր} ժողովը։ Այն բաների մասին, որ պատճառ եղան այս ժո

ւլիսի 31 թուականին 1556 տարումը։ Այսպէս եղաւ այս {հռչակաւոր} մարդի վախճանը, որի մասին զանազան մարդիկ զանազան

ցա անգէտ համաձայնութիւնը։ Ահա՛ այսպէս էր այս {հռչակաւոր} Կարգի կազմակերպութիւնը, որ կարողացաւ դիմանալ Եւր

նհամբերութենից եւ սպասելուց։ Այսպէս եղաւ այս {հռչակաւոր} մարդի վախճանը, որ միմիայն իւր ջերմեռանդութենովը

ղանալով կեղծաւորութեամբ եւ ընծաներով խարբալել այս {հռչակաւոր} մարդը, գործ դրեցին այնուհետեւ իւրեանց բոլոր խորա

ելու համար։ Դեսպան նշանակուեցաւ Մեցցաբարդան, որ {հռչակաւոր} էր իւր անհնարին խորամանկութեամբը։ Բայց Յիսուսեան

օրերը։ Ֆիլիպպ IIIը, կրթուած լինելով Մարիաննա) {հռչակաւոր} Յիսուսեանի դաստիարակելովը, հետեւաբար գտանւում էր

Ֆրանսիսկոս IIի օրովը անցան պատմական ասպարէզի մէջ {հռչակաւոր} Գիզերը, որ պաշտպան էին Յիսուսեան Կարգին։ Սոցա մ

le Grand)), բայց Համալսարանը այն ժամանակուայ {հռչակաւոր} իրաւաբան Գիւմուլէնի խորհրդով բողոքեց այս բանի ընդ

ւս ժողովքի առաջին նիստումը գովասանութիւն էր խօսել {հռչակաւոր} Դիւպէնը, շատ սաստիկ վրդովեց Յիսուսեաններին։ Նոք

նախագահի խօսքերից, առաւել կատաղի դահիճք եղան այն {հռչակաւոր} սպանութեան մէջ, որ յայտնի է անունովս Բարթոլոմէոս

ի առաջեւ։ Շուտով սորանից յետոյ կազմակերպեցաւ {հռչակաւոր} Սուրբ Լիգան, որ քսան տարի չարչարեց Ֆրանսիայի աշխ

աստաբան նշանակուեցաւ Անտուանտ Արնօ՝ Պօր-րուալեան {հռչակաւոր} անապատականի հայրը, որ յետոյ զոհ գնաց Յիսուսեան ա

Յանսէն եպիսկոպոս էր Հօլլանդիայի Իպր քաղաքի։ {Հռչակաւոր} լինելով իւր գիտութենովը, բարեպաշտութենովը եւ խիս

արկութիւնքը պալատի մէջ, որին մասնակից էին Փարիզի {հռչակաւոր} տիկինները, որոնց մէջ գտանւում էր այն ժամանակուայ

ողմնակից Հիյլեօմ Դիւպրա, Կլերմոնդի Եպիսկոպոսը, որ {հռչակաւոր} Դիւպրա (Duprat) Կանցլերի ապօրինի որդին էր, որ կամ

կի Ժամանակ, յունուարի 8-ին, 1839-ին, - ասում է {հռչակաւոր} Արագօն, իր ուսումնական քննութեան մէջ ` կայծակի մ

րբ Լիգայի ընկերակցութեան կենդրոն։ Տասն եւ վեց) {հռչակաւորքը}, որ գրգռւում էին եւ կառավարւում էին Յիսուսեաններ

2-էն Յունվարի, իմանամ, եթէ արք ոմանք անբարեմիտք {հռչակեալ} են ի Նախիջեւան զձերբակալ լինել անգոյ նամակի իրիք

վ. ի Պետերբուրգէ, իմանամ, եթէ արք անբարոյականք {հռչակեալ} են զձերբակալ լինիլ անգոյ նամակի իրիք, որպէս թէ ա

պանն. եւ ո՛չ այսչափ միայն, այլեւ բարերար ոք զնա {հռչակեալ}: Մանրամասնութիւնք գործոյս, ո՛չ անագան հասցեն առ

մ Մարտիրոս Վկայեմք, որ ստորագրեաց եւ կնքեաց {հռչակեաց} եւ հաւանեաց վերն յիշեալ Մասէհ Բաբաջանն կամ հասարա

րութիւնքը եւ խակութիւնքը, զանց եմ առնում նոյնպէս {հռչակել} յառաջանալի օգուտը մի օրինաւոր պատմութեան երեւելու

ա՛նր, խելացի եւ իմաստուն ծերունին, մի թեթեւամիտ {հռչակել} եւ այն՝ օտար լեզուով, մինչ եւրոպական գիտութիւնը

վ, ի Յայտարարութէան անցից Մուրատեան Վարժարանին, {հռչակել} է նորա իրաւունքը: - Եւ այսպէս. - Պ. Այվա

մինչեւ այսօր էլ այս սուրբ եպիսկոպոսը քաղկեդոնական {հռչակել} ՝ առիթ առնելով նորա րոպէական ակամայ սխալը։ Ահաւասի

թիւնը նոյնպէս պարտք է դնում մեր վրայ բարձրաբարբառ {հռչակել} պ. Գաբրիէլ Տէր-Յովհաննիսեանցի " Տեր Սարգիս " մակ

ի անդ ամս երկուս, զձմեռն 'ի քարայրի առ առն միում {հռչակելոյ} 'ի բնակչաց գաւառին յամենայն կրօնաւորութիւնս, որո

ս պարապին անձնախաբէութեամբ եւ զպառաւական առասպելս {հռչակելով} որպէս իրողութիւն: Այո՛, չկարէն իսկ այլ ազգ ընթա

ս աբեղայամտութիւնը: Երջանիկ կը համարինք մեզ, {հռչակելով} մարդկային ազատութիւնը, իրաւունքների հաւասարութիւ

պարակներում եւ փողոցներում միայն այս բանը միմեանց {հռչակելով} եւ ուրախանալով՝ վեր էին ցատկում, այն ժամանակ իր

ենալով իր ժողովրդի ժամանակակից կենսական հարցերը՝ {հռչակեց} Հայոց կենդանի լեզվի իրավունքը, որպես հայի մտքի ե

Խորենացու տգիտահալած մատեանները Փաթաղիկէս անունով {հռչակեցին}, իսկ Ղազար Փարպեցին աղանդաւոր: Փարպեցին, ա

ի զարմանալիս թուիցի տեսարանս. վանքն Ամենափրկչեան {հռչակի} պարտապան, առաջնորդ նորա քարոզէ զանձն անինչ եւ ան

ուրիշների հետ Թէորիանոս անունով իմաստասիրութեամբ {հռչակուած} Յոյն աբեղան, որ սա բերանացի խօսէ Շնորհալու հետ ե

ւառի բոլոր բնակիչներից, բոլոր կրօնաւորութեան մէջ {հռչակուած} մի մարդու մօտ, որի անունը Մովսէ՛ս էր եւ տեղի անո

առն է այս բոլոր բաների: Նորա կինը, թէեւ գեղեցիկ {հռչակուած}, սակայն իմ ընտանիքի համար դարձաւ մի անախորժութեա

" Ժողովածուի " փառքի համբաւը, որ Նախիջեւանի մէջ {հռչակուած} էր, որին այժմ անարգում էր Շահումեանցը: - Շատ

որոշեց Փարիզ գնալ, ուր գտանւում էր Եւրոպայի մէջ {հռչակուած} Համալսարանի Աստուածաբանական ֆակուլտետը։ Նա այս բ

ելով եթէ ասենք, նա, ո՛չ այն է եւ ո՛չ այն. նորա {հռչակուած} սրբութիւնը ո՛չ այլ ինչ էր, եթէ ո՛չ կամակոր մոլակ

, որ իւր բարեպաշտութենով եւ ճիշտ բարոյականութենով {հռչակուած} հոյակապ մարդ էր։ Յիսուսեանք անհաւան գտանուեցան ա

շագործութիւնք։ Այն ժամանակ Յանսէնեանների մէջ {հռչակուեցաւ} մանաւանդ մի մարդ՝ Ֆրանսիսկոս Պարի անունով, որ ծ

մոլորվածությանն ընդդեմ պ. Նազարյանցը բարձրաձայն {հռչակում} է գիտության մասսայականացման անհրաժեշտությունը հայ

աների մէջ: Յայտնի է թէ հնարողը, կամ նորա քարոզը {հռչակւում} է խոր փիլիոսփայ. պատճառ, նա միայն գիտէ այդ բոլո

նկել ընդ դստերսն Մովաբու։ Եւ կոչեցին զնոսա 'ի զո՛ {հս} կռոց իւրեանց, եւ եկեր ժողովուրդն 'ի զոհից նոցա։

որանից, որ նեղ հայեացք ունենալով՝ եւ ամենափոքրը {հսկայ} է թւում: Խօսքս Նախիջեւանի ուսումնարանի վերայ է.

րդը մի հատ ցից զարկելու հող չունի: Լոնդոնի՝ այն {հսկայ} քաղաք-աշխարհի հողը, եօթն ազնուական տան սեպհականո

ւմ սնանկութիւն չէ: Նոքա ունին երկաթուղիք, ունին {հսկայ} նաւատորմ, զինարան, զօրք, բանակ եւ այլ հազար ու

ւածային կայծակով ջահաւորուած, այլ միայն եթէ միւս {հսկայ} քերթողների սքանչելի գործերին կարողանանք խելահաս լ

", դռնապանը ինձ ձայն է տալիս, Կանգնած դռան մօտ {հսկայ} հասակով. Եւ ես մթան մէջ կորցըրած ուղիս ` Անցնո

ատ զաւակաց Միւս անգամ գալուս Բեր մեզ մի {հսկայ}, Որ մեր ցաւերը Տեղեակ հասկանայ,

Բո՜քլ, անմահ անգլիացին: Հանգչի՛ր, {հսկայ}, Դամասկոսի Հողում, պայծառ երկնի տակ,

ն ազգը է մի մեծ ընտանիք, ուրեմն ազգը է մի մեծ եւ {հսկայ} անձնաւորութիւն։ Այո՛, ազգութիւնը է մի վերացական

ն կհրճվեր նա՝ տեսնելով իր անխոնջ ջանքերի այդպիսի {հսկայական} հաջողությունը: Ինձ թվում է, որ նա գիշեր ու ցերե

տ համոզված եմ, որ այդ գործի արդարացի քննությունը {հսկայական} օգուտ կբերի ո՛չ միայն նյութական, այլեւ բարոյական

ան ազգային խնդիրների հետ: Ի՛նչ օգուտ ինձ Լոնդոնի {հսկայական} կերպարանքից, ինչ օգուտ Փարիզի փառաւոր եւ զեղխ դէ

եանքում միշտ գտանուել է վարագուրի քամակում եւ իւր {հսկայական} գիտութեան ապացոյցքը գրաւորական կերպով բերած դրած

հ տաղերգուն մի տաղ չէ ասել Պ. Չէրքեզեանցի յիշեալ {հսկայական} քաջագործութեան վերայ: " Մեղուի " 13-երորդ թե

նրական աղքատութիւնը երթալով պիտի զօրանայ եւ հասնի {հսկայական} աստիճանների: Թողունք պղինձը, այսչափ ոսկու

բար, որոնց ստուերքը ստանում էին առաւել եւ առաւել {հսկայական} երկայնութիւն, որքան արեւը խոնարհւում էր դէպի մու

Ֆրանսիային եւ սուրբ կը լինի, եթէ ինքը կորչի այս {հսկայական} քաջագործութիւնը կատարելու ժամանակ։ Շատէլ, բորբո

եսի գիշերային բիւրաւոր անձեր կանթեղները: Արեգակը {հսկայաձեւ} ելանելով հորիզոնի մշտնջենաւոր կամարի վերայ, վերա

ակի ընթացքին, տղայություն կամ մանկությունն է այն {հսկայամարմին} ՝ երիտասարդ, ծերացած կամ մեռած եւ արդեն հազարավո

ծություններ հատված բաներ, որոնք դարձյալ մի գալոց {հսկայամարմին} նոր հայախոսության սաղմն են (conceptus). սորանի

ր ստորադրյալը խաչել է անմեղին: Թող խոնարհվին այդ {հսկայի} առաջ բոլոր օրենսդիրները, քաղաքակրթիչները եւ հրապ

մատենադարանից, եւ նստաւ նորա վերայ: Այն ահագին {հսկայի} ծանրութեան տակ, տարաբաղդ դժոխքի գրապետը իսկոյն ս

ելքիդ նստեցրել էիր, որ պիտի կարողանաս այն ահագին {հսկայի} ուժով յաղթել բնութեան, մինչդեռ բնութիւնը ծաղրում

ջահաւորեալ, ըստ որոյ՝ եթէ այլոցն միայն քերթողաց {հսկայից} խելամուտ կարասցուք լինել սիրալի վաստակոց, արդէն

ող նա դատել եւ ճանաչել զարժանաւորութիւնս քանքարաց {հսկայից} իւրոց, որք առ մեզ համարին պարոն հեղինակք հնախoս

լինելը, ի՞նչ հարկաւոր է մեզ անգլիական դրամանոցի {հսկայութիւնը}, ի՞նչ հարկաւոր է անգլիական կառավարութեան դրամի կ

ծաղրում է նաեւ Հիմալայի, Չումալարի եւ Դաւալագիրի {հսկայութիւնքը}, ուր է մնում նոցա հետ համեմատելով մեր մէկ թիզ Մա

երկիրը ճաքեցաւ մի փոքր ձեր ննջարանի վերայով: Իմ {հսկաները}, երկրաշարժութենից վախելով, վազեցին գնացին իւրեա

եր բոլոր դաշնադրութիւնը: Իսկոյն բոլոր այդ երկչոտ {հսկաները} բանտ դրուեցան. ես ինքս, այդ միջոցին, ահի, տագ

ափում գտնվող նրա այգում: Ինչ վերաբերում է ցանքսի {հսկելուն}, նա (Սուլթան-Շահը) կարող է գրել իր փեսային, Ի

ի գլուխ տանել, եւ ինքը նորան գործակից լինելով, {հսկէր} գործարանի պիտոյքի եւ բարեկարգութեան վերայ, իսկ հ

կով, բայց հետո, վերջապես, դարձավ գանձվող դրամի {հսկիչ}. այնուամենայնիվ ավելի լավ վիճակի մեջ էր, քան Ռե

ճակի մեջ էր, քան Ռեշոտնիկովը, որը թատրոնի ախոռի {հսկիչն} էր: Սակայն Ռոդիսլավսկին չի հուսահատվում, նա հավ

րի նախախնամող բարի աստուածը չէ մոռացել մեզ: Նորա {հսկողական} աչքը մեր վերայ է: Նա այն խորհրդով բացել է մեր առ

յսն էր, որի կեանքը գիշեր ցերեկ նուիրած էր արթուն {հսկողութեան} իւր ժողովրդի երջանկութեան վերայ, եւ որի մահը տակ

ր պատկանում նաեւ միւս երկրորդական ժողովների բարձր {հսկողութիւնը}: Հոգեւոր գործերի վերաբերմամբ առաջնին համազօ

չին այն ամենի մասին, ինչ կվերաբերի նրա անմիջական {հսկողության}: Անցյալ իմ նամակը դու հավանորեն արդեն ստացել

հանուր մարդկութեան շահը ոտքի տակ կոխելով, անքուն {հսկում} է միայն իւր ազգի շահի համար, երբ մարդիկ հասանում

ւ մեզ, տառապեալներիս: Նախախնամութիւնը մեր վերայ {հսկում} էր այն զարհուրելի ժամում. այն հինգ տմարդի ոգիներ

այ։ Եւ այս էր պատճառը, որ Վատիկանը արթնապէս {հսկում} է եւ աչք է պահում այս միաբանութեան վերայ, եւ մի

աքսորականը, վերստին եւ վերստին սրբուած արիւնով, {հրաբորբոք} տառերով գրւում է պայծառ ճակատների վերայ, իսկ հայ

հեռատես աչքը. որ թէ վաղ, թէ անագան կը բացուի մի {հրաբուխ} արտահոսութիւն այր երկու ներհակ հոգեկան խաղացմունք

թեան մէջ շատ պարզ երեւում է, մինչ խօսելով Բաքուի {հրաբուղխների} մասին (տե՛ս երես 407), համարում է, թէ մի ծծմբ

իւր մէջ։ Ինքը՝ արգոյ հեղինակը, վկայում է, թէ {հրաբուղխների} մօտակայ տեղերում կան նաւթի հանքեր։ Եթէ փոքրիշատէ

ով ձախումը՝ պարսպից արձակուած քարից, իսկ աջումը {հրազէնքի} գնտակից, վայր ընկաւ մեռելի նման։ Նորա այս վիրաւ

չ միւս փափագ չունէր, բայց միայն իւր սիրականին մի {հրաժարական} ողջոյն տալ: Յանկարծ բանտի մօտ գալիս է կոմսը։ Լէ

ար, որ Աստուած ներէ նոցա անգիտութեան մեղքը: {Հրաժարական} ողջոյն տալով Թէորիանոսին (1170 թուականի Դեկտեմբե

քաղաքավարութիւն համարելով ստիպել նորան, առա նորա {հրաժարական} ողջոյնը, նա ինձանից լուսի թռչողական արագութեամբ

մի դամբանական ճառ՝ տալով հանգուցելու մարմնին իւր {հրաժարական} ողջոյնը։ Մինչ այս պաշտօնը կատարւում էր, եկեղ

ք, չափաւորելով մեր տրտմութիւնը, տանք մեր վերջին {հրաժարական} ողջոյնը հանգուցելու մարմնին. չափաւորենք սուգը,

էն ժամանակ է դէպի տուն դառնալու, - ասաց կոմսը եւ {հրաժարական} ողջոյն տայով բոլորին, խոստացաւ օրիորդ Մարիամին ն

մկրտելին: Պարոն Մկրտիչը գունաթափուեց եւ առանց {հրաժարական} ողջունի բաժանուեց քահանայից: Քահանան չկարողացաւ

աստանումը, բայց սոցանից ստացաւ մի մերժողական կամ {հրաժարական} պատասխանի։ Այնուհետեւ ճանապարհ ընկաւ նա դէպի Կոս

արգին։ Մինչեւ անգամ ինքեանք անդամները կարո՛ղ էին {հրաժարական} խնդիր տալ Գեներալին, որ ազատ իրաւունք ունէր արձա

ին մարդերի ձեռքից, մինը ինքը իւրեան պապ ընտրեց։ {Հրաժարականը} պապական աթոռից մի անգամ գնուեցաւ լի քսակով, երկր

ի չէ նրա կոչմանը ` հայ ժողովուրդը պահանջում է նրա {հրաժարականը}: Պատրիարքը չէր համաձայնւում: Այն ժամանակ ժողովո

զօրաւոր անուամբը պատսպարեր ու պատասխանատուութեան {հրաժարականն} ելեր ի սկզբանէ տուեր է. ասոր ի՛նչ ըսենք, ի՛նչպէ

ազատ հայկական հոգով], մի՞թէ արժան իցէ հնաuիրացդ [ {հրաժարեալ} ՝ ի շաւղաց լուսաւորեալ եւրոպէականաց, լիբրեւ ի ժա

։ Որպէս զի կարողանայ նորանց միանգամայն աշխարհքից {հրաժարել}, կամեցաւ Իգնատիոսը երդումով կապել։ Այս պատճառով

ոց մի մասը լերդապատառ դեպի Հռովմ, իսկ մյուս մասը {հրաժարելով} եկեղեցական պաշտոն վարելուց, կան դեռեւս յուրյանց

ստուգապես հայկական սիրտ. կեղեւով հայ չմարդերից " {հրաժարելով} հրաժարիմ"։ Հարգությամբ Մ. Նալբանդյան

նիրհեալ հոգի հայկական մանկտւոյն, որ լինէր ապաքէն {հրաժարելով} ի քարուտն ճանապարհ է եւ ուղեւորելով ընդ արքունին

իտէր արդեն ստացեալ ընդ կաթին ի դայեկէն եւ ո՞ր Հայ {հրաժարեսցի} ի գրասիրութենէ եւ յուսումնասիրութենէ, եթէ հասկան

ել հիմնադրի անունով " Իգնատիոսեան ", բայց Լօյոլա {հրաժարեց} իւրեանից այդ պատիւը եւ համոզեց նորանց անուն տալ Կ

գազանները, որս ճարելու: Սա կամենալով գործարանից {հրաժարեցնել} այն մարդիկը, որոնք ճշմարտասիրութեամբ համախոհ էին

այկական սիրտ. կեղեւով հայ չմարդերից " հրաժարելով {հրաժարիմ} "։ Հարգությամբ Մ. Նալբանդյան 1861 5

շրթունս օտարաց, անթողլի է մերայոց, որք ինքնակամ {հրաժարին} ի հայրենի ժառանգութենէ " հետեւեցուցանէ յերեսս 93-

սորա գործարան մտանելու պատճառը, նոյնպէս եւ նորա {հրաժարման}: Այս ամեն տեղափոխութիւններից յետոյ գործարանը նմա

ւոյն Խորնոյ, եւ ո՞յք էին արդեօք ժխտողք երգոցս եւ {հրաժարողք} ինքնակամ ի հայրենի ժառանգութենէ, որպէս ասէ պարոն

նել Ես ուխտադրուժ - այդ շա՛տ լաւ, Բայց թէ սիրուց {հրաժարուե՞լ}, Չճաշակե՞լ այն բնաւ: Ուրեմն ինչու՞ տուեց ինձ Սէ

կամի գովասանած մարդու որպիսութիւնը, հրաժարուելով {հրաժարուել} էինք այդ բարեկամի առաջարկութենից՝ միեւնոյն ժաման

ր։ Եւ այն Կարնեցին Խաչատուր վարդապետը, որ յառաջ {հրաժարուել} էր Մխիթարից, որպէս բուն հայկական վարդապետից, այ

ր ջերմեռանդութիւնը, բայց ի վերայ այսր ամենայնի չ' {հրաժարուել} եւ թագաւորական ապարանքներից։ Թագաւորները, ամենա

եալ թագաւորի դէպի այլ հաւատարիմքը, նորա շարունակ {հրաժարուելը} Րավալեակի խորհրդակիցքը գտանելուց եւ պատժելուց եւ

, ուրեմն եւ արժան էր ապրել եւ մարդկութեան համար՝ {հրաժարուելով} եսական անձնասիրութենից: Առանց այս բաները քնն

ելով մեր բարեկամի գովասանած մարդու որպիսութիւնը, {հրաժարուելով} հրաժարուել էինք այդ բարեկամի առաջարկութենից՝ միե

նցանք է ձայն տալ մեր հեղինակներին, թէ պիտոյ էր, {հրաժարուելով} հնախօս հայկաբանի ունայն փառասիրութենից, աշխատել

Պ. Անքէի խորհուրդը անպտուղ չմնաց. առ ժամանակ մի {հրաժարուելով} իւր մտադրութենից՝ կամէր հանգուցեալը ասպարէզ մտան

պ. Մարկոսը երեք անգամ երեսը խաչ հանեց, որպէս թէ {հրաժարուելով} դեւերից եւ վահանափակելով իւր անձը սատանայական փոր

ամայաբար իր կենդանութիւնը ուրանալով եւ իրաւունքից {հրաժարուելով}, իր վիզը դնել անցածի լուծի տակ, այնպիսուն ասելի

խաբեբայութիւնը եւ նենգութիւնը: Նա այն մէկիցն էլ {հրաժարուելով} ասում է. " շնորհակալ եմ, աղա՛... էն մի ոչխար

մի փոքր հպարտութիւն. կարծեցի, Թէ դու չէիր {հրաժարուելու} այս բանից Գէթ, ասում եմ, հրապուրուելով պա

նական գործով մի այլ թագաւորութիւն դեսպան գնալու, {հրաժարուելու} չէին այդ ծանր պաշտօնից, այդպիսիներին շատ անգամ ա

կանալ թէ՛ " Հիւսիսափայլի " վերջանալուն եւ թէ՛ մեր {հրաժարուելուն} այդ օրագրի գործակցութենից: Շատ անգամ սաստիկ ցանկ

ռաջեւը աղաչում էին մնալ։ Նա հերքեց նոցա խնդիրը, {հրաժարուեց} նորանց օգնութենից եւ շտապեց դէպի Վենետիկ, ուր եւ

հասանելու համար արդէն այնքան գործ էր կատարած։ Նա {հրաժարուեց} միանգամայն, եւ Կարաֆֆայն այս պատճառով դարձաւ նոր

է յայտնէր նորան կամ աւետիք կամ բօթ: - Ի հարկէ {հրաժարուեցա՛ր}, որովհետեւ խօսք ենք տուած Մկրտչին տալ մեր Մանուշ

մօտ, բայց ես իմանալով քո ժամանակի սակաւութիւնը, {հրաժարուեցայ}, որովհետեւ անտարակոյս պիտի նեղութիւն պատճառէի քե

տճառը, նա պատասխանեց, թէ բոլորովին այլ պատճառով {հրաժարուեցան} շարունակել սկսուածը, եւ այս է պատճառը, որ պատու

քը սպանուեցան, հինգը աքսորուեցան, երեքը ինքեանք {հրաժարուեցան} այս վտանգաւոր իշխանութենից, ոմանք զէնքի ուժով հա

ով՝ գոհանալով իւրեանց հոգեւորների աշխատութենից, {հրաժարուեցան} այնուհետեւ նոցա առաջնորդութեան տակ մնալուց. ինքե

թէ կարդինալն եւս կարող էր սուտ խօսել, եւ իսկոյն {հրաժարուեցաւ} իւր պաշտօնից: Այնուհետեւ բոլոր բաները մեծ փոփոխ

լսօսի կարճաժամանակեայ բժշկագործութեանը, ուստի եւ {հրաժարուեցաւ} հատուցանելուց: Բացուեցաւ մի դատաստանական վէճ

, այլեւ մեծ արծաթագլխի կարօտութիւն մէջ բերելով, {հրաժարուեցաւ} Մխիթարի գործակցութենից։ Մխիթարը դատարկ դուրս գալ

ս պատճառով եւս, զանազան արգելառիթք մէջ բերելով, {հրաժարուեցաւ} նպաստ լինել նորան։ Կտրած էր այնուհետեւ Մխիթա

ր լսում էր փիլիսոփայական դասեր։ Բայց եւ այստեղ չ' {հրաժարուեցաւ} նա իւր քարոզութեններից։ Նորան հետեւողներից շ

խոստովանահայր նշանակել Յակոբ Միրա Յիսուսեանը, որ {հրաժարուեցաւ} այս վսեմ պաշտօնից՝ անհամաձայն համարելով այսպիսի

ւականից մինչեւ 1727 թուականը։ Վերջապէս բոլորովին {հրաժարուեցաւ} աշխարհքից եւ առանձնանալով մի այրի մէջ՝ սովամահ մ

կոսի անունով։ Միմիայն Կապուսինեանք եւ Յիսուսեանք {հրաժարուեցին} երդումից. այն պատճառով, որ Յիսուսեան աբեղայքը չ

պոսների իրաւասութիւնը եւ առ հասարակ Ֆրանսիայի մէջ {հրաժարուէին} իւրեանց արտօնութենից։ Յիսուսեանք առաջին անգամ ըն

նց այս բանին եւս, կամենում էի ասել քեզ, որ ինքդ {հրաժարուէիր} այդ ամուսնութենից. պատճառ, լաւ բաներ չեն խօսում

այլ մարդ լինէր, ձեր արած բանի համար բոլորովին կը {հրաժարուէր} ձեր աղջկայ հետ ամուսնանալուց. բայց ես այնպէս վատ

Ալքիմիայի: Մի օտարոտի անցք պատճառ դարձաւ, որ նա {հրաժարուի} այդ պաշտօնից: Նա, ուսուցանելով Ալքիմիա, պարապո

արակաց վատաբաղդութիւնն է։ Բայց, դորան նայելով, {հրաժարուիլ} գործունէութիւնից, մեր կարծիքով, ասել է՝ անձնաս

բարքը, ոտք կոխել ճշմարտութեան ճանապարհի վերայ եւ {հրաժարուիլ} իւր անօրէնութիւններից: Քահանայապետն եւս, որ քաջ

թեան դատաստան առնել. բայց ուշաբարձութիւնը սովոր է {հրաժարուիլ} ամենայն պայմանից. այդպիսի վատաբաղդ դիպուածում եւս

ունենայիք, ես անտարակոյս պիտի խորհուրդ տայի ձեզ {հրաժարուիլ} այդ մտքից, - ասաց Մանթուխեանցը: - Ինչո՛ւ հա

ու. պատճառ, Մանուշակը մտածում էր, թէ յայտնապէս {հրաժարուիլ} եւ ստել իւր խոստմունքը, չէ՛ր կարող Շահումեանցի ն

կողմից՝ բռնութիւնը եւ ստրկութիւնը հարկադրում են {հրաժարուիլ} այս եւ այն քննութենից, հնազանդուիլ եւ հպատակուիլ

քը։ Բայց Իգնատիոսը կարո՞ղ էր արդեօք իւր նպատակից {հրաժարուիլ}, որին հասանելու համար արդէն այնքան գործ էր կատար

մ էր նորընծայ Կարդինալից, որ հարկադրէ նա Րիշիէին {հրաժարուիլ} իւր գրքից եւ գրել նորա հակառակ, մի խօսքով հերքել

րծիքը, Կարդինալը գոռաց. " Դուք այժմ պարտական էք {հրաժարուիլ} ձեր գրքից կամ այս րոպէիս մեռանել"։ Մինչդեռ այս

շմարտութեանը սպասաւորել եւ սնութեան արբանեակներից {հրաժարուիլ}, վերջապէս կատարելութիւն ստանալ եւ թերութիւնները

իր, -բոլորովի՜ն արժանի նորա շարադրողներին, - եւ {հրաժարուիլ} իր սրտի վկայութիւնից եւ աչքի յայտնի ճշմարտութիւնի

ջանով: Գործարանի առաջին շրջանը մինչեւ վերակացուի {հրաժարուիլը} Գործարանը երբեմն յաջող, եւ երբեմն անյաջող կ

արելով գործարանի հիմնադրութենից մինչեւ վերակացուի {հրաժարուիլը}. երկրորդը եւ երրորդը ահա՛ ըստ կարգին: Գործարանի

նպատակին, եւ որոշւում է նորա բարոյական օգնականի {հրաժարուիլը} գործարանից: Այն օրը երեկոյին նա շատ սրտաշարժ ոճո

օժարի, եւս նամակ կը գրէմ Թիւթիւնճի-օղլուին եւ կը {հրաժարուիմ} նորա դստեր ամուսնութենից. ո՜հ, ինչպէս լաւ կը լի

նաւոր հոգաբարձութիւն այդ բանի համար: Ինչո՛ւ պիտի {հրաժարուին} երեւելի հարուստները յիսուն մանէթ, միջակ հարուստն

գործից կը ճանաչեն այստեղ իւրեանց անձը եւ գուցէ կը {հրաժարուին} ապագայումը այդպիսի երեխայական գործերից։

ից յետոյ բոլոր ընկերքը երդում կերան հանդէսով, որ {հրաժարուին} աշխարհի ամենայն բարութեններից, եւ նուիրեն իւրեան

չենք կարող այլեւս համբերել, որ հոգեւոր բժիշկները {հրաժարուին} ստորակարգ մարդերի այն հոգեւոր օգնութիւնը մատուցան

ստացած, խօսքիցդ յետ չես դառնում: Մի՛ {հրաժարուիր}, քան թէ իմ տունը քանդես, Արի մորթի՛ր, դո

կան էր, քանի կենդանի էր սա։ Նա նշանակում էր կամ {հրաժարում} էր Կարգի բոլոր աստիճանաւորքը, դուրս էր տալիս նոր

ւելուց յետոյ, մինչ պիտոյ է երգէին " ժողովեալքս ի {հրաժարումն} ", մեր նուաստութիւնը նոյնպէս կարդաց մի դամբանակա

դիմում է արված կամ թե՝ ով որ դիմումը պիտի գրեր՝ {հրաժարվել} է եւ ես պիտի գրեմ՝ ըստ այդ պատճենների, եւ կամ՝

իմ միակ զբաղմունքն է, որից ոչ մի կերպ չի կարելի {հրաժարվել}: Բայց ինչ վերաբերում է Բոքլին, ապա խոստովանում

աչքերի կապը դեռ պինդ է: Ժամանակն է արդեն մի քիչ {հրաժարվել} մետաֆիզիկայից՝ հօգուտ դրական գիտությունների, թե

կու կարեւորագույն ճյուղերը հաշտեցնել, միանգամայն {հրաժարվելով} ժողովրդի այժմ կենդանի լեզվում անգործածելի բոլոր ձ

անհրաժեշտ պայմաններից թելադրված՝ ամուսնությունից {հրաժարվեր} միայն նրա համար, որ իր հարսնացուն Բելվեդերյան Վե

շխատանքը, եւ ես համոզված եմ, որ նա ինձ համար չի {հրաժարվի} դրանից: Սերմերը պիտի լինեն Նախիջեւանում մարտի

տասխան: Եթե չկա ավելի գեղեցիկը, մարդ արարածը չի {հրաժարվի} նույնիսկ ամենաայլանդակ կնոջից միայն այն պատճառաբա

րիշին տա ստորագրել: Հավաստի եմ, որ Դուք չեք {հրաժարվիլ} ինձ այսպիսի մի ազգասիրական օգնություն մատուցանելո

հանձն առնուլ այս ծանր պաշտոնը, այն ժամանակ չենք {հրաժարվում} եւ պատիվ կհամարինք մեր ծառայություն ցույց տալ ազգ

բան անել, բայց շատ դժվար է. հաճախ հիշողությունս {հրաժարվում} է օգնելուց եւ շատ բնական է, որ անհնարին էլ է պահ

երի հետ չարաչար գործ դնել սուրբ գիրքը, բոլորովին {հրաժարւում} եմ նորան իմ զաւակի կնքահայր շինելու մտքից, որովհ

է կոմսը։ Լէոնորան խնդրում է ողորմութիւն, կոմսը {հրաժարւում} է փրկել որպէս Մանրիկօն, նոյնպէս եւ նորա մայրը:

, թէ չկամէր ունենալ նորան իւր խանութի մէջ, այլեւ {հրաժարւում} էր յետ իւր տեղը ուղարկելուց, տղան, բոլորովին ան

ւնի: - Այո՛, երկու կամ երեք հատ: Մեք {հրաժարւում} ենք այս թշուառութեանց պատկերները նկարագրելուց: Ն

Կացին ձեռքին. ջարդոտուելով մեծ կաղնին, {Հրաժարւում} է իւր դարաւոր արմատից: Օրիորդը կտրում

ատեւել տալու համար, մինչեւ ո′ր աստիճան... մեք {հրաժարւում} ենք սահմանել: Ազատութիւնը, այն վսեմակա՜ն աքս

ս: - Ինչպէ՞ս թէ անտարակոյս. Յունուարի ասածից {հրաժարւում} է փետրուարին, մի տարի յառաջ գրուած բանից հրաժարւ

ժարւում է փետրուարին, մի տարի յառաջ գրուած բանից {հրաժարւում} է ներկայումս: - Խե՞ղճ մարդ, որ դեռ չգիտես,

իտութեան խօսքերը չեն դոքա, եւ գիտութիւնը նոյնպէս {հրաժարւում} է այսօր այդ գիտութեան կարծեցեալ քուրմերից, ինչպէ

իսկ թէ բախտը բերէ պատահել ծերին, նորանից եւս չեն {հրաժարւում}, նորա ասածները եւս ճշմարիտ են, եւ այս պարոնները

Աստուծոյ հետ: Այդպիսի նուիրական րոպէներում մարդը {հրաժարւում} է նիւթական աշխարհից, նա մոռանում է իւր շրջակայքը

ւթեան անունը թեթեւ է. բայց միեւնոյն ժամանակ չենք {հրաժարւում} մեր կարծիքը հրապարակելուց, թէ որովհետեւ տեղացի կ

աստատեց նորա կարծիքը. Թիւթիւնճի-օղլուն բոլորովին {հրաժարւում} էր շուտով հարսանիք կատարելուց. նա ասում էր, որ

կառակ գալիս էին նորա աչքի առաջեւ, որպես թէ հայրը {հրաժարւում} էր պարոն Շահումեանցի առաջարկութենից, եւ կամենում

հետ եւ կամ վշտացած լինելով միաբանութենից՝ իսկոյն {հրաժարւում} է իւր՝ Հայոց վերայ գրած պարսաւից եւ չէ ամաչում ա

անգամը այսքան ծանօթութիւն բաւական համարելով՝ չեմ {հրաժարւում} այլեւս ուրիշ անգամ նոցա վերայ խօսելուց։

նկանում էր, որ Իգնատիոսը լինի։ Նա երկար ժամանակ {հրաժարւում} էր, բայց յետոյ, չ'կարողանալով հերքել հասարակաց

ունէր արձակելու։ Այն Յիսուսեանները, որ ինքնակամ {հրաժարւում} էին Կարգի օգտաւէտութենից, համարւում էին ուրացողք

այն հոգեւոր օգնութիւնը մատուցանելուց, որից չէին {հրաժարւում} մինչեւ անգամ եւ հեթանոս բժիշկները (medici gentil

րպարանքով եւ դժգոյն ներկերով ներկում են, որ մենք {հրաժարւում} ենք նորանից։ Եւ այս խաղը խաղում է դիտակը միեւնոյ

պաշտօններ եւ չէին կարող քահանայանալ։ Ժողովողները {հրաժաւում} էին իւրեանց սեպհականութենից, որ ընծայում էին Կար

ցաղելոյ ըստ գուշակության բժշկացն, հարկադրեալ եղէ {հրաժեշտ} տալ հոգեւոր կոչմանն ապիկար զանձս առ սպասակարկութի

նայ այդ հասակում: Բայց այստեղ ընտրութիւն չկայ եւ {հրաժեշտ} չէ կարելի տալ, քանզի աղքատութիւն կայ մէջտեղում,

րթ, Կանոնաւոր, սիրուն ոտք"։ {ՀՐԱԺԵՇՏ} Օ՜հ, սենեակ, Որքան քո մէջ ծխեց

, իմ առաջուայ վարք ու բարքս գիտեն տէր Ներսէ՛հ եւ {Հրահա՛տ} Կամսարականները, իսկ Սիւնեաց երկրում ունեցած կեա

երապատիւ Մխիթարեանց շնորհքով լոյս հանած, յետոյ՝ {հրահանգ} քրիստոնէական վարդապետութեան, յետոյ՝ դարձեալ հրա

անգ քրիստոնէական վարդապետութեան, յետոյ՝ դարձեալ {հրահանգ}, դարձեալ հրահանգ, տասը քսան անգամ միեւնոյն բանը

արդապետութեան, յետոյ՝ դարձեալ հրահանգ, դարձեալ {հրահանգ}, տասը քսան անգամ միեւնոյն բանը՝ զանազան կերպարա

տպագրեաց ի Մոսկվա Մսեր մագիստրոս Զմիւռնացի զիւր " {Հրահանգ} քրիստոնէական վարդապետութեան " (զոր աւելի արժան է

իստոնէական դաւանաբանութիւն (կատեխիզիս), քան թէ {հրահանգ} քրիստոնէական վարդապետութեան], սակայն, թէ եւ ցաւ

piritualia "՝ " Հոգեւոր վարժութիւնք " անուանուած {հրահանգը} ։ Այս կանոններով դաստիարակւում էին Յիսուսեանք եւ

եալ է դոցա ի հին մատենագրութենէ, տոմսակս ոմանս, {հրահանգիկս}, կամ՝ ճառիկս ինչ եւ վասն ո՞րոց. այժմեան ազգին

ոյ։ Այլ յաղագս իմաստաւոր բանի ըստ նորա տեառն մեծ {հրահանգին}, շահեալ 'ի նմանէն հանգոյն մեծի գանձու ամփոփելոյ

պօլիցականք եւ ժանդարմը՝ դաստիարակները, շղթան՝ {հրահանգիչ} գիրքը, աքսորը՝ բարոյականութիւնը վերին աստիճանի

տրամաբանութիւններ, զանազան, ընդարձակ թէ համառօտ {հրահանգներ}, դատարկ ճառեր, չոր քերականութիւններ, զանազան ո

օգուտ չեն բերել, ինչպէս են բարձրագոյն ուսումների {հրահանգութիւնքը} ։ Յանկարծ, մինչ ո՛չ Դպրոցներ, ո՛չ Ճեմարան եւ ո՛

Արշաւիր Կամսարականի հետ, որոնցից ծնեցան Ներսէհ, {Հրահատ} եւ Վահան Կամսարականները։ Եւ ինչպէս սոցա հայրը՝

ագրում գրած է Հրատ. պ. Էմինը ծանօթաբանում է. " {Հրահատ} կամ Հրատ, որպէս գրէ կրճատելով Ղազար " (եր. 40

։ Նախ՝ Ղազար Փարպեցին իր Պատմութեան մէջ միշտ {Հրահատ} է անուանում Արշաւիր Կամսարականի երկրորդ որդուն եւ

այս թոյլ տալ, երբ նա չէ ծածկում մեզանից Ներսէհ եւ {Հրահատ} Կամսարականների կանանց գերութիւնը, Մեծ Վահանի պատե

Իսկ ինչ որ կարգել էին ինձ տարեկան տէր Ներսէհը եւ {Հրահատը} (կերակրի, հանդերձի եւ ձիու համար), յայտնի՛ է

րժելի է, ինչի՞ չէ կարելի ասել, որ այդ կերպով եւ {Հրահատը} դարձել է Հրատ։ Ինչ որ մեզ է վերաբերւում, մեն

բառարանի մէջ հնազանդութիւն խօսքը չկայ, որովհետեւ {հրամայական} եւ հնազանդական առնչութեան մէջ ազատութիւն չկայ: Մ

նամակ գրէ եւ հրաւիրէ, այլ եթէ լոկ ծառայի բերանով {հրամայական} ձեւերով եւս իւր մօտ կանչելու չինի մի հասարակ մարդ

ը չի հրամայիլ, անպես է նը, թող ասին քի տերտերին {հրամայե}, քահանա թող օրհնե տեսին. հեչ կըլլա՞, աս ալ այն

լողության պատկերը: Հույս ունինք, որ տերությունը {հրամայե}, եթե միայն մի արգելքը որ կա, մի կերպով վերանա՝

յն, եւ քո զմտաւ ածեալ, որպէս պարտ է առնել մեզ, {հրամայեա} ՛ եւ այնպէս առնեմք մեք " (եր. 130)։ Մեզ թւում

ասարակութենէ: Որպէսզի ընկալեալ զայս խնդիր իմ {հրամայեալ} լիցի յաղագս առաջի առնելոյ զվերոյիշեալ վկայագիրս,

արութիւնն ըստ յարգելի միջնորդութեան սրբազան տեառն {հրամայեալ} են կառավարութեան ճեմարանին կամ դիրեկտորին ընդունե

Վասն որոյ ամենահպատակաբար հայցեմ, եւ որպէս զի {հրամայեալ} լիցի տալ գործոյն իմոյ զպատկանեալ ընթացս, որով հա

: Ընթերցեալ զայն, զարմանք կալան զիս, թէ զիա՞րդ {հրամայեալ} է ամենապատիւ նախկին պատրիարքն Կոստանդնուպօլսոյ ի

" Եկա՛յք զնկատեալ տեղին տէրունական տանն եւ մեզ {հրամայեալ}, 'ի մէջ առեալ 'ի պատիւ փակեսցուք. թագաւորն եւ ա

կամակոր ընդդիմութեան պատուելի հայկական իմաստնոց, {հրամայեալ} լիցի զաչս դարձուցանել ի ժողովուրդն եւ զամենայն գո

՛ւն Աւետարանի խօսքերը. " Յորժամ առնիցէք զամենայն {հրամայեալսն} ձեզ, ասասջիք, թէ ծառայք անպիտանք եմք, զոր պարտ

ս կարգեալ զայս լատին ուսուցիչ ամենայն հոգեւորաց, {հրամայեաց} աղա Յարութիւն Ղալուպովի էարկադրել զեկեղեցականս՝

եգրաց ճեմարանին: Զայսմանէ սրբազան վեհն յատուկ {հրամայեաց} ինձ իրազեկ առնել զձեզ, ահա եւ ես ըստ նորին պաշտե

եան իմոյ ընդդէմ իմոյ հոգեւորական պարտաւորութեան, {հրամայեաց} չուել գնալ յէջմիածին, համաձայն հրամանաց նորին սր

իրաւանց, զոր բարձրացուցանէի, վեհափառ կաթողիկոսն {հրամայեաց} առաքել զմի ոք յանդիմոց Սինօդին ի Նախիջեւան առ ի ք

ր իմ յայտ առնել Ձեզ, թէ նորին պայծառափայլութիւնն {հրամայեաց} տալ ինձ զվաւերական թարգմանութիւն երեսփոխանական թղ

Կովկասում, համաձայն խնդրոյ վեհափառ հայրապետին, {հրամայեաց} դիպլոմատիկական դիւանատան իւրում, թարգմանեալ զթու

երայ հիման գրութեան վեհափառ կաթողիկոսին առ ինքն, {հրամայեաց} դիպլոմատիկական դիւանատան իւրում թարգմանեալ զթուղթ

րեանց։ Այլ Նորին Բարձր Սրբազնութիւնն բարեհաճեցաւ {հրամայել} ոչ տալ տեղեկութիւն Նորին գերազանցութեան զստացմանէ

զան Մատթէոս արքեպիսկոպոսն, որում ասէր թէ պիտոյ է {հրամայել} գնալ ի Նախիջեւան, քանզի քաջագէտ է գործոյս այսորի

անչիւրոց զտասնեւհինգ մանէթ արծաթիս եւ ի խնդրել իմ {հրամայել} քահանայից օծանել եւ զբերեալ պատկերն ընդ ձեռն իմ,

լ պատկերն ընդ ձեռն իմ, պարոն Խալիբովն ոչ կամեցաւ {հրամայել} վասն տասնեւհինգ արծաթոյ, այլ խնդրեաց վասն այն զե

ճակուել, Մեծ մարք գործեցին եթէ, Ձեզ, Աստուած է {հրամայել}: Ես ապրել լաւ գիտէի. Ո՞ւր ես իմ ջերմ մանկութիւ

ռանց իւր անունը եւ ո՛վ լինելը ծառայիս յայտնելու, {հրամայել} էր նորան յայտնել ինձ իւր ցանկութիւնը: Ինչեւիցէ,

Մեծ մարք գործեցին եթէ, Ձեզ, Աստուած է {հրամայել}: Ես ապրել լաւ գիտէի. Ո՞ւր ես,

րակացուն, թէ խնդիրը տուել է կոմենդանտին եւ թէ նա {հրամայել} է մաքրել խոհանոցը: [Յուլիսի] 14-ին այսօր տարեգլ

ւք թէ վերակացուն անբարոյական անձն լինելով, նորան {հրամայել} էր այդպէս առնել, միթէ՞ նա չկարողացաւ այնքան հասկ

- Ոչի՛նչ: - Ինչպէ՛ս ոչինչ... մանաւանդ որ {հրամայել} էի առաւել ներգործել Իտալիայումը: - Դուք հրամ

այել էի առաւել ներգործել Իտալիայումը: - Դուք {հրամայել} էիք, եւ ես ներգործեցի: Բայց իտալացիք միանգամայն

ամբ չէր երեւում նոցա մէջ, որովհետեւ հանդիսապետը {հրամայել} էր նորան ծունկ չոքել տէր սատանայի գահի ոտքումը:

Մռայլագոյն տէր, - ասաց վէզիրը, - բարեհաճել էիք {հրամայել}, որ կը կատարէք այսօր այն մի քանի անիծեալ հոգիներ

ստութիւնք․ - սկսեց պ. Մարկոսը հարց առնել: - {Հրամայել} էր ինձ գտանել մի բոլորովին սեւ կատու, մի սեւ հաւ

մ, - հարց արեց պ. Յովնաթանեանցը: - Ինչպէս {հրամայել} էիք, տուեցի գործաւորներին հարիւր քառասուն փուդ ա

ւտով գայ պարոն Շահումեանցը: - Ես վաղուց արդէն {հրամայել} եմ թէյի մեքենան դնել, - պատասխանեց կինը, - կարծ

քեզ, բայց ես գիտեմ. հայրս ասել էր ինձ, բայց եւ {հրամայել}, որ ոչ ոքի չբանամ այս գաղտնիքը: - Իմ խելքս բ

ւն, որդուն, մերձաւորին, այլեւ աշխարհին կարող է {հրամայել}... այսպէս ահա Մկրտիչը, հարկադրուած քրոջից, ս

ը, ընդունել է այս հոգեւոր պարգեւը շատ սիրով, եւ {հրամայել} է գանձապետին մեծ արծաթ վճարել բարերար դերվիշին նո

ւոյն, եգիտ զայնս ի պատշաճեալ կարգի, ըստ օրինացն {հրամայելոյ}, զորմէ ստորագրութեամբ անդամոց եւ դրութեամբ կնքոյ

ացաւ սօֆայի վերայից եւ դուրս գնաց նայիբների հետ՝ {հրամայելով} ինձ եւս ելանել նորա քամակից: Երբ ոտքս դուրս

ւթիւնճի-օղլուն աւարտելով իւր գործը գետնատնումը եւ {հրամայելով} աղախնուն դնել թէյի մեքենան, վեր ելաւ սանդուղքից

ական քաջալերք առողջամիտ հայրենասիրաց: Ի հարկէ ոչ {հրամայելով} նմա որպէս իւրեանց ծառայի, այլ ի պատուոյ ասպարէզ

` ցնծա՛յ, դու պար բոլորէ, Ես աստղերուն կը {հրամայեմ}, որ քեզ խաւար չպատէ. Ամպին կ՚ասեմ ` իսկի բն

ջ իշխանների ընկերը չեմ, ես կատակ չեմ սիրում. կը {հրամայեմ} շաղախել քեզ հողի հետ եւ աղիւս շինել Գեհենի հնոցնե

Խանը պատասխանում է այսպէս. - Ես էգուց պիտի {հրամայեմ} թշնամիների գլխից աշտարակ շինել, քեզ այն շնորհը կ

հաստատութեամբ տեղւոյս քաղաքական Մագիստրաթի որպէս {հրամայեն} օրէնքն կայսերականք: Այլ որովհետեւ 'ի նախնեաց

լ բոլորեցուն պարտականութիւնները, որ ամենեքին եւս {հրամայեն} տիրաբար: Եթէ սոքա կարողանային կշռել իւրեանց հասկ

սրբազան տեառնէ՝ խնամակալ լիջիք ինձ նեղելոյս, եւ {հրամայեսջիք} դարձուցանել առ իս զօրինաւոր վկայագիրս իմ որք գտան

ժուարանամ կատարել զպահանջողութիւն ձեր, մինչեւ ոչ {հրամայեսցէ} ինձ Սուպրիմ Կորտն"։ " Քանզի ", յաւել Տիկինն,

քննութեամբ կամ Ձերոյին վեհագունութեան, կամ որում {հրամայեսցի} առ ՚ի Ձէնջ: Յիմոյս կողմանէ, որ ինչ քննչացն թ

յայտարարութիւնը, գովեց Աթենասի գործողութիւնը եւ {հրամայեց} Կիկլոպներին՝ մի մեծ շանթ պատրաստել այդ թշուառակա

նայիբի բարեկամի անունով: Երբ մօտեցայ պատանուն, {հրամայեց} պահապաններին արձակել ձեռքիս շղթաները՝ ասելով, թ

ւ երբ Դուին քաղաքում բնակուեցաւ Կաթողիկոսի տանը, {հրամայեց} իւր հոգեւոր դասուն քարոզել Հայոց եկեղեցու մէջ Քաղ

ն հասաւ, նա առ երեսս շատ հաճութիւն ցոյց տուեց եւ {հրամայեց} բերել կալանաւորներին: Ա՛յ դու պատճառ ամենայն չար

խայք իւրեանց գրքերի մէջ. հերիք չէր այս, սատանան {հրամայեց} գրապետին մնալ այնտեղ 1111 տարի, որքան ժամանակ մն

ոմս: Իւր երեւելի հիւրը աւելի պատուասիրելու համար {հրամայեց} նա սեղան դնել այգում. եղանակը ձմեռն էր: Յայտնի

նհանգստութիւն էր տալիս նորան։ Քաջասիրտ Իգնատիոսը {հրամայեց} սղոցել այս մասնը եւ երկար ժամանակ կապում էր ոտքի

։ Վանահայրը, տեսանելով նորա տգիտութիւնը, իսկոյն {հրամայեց} բռնել նորան եւ իբրեւ խաբեբայ կամ ժողովրդի մոլորեց

ւցիչ տարեց Եպիսկոպոսի առաջեւը։ Եպիսկոպոսը իսկոյն {հրամայեց} բանդ դնել նորան եւ բոլոր նորա աշակերտքը։ Իգնատիո

փառաւոր յոյսերից հրապուրուելով, մնային այնտեղ, {հրամայեց} նորանց մնալ Փարիզի մէջ, իսկ ինքը ճանապարհ ընկաւ

եանը եւ հանգամանքների պահանջողութեանը, վասն որոյ {հրամայեց} նա Գեներալին ընտրել Յիսուսեանների միջից երկու շատ

Լատինի բաղդասութեան կանոնների վերայ հիմնուելով, {հրամայեց} գրել " Per hoec sancta sinodus non intendit " եւ

րիզ էր հասել։ Նորա միջնորդութենովը Հենրիկոս II-ը {հրամայեց} Պարլամենտին արձանագրել թագաւորական հրամանը, որով

նահանգապետը, նզովքներից վախեցող մարդ չ'լինելով, {հրամայեց} երկաթի շղթաներով կապել բոլոր դեսպանութիւնը։ Կսաւ

ոս, ատելութեամբ բորբոքուելով այս կոնդակի վերայ, {հրամայեց} իւր կողմնակիցներին, որ յատուկ այս պատճառով ուղար

տապարտել էր նորան իւր շարադրութեններից մինի մէջ, {հրամայեց} դահճի ձեռքով այրել Օգոստինոսի մասին գրած գիրը եւ

, ուրեմն կարդալով միանգամայն աղճատուած օրինակը, {հրամայեց} գրել դատապարտութեան կոնդակ, որ պատմութեան մէջ յա

ը պարտաւոր է վճարել Լաւալլետի պարտքը։ Պարլամենտը {հրամայեց} Յիսուսեաններին ներկայացնել Կարգի կանոնադրութիւնը

տից խնդրեցի, որ ժամագիրք առնում, բայց վարժապետը {հրամայեց} ասելով. որդի, դու ո՞յ քահանայ չես լինելու, էնդ

ոնեան տնօրենութեամբ վեհափառ Հայրապետին, յորմէ եւ {հրամայեցաւ} բոլոր հոգեւոր դասուն ընդ ձեռն Նախիճեւանայ քաղաքակ

ուրդ պատարագին կամ՝ հաղորդութեան, քանզի որոշակի {հրամայեցաք} բերել ի նուէր զհաց եւ զգինի ՚ի յիշել զմահ Տեառն:

: Թիւթիւնճի֊օղլուն տեսածովը իսկոյն յառաջ գնաց, " {հրամայեցէ՜ք}, հրամայեցէ՜ք, պարոն Շահումեանց"։ Շահումեան

լուն տեսածովը իսկոյն յառաջ գնաց, " հրամայեցէ՜ք, {հրամայեցէ՜ք}, պարոն Շահումեանց"։ Շահումեանցը առանց խօսքի

շխարհի վերայ՝ օրագիրների միջնորդութեամբ, խնդրեմ {հրամայեցէք} բերել տալ Ֆրանսիայից, Անգլիայից, Բելգիայից եւ Բ

անտարակոյս պիտի նեղութիւն պատճառէի քեզ. խնդրեմ, {հրամայեցէք} նստեցէք, շատ ուրախ եմ: - Բարով, - Մանթուխե

նչեց Թիւթիւնճի-օղլուն, - ես տան մարդ եմ. խնդրե՛մ {հրամայեցէք}, ի՞նչ ասել է փոխանակ տան տէրը հիւրին պատիւ տալու

էր նորան յայտնել ինձ իւր ցանկութիւնը: Ինչեւիցէ, {հրամայեցի} ծառայիս ընդունել նորան. նախասենեակի եւ առանձնարա

զոր ընթեռնումք ի ներկայ հրովարտակին, զկնի բառիս {հրամայեցին}: Որովհետեւ օրէնքն տէրութեան ոչ բնաւ ներգործեն

խնիքից հնուց վայելում են, այլեւ, բացի դորանից, {հրամայեցինք} ՄԵՔ. Առաջին. Ձեր ներկայ տեղափոխութեան միջոց

ւկ ձեռքով ստորագրեցինք եւ ՄԵՐ Տէրութենական կնքովը {հրամայեցինք} ամրացնել: Տուած է ՄԵՐ Սանկտպետերբուրգ Մայրաքաղաք

ստորագրեցինք եւ ամրացնել նորան Թագաւորական կնքով {հրամայեցինք}: Տրուած է Սանկտպետերբուրգ քաղաքում հազար ութն հա

, Հայդիկին եւ իմ անարժանութիւնս, Տէր Յովհաննին {հրամայեցիր}, որ միւսանգամ կրկնէ այն մարդոց ուղարկած խօսքը.

զպատճէն պատասխանւոյ Բարսեղ քահանային Պոպովեանց՝ {հրամայէ} ի դէմ այնր տալ զապացուցութիւն ըստ որում պատասխանի

ի մէջ իւրեանց խոստովանութիւնը հաստատուելուց յետոյ {հրամայէ} պատրիարքին... խաչը ձեռքին օրհնել Հայոց ազգը, որ

ոյ ամէն. Կտակ յետ մահուան հաստատում է որպէս {հրամայէ} սրբազան Առաքեալն Պօղոս. Արդ ներքոյ ձեռնադրո

պ. Մարկոսի վերայ, - իսկոյն պատրաստիր ինչ որ կը {հրամայէ} քեզ: - Երկու շիշ Եամայկայի լաւ Ռօմ, երկու շ

կամելով ցուցանել սկիզբն քաջութեան եւ լաւութեան՝ {հրամայէ} զբազում մատեանս եւ զգրոյցս առաջնոցն ըստ տեղեաց տե

այութիւնները եւ կատարել կուրօրէն ամենայն ինչ, որ {հրամայէ} Առաքեալի տեղապահը։ Այսպէս սկսեց այս հռչակաւոր հա

նորին բարձր սրբազնութենէ զապահովեալ նամակ, որով {հրամայէր} ինձ մատուցանել զայն Ձերոյին վեհազնութեսն նովին կն

ութիւն Մեսրոպայ զառաջինն մերժեալ եւ զծախս դպրոցաց {հրամայէր} յարքունուստ լինել, ընդ նմին զՎարդան արարեալ ստրա

սիրտերն ցավելուն, ամմա ինչ անինք, որ օրենքը չի {հրամայիլ}, անպես է նը, թող ասին քի տերտերին հրամայե, քահ

ան է. շատ լաւ: Վէզիր, - բացագանչեց սատանան, - {հրամայիր} քարտուղարին գրել մի շրջաբերական հրովարտակ իմ անու

եց մի ժպիտ եւ ետեւի ոտքով ականջը քորելով ասաց. - {Հրամայիր} դժոխքի առաստաղից կախած մեծ կոչնակը զարկել, հանդէ

ուսնական գործերի գլխաւոր կառավարչի աշխատութեանը, {հրամայիր} ոսկեզօծել սորա կոտոշները: Դեւերը, որ կանգնա

, Օբդօրսկի, Կօնդիսկի եւ բոլոր Հիւսիսային աշխարհի {Հրամայող} եւ Թագուհի Իբերական, Կարթալինեան եւ Վրացի Թագաւո

Վիտեպսկի, Մստիսլաւու եւ բոլոր Հիւսիսային աշխարհի {Հրամայող} եւ Թագաւոր Իբերական, Կարթալինեան, Վրացի եւ Կաբա

Եւ այդ է պատճառը, որ միները տիրողք են, իշխող եւ {հրամայող}, իսկ միւսերը՝ ծառայ, ստրուկ եւ հրաման կատար:

ը, որով ցանկամ մնալ ամենահպատակ Տէառնդ {Հրամայող} ծառայ (բնագրի վերայ ստորագրած է) " Ասմմոդ

: Ազնուասիրտ եւ մեծահոգի Գ... Սրտիս {հրամայող}. Այսօր այն պարոնը մեր տուն գալով, ինչ ժամանա

սեանների դպրոցական Աստուածաբանութիւնը։ Զուր տեղը {հրամայուեցաւ}, որ ժողովքի անդամներից իւրաքանչիւրը կէս ժամից աւ

որա հետ 12. 000 դեսեատին հող՝ որպէս արօտի դաշտ, {հրամայում} ենք ձեզ հաստատել մագիստրատ եւ այնտեղ դատ ու վճիռ

յն սենեակը, ուր էին մայր ու որդի բանտարկուածքը, {հրամայում} է դահճին գլխատել Մանրիկօն: Ազուչենան, ջլախտ

եռք է ձգում մարդիկ եւ վարւում է նոցա հետ, ինչպէս {հրամայում} էր նորա թշուառ հոգին եւ ամայացած սիրտը, որ, անի

ի արիւնը, փակում է նորա եկեղեցիքը, դպրոցները եւ {հրամայում} է քար կամ փայտ դառնալ: - Քաղաքակթութիւն է տ

էն լեզուի գիտութեան նախադուռը, որ կարծես երկնքից {հրամայում} էր սովորել Քաջարանցն Արամ: Թողնենք քերթողականի վ

սորանով եւս չէ կարողանում իւր նպատակին հասանել, {հրամայում} է նորա անունը երբեք չյիշել, ասելով ` թէ նա յիսու

դէպի նա եւ ատելութիւնը դէպի ինքը, չարանում է եւ {հրամայում} է գործարանի դուռները փակել այն կէս գիշերին նոցայ

րտում ա՛յն պատճառով որ ուսել էի Քրիստոսից, որ չէ {հրամայում} ամեններին, մինչեւ հնձի ժամանակը յանդգնութեամբ որ

ձ իր սենեակը, եւ խօսեցա՞ւ իմ հետ, ինչպէս Փրկիչը {հրամայում} է, ես եւ ինքը առանձին, կամ մէկ եւ կամ երկու ընկ

եզանից եւ այն բոլորը Դաւթի սաղմոսի պէս գիտնալ էին {հրամայում} ։ Իսկ այժմ լիրբ եւ նախանձոտ մարդերից շատերը եկեղե

միք խելքից հանել.... Ո՛չ, այդպէս չէ: Ես քեզ {հրամայում} եմ իմ ասածի նման գրել, պարզ, առողջ, բնական, հ

ես մէջքիդ օղը. բայց եթէ ունէիր մի գիտութիւն, որ {հրամայում} էր պղնձին կամ երկաթին ոսկի փոխուիլ, եւ անշունչ մ

հիւանդութիւնք: Եւ այս է պատճառը, որ օրէնքը եւս {հրամայում} է երեք կանգուն խորութեամբ փորել գերեզմանը, այս պ

սեղանին, միւս րոպէումը իսկոյն անձնաճանաչութիւնը {հրամայում} էր լափ դնել այդ ուրախութեանը, զգացուցանելով, թէ

ներեցէ՛ք, որ գլուխ ցաւեցուցի... - Ի՞նչ էք {հրամայում}, - կտրեց խօսքը Թիւթիւնճի-օղլուն, - ես շատ ուրախ ե

իւր ամուսնուց կամ եղբօրից եւ այլն, եւ այլն, այլ {հրամայում} է. նա կարծում է, ո՛չ եթէ միայն իւր ամուսնուն,

ւնում է այս հոգեւոր անձը բաւական յարգութենով, եւ {հրամայում} է թաբակ եւ ղահուէ բերել նորան: Դերվիշը, սիրտ

համար չկայ ոչինչ քննութիւն, ոչինչ դատաստան, նա {հրամայում} է միայն եւ չէ ընդունում ոչինչ պատճառաբանութիւն։

ն պարտական է հարկ տալ ամենայն տարի երկու սու, եւ {հրամայում} է իւր դեսպաններին ժողովել այս հարկը՝ որպէս Ֆրանս

բեբայութիւնը։ Չէ. հետեւինք Քրիստոսի խրատին. նա չէ {հրամայում} պահել մեր վերայ այն զգայարանը, որ գայթակղեցնում է

աւել ազդու կերպով ասում է. " Մեք կամենում ենք եւ {հրամայում} ենք, որ ստորակարգ մարդերը Սուրբ խորհուրդին հաղոր

ցեալ ժողովքով։ Եթէ Սիկստոս չ'հնազանդուի, ինչպէս {հրամայում} են եկեղեցական կանոնները, այն ժամանակ թագաւոր Հեն

տուեց նա, թէ տեսիլքներ երեւում էին նորան, որոնք {հրամայում} էին սպանել թագաւորը, թէ նա այս բանը խոստովանելու

այթակղութիւնը եւ անդորրացնէ խղճերը: Քրիստոս {հրամայում} է, եթէ քո եղբայրը մեղանչէ քո ընդդէմ ` խրակիր նոր

ային առանձնութեան մէջ Նարեկ քաղելու, այն ժամանակ {հրամայում} էր եւ իսկոյն օդի մէջ երեւում էր այդ կանթեղը եւ լո

նցանքս, միայն երբ հարցուցի, " Խալֆա՛յ, ո՞ւմ էր {հրամայում} ", ճիպոտն եղաւ պատասխանը, այնպէս որ ցաւիցը մղկտ

գաղափարք: Ազգային չենք ճանաչում այն դպրոցը, ուր {հրամայւում} է խօսել Ռուսերէն, Ֆրանսիարէն, սակաւ երբեմն՝ Հա

, տեսանելով մանավանդ, որ չուխոնները մինչեւ անգամ {հրաման} ստացան Ռուսաստանի մեջ օրագիր տպելու, կրկին անգամ

հուսահատության մեջ: Սիրական եղբայր, նախարարն {հրաման} է գրել Ստրոգան[ովին] վասն եկեղեցական գումարաց, բ

լ է այս հեղափոխության: Հիսուսյանք (ճիզվիթները) {հրաման} են ստացել հեռանալ իսկույն Նեապոլսից, որոց մի մաս

եալ զգործն յատեան դատաստանի հանեց առ նա զբացարձակ {հրաման} Սուպրիմ Կորտի առ ՚ի տալ ինձ զհրիտակն: Զայս պատաս

նկորուստ հասանի առ իս ուր եւ իցեմ ես եւ հետեւաբար {հրաման} եւ յանձնարութիւն Ձեր կատարի ըստ ամենայն ճշտութեան

սույս 15-ից վաղօրոք խնդիր գրել առ գավառապետն, որ {հրաման} հանե կամ ինքը տա մայիսի 1-ից մինչեւ օգոստ. 15 եր

ադառնամ օգոստ. 15-ին եւ, եթե մինչեւ այն ժամանակ {հրաման} դուրս չգա ինձ Նախիջեւան գալու, այն ժամանակ հրամե

ման: Ի նորումս ի քաղաքիս աստիճանաւոր Խալիբովն {հրաման} գրեաց Հոգեւոր կառավարութեան քաղաքիս օծանել զպատկե

խոնարհաբար Ձեր բարձր սրբազնութեան՝ խնդրեմ ի Ձէնջ {հրաման} տալ միում ի քահանայից քաղաքիս օծանել զպատկերն եւ

տաճիկների վերայ, որ փաշան, Պայծառափայլ Դուռնից {հրաման} խնդրելով, առանձին գերեզմանատուն նշանակեց Աւետարա

խող եւ հրամայող, իսկ միւսերը՝ ծառայ, ստրուկ եւ {հրաման} կատար: Ամենայն գործողութիւն՝ հասարակ եւ անզօր մ

թեամբ, թէեւ բաւական թոյլ մարմնով: Նոյն օրը {հրաման} ստացայ ներկայանալ Շամիլին: Ինձ դարձեալ ընդո

տանալով ի ժողովրդոց զառատ աջահամբոյրս, ուստի լոկ {հրաման} նորա առանց օրինակի եղեալ է անպտուղ"։ Այստեղ

րտքն է չգայթակղեցնել զժողովուրդս, եւ իրեն այնպէս {հրաման} եղած է: Իսկ եթէ մեք զՄխիթարեան համախոհը դատելու

որա առջեւ պիտի դնենք գործ, նա մեր առջեւ պիտի դնէ {հրաման}: Գործը ցոյց տալով՝ պիտի խօսինք համոզման անունով

ակեցուսցուք գիտութեան լեզուիս, զոր երկնից արդեօք {հրաման} տայր ուսանել Քաջարանցն Արամ: Թո՛ղ զքերթողականին

լռեաց: Աստ զճակատ յօրինեն Բնութիւն եւ {հրաման} անբուն. Ո՞ ելցէ յաղթ ի մարտէն Եւ ո՞ւ

կէն, առանց ստանալոյ առ այդ դրժողութիւն զբացարձակ {հրաման} յօրինաւոր առաջնորդաց: Սրբել զօր շաբաթուց, կացու

հնարաւոր եւ ներելի, եթէ ունիցի առ այն զաններելի {հրաման} առաջնորդաց, որպէս զի զնոսա ուսցի ճանաչել միակ փա

կի ըսելով, ի՞նչ ըրաւ Քրիստոս"։ Պատասխ[անի]. " {Հրաման} եւ իշխանութիւն տուաւ առաքելոց եւ անոնց յաջորդաց,

ածնի: Այվազովսքին ընկալեալ զայս պատուէր, եւ ահա {հրաման} արձակէ ի թեմական ատենէն առ ամենայն ենթադրեալ հոգե

ակչացդ. Գասպարեանցն է քու տէրը. Ես լուսինին {հրաման} կը տամ առատ ծագել իւր շողը: Յունաստանի

բ, ուղարկեց վեհափառ կաթողիկոսին, վերստին տպելու {հրաման} խնդրելով: Պատճառում էր իւր նամակի մէջ, թէ բոլոր

վաճառուած լինելով կարօտութիւն կայ վերստին տպելու {հրաման} ուղարկեց վեհափառ կաթողիկոսը, թերեւս առանք կարդալ

րկեց վեհափառ կաթողիկոսը, թերեւս առանք կարդալու, {հրաման} կը տայ եւ ինքը յետոյ, կաթողիկոսական ստորագրութեա

արժանաւորութեան եւ թէ՛ վարած պաշտօնի պատճառով։ " {Հրաման} տային սուրբ քահանայապետքն Աստուծոյ կապելոցն նախար

լ, որ մենք մոռացանք, որ թէ կապուած սուրբերի մէջ {հրաման} տուող կար, այդ, տիրապէս, Ս. Ղեւոնդն էր։ Ինքը

գնան, ապա թէ ոչ, պարտակա՛ն են մնալու մինչեւ որ {հրաման} տաս: Արձակելու մասին կարդալիքդ այս է. " Եւ ի կա

ւած զինուորի զէնքով, Մի ամբողջ խմբի տալիս էր {հրաման}, Իւր ձեռքի բռնած թեթեւ հրացանով։ Ե

ան տէր, այլ իբրեւ ինձանից առաւել հասակաւոր, մէք {հրաման} ունինք Աստծուց ծերը պատուելու: Թիւթիւնճի-օղլո

լ 'ի բանից Յովհաննէս աղայի Երեմեան, թէ Մօնսինեօր {հրաման} ետ երթալոյ, երբ նա ինքն առաքեցաւ 'ի նոցանէ առ Մօ

որ միա՛յն կարող էր լուծանել ամուսնութեան կապը եւ {հրաման} տալ վերստին ամուսնանալու։ Ամենայն Քրիստոնեայ մար

հւոյն։ Բողոք կալաւ յայնժամ տասնապետն իւր, եւ ել {հրաման} մենամարտելոյ նոցա առ 'ի մահ նահատակեալ։ Յայնժամ

րքայի, եւ այրէ զամենայն գրեանն յունական տառիւք, {հրաման} տուեալ աշխարհին ուսանել զլեզու եւ զգիր Պարսից:

վաղ ուրեմն նախանձեալ էր զնախանձ Ազգին, վասն որոյ {հրաման} անդէն առնեն սրբոյն Մեսրոպայ բանալ զդպրոցս եւ զհետ

առ Անատոլիս զօրավար, որպէս զի կայսերական արասցեն {հրաման} ընդ ամենայն տեղիս Հայոց ի բաժնի Յունաց՝ ընդունել

ծին Մեսրոպայ։ Կայսրն Թէոդոս զիջանէր ի խնդիրն եւ {հրաման} կայսերական տայր յարգել զՍահակ՝ ի կարգի կացուցանե

նել աշտարակի ի հայրենի քաղաքի իւրում ի Սմարղանդ, {հրաման} տուեալ մի ումեք համարձակիլ հանել անտի զգրեանն, ո

յետոյ, այսինքն՝ 1609 թուականին, յաջողեցաւ նոցա {հրաման} ստանալ Աստուածաբանական ուսման ընթացք բանալու։

ւց երեք ամսից յետոյ Յիսուսեանք ընդդէմ Պարլամենտին {հրաման} ստացան ուսուցանել Կլերմոնդեան Կօլլեգիումի մէջ, ո

թէ մի բան կ՚ազատուէ՞ր Յիսուսեանների ձեռքից։ Նոքա {հրաման} հանել տուեցին Հռովմի մէջ, որով արգելք դրուեցաւ ա

ստրիա եւս գնալու լինիմ, նոյնպէս կարող եմ երթալու {հրամանագիր} ստանալ Պ. Իսահակեանցից: Ցնծա՛, Շահբէ՛գ, աշխար

ակացն, եւ թէ նոյն տեսչութիւնն պատշաճեալ եղանակաւ {հրամանագրեալ} է արդեն ընդհանրական նահանգապետին Անգլիոյ ՚ի Կալկա

գլիոյ իրազեկ արարեալ զպետութիւնն Անգլիոյ խնդրեսցէ {հրամանագրել} զայսմանէ կուսակալին Անգլիոյ ՚ի Հնդկաստան: Աւո

ռնել զայնմանէ զվերաբերեալն կարգադրութիւն, յաղագս {հրամանագրելոյ} ՚ի Հնդկաստան, ճանաչել զիս երեսփոխան ազգին Հայոց

տրակտատ չէ՝ չի շարադրվում: Լեզուն օրենք չէ՝ չի {հրամանագրվում}: Որեւէ մտքի արտահայտության լավագույն ձեւը եթե գտ

տ չէ՝ չի գրվում, որովհետեւ լեզուն օրենք չէ, չի {հրամանագրվում} ", ինչպես արտահայտվել եմ վերեւում: Չնայած ես

ան եւ ծոյլ կենդանին: Ի հարկէ Սարգիսը եւս պիտոյ է {հրամանակատար} լինէր. եթէ ո՛չ, նոյն ուղտը նորա դրանը կը չոքէր

ի պաշտօնական ծանօթութիւն դժոխքի մէջ: Դժոխքի {հրամանատարը}, խմելով իւր ղահուէն, դարձուց իւր հայեացքը դահլի

համարաւ 504, առ նորին պայծառափայլութիւնն գլխաւոր {հրամանատարն} կովկասեան բանակի եւ փոխարքայն Կովկասու առ տէր գեն

ւթեան, հրամայեաց չուել գնալ յէջմիածին, համաձայն {հրամանաց} նորին սրբութեան եւ Սինօդին: Ի հետեւումն այսո

մեզ: Այժմ տէր Գաբրիէլն Պատկանեան չուեաց ի Տփղիս {հրամանաւ} վեհափառ կաթողիկոսին, եւ ես մնացի ամենեւին որբ՝

անոն զի քահանայք օծցեն զպատկերս ընդէ՞ր ապա օծանեն {հրամանաւ} միոյ աշխարհական անձին, եւ թէ կարելի է խնդրեմ ներ

տայէն, եթէ յաւելցուք, թէ մեղանչականք գործեցեալք {հրամանաւ} առաջնորդաց՝ դատապարտութեան լինին պատճառը, ոչ մի

այոց խնդրեալ գտին քահանայ ոմն Յովսէփ անուն... եւ {հրամանաւ} Վարդանայ նստուցին յաթոռ կաթողիկոսութեան"։ Յայտն

եւս. իմա՛ դու ինձ զայն ճշմարտութիւն, որ հաստատի {հրամանաւ}, սպառնալեօք եւ հալածանօք, ըստ որում չեն ի միջի

, որ մինիստրից խնդրել եմ եւ այս օրերս հույս ունիմ {հրամանը} անպատճառ ստանալու: Ուրեմն քո գալը զուր կլինի գար

ցոյց տալով՝ պիտի խօսինք համոզման անունով, նա, {հրամանը} մէջ բերելով, պիտի պահանջէ հնազանդութիւն: Հ

ին անգամ կանչեցին ինձ ծերակոյտ: 13-ին ծերակոյտի {հրամանը} ` տեսութիւն թոյլ տալու համար: Մարտի 5-ին ըստ գեր

պատասխանեցի: 13-ին յայտնեցին ինձ երրորդ բաժանման {հրամանը} իմ աշխատութեանց մասին: 16-ին նամակ ստացայ 15-ից

լու համար, ըստ որում այսպէս էր քաջափայլ մինիստրի {հրամանը}: Այս Վարդապետարանն էր, որի վերայ մեր գրած բա

ցի էր, վանքովը հանդերձ)։ Ղազարն էլ, մարզպանի {հրամանը} ընդունելով, կառավարում էր այդ վանքը։ Եկեղեցո

ընտանիքին յանձնեցիր, դոքա եղան իմ վրայ քո խօսքի {հրամանը} կատարողքը, առանձին առանձին, ի՛րենց կամեցողութեա

։ Մեզ թւում է, թէ մեծ Թարգմանչաց անդրաշիրմեան {հրամանը} լոկ երեւակայութեան արդիւնք է նոր ժամանակների, որ

Այն դեւերը, որ կանգնած են կատարելու մեր սատանայի {հրամանը}, իսկոյն վեր առեցին ծայրագոյն Բրամինը, տարեցին դ

նք է, որ կատարում ենք, լցուցանում ենք առաջնորդի {հրամանը}, որ սաստիկ պատուիրում է ուշի ուշով քննել հաշիւնե

որա մի նշանացի առնելուն, որ իսկոյն կատարէին նորա {հրամանը}: Շատ խօսակցութիւնք արեցինք այնտեղ, ճաշ կերան

ն ունենալով, կարողանան մերժել այնպիսի անզգամների {հրամանը}, այո՛, հրամանը. պատճառ, անզգամ կինը չէ խնդրու

ողանան մերժել այնպիսի անզգամների հրամանը, այո՛, {հրամանը}. պատճառ, անզգամ կինը չէ խնդրում իւր ամուսնուց կ

րկելու համար։ Իգնատիոսը ուրախութեամբ կատարեց այս {հրամանը}, որ պիտոյ է նոր փառքով ծածկէր Կարգի երեսը։ Նա ը

II-ը հրամայեց Պարլամենտին արձանագրել թագաւորական {հրամանը}, որով օրինաւոր էին ճանաչւում Ֆրանսիայի մէջ բոլոր

ի դաստիարակութեան համար։ Պարլամենտը, դեռեւս այս {հրամանը} չ'կատարած, բովանդակ գործը ենթարկեց Փարիզի Համալս

։ Պարագուայի բնակիչքը ծունկ չոքած լսում էին նոցա {հրամանը} եւ մեծ երջանկութիւն էին համարում համբուրել այս Սո

վեր կ՚ընկնիմ, ջուրն էլ կ՚ընկնիմ, հուրն էլ. նրա {հրամանը} կատարելու համար վեր կ՚առնեմ ամէն թաք ու մուրն էլ

մէկը ասէ նորան, " քո հօրն ողորմի, թէ դա Գարեգնի {հրամանը} կատարելու համար միայն ընդանում ես այդ մանուշակներ

Ահարոնի համար, որ նա ոսկեղէն հորթը չձուլէր, քո {հրամանը} կամ պատգամը կարծում ե՞ս, թէ տեղ կը հասնի եւ հինգ

ձ իրազեկ առնել զձեզ, ահա եւ ես ըստ նորին պաշտելի {հրամանի}, ծանուցի ձեզ յուրախութիւն սրտից ձերոց եւ ձերայնո

ն սրբութեան եւ Սինօդին: Ի հետեւումն այսունակ {հրամանի}, վիճակային կոնսիստորիային պարտաւորիմ ապաքէն, սր

պահարանեալ յանուն ձեր։ Ի հետևումն այս եղանակ {հրամանի} նորին Գերամբարձ Սրբազան քահանայապետութեան՝ դիւան

ի սմին՝ համարձակիմ մատուցանել Ձեզ, ի կատարումն {հրամանի} բարձր սրբազան տեառն իմոյ եւ ծնողագութ բարերարի:

է զիս ի վարժապետական կոչման. վասն զի ըստ յատուկ {հրամանի} նորին բարձր սրբազնութեան գոլով պատրաստեալ՝ ունիմ

ցմունս վեհանձն բարերարացդ, համարձակիմ ըստ Ձերում {հրամանի} ՝ խնդրել ի ՁԷնջ, ողորմած տեարք, զայս մի ինչ, զ

նթացք չունեցան մինչեւ այժմ, օրըստօրե սպասում ենք {հրամանի}, որ, ինչպես լսում ենք մասնավոր կերպերով, պիտո

ստանալ ի դեսպանութենէն Ռուսսիոյ, եթէ ոչ զպատճէն {հրամանի} պետութեանն Անգլիոյ, յանուն ընդհանրական նահանգապե

լ զտիկինն, որ պարզապէս զլացաւ տալ զհրիտակն առանց {հրամանի} դատարանին, ըստ որում Այվազովսքին պահանջեալ էր յա

յաբար, այլ օտարի հետեւելով, որպէս " ի հետեւումն {հրամանի} " եւ այլն: Ժամանակ չունէի բոլոր գիրքը կարդալ

մոզում գիտենք, որ հնազանդութեան պէս կոյր չէ, որ {հրամանի} պէս չէ բռնաբարում քո հասկացողութիւնը, այլ աղբերա

ստրուկ, հնազանդուելով մի գերագոյն հեղինակութեան {հրամանի}, մարդը սպանող է եւ անբարոյական: Մարդը բարո

ութիւն թոյլ տալու համար: Մարտի 5-ին ըստ գերագոյն {հրամանի} ` սկզբնաւորութիւն տեսութեան: Եղբայրս եւ Ա[նանիա]

այսպէս է ասած. " Տարեալ զիս ըստ վարդապետաց իմոց {հրամանի} 'ի Հոռոմս " (եր. 40)։ Վաթսուն երկրորդ երեսում

յ յուսումն սրբազան տառից առ ոտս սրբակրօն առնս ըստ {հրամանի} նորին եւ վարդապետացն իւրոց Սահակայ եւ Մեսրովպայ գ

յ յուսումն սրբազան տառից առ ոտս սրբակրօն առնս ըստ {հրամանի} նորին եւ վարդապետացն իւրոց Սահակայ եւ Մեսրովպայ գ

, Ձերոյին մռայլութիւն, այժմ Ձերումդ մեծ եւ ազատ {հրամանի} ունկն դնէ գրականութիւն, Դուք թագաւորէք ի վերայ բ

փոքր մի եւս ի հող բնակեցուցին զփառս նորա: Ձերում {հրամանի} անսան տպագրատունք, պատուէր տուք եւ կատարեսցի վաղ

Հայաստանում քրիստոնէութիւնը ներս մտաւ թագաւորական {հրամանի} ուժով, շատ տեղ սուր եւս գործ դրուեցաւ եւ մի փոքր

ոյն Յակոբայ. այսպէս եւ Զենոբ Գլակ ասորի գրէ ըստ {հրամանի} սրբոյն Գրիգորի զպատմութիւն եկեղեցւոյն Քրիստոսի ի

իկ Վռամշապուհ արքայ Հայոց, երթեալ ի Միջագետս ըստ {հրամանի} Վռամայ արքայի Պարսից՝ լուծանել զգժտութիւնն՝ որ

զայլս ունին ի Բիւզանդիոն առաքել՝ առանց կամաց եւ {հրամանի} վարդապետաց իւրեանց դիմեն շեշտակի ի Բիւզանդիոն եւ

յ, յորում ոչ այնքան Աստուածայնոյն պաշտեն պատուէր {հրամանի}, որքան դիւրագայթ եւ սխալական մարդոց, զորս փոքր

ացի եւ քանքարաւոր մարդիկ։ Նոքա իւրեանց վարդապետի {հրամանի} զօրութենովը պիտոյ էր 1537 թուականի սկզբումը Վենետ

րանսիայի աշխարհը, պիտոյ է պաժուին իբրեւ թագաւորի {հրամանի} յայտնի հակառակորդներ"։ Եւ արդարեւ Յիսուսեան

անմեղանչական Պապի կոնդակը Կարգի ջնջուելու մասին։ {Հրամանի} լսողքը իսկոյն պարտական էին մերկանալ իւրեանց Յիսու

ղուլլուղիդ աղա ջան, պահել իմ տանս եւ սպասում եմ {հրամանիդ}: Ինչ որ մինչեւ այժմ փող եմ ստացած Ֆեոդր Միխա

ատ չէ, մինչեւ այն աստիճան, որ այժմ առանց Շամիլի {հրամանին} չենք կարող քեզ արձակել, թէեւ մի մարդ քո կշռով ոս

սփոխան քարոզելով իւր անձը, հակառակ իւր Վարդապետի {հրամանին}, բռնացել է այս աշխարհի վերաբերեալ հողի վերայ, ո

ւց յետոյ, կը սպասենք Կրօնական ժողովի շրջաբերական {հրամանին}, յատկապէս այս բովանդակութեամբ, որ եկեղեցականք չ

, ըստ որում իւր սեփական ձեռնագրով, պ. մինիստրի {հրամանին} համաձայն. առաջարկութիւն գրեց թեմական ատենին, որ

աթողիկոսական պաշտօն էր վարում, առանց Ս. Ղեւոնդի {հրամանին} ոչ մի բան չէր անում. եթէ ասենք, թէ եւ չէր խօսու

լ, եւ անշունչ մետալը հնազանդւում էր քո իշխանական {հրամանին}, այն ժամանակ ի՛նչ յարգ ոսկուն կամ արծաթին: Թո՛ղ

ւ իւր հայրը մօր հետ: Մանուշակը հնազանդուեցաւ հօր {հրամանին} եւ հեռացաւ իւր սենեակը, բայց նորա սիրտը կարո՞ղ է

մբ մեռանում են՝ հնազանդուելով իւրեանց իշխանաւորի {հրամանին} ։ Ֆրանսիսկոս Կսաւիէ, որ անուանուեցաւ " Առաքե

լ իւր ասածները։ Րիշիէ չ'լսեց խիստ նախարարի եղբօր {հրամանին}, եւ հաստատ կերպով ջատագովում էր իւր կարծիքը։

ածներ ստանալ կամ կորուսանել նորանց առանց Գեներալի {հրամանին}, ուրեմն ո՛չ թէ ամբողջ Կարգը, այլ վերեւումը յիշա

ւթեան համար։ Պարլամենտը, հնազանդուելով թագաւորի {հրամանին}, ներկայացրեց կանոնադրութիւնը թագաւորին, միեւնոյ

նորան քահանայ, ապա ուրեմն պիտի հակառակի Քրիստոսի {հրամանին}: Մեղուն խնդրում էր ազգի անդամների կարծիքը,

ից, իսկ միւսը (մարդը) ստիպուած է հեղինակութեան {հրամանից}: " Որ հայիցի ի կին մարդ, առի ցանկանալոյ նմ

մ ես կատարել զհրաման վիճակային ատենին, հիմնեալ ի {հրամանն} նորին սրբութեան եւ Սինոդին Էջմիածնի: ա. յամի

ցեք... " եւ լռեց: Եւ կռւում են խիստ անհաշտ Խենթ {հրամանն} ու բնութիւնն, Ո՞ւմ կը մնայ մարտադաշտ, Ո՞վ կը տա

արկութիւն գրեց թեմական ատենին, որ սա շրջաբերական {հրամաններ} տարածէ բոլոր վաճառուած վարդապետարանքը հետ առնելու

"։ Բայց Յիսուսեանք չէին հնազանդւում, եւ այսպիսի {հրամաններ} դուրս էին գալիս անդադար մինչեւ Կարգի բոլորովին ջն

ին եւ ճանաչում են մի հոգեւոր գլուխ, որի օրինաւոր {հրամանները} միշտ ընդունելի եղած են, ընդունելի են եւ պիտի լին

համար, որ հպատակօրէն կատարում էր միշտ Հենրիկոսի {հրամանները} այս մասին։ Մինչդեռ այս բաները լինում էին, Հ

ն, որ չկամէին գլուխ խոնարհեցնել պապական անբնական {հրամաններին}, խոնարհեցուցին իւրեանց գլուխը պապականութեան անգո

աչքի առջեւ ունենալով նոցա ապստամբութիւնը Պապական {հրամաններին} եւ կոնդակներին ընդդէմ, 1773 թուականին յուլիսի 21

ձը զգում էր ազատ, գոնէ՛ որեւիցէ պարոնի անմիջական {հրամաններից}, թէեւ կատարելապէս անկախ չէր եւ նա երբեք չէ մտածե

ք՝ ծեծի տակ հոգին փչելով (մի խրտուիլակ թագաւորի {հրամանով} ), ոմանք՝ մի պիղծ թագաւորի ձեռքով թունաւորուելո

, Տէ՛ր, ի՛նքդ լաւ գիտես)։ Իմ ուսուցիչների {հրամանով} գնացի Յունաստան եւ մի ժամանակ մնացի։ Այն տեղից վ

երբեմն քարոզութեան հոգով, եւ երբեմն թագաւորական {հրամանով} զօրքով եւ զէնքով ջնջել եւ անհետացնել յաւիտեանս յա

ն Սուրբ Սահակի եւ Սուրբ Մեսրոպի՝ իր վարդապետների {հրամանով} գնաց Յունաստան։ Փարպեցին 455-ին խաղացող պատանի է

յետոյ Յունաստան է ուղարկում նորան Մեծ թարգմանչաց {հրամանով} ։ Մեզ թւում է, թէ մեծ Թարգմանչաց անդրաշիրմեան

ցին Մեծ Թարգմանչաց ո՛չ աշակերտ է եղել եւ ո՛չ նոցա {հրամանով} Յունաստան գնացել. թո՛ղ այսուհետեւ ո՛վ ինչ կամի,

հեղինակի գիտութեանը յաւելացուցել էին տէր սատանայի {հրամանով}. այս բոլորը դրեց միմեանց վերայ, թաթախեց աւազանի

նը վերստին հաստատելով Հայերի մէջ, Տրդատ թագաւորի {հրամանով} եւ զօրքով ման էր գալիս Հայաստան, մեհեանները - կռ

արիւնահեղութենով"։ Զինուորները, որ Դուքսի {հրամանով} շրջապատել էին Պարլամենտը, զօրացնում էին միեւնոյն

օղլուի աղջկանից, ինչպէս ես լսել եմ, նա ոչ թէ իմ {հրամանովը} պիտոյ է վարուէր, այլ քեզ, եւ գլխաւորը ինձ եւս պ

այլ քեզ, եւ գլխաւորը ինձ եւս պիտոյ է աշխատէր իւր {հրամանովը} վարել: Եթէ Աստուած յաջողէ այս դրացու աղջկայ մասի

եւ Կրօնական հաւատալիք ընդունելու մասին, նախարարի {հրամանովը} մեծ անպատւութեամբ աքսորուեցաւ Փարիզից եւ գնաց հեռ

աննա Պալատական Յիսուսեանը Մադրիտի մէջ Ֆիլլիպպ IIի {հրամանովը} շարադրեց մի գիր՝ "de Rege et Regis Institutione"

Ելիր ու գնա կրկին քո տեղին, Ուստի քո տիրոջ {հրամանովն} եկար։ Շատ մարդիկ ինձի երբեմն խօսքով,

" Ժամը քանի՞սն է, մօ՞տ է կեսօրին"։ - {Հրամել} էք, կ՚ուզի ուղիղ մի քառորդ։ - Ո՜ւֆ, ժաման

Կոմս Էմմանուէլի հօրեղբայրը կը կապէ նորա բերանը: {Հրամերես}, միայն քո ցանկութիւնն էր պակաս այդ բանի համար:

ասար շաքար էր ձգած, այնպէս չէ՞, Մանուշակ: - {Հրամերէ՛ք}, հայրի՛կ, - ասաց նա, բայց կարմրեց սաստիկ, երբ

րաման դուրս չգա ինձ Նախիջեւան գալու, այն ժամանակ {հրամեցեք}, ինձ այստեղ կգտնեք: Գրում եք, որ գրեմ սրտիս

երաց գաւազան է " երկար աշխատութենից յետոյ: - {Հրամեցէ՛ք}, անուշ արեցէք: Այս ասելով պ. Շաքարեանցը լցրեց

թերը, որ այժմ նորա փորի մէջ պատճառում են այնպիսի {հրայրեացք}, որպիսի չէր պատճառել յունական բանակի հուրը Ագամե

Երբ մօտեցայ աւազանին, ի՛նչ տեսնեմ, Մի {հրաշագեղ}, մատաղահաս օրիորդ, Աւազանի ափի վերայ խոնար

ղաքը, որ հռչակաւոր էր իւր վանքովը եւ Աստուածամօր {հրաշագործ} պատկերովը։ Այստեղ Իգնատիոսը արձակեց իւր ծառայքը

ա ի փրկարարն ուղի: Հայկական դպրութիւն ի կեանս {հրաշագործեալ} յունական հոգւով ի դարու մերոց ` թարգմանչաց՝ տեսա

բառ, դնելով ի նմա ուղ եւ ծուծ բաւական առ ի կեանս {հրաշագործել} զննջեցեալ բանականութիւն, աստի յայսցանէ հետեւեցու

սուցանել, որ է մեռելութեամբ զմեռելութիւն ի կեանս {հրաշագործել}, այլ այդոքիկ ամենայն կապեալ կաշկանդեալ են դարձեա

Այլ Սահակայ զՄեսրոպ բաւական գոլ տեսեալ առ ի կեանս {հրաշագործելոյ} զդպրութիւն Ազգին յարեւմուտս՝ թողու առ նմա զթոռու

աղթութիւն չի վերագրուել մի սուրբի, որպէս նաեւ մի {հրաշագործութիւն} մի երեւելի զօրավարի: Եթէ ազգը Թորոսի օրով տեսել

ւոր չէ դորա վերայ խօսիլ, նկատենք Պ. Իսահակեանցի {հրաշագործութիւնը}: Նախ եւ յառաջ Պ. Իսահակեանցը իւր յօդուածի ն

եւս կատարելապէս նմանեցան իւրեանց վարդապետին: Շատ {հրաշագործութիւնք} պատմում էին նորա կողմնակիցքը, որպէս թէ խոր գիշեր

ւած մարդու անուն, եւ վերագրում էին նորան զանազան {հրաշագործութիւնք}. մինչեւ անգամ համոզում էին Պապին ընդունել նորան

ւմ էին մարտիրոսք, եւ նոցա վերագրւում էին զանազան {հրաշագործութիւնք} ։ Այն ժամանակ Յանսէնեանների մէջ հռչակուեցաւ մ

գզադէն համը տարաւ: Յիշատակարանս պարտակա՛ն է նորա {հրաշագործութիւնքը} պատմել: Այնպիսի գործեր, որպիսիք օր ու ցերեկով գ

ձեզ բոլորիդ, որ հնարավորություն ունիք վայելելու {հրաշալի} երաժշտության թովիչ հնչյունները. ինչ վերաբերում է

Այժմ կրկին վերադառնում եմ ներկա վիճակիս: Այսօր {հրաշալի} եղանակ էր եւ ես նրանից օգտվեցի 20 րոպե, կարող էի

Եվ այսպես, տեսնենք ինչ կասի չորեքշաբթին: Այսօր {հրաշալի} եղանակ էր եւ ես դարձյալ դուրս եկա պարտեզ զբոսնելո

ին զբաղեցնում է սաղմնաբանությունը. դա, եղբայր, {հրաշալի} գիտություն է. ճշմարիտ է, դեռ մանուկ է նա, բայց

ւմ, ինչ ուսեալ մարդ է, ապա նորա քարոզը, այնպէս {հրաշալի} քարոզ ասաց ուսումնարանի եւ ազգասիրութեան վերայ,

ւն սպիտակ ` Գուցէ երբէք չքանայ, Բայց {հրաշալի} ճակտիդ պսակ ` Միշտ վարդավառ պիտ՚ մնայ:

ին կազմողը է ազգը, որովհետեւ եկեղեցին ազգինն է. {հրաշալի} լօգիկա: Ո՛չ երբեք, ո՛չ բնաւ: Մինչ իսպառ

եւ չեմ ուրանում, որ էֆիմէրտէ եւս պակաս չէ, այն {հրաշալի} գիրքը, որ մեր ժողովուրդը սիրում է, որի մէջ գրու

ագից, պիտոյ է ասել, թէ այս վիպասանութիւնը, այս {հրաշալի} գործը, առանց ամենեւին կողմնապահութեան նկարագրելո

բոլոր կարողութիւնքը լարելով, որ գտանէ եւ տեսանէ {հրաշալի}, ազդու եւ այլ սոցա նման ուղեղ գրգռող բաներ, սառ

այսօր մեր կողմից ժխտուած իրաւունքը, մինչ նա իւր {հրաշալի} քարոզների մէջ բոլոր մարդեղէն գիտութիւնը բաժանում

թիւնը։ Անտարակո՛յս, նորան ենք պարտական, որ այս {հրաշալի} Թուղթը կարդում ենք այսօր մենք՝ մեր նախահարց օրեր

ի է, որ երանելի Կոմիտաս կաթողիկոսը՝ Հռիփսիմեանց {հրաշալի} " Անձինքի " այն անմահ երգիչը, եօթներորդ դարու սկ

աղատ. գլ. Զ, համ. 10։ Իններորդ դարում ծաղկած {հրաշալի} Մաշտոցը իր հոյակապ եւ սքանչելի նամակի մէջ, որ գր

սարսափելի կախարդը, որի անունի հետ կապակից է այն {հրաշալի} " պղնձեայ գլխի " յիշատակը, - Ֆրանսիսկեան կարգի ա

ստիկ հարինքից յետոյ, պատրաստ էր ընդունել ամենայն {հրաշալի} բան, վասնորոյ եւ չ'կարողացաւ ընդդիմանալ այն տպաւ

էզը եւ այլ ուրիշները, " Հոգեւոր վարժութիւնների " {հրաշալի} զօրութենից համոզուելով, միաւորուեցան Իգնատիոսի հ

alia), որ արդէն քանի անգամ յիշել ենք։ Այս ի՞նչ {հրաշալի} գիրք է, որին չեն կարող ընդդիմանալ ո՛չ մանկութիւն

ճի որդունքը եւ այլն եւ այլն։ Բացի սորանցից, այս {հրաշալի} գրքի մէջ գտանում ենք հետեւեալ բաները. աղօթելու ե

նա Տրաւանկօր։ Այս շրջմոլիկ Եւրոպացի մեծ բրամինի {հրաշալի} գործերի լուրը տարածուեցաւ ժողովրդոց մէջ. ամենայն

բազմութենով վազում էին նորա մօտ, որ տեսանեն այս {հրաշալի} մարդու երեսը։ Կսաւիէ վեր ելանում էր առ հասարակ ծ

այս էր պատճառը, որ Քրիստոնէութիւնը տարածւում էր {հրաշալի} զօրութենով եւ շուտութենով։ Նոքա եւս դուրս գալով

ենայնի յարմար էր այս երեխայ ազգին։ Յիսուսեանք մի {հրաշալի} ճարտարութեամբ քարշում էին նորանց իւրեանց կողմը,

եմն Պապը, մարդ լինելով, անսխալ է եւ անմեղանչական։ {Հրաշալի} ՛ Լօգիգա։ Memoires du duc de Saint-Simon

ի սիքան ընդունում են եւ ճանաչում են, ու Չելլինու {հրաշալի} գործերի համար քեզ հաց չեն տալիս, ո՛րը կարող է քո

ւթիւնքը. թէ՞ դորայ հակառակ, բնութեան օրէնքներով {հրաշալին} մեկնելով, ցրուել միջնադարեան մառախուղը, բանալ ա

ուէլ: ԺԲ. Ներածութիւն - Բէգզադէի եօթն {հրաշալիքը} - Խառն լուրեր - Մի աբեղայի ֆանատիկոսութիւն:

ւոր անուն չգտանելով՝ անուանեցինք " Բէգզադէի եօթն {հրաշալիքը} "։ Առաջին՝ Բէգզադէն, մի մեծ քաղաքում ունեն

րի օրագիրքը կամ լրագիրքը արդարացնեն Բէգզադէի եօթն {հրաշալիքը}, այն ժամանակ սուրբ պարտականութիւն կը համարենք դն

խոնարհեալ յանդիման սեղանոյ ահաւորին աստուծոյ, ՚ի {հրաշակերտ} տաճարի մօրն մերոյ սրբոյ Էջմիածնի, առնուիք ՚ի գագ

սի Տօնեցաք զԳրիգորի։ Եւ դաշնակն {հրաշաձայն} Ցաներեւոյթս սրովբէից Օրհներգուաց երգա

Ելցէ եւ մտցէ՝ Եւ ճարակ գտցէ: Եւ ահա կոյս {հրաշաւոր}, Ճոխ հեշտալեօք բիւրաւոր, Այլ զի գոհա

շնեւ Շնորհաւոր եղիցի մուտ նորոգ տարւոյս եւ տօն {հրաշափառ} ծննդեան եւ յայտնութեան տեառն մերոյ եւ փրկչին Յիսո

ի " եւ այլն: Էջմիածնի Ճառընտիրներից մինի մեջ՝ " {Հրաշափառ} տոնական ", գրված 1456-ին, հատված կա այս ողբից ա

յվազովսքին, եթէ հաճէր ընթեռնուլ զմանրամասնութիւն {հրաշափառ} խայտառակութեանս, յեկեղեցական պատմութեան Բարոնէոս

{ՀՐԱՇԱՓԱՌ} ԽԱՅՏԱՌԱԿՈՒԹԻՒՆ " Հաւատամք յարդիւնս Քրիստոսի

կ սեւ լինելով, կարմիր չ'ներկուի, այլ դորա հակառակ {հրաշափառ} խայտառակ գոյն։ "Յետինն չար քան զառաջինն"։

այն աղօտ եւ գունաթափ լոյսը ընդունել որպէս ապագայի {հրաշափառ} արեւ լուսի կարապետը։ Չկա՞յ այս։ Բուեր եկէք, եկ

ծադիր պաշտօնակատարութիւնքը, անտարակոյս, պիտոյ է {հրաշք} թուին: Նախիջեւանի բնակիչքը մեծ մասնով վաճառա

նելու իւր արտասուելի դրութիւնը ուսման հանդիսում, {հրաշք} էր գործել դարձեալ " Մեղուի " 37 համարում: Բայց ա

[են] առաջանում: Բնութիւնը, ինքը, ոչ թէ մի լոկ {հրաշք} է, այլ բարձր քան թէ հրաշքը եւ այս պիտի ստիպուի ը

ը միայն դուրս էր եկած բուն աստուծու ձեռքից: Ամէն {հրաշք}, որ ո՛վ եւ իցէ կարող էր մտածել, շատ ստո՛ր, շատ

, ինքը, ոչ թէ մի լոկ հրաշք է, այլ բարձր քան թէ {հրաշքը} եւ այս պիտի ստիպուի ընդունել ամէն մարդ, որ ուսու

ատ ստո՛ր, շատ տկա՛ր եւ շատ չնչի՛ն է, քան թէ այն {հրաշքը}, որ արարիչը, բնութեան միջնորդութեամբ ցոյց է տալ

գին ովկիանը, ես խելագա՞ր եմ, որ ովկիանի մեծափառ {հրաշքը} թողած, քո երկու կաթիլ չորցած արիւնին նայիմ. եւ

մարդ կամենար օգուտ քաղել այդ ազգերի կուրութենից, {հրաշքի} տեղ չէ՛ պիտոյ կարողանար ընդունել տալ այս բաները,

" Ընծան "՝ որպէս մի անօրինակ բան. նա գործում է {հրաշքներ}, նորան ցանկանում են ստանալ, ամենայն տեղից յառաջ

Իգնատիոսի վարքը գրողքը ընծայում են նորան շատ {հրաշքներ} ։ Միմիայն Րիբադանէյրա, խոստովանելով միայն նորա ս

այդ արարողութեանը, իսկոյն սկսանում է պատմել այն {հրաշքները}, որ կատարել էր թեթեւի միջնորդութենով. այն բժշկո

րքագրութիւնը (біографія)՝ նորա գործած քառասուն {հրաշքների} պատմութեամբ հանդերձ, որոնց իւրաքանչիւրքը իւր ժամ

ողութիւն չունի գուշակողական պատուանուն ստանալու: {Հրաշքների} մասին ասում է, թէ անհաւատ, թիւր, շնացող եւ չար

նութիւնը, որով պիտի մեկնուէր նոցա մի ամբողջ կարգ {հրաշքների} եւ պիտի փարատուէին այնուհետեւ այսպիսի մոլորութեան

րեզմանի վերայ, որպէս թէ նորանով գործուած զանազան {հրաշքների} պատմութիւն էին լինում։ Ի հարկէ թագաւորական Պալատ

եւ հեզ բնակարանը: - Դու եթէ հաւատաս բնութեան {հրաշքներին}, կը տեսանես, որ այդ քո շատ մեծ կարծած փոսը նա մ

է: Խելքս չի հասնում, թե թարգմանիչներն ինչպես են {հրապարակ} հանել առանց ծանոթագրությունների, in modo crudo:

ց վերայ արած ազդեցութեան հետ, եւ յաղթելով նորանց {հրապարակ} իջան: Կեցցէ՜ն: Մինչեւ այժմ ներկայացուցուա

ած ճանապարհի ծայրումը Ահա բացուեց մի գեղեցիկ {հրապարակ}, Մարմարոնեայ գեղեցկաշէն աւազան, Ուր

սիրած աղջկան: Ես պիտի դուրս գամ դէպի {հրապարակ}, Առանց քնարի, անզարդ խօսքերով. Ես պ

ղ ուրեմն, գուցէ շատ յառաջ, քան թէ գրիչ առինք ու {հրապարակ} իջանք, գիտէինք, որ խաւար շրջապատի մէջ բանտարկու

ին բռնած գալարած մի թերթ թուղթ, յառաջ դուրս եկաւ {հրապարակ} եւ գլուխ տալով տէր սատանային, սկսեց իւր ճառը այս

ճշմարտութեան մուրճը մեր ձեռքին, դուրս ենք գալիս {հրապարակ}, որպէս հաւատարիմ զինուոր ճշմարտութեան Վարդապետին

է դեռ եւս փշովք եւ մամռովք՝ ոչինչ ունի հանելոյ ի {հրապարակ}: Զգիտութիւն միոյ լեզուի եւ այն՝ լոկ հայկականին

յաստանի յանիշխանութենէ, յութերորդ դարու՝ հանէ ի {հրապարակ} գէթ զերկուս հոյակապ անձինս, թարգմանիչս յունական

կզբունք, այն է հանդէս տալ ազգի կարծիքին, ուրեմն {հրապարակ} կանչել խելքերը, խոստովանել նորա իրաւունքը եւ այս

ագաւորները Ներոնի օրը ընկնելով զուարճութեան համար {հրապարակ} էին իջնում մենամարտելու: Չենք էլ տեսնում պատմութ

արագուրելու եւ կեղծաւորուելու պարզապէս եւ որոշակի {հրապարակ} է հանում իր իմացական կարողութեան արդիւնքը։ Եւ ամ

ներկա սերնդին, հազիվ թե ամենաջերմեռանդ մարդասեր- {հրապարակախոսն} անգամ կարողանա նախատեսել նրա համար որեւէ ապագա:

երը, - թե ոչ՝ ինչպես ասում են եվրոպական մի քանի {հրապարակախոսներ}, դա բոլորովին այլ հարց է. ըստ էության, բանն այ

կայի առաջ բոլոր օրենսդիրները, քաղաքակրթիչները եւ {հրապարակախոսները}: Ինչ վերաբերում է հրեա ժողովրդի ներկա սերնդին

կով գործւում են Բէգզադէի ձեռքով, եթէ նիւթ չլինին {հրապարակախօսութեան}, եթէ այդպիսի անքրիստոնեայ եւ անբարոյական մարդիկ

մէջ, շատ անգամ, չէ կարող հաշտ աչքով նայել ազատ {հրապարակախօսութեան} երեսին: Նա հալածում է նորան, ոչ թէ օրէնքով կամ

գի բարեմիտ անդամքը ողջամիտ քարոզութիւնը եւ անաչառ {հրապարակախօսութիւնը} ընդունում են ամենայն ողջմտութեամբ, զզուանքով նայ

ժել, արդարացնել կամ պարտաւորել: Թո՛ղ ապրի՛ {հրապարակախօսութիւնը}: Ինձ, որպէս Հայի, ցաւելի է տեսանել որեւէ

ատճառով, դորանից յառաջ եւ ո՛չ մի տող բան տպած ու {հրապարակած} չունէի, որ Պ. Իսահակեանցի խելօքները կարողանային

իսկոս Երկրորդի անվանագիրը, որ դրված էր՝ որեւիցե {հրապարակական} կամ տերութենական շինվածքների ճակատում, այդ բոլոր

: Քաղաքը մերկ է ծառաստանից. ոչ թէ միայն չկան {հրապարակական} ճեմելիք կամ պարտէզք, այլեւ շատ սակաւ կը գտանուի

իլ գիշերի զաւակները, կամելով վնասել ճշմարտութեան {հրապարակական} քարոզիչներին, գայթակղութեան որոգայթներ լարեցին ա

ղը եւ հիմնադիրքը թող հաճին ընդունել մեր առ ի սրտէ {հրապարակական} շնորհակալութիւնը, որոնց ցանկանում ենք նոյնպէս ամ

առաջին անգամ բացին ազգի առաջեւ ապոլոնեան հայելու {հրապարակական} վարագոյրը: Կեցցէ՛ երիտասարդութիւն: Եւ հայ

դատաստանի առաջեւը պատճառ ունէին կարմրիլ եւ ամաչել {հրապարակական} ստախօսքը... Այո՛, կան եւ շատ կան այժմ, կրկնում

ւմ էր երբեմն ոսկի եւ երբեմն արծաթ: Նա եօթն անգամ {հրապարակական} փորձեր փորձեց, մինչ ներկայ էր մի մեծ բազմութիւն

յն սահմանով, որքան հարկաւոր էր այնտեղի կեանքին։ {Հրապարակական} զուարճութիւնքը էին միայն թատրոնական խաղարկութիւնն

մարդ Բարրիեր անունով, որի խօսքերից, որ ասել էր {հրապարակական} տեղում, կարելի էր եզրափակել, թէ նա մի չար դիտաւ

ւասարութեան ոգուց բխած ըստ երեւոյթին արդարութեանը {հրապարակային} եւ օրինական սպանութիւն չէ՞: Քրիստոնէութիւնը

օրէնքին"։ Նա պատժում էր, նզովում էր {հրապարակաւ} մարդերը. Որ իւր խօսքը չէին պաշտում ու իւրեա

, որ գործել էր մեր վերայ այն գիրքը. մի խօսքով՝ {հրապարակաւ} յայտնել մեր կարծիքը այդ աշխատութեան մասին։ Բ

ուտը, վաղուց ահա պարտականութիւն էր դրել իմ վերայ {հրապարակաւ} յայտնել քեզ իմ շնորհակալութիւնը: Բայց մի մատե

մնաց որ Մանուշակը դուրս վազէ ննջարանից եւ յայտնէ {հրապարակաւ}, թէ ամենեւին Մկրտիչի կին դարձողը չէր. բայց Թիւթ

եան գնացեալ էր ի հարսանիս նորա եւ ականատես է այդմ {հրապարակեալ} կաթոլիկութեան Սիմոնեանին, եւ կարծեմ թէ այսքան հա

ս չընտրուելու համար հաւատն ուրացող - եկեղեցական, {հրապարակեալ} ճակաճանութեան մասին դատաստանից խիթալով վեղարը գետ

պատուհասել բերանով եւ գրչով ազգի պակասութիւնքը, {հրապարակել} նորանց այնքան, մինչեւ որ ազգը, տեսանելով իւր վե

ատճառով, երբ թարգմանեցինք այս Թուղթը, հարկ եղաւ {հրապարակել} թէ՛ մեր անհամաձայնութիւնը եւ՛ թէ սորա պատճառները

էջ դեռ առաջին անգամն է, որ մի օրագիր, իւր վճիռը {հրապարակելով}, խնդրում է բանաւոր հասարակութեան կարծիքը: Անպատ

ազգի պակասութիւնքը եւ ամօթը: Եթէ մի ճշմարտութիւն {հրապարակելու} հետ կապակից է ազգային ամօթի յանդիմանութիւնը, չիք

ոյ բարի խորհուրդ տալիս եմ ձեզ արձակել ինձ՝ առանց {հրապարակելու} մեր խօսակցութիւնը մեր կառավարութեանը, որովհետեւ

բայց միեւնոյն ժամանակ չենք հրաժարւում մեր կարծիքը {հրապարակելուց}, թէ որովհետեւ տեղացի կարծիքով այդ արարողութիւնը

միայն խոստովանին զիւրեանց պարտութիւն, մեք զմերս {հրապարակեմք} կարծիս, թէ հին մատենագրութիւնն բաց ի պահելոյ յին

, այլեւ ամենայն տեղ, հոգով եւ ճշմարտութեամբ։ Նա {հրապարակեց} քահանայապետների արծաթսիրութիւնը), քահանաների՝

: Դարձեալ մի նոր զարմանք. պատճառ, առաջին անգամ {հրապարակեցի} իմ գրաւոր վաստակը Պ. Իսահակեանցի յօդուածի պատճառ

, այնքան ազնիւ կը լինի, որ նախ եւ յառաջ ինքը կը {հրապարակէ} նորան՝ ցանկանալով աւելի կատարելութեան մէջ տեսանե

ք լուծանել նորան: Թո՛ղ եթէ կամի, այսուհետեւ եւս {հրապարակէ} այդպիսի լուրեր, մեք արգելք չենք. եւ յիրաւի, ի՛

տրոնը, ուր գտանւում է Աւագ եկեղեցին, եւ գլխաւոր {հրապարակը}, այլեւ միւս եկեղեցիների համարեա թէ միաչափ հեռաւո

եղբարց, որ խոտէր զնորին աղանդ եւ խաբեբայութիւն ի {հրապարակի}, ո՛չ մի անգամ հասոյց զիւր բողոք (որպէս ինքն պար

, որ ցարդ իսկ ծառայէ նմա, սեղանաւորութիւն առնէ՝ {հրապարակի}: Խայտառակութիւնն ոչ լինի եղջիւրաւոր: Այլ մե

աւորչի անունով, գտանւում է քաղաքի մէջտեղը մի մեծ {հրապարակի} վերայ: Մօտ տեղեր Նախիջեւանի շրջակայքում չկան այդ

ենք, որ շատ անգամ այդպիսի օրագիրք հազիւ թէ տեսած {հրապարակի} լոյսը եւ ահա շիջանում են ասուպների նման՝ մի տխու

է մի նահատակուած կին, քան թէ մի զաւակ, որ, դեռ {հրապարակի} լոյսը չտեսած, սպանւում է Պ. Չամուռճեանի վարդապե

ր աչքում: Ահաւասիկ մէք կանգնած ենք այժմ, բաց {հրապարակի} վերայ եւ, թշնամիների զէնքերից անխոցելի մնալու ակ

եղեցական: Այո՛, ժամանակը լցուած է, ուստի եւ {հրապարակի} առաջեւ ասում ենք, տէրութենական լրտես - եկեղեցակա

քանի գնում է ընդարձակում է իւր ասպարէզը աշխարհիս {հրապարակի} մէջ: Ո՛վ պարծանք ճշմարտութեան մի մարդ, որ սօրայ

ց հաճոյախօսութեան... ես ի՛նչ երգող իմ, այսքան {հրապարակի} մէջ, ամօթ է մինչեւ անգամ իմ պէսին երգել, - պատա

խօսել ՚ի կաճառի խելագարաց, այլ ո՛չ երբէք ի լոյս {հրապարակին} ՝ Զվերոգրելոցն ողջոյն իրազեկ արարեալ զՎեհափա

է՛: - Կեցցէ՛, - ասաց խեղճ մարդը եւ հեռացաւ {հրապարակից}: Տարին չորս եղանակ ունի, իսկ մարդկային կեա

արոսի վանքը՝ մօտ մի ժամ հեռաւորութեամբ Մարկոսեան {հրապարակից}, դէպի Լիդօ։ Մխիթարը եւ նորա աշակերտքը տեղափոխու

զնվականք՝ թշվառ ետընթացք: Քաղաքի մեջ փառավոր {հրապարակների} վերա հոյակապ ճարտարությամբ քանդակագործված արձանքը

շատ պիտի լինի Լեհացի, քան թէ Լեհաստան։ Վարշաւի {հրապարակների} վերայ արիւնը մինչեւ ծունկն է հասնում։ Զինուորներ

անալով լուսաւոր եւ ողջամիտ խօսքերի բղխելու վրայ, {հրապարակներում} եւ փողոցներում միայն այս բանը միմեանց հռչակելով ե

երձը փոքր ինչ կարգի բերեց եւ սկսեց փողոցներում եւ {հրապարակներում} քարոզել ժողովրդին։ Ինչպէս ասում են նորա պատմ

սելու համար, ուր եւ սկսեց քարոզել փողոցներում եւ {հրապարակներում} ։ Նա ո՛չինչ չ'գիտէր. ուսել էր ո՛վ գիտէ ինչ Աստու

) պարտական են ուսուցանել ժողովրդին փողոցներում եւ {հրապարակներում} եւ դ) առանց ամենայն վարձի։ Իգնատիոսը, Ֆաբերը ե

ն աշխարհի բոլոր քաղաքների մէջ, քարոզել ժողովրդին {հրապարակներում} եւ փողոցներում, թողութիւն տալ մեծ մեղքերին, մին

յտնի բան է, այդ նոցա աչքը ծակում է եւ ծանր բան է {հրապարակով} ծրագրի մեջ խայտառակվել, որ ամենայն տեղ գնում է ե

երատեսուչ էր Հնդկական Բրամինների, որ անարգում էր {հրապարակով} քո դուստրը, որ մահու չափ հալածում էր ինձ: Ես գո

մարդերի, որ խնդրած չէին, եւ մի քանի ամսից յետոյ {հրապարակով}, դոյն այդ լրագրի միջնորդութեամբ արծաթ պահանջել:

ծունէութեան մասին: Եւ այսպէս յայտնում եմ, ահա, {հրապարակով}, որ ճշմարտութեան քարոզիչքը գործելու են անդադար,

կեդոնեան ժողովը: Պարտականութիւն համարում ենք {հրապարակով} յայտնել անարուեստ կոմպիլատորին, թէ մեք, քննելով

եւ լրագրերից, բոլոր գրչաւոր եւ բանագէտ մարդերից {հրապարակով} յայտնել իւրեանց կարծիքը այս մասին, որպէսզի այսպի

նը դուրս չգայ, այն ժամանակ (այժմէն յայտնում ենք {հրապարակով} ), որ մէք կը հանենք մի շրջաբերական, բայց բոլորո

ածը մեր հետ գերեզման չտանելու խոստումը առնում ենք {հրապարակով}: Ընթերցող հասարակութեանը կարող է հաւատ ընծայել մ

դրութեանը, պարտականութիւն ենք համարում մեր վերայ {հրապարակով} քարոզել, թէ նոր ահա բացւում է կենդանի ժողովրդի կ

սխանեց Շաքարեանցը: - Եւ ինչպէս էր ծիծաղում, {հրապարակով}... նզովեալը - լեզուն շինել է օձի լեզու, մի ամ

, բայց նա փոխանակ խոստովանելու իւր տգիտութիւնը, {հրապարակով} ծիծաղեցաւ իմ վերայ: Նա ասաց, թէ իմ առարկան միջի

ւթիւնը. այս պատճառով համարձակութիւն չունիմ խօսել {հրապարակով} իմ ընթերցողների հետ կոմս էմմանուէլի անձին վերայ,

րս գալով այս բոլոր անխորհուրդ նանրահաւատութեանը, {հրապարակով} քարոզեց Աստուածը գթած, ներող, անյիշաչար, նախախ

մուսնաւոր քահանայի ձեռքով։ Այս պապը, ասում եմ, {հրապարակով} յայտնեց աշխարհին, թէ ամենայն մարդկային իշխանութի

ց հայութեան դիմակով ծածկելու իւր պապականութիւնը, {հրապարակով} քարոզեց, թէ ինչ որ Հայոց ազգը ստացել է կամ ստանո

նէր մեր սերմանածը, երանի՛ էր մեզ, եթէ, ցոյց տալով {հրապարակով} այս ազգային պակասութիւնքը, կարողանային պատճառ դառ

մը Կարդինալներ կային, նոցա բոլորի ներկայութեամբը {հրապարակով} ու հանդիսով ուխտեց ճիշտ պահել աղքատութեան, ողջախ

ածների եկամուտից։ Ժողովողների ուխտը կատարւում էր {հրապարակով}, բայց ո՛չ հանդէսով։ Նոցա խոստմունքը այս էին՝ ո

տ լինել եւ նորանց ուխտապահական երդումը չէր լինում {հրապարակով}, թէ եւ մի կերպ հանդիսավեհութեամբ։ Հիմնուելով այ

եմն երբէք չէր պատահում, որ դատապարտուէր Գեներալը {հրապարակով} ։ Բոլոր Յիսուսեանք սարսափելի երդումով պարտաւո

ել էր բղխել։ Եթէ այս հասարակութիւնը յայտնապէս եւ {հրապարակով} ընդդէմ դուրս գար XVI դարու մտքերի անհանգիստ եւ ան

, այլ այս պայմանով, թէ նոքա աշխարհականանում էին {հրապարակով} ուսուցանելով մանուկներին այն ամենայն գիտութիւնքը

ամար։ Նոքա բոլորը, որ համարձակւում էին գրել կամ {հրապարակով} խօսել " Unigenitus " կոնդակի հակառակ, մինչեւ անգ

քայլ կատարեց ազգային յառաջադիմութեան հանդիսում, - {հրապարակով} յայտնեց իւր վճիռը մի Պօղոսի մասին, որ հայոց ազգի

դութեանց վրայ: Փարպի գնալու ժամանակ, Համասփիւռը {հրապարակով} յայտնում է իր տհաճութիւնը Սօսի յետամտութեան վրայ

, որ Համասփիւռը վերեւում յիշած Փարպու ճանապարհին {հրապարակով} նախատում է իր դուստրը, խայտառակելով եւ ամէնի առա

), մենք չենք կարող թոյլ տալ, որ մի մայր այդպէս {հրապարակով} խայտառակէ իր դուստրը, ուր աւելի չնչին բաները համ

ռակութիւն եւ թուք ու բեդնամ են լինում: Մի մայր, {հրապարակով} այդպիսի խօսքեր իր աղջկայ մասին ասելուց յետոյ, այ

էջ այս պայմանների սիմբոլական խորհուրդը, որ փեսան {հրապարակով} ցոյց է տալիս եւ ապացուցանելով ընկերութեան իր այրո

ատճառ դարձաւ, որպէս եւ շատ էջեր լցնելու. մենք, {հրապարակով}, հանդիսաբար եւ կացրդաբար յայտնում ենք արգոյ հեղի

պէս, զայրանում են տեսանելով ազգային որեւէ՛ ամօթի {հրապարակութիւնը}, մի համարձակ գրչի ներգործելով, այդ մարդիկը իրող

ի ձայն չունեն, քան վերջին ջրկիրը եւ չքավորը, որ {հրապարակում} բանջարեղեն է վաճառում: Այդ պարոններն այնքան էին

ելու չէին ազգի կողմից, այլեւ դատապարտուելու, որ {հրապարակում} այրուէին դահճի ձեռքով, որպէս հոգեսպան գործիք խաւ

որ կանգնեցուցած էր քարաժայռի տակ՝ մի բոլորակաձեւ {հրապարակում}: Նայեցայ չորս կողմս՝ կամելով հասկանալ, թէ ինչ

իմի է՞լ խօսենք։ Հիմի է՞լ խօսենք, երբ {հրապարակում} Պարսիկը առակ արել է Հային. " Եթէ Ասորո

եւրոպական լեզուներից է առնուած։ Այս յանցանքները {հրապարակում} էին եւ իրենց դատապարտութեան վճիռն էլ քամակիցը տալ

ենին ընդունող բարերարութիւնից, յարգելի մարդ է եւ {հրապարակում} երեւելու պատճառ ունի եւ Տիրոջից. եւ Քրիստոսի շնո

ագը անուանւում է քահանայ. Սուրբ Ղեւոնդը, Պարսից {հրապարակում}, յայտնելով Սուրբ Յովսէփի եւ Սուրբ Սահակ Ռշտունեա

, ինքնամատոյց կերպով, հրաւիրում է Սօսին եւ ուխտի {հրապարակում} (Հանա-վանքում) համբուրել տալով Վարդիթերին, նշա

կանութենով եւ գիշերները հանգչում էր սուրբ Մարկոսի {հրապարակումը} ։ Նորա ծանօթութիւնը հռչակաւոր Սպանիացիների հետ նո

րհուրելի շղթայս ստրկութեան, եւ զներողութիւնսն ՚ի {հրապարակս} եւ ի փողոցս արկին ի վաճառ, յաճուրդ զշնորհս Աստու

, բայց միշտ հատակտոր եւ կցկտուր ի նեղ եւ ի փոքրիկ {հրապարակս} երեւեալ, հանգոյն փոքրիկ նաւակաց՝ յածելով միշտ ի

ր երբեմն եռ էր գալիս մի կեանք՝ թունաւորուած բիւր {հրապոյրներով}... Վերսայլը, արդարեւ, մեծապէս զանազանւում է Վի

գտնի իրեն համար: Ահաւասիկ եւ կոյսը ` տարփագին {Հրապոյրներով} իր բիւր ու անբաւ, Եւ որովհետեւ գոհարն մեծագին

մանաւանդ որ ձեր դուստրը ամենայն օր շրջապատուած է {հրապոյրներով}, ամենայն օր բորբոքուած է նորա ուղեղը... ես կա

կրօնամոլներ, որոնց եւ ոչ ոք իմ դեւերից չէր կարող {հրապուրել}. բայց դու ընկար թէ չէ քամակներից, իսկոյն ամուսն

էմ Յազկերտի Երկրորդի Պարսից արքայի, որ զՀայաստան {հրապուրէր} ի կրօնս մոգութեան: Ոգի հեղինակիս զուարթ, պայծառ

ծ, մանում է իւր կեանքի թելը, նորան չէ գգւում մի {հրապուրիչ} յոյս, նա չէ տեսնում իւր ապագայի հորիզոնի վերայ մ

ենք վերադառնալ, մանաւանդ՝ Փոքր Ասիա, որ աւելի {հրապուրիչ} է իւր ծովեզերեայ դրութեամբ: Հերիք է, որ մի

ալ ծառայութիւնը պարոնների համար չէ կարող լինել մի {հրապուրիչ} բան: Մեզ կարող են ասել, թէ մեք նկարագրում

տալիս առաջ մեզ գեղեցիկ, ներկում են նորան զանազան {հրապուրիչ} գոյներով, յետոյ, ասես թէ աչքից ձգելով կամ բարկա

էիր հրաժարուելու այս բանից Գէթ, ասում եմ, {հրապուրուելով} պարծանքից: Ուրեմն, ի՛նչ լուր էք հանե

կամ գուցէ դեռեւս աշխարհի ապագայ փառաւոր յոյսերից {հրապուրուելով}, մնային այնտեղ, հրամայեց նորանց մնալ Փարիզի մէջ

ք, այն մխիթարիչ եւ լուսափայլ կողմերը, որ այդպէս {հրապուրում} են եւ իւրեանց են քարշում հետզհետէ գրեթէ բոլոր Հայ

իտությանը: Էլ ինչո՞վ ես կարող եմ նրանց խնդրել եւ {հրավիրել} զոհաբերելու համարյա 10 հազար ռուբլի արծաթ: Հանաք

եւ 4 օր պառկած էի ջերմով բռնված, մինչեւ ստիպվեցա {հրավիրել} տեղվույս բժիշկներից մինը եւ խնդրել, որ տա ինձ քի

եկամի կողմից: " Հյուսիսափայլի " խմբագիրը, {հրավիրելով} համագործակցել իր գրական ձեռնարկությանը, ամսագրի

մակն ստանալուդ պես Կամենշչիկովին գրի, որպեսզի նա {հրավիրի} մի լավ, բարեխիղճ վարպետ [կառեթագործ] եւ կառքը մա

այլ de facto: Մի անգամ եւս նրա ուշադրությունն եմ {հրավիրում} այդ հարցի վրա եւ խնդրում եմ լարել բոլոր ուժերը նպ

ենդանիների, ապա նաեւ բույսերի օդընտելացմամբ (նա {հրավիրված} էր այգեգործություն սիրող ընկերության կողմից) - ն

րութեամբ։ Եղիշէ վարդապետ, Մոսկուա, 1861, {հրատ}. պ. Յ. Քաթանեանց. Թովմա Արծրունի, Պատմ.

ւնի, Պատմ. տանն Արծրունեաց, Կ. Պօլիս, 1852, {հրատ}. Թանգարանին վերծանութեան յՕրթա-գիւղ։ Խորենաց

երթողահայր, Պատմ. Հայոց, Ամստերդամ, 1695-ին, {հրատ}. Վանանդեցի Թովմա եպիսկոպոսի։ Կիրակոս Գանձակե

սկոպոսի։ Կիրակոս Գանձակեցի, Մոսկուա, 1858, {հրատ}. պ. Ո. Յովհաննիսեանց։ Կորիւն վարդապետ, Վե

վհաննիսեանց։ Կորիւն վարդապետ, Վենետ. 1833, {հրատ}. Մխիթարեանց։ Ղազար Փարպեցի, Պատմ. Հայ. Վե

։ Ղազար Փարպեցի, Պատմ. Հայ. Վենետ. 1793, {հրատ}. Մխիթարեանց։ Յովհաննէս կաթողիկոս, Պատմ. Հա

աննէս կաթողիկոս, Պատմ. Հայ., Մոսկուա, 1853, {հրատ}. պ. Մ. Էմին։ Չամչեան Հ. Միքայէլի " Հայոց

ոպոս, (Պատմ). 'ի Հերակլն, Կ. Պօլիս, 1851, {հրատ}. պ. Թ. Մ. Միհրդատեանց։ Սուրբ Գիրք (Աստու

Գիրք (Աստուածաշունչ), Վենետ. 1805, 4 հատոր, {հրատ}. Հ. Յովհ. Զօհրապեան վարդապետի։ Ստեփանոս Տա

Ստեփանոս Տարօնեցի (Ասողիկ), Փարիզ, 1859, {հրատ}. Արժ. Շահնազարեանց Կ. վարդապետի։ Վարդան վա

վարդապետ, Հաւաքումն Պատմութեան, Վենետ. 1862, {հրատ}. Մխիթարեանց։ Մեզ մնում է այստեղ հանդիսաբար յ

. " Արդ զառաջին կելոյն իմոյ զվարս՝ Տէր Ներսէհ եւ {Հրատ} Կամսարական գիտեն"։ Այս խօսքերը յիշեցնում են մեզ

Արդ՝ զառաջինն կելոյն իմոյ զվարս՝ տէր Ներսէհ եւ {Հրատ} Կամսարական գիտեն զՍիւնեացն յառաջագրեալ եպիսկոպոսն

ին. " զառաջինն կելոյն իմոյ զվարս՝ տէր Ներսէհ եւ {Հրատ} Կամսարական գիտեն. զՍիւնեացն՝ յառաջագրեալ եպիսկո

ք բնաւ չենք հասկանում։ § 22. Բնագրում գրած է {Հրատ}. պ. Էմինը ծանօթաբանում է. " Հրահատ կամ Հրատ,

է Հրատ. պ. Էմինը ծանօթաբանում է. " Հրահատ կամ {Հրատ}, որպէս գրէ կրճատելով Ղազար " (եր. 40)։ Ին

է կարելի ասել, որ այդ կերպով եւ Հրահատը դարձել է {Հրատ} ։ Ինչ որ մեզ է վերաբերւում, մենք այս վերջին կ

ւիր Կամսարականի երկրորդ որդուն եւ ո՛չ մէկ անգամ՝ {Հրատ} ։ Երկրորդ՝ Փարպեցին քա՛ջ ճանաչելով Կամսարական

, որքան մեզ յայտնի է, չէ եղել երբէք մի մարդ, որ {Հրատ} անուն ունենար. եւ մենք մանաւանդ կարծում ենք, թէ

" Զանուն յետնոյս Ղազար 'ի Թղթի իւրում կրճատելով՝ {Հրատ} կոչէ"։ Թող ներէ մեզ պ. Էմինը ասել, թէ որպէ

ունի առանց ապացուցի բերան բանալ։ Մեր դատապարտածը {Հրատ} անունը չէ, այլ այն ուղղութիւնը, որ ապացոյց չուն

էս աներկբայելի իրողութիւն։ Աղճատուած ձեռագրի մէջ {Հրատ} տեսնելը բնա՛ւ իրաւունք չէ տալիս մեզ հաստատողապէս

հետեւ առաւել քան զայսոսիկ չգիտեմք ինչ, ՚ի մասին {հրատակացս}, որովհետեւ տեղեկութիւնքդ մթին, ծածկեալ ընդ փոշւ

ստովանի այժմ զմատենիկն սխալական, է՞ր վասն ուրեմն {հրատարակ} է լայն եւ տայ ի դպրոցս յուսումն մանկտւոյն. ո՞չ ա

տ սրանից երեք տարի առաջ (" Հյուսիսափայլի " մեջ) {հրատարակած} հայտարարությանս աշխարհագրական քարտեզի տպագրության

ուսումնական, խելօք եւ եւրոպացի մարդ է, եւ նորա {հրատարակած} " Մեղուն " ուսումնական լրագիր է, որով յոյս ունի

Ալիշանեանցը իւր անունով եւ Նահապետ ստորագրութեամբ {հրատարակած} կամ մինչեւ այժմ դեռեւս չտպուած տաղերգութիւնքը տպե

ձուլեալ տառեր, եւ ցուցակը այդպիսի տառերի վաղուց {հրատարակած} է մի առանձին մեծ թերթի վերայ: Մեծ հաճութեամբ յաջ

համարել մերժել. պատճառ, մեզ քաջ յայտնի էր նորա {հրատարակած} համբաւների ստութիւնը, գիտէինք, որ " Հիւսիսափայլ

նունը եւ այնքան զորություն հոգու ունի, որ տպելով {հրատարակե} յուր կարծիքը թշնամիների խայտառակության համար:

ելի յատկութեանց շահեցաւ զսիրտ ազգին: Օրագիրը այդ {հրատարակեալ} ի գիտնական Պալդազարեանէ, յուսամք թէ յարատեւեսցի

հոգեղէն կերակրոյ Հայազգի երեխաների համար ", զոր {հրատարակեաց} գերապատիւ Նազարեանց: Եթե աշխարհիկ լեզու Հայոց,

կոչման իւրոյ եւ աստիճանի գրել առ մասնաւոր անձինս {հրատարակել} զայդպիսիս եւ վերջապէս հասուցանել եւ ի մաքուր լսե

թղթերի օրինակին, որ կարողանամ առաջին համարի մեջ {հրատարակել}, մինչդեռ այդ բանը չէ երեւիլ " Մասյաց աղավնու " մ

եւ շատ խնդրում եմ, որ աշխատություն հանձն առնուք {հրատարակել} այդ պատկերները մի մանեթից մինչեւ կես մանեթով յուր

պատճառաւ հարկ անձին համարեցայ բողոքել զայսմանէ եւ {հրատարակել} զթուղթն զայն նենգեալ: Այն ինչ այսպիսեօք ոչին

ու ֆրանսիական, ասաց ցիս, թէ մարթ է զթուղթդ զայդ {հրատարակել} իբրեւ զպարգեւագիր (дарственная запись) եւ ոչ իբ

մ էիր, թե Ռ. Պատկանյանը ցանկանում է ինչ որ թերթ {հրատարակել}. ի՞նչ է, սկսե՞ց հրատարակել, ի՞նչպես է կոչվում

կանում է ինչ որ թերթ հրատարակել. ի՞նչ է, սկսե՞ց {հրատարակել}, ի՞նչպես է կոչվում եւ հասարակությունն ի՞նչ ընդու

դաշտի հայ շինականների բարբառով մի փոքրիկ բրոշյուր {հրատարակել} եւ սովորեցնել նրանց, թե ինչպես պետք է աճեցնել եւ

եւ այնքան հեշտ է ուսումնասիրել այն: Դա կարելի է {հրատարակել} նաեւ առանձին, իբրեւ 8-10 թերթանոց գրքույկ, թեեւ

մ, ոչ չպիտի մերժվի խնդիրս, քանի որ էլ չեմ կարող {հրատարակել} մեր " Հյուսիսափայլի " մեջ, որովհետեւ նա արդեն լռ

անձրեւի պատճառ էր տուել մեր գիւղի շինականներին՝ {հրատարակել} նանրահաւատութենից յառաջացած մի առասպել, թէ կայծա

այդպիսի անալի եւ անհամ սուտեր ոչ թէ տպագրութեամբ {հրատարակել}, այլեւ բերանից անգամ հանել: Ահա հեղինակի բուն խ

էն Գալֆայեան վարդապետքը կամենում են մի նոր օրագիր {հրատարակել} ՝ " Հրեշտակն Հայաստանի " անունով: Փարիզի հայ

իկ սրտնեղած Պ. Կըկռիկեանի ընդունելութեան վերայ, {հրատարակել} է մի փոքրիկ թերթ, որպէս մերժողական պատասխանի, բ

արձատրութիւն"։ Պարտականութիւն համարելով մեզ {հրատարակել} այս իրողութիւնը՝ չենք կարող չյաւելացնել, որ այս

ուով Հայ Քերականութեան վերայ, որ Պ. Չերքեզեանցը {հրատարակել} էր՝ ցոյց տալու համար իւր գիտութիւնը հայկական լեզ

մեղադրութեան պատճառներ Ներսէսը իւր նամակների մէջ {հրատարակել} էր բոլորովին սուտ, այն ժամանակ Թէորիանոսը ուշադր

, Դուք պարտակա՛ն էք ազգի բողոքը ընդդէմ այս բաների {հրատարակել}, եթէ այդպիսիք Ձեր անունով ուղարկուին: " Հի

չնայելով սորա վերայ, Ստիւարտ Միլը հարկադրուեցաւ {հրատարակել} իւր գիրքը ` " On liberty"։ Ստիւարտ Միլը այս գրք

քա անուանում են վաճառականութիւն, թո՛ղ ներուի մեզ {հրատարակել}, լոկ միջնորդութիւն, ուրիշի ծառայութիւն եւ առաւե

ով որ, ինչպէս մի անգամ Կալկաթայի Ազգասէր օրագիրը {հրատարակել} էր, այդ բանը ստանալու համար պայմանած ժամանակը կո

ւնը յանձն առանց այդ կտակների հաւատարիմ օրինակները {հրատարակել} Հիւսիսափայլ օրագրի ձեռքով, եւ մեր բարի խորհուրդը

զօրելոյ մտացն շլացելոյ յանակնկալ ճոխութեանց: ՚Ի {հրատարակել} զմատենիկն, ո՛չ դիպայ ես ՚ի Ռուսիա, հիւանդութեան

, մանաւանդ եթէ գտանուին մարդիկ, որ յանձն առնուն {հրատարակել} պ. Այվազովսքիի ընթացքի եւ գործերի պատմութիւնը ա

ն երկու անգամ փոխել է իւր կրօնը, որ տպագրութեամբ {հրատարակել} է. " Կաթոլիկ ծնած եմ եւ կաթոլիկ պիտի մեռանիմ ",

, լուսաւորչական հայերի առաջնորդ կարգուելուց յետոյ {հրատարակել} է, հայոց եկեղեցու հակառակ Վարդապետարա՞ն Քրիստոնէ

դատողութեան տակ ձգելուց յետոյ, երբ իրենք սկսեցին {հրատարակել} իրենց սեփական օրագիրը կամ թերթը, աչքի յայտնի կեր

յանցը, բարձրագույն բարեհաճությամբ, նախատեսում է {հրատարակել} գալիք տարվա հունվարից: Գիտնական խմբագիրը՝

ութիւնից փախչելով, յետ դրինք այս անգամ՝ պահելով {հրատարակել} Փարպեցու Պատմութեան թարգմանութեան հետ)։ Ինչ

ած։ Քաղցր պարտականութիւն կը համարենք մեզ {հրատարակել} այս աշխատութիւնը տպագրութեամբ՝ հանգուցելու խորհրդ

եդոնեան ժողովը առանց ուղղափառ լինելուց դադարելու՝ {հրատարակել} էր այս մասին մի գրուածք։ Երանելի Գէորգ կաթողիկոսը

հարկադրել Ֆրանսիայի բոլոր պալատականներին, կանոն {հրատարակել}, որ ամենայն մարդ, անունը ստորագրելու ժամանակ գր

առանց որեւիցէ մարդու կամք ստանալու, տպագրութեամբ {հրատարակել} նորա վարքագրութիւնը. այս պատճառով համարձակութիւն

, որոնց ամօթ է հարուստի ներկայութեամբ խօսել, կամ {հրատարակել} իւրեանց կարծիքը. պատճառ, միանգամ հաւատացած են,

լուսաւորութիւնը։ Այստեղ պատշաճ ենք համարում {հրատարակել} մի նամակ՝ " Տեղեկութիւն ի վերայ Մխիթարեանց բնակե

պի նկատողութեանը եւ հաստատութեանը, Մխիթարը արդէն {հրատարակել} էր իւր անձը պապական։ Դեռեւս նոր կազմուել էր

յս լուսափայլ ճշմարտութիւն վաղ ուրեմն [ծանուցեալ ] {հրատարակել} զՀոգեբանութիւն իւր տպագրութեամբ յամի Տեառն 1851 ի

նեցաւ Պարլամենտի անարդար առաջարկութեանը եւ որոշեց {հրատարակել}, թէ՝ ա. " Թեպէտեւ Unigenitus կոնդակը Ֆրանսիայի

ուսումնասիրութիւնը, - մենք պարտականութիւն ունինք {հրատարակել}, թէ պ. Աբովեանցի " Վէրք Հայաստանին " եւ " Սոս ե

սակում, քան թէ նոր տպած գործի պէս աշխատութենների {հրատարակելը}, որ բանի տեղ չանցանելուց յետոյ, անլուանալի մեղա

ն ժամանակուայ տէրութիւնը, նոյնպէս եւ նորա օրագիր {հրատարակելը}, նորա նկրտմունքը եւն եւն, ի վերջոյ վերստին հնչե

նուհետեւ հաւատալ, թէ այդ լեզուով գիրք կամ օրագիր {հրատարակելը} կարող է ժողովրդի խօսած լեզուն մաքրել, մշակել կամ

ին նոր լեզուի մշակութեան: Այդ աշխատութեան շուտով {հրատարակելը} մենք չենք կարող խոստանալ արգոյ ընթերցողներին, թէ

ոյեմբերի բողոքեցի ես ՚ի Հիւսիսափայլ օրագրի մերում {հրատարակելոյ} ՚ի Մոսկուայ ընդ ձեռն գերապատիւ եւ մեծիմաստ վարդապ

ի Շտեմարանէ պիտանէ գիտելեաց " Զմիւռնիոյ, երբեմն {հրատարակելոյ}, զոր իւրաքանչիւր եք ի մէնջ կարէ տեսանել եւ ի վեր

գրեթե առանց որեւէ օգնության, աղքատիկ միջոցներով {հրատարակելով} " Вестник естественных наук " եւ զբաղվելով կենդան

կան ազգայինը, որ քանի մի ժամանակ սորանից յառաջ, {հրատարակելով} " Արեւելք " անուն օրագիր (խափանուած մի Հայ ճիզու

ործողութեան մէջ: Կո՛մս, խնդրեմ, այս նամակը {հրատարակելով} Յիշատակարանիդ մէջ, մօտենալի կացուցանել նորան մեր

անյագ չարախօսութիւնքը այս կամ այն պարոնի վերայ՝ {հրատարակելով} սորանց տգէտ եւ առաթուր կոխելիք իւր բարձրագոյն գիտ

մելու, թէ եւ պարոնը չէ ուղարկում նորան Կեսարիա՝ {հրատարակելով} նորան անձնական շահասիրութեամբ վարակուած մարդ:

նորա ցանկալի նպատակը։ Մեր ընդդիմախօսքը, օրագիր {հրատարակելով} կամ գիրք թարգմանելով, երբէք ուշադիր չեն եղած լեզ

տպած բնագիրը կարդացողներին յայտնի է, պ. Էմինը, {հրատարակելով} այս Թուղթը, արել է, նախ՝ մի քանի սրբագրութիւնք

ովութեան համար եւ դեռեւս՝ պաշտպան քրիստոնէութեան {հրատարակելով} իւր անձը։ Ճշմարտութեան դիտանոցից նայելով պապական

բանալը, հերետիկոսութիւն են համարում, յանդգնաբար {հրատարակելով}: Կը ցանկանայինք իմանալ, թէ ժողովրդի մոլորութեան

եւ ազգի եւ եկեղեցու գլխից անցածները ճշմարտությամբ {հրատարակելու} համար: Հույս ունիմ եւ հույսս մեծ է. մի՞թե մեր ա

, թող թէ պղծելով Գուտտենբերգի գիւտը հասարակութեան {հրատարակելու}: Չգիտեմ, արդեօք ստանո՞ւմ էք դուք այդ լրագիրը,

ն ծերութեան մէջ Ֆրանսիարէն տպելով՝ ձեռք է զարկել {հրատարակելու} մի այլ գիրք: Բայց այս գիրքը մինչեւ այժմ Հայերի մ

նմանում, նախ՝ իւր բովանդակութեամբ եւ երկրորդ՝ {հրատարակելու} կերպով, որից առուած է եւ գրքի մակագիրը՝ " Ընծայ

րող կը լինի դատապարտուածը որպէս արդարացած վերստին {հրատարակելու}: Բայց այլապէս եղաւ բանի վախճանը: Վեհափառ կաթ

ործը եւ ուշադրութեամբ. գալիս ենք այժմ անաչառապէս {հրատարակելու} մեր կարծիքը այդ աշխատութեան մասին: Եւ իրա՛ւ որ,

սք նորա չէ վաւերական, ուստի բողոքեմ առաջի քո եւ {հրատարակեմ} զթուղթն զայն պարգեւագիր լոկ արարեալ ի կենդանութեա

հարկադրելու ինձ, որ այժմեան Հայոց ազգի դրութիւնը {հրատարակեմ} բովանդակ աշխարհի մէջ Հայերէն, Ռուսերէն, Գերմանե

լափոխ չէ դէպի լուսաւորութիւն, եթէ սորա պաշտպանքը {հրատարակեն} սորա իրաւունքը իւրեանց ազգի այն բաժնի մէջ, որոնց

վի. այլեւ, որովհետեւ օրագրի տարեվերջումը պետք է {հրատարակենք} ո՞ր քաղաքից որքա՞ն մարդ ստորագրվածը, այնտեղ եւս

ը խօսինք այս բաների մասին, երբ Աստուծու աջողելով {հրատարակենք} Փարպեցու թարգմանութիւնը։ § 10. Բնագիրը. " Յ

Հիւսիսափայլի հետեւեալ համարների մէջ կը {հրատարակենք} մեր հայեացքը Մխիթարեանց վերայ, կը քննենք նոցա գոր

արէզ բանալ. ուրիշ ժամանակ, մի առանձին գործով կը {հրատարակենք} մեր տեսութիւնը նոր լեզուի մշակութեան մասին, եթէ

ռով Մխիթարեան միաբանութիւնը ուղղակի կամ անմիջապէս {հրատարակեց} քանի մի տետրակներ եւ յօդուածներ, որոնց թէպէտ եւ

(Հոկտեմբերի 17-ին) ծնած Սկայորդին քանի մի անգամ {հրատարակեց} Տէր-Մանդինեանցի " Մեղուի " մէջ, որպէս թէ " Հիւսի

շտպանելու: Այս տողերը գրելու միջոցին Թէյմսը {հրատարակեց} Լեհաստանի ընդդէմ մեր նօտր գրով տպածը, գրեթէ բառ

ւորապէս աւստրիական բռնակալութեան ջերմեռանդ քուրմը {հրատարակեց}, թէ " Իտալիան լոկ աշխարհագրական անուն է"։

րան իւր ձեռքի մէջ, եւ Թէյմսը շատ ժամանակ չէ, որ {հրատարակեց}, թէ Իռլանդիոյ անկախութեան աշխատողքը, իբրեւ տէրո

ւթեան մէջ: Այն յանցանքի ցուցակը, որ Մեղուն {հրատարակեց}, որ վերագրւում են երբեմն կրօնաւոր Պօղոսին, եւ ո

համաձայն եմ Մեղուի վճռին, այլ աւելի եւս: Մեղուն {հրատարակեց} նորա անձը միմիայն քահանայութենից զրկուած. իսկ ես

ս մեջ (որ շնորհ ունիմ Ձեզ ուղարկելու) աշխատավոր {հրատարակեցի} Հայաստանի քարտի տպագրության, որին ձեռք զարկի, հ

եցին - ապրի՛ք. իսկ Բրուսսելի օրագիրները միւս օրը {հրատարակեցին}, թէ հոլլանդացիք գիշերով մօտենալով Բրուսսելին, յ

գլխաւոր գործակատար էր, Կարտինալ Բուրբօնը թագաւոր {հրատարակեցին} Կարոլոս X-ի անունով։ Հենրիկոս IV-ը բռնեց այս եօթ

եղամահ առնելու մէջ։ Յիսուսեան կողմնակիցքը համբաւ {հրատարակեցին}, թէ ինքը երկինքը յայտնի կերպով պատժեց յանցաւորը

լու միտք չունենալնիս դեռ քսան չորս ժամ չեղաւ, որ {հրատարակեցինք} եւ ըսինք, թէ մեք ձեզի գործիք ըլլալէն եւ եղբայրնի

չպէս յառաջ, ստրուկները եւ լսել չկամեցան: - {Հրատարակեցիր} մեզ ազատ, հանդերձ մեր հողով, եւ ահա վերջացած է

սկոպոսն ցուցանէ զանձն կարօտ օրական հացի, եւ զայդ {հրատարակէ} ՚ի ձեռն լրագրաց, յետս կոչէ լրագրօք զկտակ իւր 21

ը կ՚ելնէ հռովմէականութեան հրաւիրող գրութիւն մը կը {հրատարակէ} եւ պոչը նեղի մտած ատենը, " ես Հռովէական Հայոց հա

զեմ զկրօնընդդէմ եւ զանբարոյական գաղափարս, ինքնին {հրատարակէ} այսօր զփոքրիկ եւ զվտիտ ինչ մատենիկ, " Վարդապետար

սքին - քանզի ի պէտս ազգային դպրոցաց գոլ զմատենիկն {հրատարակէ} ի ճակատ նորա: Ընթերցեալ զայն, զարմանք կալան զիս

անունդ " Վարդապետարան քրիստոնէութեան ", ըստ իրին {հրատարակէ} զմատեան ինչ, ո՛չինչ նուազ քան " զվարժութիւն հոգե

յ, եւ այսպէս ահա կատարելով արդարապէս զիւր գործ, {հրատարակէ} զառաջինն ի նոր լեզու երկասիրութիւն, մակագրեալ՝

Յիսուսեանք համոզում էին Պապին, որ նա այս կոնդակը {հրատարակէ} իբրեւ պապական եկեղեցւոյ հիմնաւոր հաւատալիք։ Հակա

րը տուեց, շինեց, յետոյ պիտի այդ բառարանը տպէ ու {հրատարակէ}, որ " Սօս եւ Վարդիթեր " կարդացողները հասկանան այ

քարը տուեց ու շինեց, յետոյ այդ բառարանը պիտի տպէ {հրատարակէ}, որ " Սոս եւ Վարդիթերի " " հետախոյզ բանասէր " չե

սիրտը, երբ նորա միաբանութեան անդամները աշխարհին {հրատարակէին}, թէ " Պապին համար գրիչը ձեռքը կացած է, Պապին հա

ւթիւնքը՝ օրինաւոր եւ ուսումնական քննութեամբ, կը {հրատարակէր} համօրէն ազգի գիտութեան համար: 6. Բոլոր կամ

զ յիշել աստանօր զազգային օրագիրս եւ լրագիրս, որք {հրատարակին} ի զանազան միաբանութեանց եւ անձանց՝ ի Կոստանդնուպ

անհնարին է կարդալ, եւ ամենազվարճալին այն է, որ {հրատարակիչն} ինքը գիտե այդ եւ գնորդներին նախազգուշացնում է, թ

իսկ վերաբերմամբ: Հայոց պատրիարքարանում նրա {հրատարակման} առաջին օրը Կանոնադրութեան ներկայ հակառակորդներից

նայելով, որ Պ. Խ. գովում էր " Մեղուն " եւ նորա {հրատարակող} երեւելի ուսումնականը (?), բայց թէ Պ. Իսահակեա

իսափայլի " 11 №. այնտեղ կտեսնեք իմ մին նամակը առ {հրատարակողը}, որ ճշմարտությունից եւ խղճմտանքից հարկադրված գրե

մ ստանում: - Ափսոս, որ չես կարդացել. նորա {հրատարակողը} ՝ Մանդինեանց Ստեփանոս քահանան, այնպէս տղամարդի պ

, ճանապարհ տային ազատ շնչելու: - " Մեղուի " {հրատարակողը} խայտառակել է Նազարեանցին նորանով, որ սորա վարդապ

ութենական օրէնքների վերայ, բայց գուցէ " Մեղուի " {հրատարակողը} այն պատճառով անվաւեր է համարում, որ Նազարեանցը ե

եթէ ստուգապէս, ինչպէս դու ասում ես, " Մեղուի " {հրատարակողը} համարձակուել է ձեռնամերձ լինել նորա Վարդապետութեա

կիսագրագէտ մարդիկը, որ ինչպէս ինքը՝ " Մեղուի " {հրատարակողը} եւս, պարսաւը կրիտիկայի տեղ են գործ ածում, արագի

ն, ես առաւել լաւ գիտեմ, քան թէ " Հիւսիսափայլի " {հրատարակողը}: Ես " Հիւսիսափայլի " երեք համարի մէջ մի յօդուած

ական օրագրին, բայց երկբայում եմ, մի գուցէ պարոն {հրատարակողը} տեղ չգտանէ իւր օրագրի մէջ իմ գրած բաների համար:

ճառի մասին: Պիտի իմանալ, որ ես " Հիւսիսափայլի " {հրատարակողը} չեմ եւ ոչ նորա գլխաւոր աշխատակիցը. ես պատասխանատ

լութեանը Ռուսսիայի մէջ: " Արեւմուտքի " ազնիւ {հրատարակողը} եւ հիմնադիրքը թող հաճին ընդունել մեր առ ի սրտէ հր

դուրս է եկած Ս. Էջմիածնի գրատունից, եւ ինքը պ. {հրատարակողը} ստացել է իր օրինակը հանգուցեալ տէր Յովհաննէս Շահխ

ել, ուղարկիր պ. Նազարյանցին, նա " Արեւմուտքի " {հրատարակողի} ձեռքով ինձ կհասուցանե: Ես կերթամ Էմս եւ ջուր

արդ գիտնական անուանել, իսկ իմ կարծիքը " Մեղուի " {հրատարակողի} մասին շատ անշահ է: - Մանդինեանց Տէր Ստեփանի՞

, բայց այսքան խնդրում եմ հասկանալ, որ " Մեղուի " {հրատարակողի} գրագիր լինելը Կաթողիկոսի մօտ ոչինչ ապացոյց չէ նոր

արէին գլուխ դնել, այն ժամանակ " Մեղուի " եւ նորա {հրատարակողի} շնչառութիւնը շատ կը ծանրանար, մինչեւ այն աստիճան

բաների համար: Ես, ծանօթութիւն չունելով ո՛չ Պ. {Հրատարակողի} եւ ո՛չ Պ. Նալբանդեանցի հետ, որ, ինչպէս տեսանու

ւ որի բնագիրը Մայիսի 15-ից ուղարկել էին մի լրագիր {հրատարակողի}: Կարդացի այդ ոտանաւորը եւ, երբ կամէի արտագրել ն

մենայն առատութեամբ թափում էր " Հիւսիսափայլի " թէ՛ {հրատարակողի} եւ թէ՛ նորա գործակիցների վերայ: §2. Մեզ գրո

փայլը " խափանուելու էր, որպէս թէ մեք, հեռանալով {հրատարակողի} գործակցութենից, դադարել էինք աշխատելուց եւ թէ ին

իսափայլի " հետ էի։ Այս պատճառով " Հիւսիսափայլի " {հրատարակողի} եւ իմ յանցանքները, որ լսում էի, գրում եմ այստեղ

, թէեւ " Հիւսիսափայլի " բամբասուած լեզուն, նորա {հրատարակողի} եւ գործակցի բամբասուած ձեւ եւ ոճերը սկսում էին ան

երկու պաշտօն ունի այնտեղ, պալատական բամբասողի եւ {հրատարակողի} այն օրագրին, որ քանի մի ամսամէջ մի անգամ, " Ստա

սաստիկ խայտառակում է նորան, ես այդ օրագրից ասացի {հրատարակողին} ուղարկել մի քանի օրինակ պ. Նազարյանցին, եթեւ ցե

տեսանում եմ, պիտոյ է գլխաւոր աշխատակից լինի Պ. {Հրատարակողին}, գրում եմ ձեզ այս նամակը այն խորհրդով, որ դուք

ելով քեզ, խնդրում եմ հասուցանել " Հիւսիսափայլի " {հրատարակողին}: Հաւատա՛ ինձ, այնքան սիրել եմ Պ. Իսահակեանցին

ն մէջ խրախոյս եւ քաջալերութիւն է տալիս " Մեղուի " {հրատարակողին}, որ նա աշխատի, եւ, եթէ կարելի է, ընդդէմ դառնա

յլի " մէջ տպուելու գրուածները ես ուղարկում եմ Պ. {Հրատարակողին}, ինչպէս Պ. Գամառ-Քաթիպայի եւ մի քանի նոր ոտանաւ

րախացանք՝ տեսանելով մի այդպիսի թէ՛ գրողին եւ թէ՛ {հրատարակողին} արժանի յօդուած: Պարոնը, շատ ժամանակից սկսած, լ

արի՛տ է եւ այն, որ շատ բան եւս չէ կախւում օրագրի {հրատարակողից} կամ նորա գործակիցներից. երկիրը շատ անգամ բուսուց

այսպիսի անհաստատութիւնը չէ պիտոյ յանցանք համարել {հրատարակողներին} ։ Մեր ազգի մէջ, ինչպէս վերեւում ասացինք, օրինաւ

ւմ եմ, որ այդ գործը բաւական արժանաւոր բան լինի: {Հրատարակողներից} մինը՝ Պ. Յ. Ոսկան, ունի բանաստեղծական ճոխ քան

ասում ենք տարբերելու համար 1858-1861 թուականների {հրատարակուածից} ) գլխաւորապէս պատերազմում է նոր լեզուի այն ոճերի

, Հաննայի, տարեգրութեան մէջ: Այդ տարեգրութիւնը {հրատարակուել} է Երուսաղէմի վանականների ձեռքով 1779 թուին. այդ

ամարեա թէ ամենայն ամիս հրատարակում են այս կամ այն {հրատարակուելու} նոր օրագրի յայտարարութիւնք: Այո՛, ցաւելով խոստո

այի մէջ տպուեցաւ եւ որի երկրորդ հատորը շատ շուտով {հրատարակուելու} է նոյնպէս ազգի մէջ։ Մեք, մեր կողից, ընթերցասիր

ագործութեան վերայ: " Մեղուի " 13-երորդ թերթը {հրատարակուելուց} յետոյ մեք բաւական միջոց քննեցինք այն տպաւորութիւն

պեցու կրօնաւորների վրայ տեսուչ կարգուիլը այդ Թղթի {հրատարակուելուց} առա՛ջ էր յայտնի Ստեփանոս Տարօնեցու պատմութիւնից,

անեմ մեծ ուրախութեամբ: Սոքա են իմ խնդիրները, որ {հրատարակուեցան} " Հիւսիսափայլի " հինգերորդ ամսատետրակում. 1

էս թէ անմեղութիւնը։ Այս միջոցին ժողովրդի մէջ {հրատարակուեցան} զանազան գուշակութիւններ Պապի մօտակայ վախճանի վերա

յս Թուղթը, ինչպէս ամենին յայտնի, է առաջին անգամ {հրատարակուեցաւ} տպագրութեամբ Մոսկուայի մէջ, 1853 թուականին, պ.

կը, որով ջնջում էր Յիսուսեան Կարգը։ Այս կոնդակը {հրատարակուեցաւ} օգոստոսի 16-ին՝ երեկոյեան ութը ժամին։ Իսկոյն կո

հաւատարիմ եւ գովանի ծառայութիւնքը դժոխքին պիտոյ է {հրատարակուէին} պաշտօնական կերպով, եւ արժան էր վարձատրել այդ նզո

բաժանւում են նոցա, որոնք յառաջուց գրուած էին այս {հրատարակութեան} բաժանորդ: Լսում ենք, թէ տասն եւ չորս հատոր պիտի

որ մեք ինչպէս յառաջ, այժմ եւս գործակից էինք այս {հրատարակութեան}: Ընթերցող հասարակութիւնը, տեսանելով " Հիւսիսափա

ն մարդերից, որ թեթեւ աչքով նայում են մի շարունակ {հրատարակութեան} վերայ, իջանել հայկական դպրութեան ասպարէզը եւ դոր

է Երուսաղէմի վանականների ձեռքով 1779 թուին. այդ {հրատարակութեան} մէջ նրանք աւելացրել են աւանդութեանը մի նզովք, որ

ոսի 16-ին՝ երեկոյեան ութը ժամին։ Իսկոյն կոնդակի {հրատարակութենից} յետոյ բոլոր Յիսուսեանների տները շրջապատեցին կօրսի

աստանի մէջ թողած արծաթը ձեռք բերելու մասին, թէեւ {հրատարակութիւն} եւս եղաւ դորա համար Կալկաթայի Ազգասէր օրագրի միջն

. Արամեանից, թէ նա շուտով պատրաստւում է առնել մի {հրատարակութիւն}, թէ ամենայն ուղարկուած ձեռագիր կարելի է տպել նոր

կամ շարունակուիլ մի այնպիսի օրագիր կամ պարբերական {հրատարակութիւն}, որ նուիրուած լինէր մասնաւորապէս այս կամ այն նիւ

յց տալիս։ Ագաթանգեղոս, Կ. Պօլիս տպած 1709, {հրատարակութիւն} Մարսուանցի Գրիգոր դպրի Աղեքսանդր կաթողիկոսի յանձն

Լսում ենք, թէ տասն եւ չորս հատոր պիտի լինի բոլոր {հրատարակութիւնը}: Որպէս հնութեան յիշատակարան՝ պատուելի է մեզ

Որպէս հնութեան յիշատակարան՝ պատուելի է մեզ այս {հրատարակութիւնը} եւ այն ազգային դպրութեամբ պարապողների համար, թող

ափ ցանկանում եմ, որ մի բարի հետեւանք ունենայ այս {հրատարակութիւնը} մեր ազգի վերաբերութեամբ: Այս միջոցներում ստա

լինել: Ինչպէս մեր միտքը գալիս է, Ազգասէր օրագրի {հրատարակութիւնը} այդ ժառանգութիւնքը ստանալու համար պայմանած է ժամա

օսքեր էին, խօսքեր եւ էլի խօսքեր. պատճառ, իրենց {հրատարակութիւնը} այս պէտք չեղած, կամ անօգուտ, կամ զուր բաները աւ

մեր բամբասված " Հիւսիսափայլը"։ " Հիւսիսափայլի " {հրատարակութիւնը}, թէ՛ լեզուի եւ թէ՛ բովանդակութեան կողմից գիտակցո

ժմ ասած էինք, այնուամենայնիւ անխորհուրդ չէր դորա {հրատարակութիւնը}, եւ թո՛ղ մեր սիրելի ընթերցողքը ուշադրութեամբ կար

է, որ ոչ երբեք զանցառու եղանք մինչեւ այժմ կարելի {հրատարակութիւնների} մասին: Թող պ. Չամուռճեանը քարոզէ, թէ հոգեւո

ր բնաւ պահանջողութեան յանդգնութիւն չունի: Այդ {հրատարակութիւնքը}, անշուշտ, ազգի մեծագոյն մասին վերայ բնաւ ազդեցո

Մոսկվայում, ստատսկի սովետնիկ Ստեփանոս Նազարյանցի {հրատարակությամբ} լույս տեսնող հայ գրական ամսագիր " Հյուսիսափայլ "-

գնահատել: Ցանկանալով ամեն գնով որեւէ պարբերական {հրատարակության} խմբագիր լինել, ի վերջո նա հաշտվեց այն մտքի հետ,

է հօգուտ Թուրքիայի եւ Անգլիայի եւ իր զզվելի թերթի {հրատարակության} համար ստանում է նույնքան աննշան մի գումար Թուրքիա

էր Լազար Իլիչը: Բոքլի գիրքը բոլորովին տարբեր {հրատարակություն} է. նախկինն, այնուամենայնիվ, ուներ այն առավելու

անձին, իբրեւ 8-10 թերթանոց գրքույկ, թեեւ առաջին {հրատարակությունը} լույս կտեսնի միանգամից, այսինքն վերլուծական մասը

ով, բայց չէ՞ որ Գ. Այվազովսկու հիշյալ ամսագրերի {հրատարակությունն} այդ կատեգորիային ոչ մի կերպ չի համապատասխանում:

երկրորդ հատորը, որ գուցէ մինչեւ այս տարու վերջը {հրատարակուի}: Ո՜հ, ինչ պատմութիւն... Աւելի դիւրին պիտի լ

սօր, այս ժողովքի մէջ, թագուհին չ'ընդունուի եւ չ' {հրատարակուի} գահակալ եւ յաջորդ հանգուցեալ թագաւորին, այն ժամա

ր մեր օրագրի թույլտվությունը դուրս եկած լինելով, {հրատարակում} ենք այժմ հայտարարությունքը: Ահա ուղարկում եմ քեզ

: Աղեքսանդր Տյումա (հայրը) գտանվում է այստեղ եւ {հրատարակում} է մի օրագիր " Անկախություն " անունով: Այդ օրագիր

չեմ հասկանում այնպիսի ուսումնարանք, որոնց մասին {հրատարակում} էր " Մեղուն " ուրախացած. այդպիսի բաները արժանի չ

միտ չդնելով իւրեանց հոգեկան չքաւորութեան վերայ, {հրատարակում} են իւրեանց անձը առատացած ամենայն բանով՝ տղայական

Մանրիկօն դառնում են միմեանց թշնամի: Կոմսի որդին {հրատարակում} է մի սուտ համբաւ, որպէս թէ մեռած էր Մանրիկօն, ո

եւ խայտառակութիւն այդ սեւահոգի անպիտանին), այժմ {հրատարակում} է " Արեւմուտք " անունով կիսամսագիրը: Ազգային

Հայ օրագիրքը եւ լրագիրքը համարեա թէ ամենայն ամիս {հրատարակում} են այս կամ այն հրատարակուելու նոր օրագրի յայտարար

եք ընդունել այսպիսի բաներ չենք կարող: Այս բոլորը {հրատարակում} ենք անարգ զրպարտութիւնք Ներսէս Շնորհալու վերայ եւ

րայ, քանի որ մարդը ապրում է եւ օդ է շնչում, մեք {հրատարակում} ենք նորան իմաստակութիւն եւ խաբէութիւն: Մարդն է փ

իցէ խորհուրդը յառաջ քշելու համար, ներքին պարտք է {հրատարակում} նա, եւ ամեն մարդ առանց երկբայութեան, իբրեւ մի ա

ելով այս, Հեգելը նորից պուպլիցիստ է դառնում: Նա {հրատարակում} է Պրուսիոյ տէրութենական լրագրում իր վերջին յօդուա

րա յաջորդը՝ Վլադիսլաւ, աւելի խոհեմ գտանուելով, {հրատարակում} է իւր անձը պապի գործակալ եւ համաձայնում է հարկ տա

այի իրաւունքը կամ գէթ աշխատում է բռնաբարել, մենք {հրատարակում} ենք մաքուր եւ զուտ ֆանատիկոսութիւն: Նոր լեզուի մ

մ մի կրճատ քաղվածք խմբագրի՝ ընթացիկ մայիսի 30-ին {հրատարակված} ծրագրից եւ թույլ կտամ ինձ մտածել, որ այնտեղ արծա

ետեղվեն ինչպես հին, այնպես էլ նոր հայերեն լեզվով {հրատարակված} նոր գրքերի քննադատական վերլուծությունները, վերլո

երազմ եւ խաղաղություն " գրքի երկրորդ հատորը: Այն {հրատարակվում} է Մոսկվայում եւ առաջին հատորը ես արդեն կարդացել ե

, ապա թէ ոչ այնպիսի չնչին գործողութիւնք, որպիսիք {հրատարակւում} են Հայաստանի " Մեղուի " մէջ, շատ անգամ խելացնոր

Շահբէգ: P. S. Լսում եմ, որ Փարիզում {հրատարակւում} է մի նոր ազգային օրագիր, թէ լրագիր՝ " Արեւմուտք

այսքան թող հերիք լինի ծանուցանել, որ այդ օրագիրը {հրատարակւում} է ամիսը երկու անգամ։ Իւրաքանչիւր համարը բաղկանու

առեց շատ սրտում Անշէջ կրակներ, Դարբնեց {հրացայտ} Երկաթի շանթեր. Գընտակ ու վառօդ,

նչայ. ձեռքումը մի գաւազան եւ ժանգոտ հրացան առանց {հրացայտի}, ծոցերը լիք մանր քարերով եւ խորտակուած շիշի կոտո

կաթի շանթեր. Գընտակ ու վառօդ, Նիզակ, {հրացան}, Ահեղ թնդանօթ։ Թէ այսքան քո գալ

ր սիրական քնքուշ քոյր, Առաւ զէնքը, սուր, {հրացան}, Հեծաւ իւր ձին սեւաթոյր: - Քո

Ասում է զգոյշ մեր ազգասէրը. " Բահ ու {հրացան}, ի՞նչ եղան նոքա, Թէ՞ քշում էիր դու ուրջու

ց. Հողեր եմ վարում հեռուից ` խօսքով. {Հրացան} իմ պէսը կուրծքին ե՞րբ սեղմեց... Է՛լ

եւ երկու թափանչայ. ձեռքումը մի գաւազան եւ ժանգոտ {հրացան} առանց հրացայտի, ծոցերը լիք մանր քարերով եւ խորտա

ւմ, ետքը երկու փայտ իրար հետ քսելով, աւելի ետքը {հրացանը} գտաւ, ետքը ֆոսֆորեան լուցկիք եւն, այսօր այս վեր

վստահութեամբ հմուտ եւ վարժ որսորդը ուղղում է իւր {հրացանը} որսի վերայ, հաւաստի լինելով, որ շուտով պիտի գետ

րբ ինքը՝ թագաւորը (Կարոլոս 9-րդը), իւր ձեռքով {հրացաններ} արձակեց իւր աւետարանական հպատակներից մի քանիքը չք

կապում են կայքերը, պահում են բեռները, լցնում են {հրացանները}, կամենում են փախչել եւ կամենում են պաշտպանուիլ.

աջ ելանել յուր նոր գալու իշխանին: Բոլոր այդ գնդի {հրացանների} խողովակի ծայրը խրված են վարդի փնջեր, հիանալի եւ

խմբի տալիս էր հրաման, Իւր ձեռքի բռնած թեթեւ {հրացանով} ։ Ես տեսայ դարձեալ, մի ուրիշ անգամ,

դակի մէջ դրած էր օդում բնակուող մեզիմեն աղեկներին {հրաւէր}, երկրորդում ` ցամաքում բնակուողներին, իսկ երրոր

, զոհելով իւր ժամանակը, կամակար ընդունում է այս {հրաւէրը}, եւ ահա Արեւմուտքը երեւում է Հայերի աչքին: Մեք

սին: Թէպէտեւ շատ ծանր էր կոմսին ընդունել այս {հրաւէրը}, բայց մի փոքր մեղմացել էր արդէն սրտի կրակը, բաց

ջալու ձեր ցոյց տուած ներողամտութեան վերայ դէպի իմ {հրաւէրը}: Ողջ եղիք: Խ. Ծ. Գէորգ Շահումեանց:

յդ մարդերից մի քանիսին չեմ ճանաչում, իսկ այսպիսի {հրաւէրի} ժամանակ, հարկաւոր էր, որ վերահասու եղած լինէինք

Սվօդին քաղաքական օրինաց արգելեալ լինին այդօրինակ {հրաւէրք}: Եւ թէ այսպէս եւ թէ այնպէս, եթէ միայն պաշտպան կ

ոգաբարձու լինելով բոլոր տպագրութեան ծանրութեանը, {հրաւիրած} են Պ. Ոսկանեանին յանձն առնուլ միայն շարադրելը:

Ուղարկում եմ այժմ իմ մի քանի նկատողութիւնքը՝ " {Հրաւիրակ} հայրենասիրութեան " մակագրով, Պ. Իսահակեանցի յօդ

Պ. Շահբէգի նկատողութիւնքը՝ Պ. Իսահակեանցի " {Հրաւիրակ} հայրենասիրութեան " մակագրով յօդուածի վերայ, որ տ

ի նկատողութիւնքը Պ. Իսահակեանցի գրուածքի վերայ " {Հրաւիրակ} Հայրենասիրութեան ", խոստացել էի գրել եւ հասուցան

ին մի յօդուած՝ " Նկատողութիւնք Պ. Իսահակեանցի " {Հրաւիրակ} հայրենասիրութեան " մակագրով յօդուածի վերայ ", որ

տ էին նոքա. որոնց մէջ ամփոփուած էին թալիսմանական {հրաւիրանք}: Առաջին գնդակի մէջ դրած էր օդում բնակուող մեզիմե

յ իմ ցմահ, յընթացս այսր առողջարար դեղընկալութեան {հրաւիրեալ} եղէ յոմանց ազգասիրաց յանձին առնուլ վերստին զպաշտօ

վ: Յետ երկուց աւուրց սրբազան արքեպիսկոպոսն Մակար {հրաւիրեալ} զիս առ ինքն խնդրեաց թարգմանել զվճռադատութիւն ձեր

ս: Յետ աստանօր այսպէս կարգելոյ եւ կարգադրելոյ {հրաւիրեալ} լինէր սուրբն Մեսրոպ ի Վիրս՝ առ ի նոյն գործ, որո

առաջի Ձեր եւ բովանդակ ազգին Հայոց ի Նախիջեւան եւ {հրաւիրել} Ձեզ ի գործ դնել զպատշաճեալ հնարս առ ի կարճել զներ

ենայն պակաս կատարելագործեց սա: Մնում է միայն մեզ {հրաւիրել} Երեւակի բաժանորդքը, որ իւրեանց շնորհաւորութիւնքը

ւ գրում էիր, թէ պիտոյ է խորհուրդ կատարել, ովի՛ն {հրաւիրել} եւ ովի՛ն ոչ, - պատասխանեց պ. Մարկոսը: - Այ

, որովհետեւ առանց այսպիսի խտրութեան, հանդիպողին {հրաւիրել}, իմ կարծիքով, յիմարութիւն է: Նախ, այն պատճառո

ց լինելու համար: Ե․ - Ին՞չ մարդիկ միտք ունիք {հրաւիրել}, - հարց արեց Մանթուխեանցը: - Ահա ցուցակը, -

պա նզովեալ լինի դորա ծնունդը. ինչ հարկաւոր է մեզ {հրաւիրել} մի այդպիսի գազան մեր ազգասէր եւ եղբայրասէր ընկերո

էջ"։ - Մի բան ասեմ. մանաւանդ նորան պիտոյ է {հրաւիրել}, որովհետեւ այդպիսի բնաւորութեան տէր մարդ էր, -

կոմս էմմանուէլ ասած մարդուց, բայց եթէ ձեր միտքը {հրաւիրել} է, հրաւիրեւցէք, ինձ մի մասնաւոր վնաս չունի, շա

ԵՐԻՆԵՐ ՀՐԱՒԻՐԵԼՈԻ ԽՐԱՏ " Եթէ կամենաս փերիները {հրաւիրել}, հարկ է, որ սուրբ մնաս անկողնուց: Առ մի կլայեկ

մի կոտոր կապերտ: - Ուրեմն ձեր վերջին խօսքն է {հրաւիրել} իմ փեսան, որի երեսը ցանկալի չէր ինձ տեսանել:

խօսից. առ ի ապացուցանել զայս կարծիք պիտոյ է գէթ {հրաւիրել} յիւրաքանչիւր անջատ վիճակացդ այդոցիկ զմի մի այր,

եներալ յաջորդը պարտական էր սահմանեալ ժամանակի մէջ {հրաւիրել} խորհրդարանի անդամները նոր Գեներալի ընտրութեան համ

ուռը փութաց կարգադրելու Սարգիս պատրիարքին ` ժողով {հրաւիրել}, բայց ոչ թէ Կանոնադրութեան կէտերի, կամ 12 տարի

կոսը: - Ին՛չ մի խայտառակութիւն է. մեր նորան {հրաւիրելը} արդէն մի մեծ պատիւ էր, որ ցոյց էինք տալիս, - շա

, որ ցոյց էր տուել իւր խմելու վերայ, - եթէ դուք {հրաւիրելը} յանձն առնուք, խայտառակելը իմ վիզը, կամի՛ք, դաշ

: Ես շինել եմ ահա մի ցուցակ, որի մէջ գրել եմ մեր {հրաւիրելի} բարեկամների եւ ծանօթների անունները: - Կարդա՛

մն համաձայն ես ինձ, որ պիտոյ էր ընտրութիւն առնել {հրաւիրելի} մարդերի մէջ: - Ամենեւին համաձայն եմ, եւ այդ

Կոմսը վեր առաւ եւ սկսեց կարդալ. ՓԵՐԻՆԵՐ {ՀՐԱՒԻՐԵԼՈԻ} ԽՐԱՏ " Եթէ կամենաս փերիները հրաւիրել, հարկ է

կական դիվանատան պայծառափայլ փոխարքային Կովկասու, {հրաւիրելով} զիս գալ առ ինքն յետ երկուց աւուրց: ՚Ի 5/17

Ռուսերէն, Գերմաներէն, Ֆրանսիարէն եւ Լատիներէն՝ {հրաւիրելով} այդ ազգերի ուսումնականքը հասկանալ մեր այժմեան ազգ

նմա որպէս իւրեանց ծառայի, այլ ի պատուոյ ասպարէզ {հրաւիրելով} զայրն գիտնաւոր եւ քան զբազումս արժանի: Այլ հերիք

գալ իմ մօտ, մեր ծանօթներից եւ բարեկամներից ովին {հրաւիրելու} եւ ովին չհրաւիրելու մասին, խորհուրդ կատարելու հա

ծանրութեամբ սկսեցին ընտրութիւն առնել մարդերի, որ {հրաւիրելու} էին իւրեանց խնջոյքին մասնակից լինելու համար: Ե․

ակը եւ հարեւանցի նայելով նորա վերայ ասաց, - Չէ՞ք {հրաւիրելու} այն մարդուն, որ նոր եկել է այստեղ եւ որ ամէնուրե

շատ ուրախ եմ, որ չկայ նորա անունը. եւ եթէ դուք {հրաւիրելու} միտք ունենայիք, ես անտարակոյս պիտի խորհուրդ տայի

ռով: Օրհնած հոգի, ո՞չ ապաքէն տոմսակումս գրել էի {հրաւիրելուս} պատճառը. փառք Աստուծոյ. ի՛նչ վախենալու բան կայ

գրել բոլոր Հայոց եպիսկոպոսներին եւ դէպի ժողովը կը {հրաւիրեմ} նորանց այս գործի համար եւ, երբ նոքա հաւաքուին,

եւ թատրոնական աղջիկների հետ: - Եթէ արժան է, {հրաւիրենք} նորան եւս, - յաւելացրեց պ. Շաքարեանցը, - ես ծա

ը, - ես ծանօթ չլինելով, չէի նշանակել: - Կը {հրաւիրես}, ծանօթ կը լինի կ'երթայ, - իսկոյն պատասխանեց պ.

ին վերաբերութեամբ, երբ Մեծ Վահանը Սիւնեաց երկրից {հրաւիրեց} նորան վերադառնալ։ Իսկ Թէ Սիւնեաց երկրում նա աղքա

ում էր մեզ այնտեղ, յետոյ Հայկազն բժիշկ Սարաջեանը {հրաւիրեց} մեզ ի միասին իւր տուն, որովհետեւ այն տխուր օրը ո

ին։ Նա արտաքին կերպով հաշտուեցաւ Րիշիէի հետ, եւ {հրաւիրեց} նորան ճաշ ուտելու իւր մօտ։ Ճաշից յետոյ առանձին մ

, պարապում էր եւ գործական բժշկութեամբ: Մի անգամ {հրաւիրեցին} նորան գնալ մի վտանգաւոր ցաւով հիւանդ աբեղայի մօտ

ւթեանը եւ սիրելի լինելուն ժողովրդի մէջ, մի անգամ {հրաւիրեցին} նորան իւրեանց վանքը։ Վանահայրը մի քանի Աստուածաբ

համար, եւ այդ նրանց յաջողուեց միանգամայն: Նրանք {հրաւիրեցին} պատրիարքի ուշադրութիւնը Դռան ունեցած շահագրգռութե

քաղցր եւ ներդաշնակ ձայնով. - Քուրիկնե՛ր, մէք {հրաւիրեցինք} ձեզ խնջոյք, որ պատրաստել էր մեզ Հոլոյին կինը, Թ

էլ ասած մարդուց, բայց եթէ ձեր միտքը հրաւիրել է, {հրաւիրեւցէք}, ինձ մի մասնաւոր վնաս չունի, շատ շատ, միւս օր

րթութիւնը, ոչ թէ այսպիսի քաղաքավարի նամակ գրէ եւ {հրաւիրէ}, այլ եթէ լոկ ծառայի բերանով հրամայական ձեւերով ե

ակ չուտէ, այլ իրեն եւ տանուտէրին (քեօխուայ) էլ {հրաւիրէ}: Ազնիւ երիտասարդը հասկանում է բանի զօրութիւնը եւ

գուցեալ Մուրադի շնորհի մէջ։ Նոքա պիտոյ է կամակար {հրաւիրէին}, որ բուն Հայոց կողմից գտանուի վարժարանի մէջ կրօն

մարդ են համարում եւ այնպէս բարակ, որ եթէ դորանց {հրաւիրէին} տէրութենական գործով մի այլ թագաւորութիւն դեսպան գ

- Իմ առաջին եւ վերջին խորհուրդը այս է, որ յետ {հրաւիրէք} դուք ձեր փեսան... Համաձայնեցէք ինքներդ. ձեր դ

Մխիթարեան համախոհ մը կ՚ելնէ հռովմէականութեան {հրաւիրող} գրութիւն մը կը հրատարակէ եւ պոչը նեղի մտած ատենը

րեցի " կ՚ըսէ: Հռովմէական Հայերը հռովմէականութեան {հրաւիրող} ծաղրալի գրութիւն մը կատակէն ուրիշ ի՞նչ բանի արժան

ընթերցող, այս մտքով շաղեալ ազգդ Հռովմէականութեան {հրաւիրող} անձանց սկաւառակներուն մէջ պճեղ մը խելք կա՞յ...

փելի չքաւորութիւնը յայտնելուց, այլեւ եթէ նորանից {հրաւիրուած} Կրօնական ժողովը դիմէ դէպի նզովքը, այդ խաւար դարե

եթէ ոչ մի խնջոյքի մէջ, մանաւանդ եթէ այդ խնջոյքի {հրաւիրուած} անդամքը բոլոր մեր մարդիկ էին, - ասաց պ. Մարկոսը

ներորդի"։ Երբ որ աւարտել էիր այս ընթերցմունքը, {հրաւիրուած} փերիքդ կը գան, եւ տղան կը տեսանէ նորանց հայելու

վերայ ունէին ոսկի ապարանջան հիանալի քանդակած: {Հրաւիրուած} քուրերը, ամէն մինը հրեշտակի գեղեցկութեամբ, հագն

հիմնուեցաւ Բազըլ քաղաքում եւ Թէոֆրաստ Պարացելսոսը {հրաւիրուեցաւ} ունել այդ ամբիոնը: Այս գերօրինակ մարդը ծնած է 14

բողոքում էին դէպի Կլեմենտ XI-ը, որ գալոց ժողովքը {հրաւիրուի} ։ Օրլէանեան Դուքսը ոչինչ հաւատ չէր պաշտում։

արդարացնել 2. 600 տարու փոքրիկ եւ աննշան սխալը, {հրաւիրում} է ինձ կարդալ " Հիւսիսափայլի " 4 ամսատետրակի 338 ե

ծ մանուկին: Մարդ ուղարկելով մանկաբարձի քամակից, {հրաւիրում} է իւր մօտ եւ, յայտնելով հասած թշուառութիւնը, աղ

արկացած, բայց սուտ բարեկամ կեղծաւորուելով, ճաշի {հրաւիրում} է իւր մօտ Սուրբը եւ դեղում է նորան: Այս էր եղերե

րութիւնը մեզ՝ գրողներիս, կը դատապարտէ: Մեք {հրաւիրում} ենք բոլոր Հայոց վաճառականքը ուշադրութեամբ կարդալ

մար սորանից հարիւր տարի յետոյ գալոց օրերը... {Հրաւիրում} ենք կեղծաւորները շարել իւրեանց գործարանքը եւ արդա

ութիւն յղանայ: Հինգերորդ՝ Բէգզադէն մի անգամ {հրաւիրում} է մի մարդ անդամ շինել մի ընկերութեան, որ կազմել

Այս տողերից սկսած մեր ընթերցողների ուշադրութիւնը {հրաւիրում} ենք դէպի Թիւրքիա, որի կազմութեան մէջ մտանում է Հ

ւում է գաղթականութեան եւ պանդխտութեան մէջ, նորան {հրաւիրում} ենք վերադառնալ, մանաւանդ՝ Փոքր Ասիա, որ աւելի

դէպի այն կէտը, որտեղից խոտորեցանք եւ դէպի այնտեղ {հրաւիրում} ենք դարձեալ մեր ընթերցողների ուշադրութիւնը:

րջը եւ յանդիմանել նորա հերետիկոսականութիւնը: {Հրաւիրում} ենք, որ ասպարէզ իջանէ, բայց եթէ բանը կրօնի եւ

շնորհակալութեան գլխաւոր ցոյց դէպի այն մարդը, որ {հրաւիրում} էր նստել: Բուբանդուսը նայելով չորս կողմը եւ ոչին

Մանթուխեանցը: - Ինչո՛ւ համար, եթէ ամենեքեան {հրաւիրում} են նորան, - խօսեց Շաքարեանցը: - Նորա համար

ցուած էր նոյն իսկ րոպէին անհամար քուրերով, որոնց {հրաւիրում} էին երեք պառաւները... Չկային այնուհետեւ մէջ

ս էր տալիս նոր օրէնքներ, երեւելի գործերի ժամանակ {հրաւիրում} էր իւր չորս օգնականքը։ Բայց նոցա խօսքը ոչինչ ազդ

ն չտայ աղջիկը: Վարդավառին, ինքնամատոյց կերպով, {հրաւիրում} է Սօսին եւ ուխտի հրապարակում (Հանա-վանքում) համ

ոկ, խօսքով հանդէս եկած չհամարուելու համար, մենք {հրաւիրում} ենք մեր բնագէտ եղբայրակիցների ուշադրութիւնը մեսմե

որձում այսօր գիտութիւնը եւ ինչ որ չէ դիմանում այդ {հրափորձութեան} իբրեւ փոշի ցընդեցնում է օդի մէջ՝ մաքրելով գիտութ

, որ արժանի լինէր եւ դիմանար եւրոպական քննութեան {հրափորձութեանը}: Զանց եմ առնում յիշել այստեղ պատմութեան անունով

ահեղ մի կռիւ ժողովրդի եւ վերոյիշեալ անձերի վարձած {հրդեհաշէջների} ու բեռնակիրների միջեւ: Անկեղծօրէն ցաւալի է

եզվով՝ " Եսեն Սյուի ստեղծագործության (Թափառական {հրեա} ) ներածականը " խորագրով. անհրաժեշտ եմ համարում մ

ացնելու " Եժեն Սյուի ստեղծագործության (Թափառական {հրեա} ) ներածականը " խորագրով ձեռագիրը, որ ուղղված է ա

թիչները եւ հրապարակախոսները: Ինչ վերաբերում է {հրեա} ժողովրդի ներկա սերնդին, հազիվ թե ամենաջերմեռանդ

ր ժամանակի, քան այժմս է: Եթե տեսնեք շատ հարգելի {հրեա} գիտնական Հայր Ֆիրկովիչին, հայտնեցեք նրան իմ անկե

քանի դար առաջ, ապա այս իսկական գանձ է ստուգելու {հրեական} նազարեթյան տեքստը եւ Քրիստոսի ծննդից հետո 3-րդ դա

ամանակ չունիմ. համալսարանի գործերը, " Թափառական {Հրեայի} ", օրագրի եւ վերջապես սրբազանի գործերը այնպես են

Եղբայր, խնդրում եմ ներողություն " Թափառական {Հրեայի} " ճակատին գրած երկու տող բանիս համար, ես կամեի դ

հաջող համեմատում ես ճակատագրի հալածանքը թափառական {հրեայի} անեծքի հետ: Հավանորեն, նա երաշխավորել է տիկին Ա

քուր, քան թե մի վենետկեցի աբեղա: " Թափառական {Հրեան} " տպվում է անդադար, որի մասին կարող ես իմանալ Բե

ով կտպվի " Պավլոս եւ Վիրգինիան ", իմ " Թափառական {Հրեան} " մինչեւ ապրիլի 10 կավարտվի նույնպես, եւ այն ժամ

այդ դրության: Կարելի է դրականորեն ասել, որ {հրեաները} Հակոբի ժամանակներից մինչեւ այսօր ստրուկ են եղել:

մեղք կլիներ ժխտել նրա որոշ ընդունակությունները: {Հրեաները} քրիստոնյա աշխարհի նկատմամբ եւ վերջինս հրեաների նկ

, պահպանե նրան Ադովնա Եհովան: Ի դեպ, ես կկարդամ {հրեաների} մասին հոդվածը: Ես դեռ զբաղված եմ Ֆոշեով: Նրա գի

րինակ, քսան տարին: Անանիան ցույց է տալիս ինձ {հրեաների} մասին հոդվածը այն պատճառով, որ այնտեղ երեւում է

մասին հոդվածը այն պատճառով, որ այնտեղ երեւում է {հրեաների} ձգտումը զարգացմամբ ավելի բարձր լինել արեւելյան մյ

Այդ համեմատությունը մասամբ կարելի է կիրառել նաեւ {հրեաների} վերաբերյալ: Նրանք կատարել են իրենց դերը մարդկայի

: Հրեաները քրիստոնյա աշխարհի նկատմամբ եւ վերջինս {հրեաների} նկատմամբ ներկայումս գտնվում են կեղծ կեցության մեջ

ու տառապանքը: Ահա իմ կարծիքը եւ իմ ցանկությունը {հրեաների} վերաբերմամբ: Ահա այն ամենը, ինչի մասին կարող

Հետեւյալ անգամ Ֆոշեն եւ Դոն Քիշոտը ետ կուղարկեմ: {Հրեաների} եւ Եգիպտոսի մասին հոդվածներում անդադար մատնանշում

յտնել. այժմ ուրիշ ոչնչով չեմ կարող հատուցել: {Հրեաների} վերաբերյալ Անանիայի հետ ես համաձայն չեմ: Շատ բան

րերի գործողությունների վրա, դարձյալ մեղադրում են {հրեաներին}: Այդ եւս հալածանք է, բայց գոնե ո՛չ արյունահեղ:

գտումներին: Իհարկե, կարելի է մատնանշել Անգլիայի {հրեաներին}, բայց դա բացառություն է... Տա աստված, որ նրա

: Այդ եւս հալածանք է, բայց գոնե ո՛չ արյունահեղ: {Հրեաներն} արժանի են ամեն տեսակ գթասրտության եւ կենցաղի ամեն

մարմնի մէջ եղած ժամանակ անմարմինների պէս ապրելով {հրեղէ՛ն} կառքով դէպի հոգեղէն կեանքը վերացաւ։ Իսկ եթէ Քրի

տալիս բանաստեղծութեան ոգին, իսկ միւսի գլխի վերայ {հրեղէն} լեզու եւ աջոյ ձեռքում բռնած մի ջահ, լուսաւորում

՚նդ աստեղց կաճառս սլանայր Եւ ընդ կամարն {հրեղէն} Անցեալ ճեպէր, համբառնայր, Մինչ յԱթոռ

ր եւ բարձր մինչեւ յոյժ, եւ 'ի վերայ նորա սիւն մի {հրեղէն} եւ 'ի վերայ նորա թակաղաղ մի ամպեայ եւ խաչ լուսոյ

ից մենք պարզ տեսնում ենք, որ ոսկի խարիսխ ունեցող {հրեղէն} սիւնը երեւել է Վաղարշապատի կենտրոնում։ Միւս մնաց

ն։ " Որոյ սեան խարիսխն ոսկի էր եւ նորին սիւնն {հրեղէն} եւ թակաղաղն անպեայ եւ խաչ լուսեղէն ի վերայ նորա։

խարիսխն վէմն հաստատութեան անշարժութիւն է եւ սիւնն {հրեղէն} Կաթուղիկէ եկեղեցի է " (Նոյն եր. 332)։ " Եւ

նն Աստուծոյ, 'ի տեղւոջն որ քեզ ցուցաւ, որ սիւնն {հրեղէն} ունէր ոսկի խարիսխ (եր. 337)"։ " Եկա՛յք զն

ժողովուրդքն հանդերձ երթալ հասանէր 'ի ցուցեալ տեղի {հրեղէն} սեանն ոսկիակալ խարսխին " (եր. 344)։ " Հասա

ուի տրամաբանութիւնը կը հանգչի, ինչպէս " վերնատան {հրեղէն} լեզունե՞րը"։ Մեղաւոր էր Իսրայէլը, որ Եգիպտոսի

դք, գլ. Թ, համ. 1)։ § 47. " Եւ ահա կառք {հրեղէնք} եւ երիվարք հրեղէնք... եւ վերացաւ Եղիա շարժմամբ յ

1)։ § 47. " Եւ ահա կառք հրեղէնք եւ երիվարք {հրեղէնք}... եւ վերացաւ Եղիա շարժմամբ յերկինս " (Չորրորդ

ծիածան, եւ աղաւնին թռչում է դէպի տապանը: Երկու {հրեշտակ}, որոնցից մինի գլխի վերայ աստղ եւ ձեռքում՝ քնար

երբ կանայք համարւում էին երբեմն սատանայ եւ երբեմն {հրեշտակ} ։ Այժմ՝ այս մարդասէր դարում, լուսաւորեալ աշխարհ

արդունս համբուրել Սիրատոչոր Եւ սրտացեալ {հրեշտակ}, Եւ ի բոսոր Վառի կուսին պերճ դիտակ:

ցէ՛ք ինձ, ինձ ` ծերունւոյս, - ասաց զուարթուն այն {հրեշտակ} (Ինքն ունէր ալեւորեալ մի ծեր մարդու կերպարա

եւորականութեան ձեռքով: Խնկելի Խորենացին, այն {հրեշտակ} ծերունին չարաչար հալածուեցաւ, որին ի վերջոյ Բագր

հնձի ժամանակ ուղարկել իր հրեշտակները, որոնց կամ {հրեշտակ} է ասում եւ կամ ճշմարիտ վարդապետ. ինչպէս Սուրբ Գի

դապետ. ինչպէս Սուրբ Գիրքը սովո՛ր է վարդապետներին {հրեշտակ} անուանել, որպէս եւ իշխաններին Աստուած ասացին մա

ներին Աստուած ասացին մարգարէքը։ Իսկ ես, որ ո՛չ {հրեշտակ} եմ եւ ո՛չ վարդապետ, երբէք էլ սորա կամ նորա կամքը

կարող վանքի հոգաբարձութիւն անել։ Եւ իմ համար մի {հրեշտակ} մարմին չառաւ, որ գո՛նէ, իր հոգեղէն բնութեամբ տե

ինչ զարմանք. քանզի եւ ինքն սատանայ կերպարանի 'ի {հրեշտակ} լուսոյ. եւ ոչինչ է մեծ, թէ եւ պաշտօնեայք նորա կ

Զի շրթունք քահանային զգուշասցին գիտութեան... զի {հրեշտակ} Տեառն ամենակալի է " (Մարգ. Մաղաք., գլ. Բ. հ

վն բանիցն Աբելի՝ աղաչի չլինել անփոյթ, վասն որոյ {հրեշտակ} վաղվաղակի առաքէ առ Աբել զայր հաւատարիմ Վահրիճ անո

իրս Հայոց, նովին կրօնաւորական խստամբերութեամբ եւ {հրեշտակակրօն} առաքինութեամբ կեցեալ " եւ այլն։ Լեւոն առաջին կայ

շակս ի հունձս իւր"։ Եթէ մեր սրբասնունդ եւ {հրեշտակակրօն}, երկնաքաղաքացի եւ ամպաչու, եթերաճեմ եւ օդասլաց

անիկ էի, մինչեւ անգամ, միմիայն երեւակայելով այն {հրեշտակային} պատկերը: Ահա այսպիսի հոգեմաշ հանգամանքների մէջ կ

ն արգելք էին արձակ մազերին, որ նոքա չէին ծածկում {հրեշտականման} երեսները: Իւրաքանչիւրք աջ բազուկների վերայ ունէի

ախնամութեան տնտեսութեամբ պիտոյ է մնանք՝ սպասելով {հրեշտակապետի} որոտընդոստ փողահարութեանը: Պատուելի՛ ընթերցո

՞ս են պէտք ինձ պսակք, Լուսապաճոյճ, օդային, Է՞ր {հրեշտակաց} այս բանակ Եւ զօրութիւնք երկնային... Այնինչ փոքրի

տ, իսկ զՄեսրոպ գրեալ յառաջին վարդապետսն: Հասեալ {հրեշտակացս} առ Սահակ խիլայեալ ի կայսերէ՝ զանձուկ փափագանաց ս

Ուր սէրը երբեք, օ, չէ՛ր հնանում: Գ. ԱՂՕԹՔԻ {ՀՐԵՇՏԱԿԸ} Դու, որ երբեք չես կենում Տաճարներում հասարակ,

ւ մուրճ Գետի վրայ գցում կամուրջ: Եւ խաղեր ասող {հրեշտակը} մի՞թէ Օրէնքն այս յարգող ջատագովը չէ. Ամեն փակ

, գնա՛ խաղաղութեամբ դէպի խաղաղութիւնը։ Աստուծոյ {հրեշտակը} քեզ առաջնորդ. նա թո՛ղ հասուցանէ քեզ այն օթեւանը

գգւում յար, Սահում են լուռ շօշափող Մատները մեր {հրեշտակի} ` Շրթունքները ծրարող Շուրջը կայտառ ուռուցքի:

ւելուն: Ի՞նչ են սոքա ողջ միասին Անձկութեան հետ {հրեշտակի}, Թէ նա ինչպէս գրկեց կոյսին ` Ոչի՛նչ հաճոյքն այ

նալի քանդակած: Հրաւիրուած քուրերը, ամէն մինը {հրեշտակի} գեղեցկութեամբ, հագնուած էին միակերպ, եւ մին-մին

տիս կսկիծը եւ խաղաղ հոգով, ուրախադէմ կը հանդիպէի {հրեշտակին}, որ գալու էր ինձ՝ իմ Արարչի ատեանը տանելու համա

ն ` մեղմաւաչ, Ու համբուրում վարդերը Եւ իր սիրած {հրեշտակին}. Շիկնում են շառ այտերը, Սիրտը զարկում հեշտագին

ն բարքերից"։ Եւ նա սաստում է այսպէս Խոժոռադէմ ` {հրեշտակին}, Որ խրատուած խստապէս ` Դառնում է իր կրընկին. Ար

են Յախտարծարծ լերին Ի թաւալոցէն, {Հրեշտակին} մատունք Սահին դիւրաշուրջք, Ընդ կմբայն

Պատի՜ր սոքա են ուրուականք Առ անձկութեամբ {հրեշտակին}. Չի՛ք ի բնաւս, չի՛ք օրինակ, Որպէս գ

ընդ ակօս, Զդրանդեօք յաւէրժհարսին Քերի {հրեշտակին} փաղղոս...: Կալեալ զառու կրկին աղբեր՝

ց։ Ոսկորները հանել էին տալիս եւ գետը թափել, այն {հրեշտակին} նման մարդուն՝ տիրո՛ջը, անհանգիստ հալածանքով վախ

իճ անուն, զկատարումն պահանջեալ խոստմանցն: Առեալ {հրեշտակին} զԱբել եւ երթեալ առ Դանիէլ՝ հմտանայ քաջ նշանագրաց

նիէլ չգտանէ ինչ առ նմա աւելի քան զոր ուսան ի ձեռն {հրեշտակին} կանխաւ առ նա առաքելոյ: Եւ ո՛չ կամեցեալ ձեռնունայ

, ով կոյս տենչավառ, Պահելով դու միշտ անխախտ ` {Հրեշտակիս} կեանքը ա՛ռ, Կամ փակ այգիդ այդ դրախտ - Ուրիշներ

ան երկրորդ հատորը. - Փարիզեան ազգային դպրոցը. - {Հրեշտակն} Հայաստանի նոր օրագիրը. - Մուրադեան վարժարանի աղօ

րդապետքը կամենում են մի նոր օրագիր հրատարակել՝ " {Հրեշտակն} Հայաստանի " անունով: Փարիզի հայկական դպրոցի

բասիր - Ինչպէս Գիրքն է պատուիրում ` Մեր սիրավառ {հրեշտակն} իր Կոյսին սրտա՜նց է սիրում. Եւ բուրաւէտ ու ծիծղ

օտի տակ ցից դրի... Ու զարթնելով իր խոր քնից ` {Հրեշտակն} զգում է սին պատրանք Sակը հոսող այն հեղուկից, Ո

ւսնի խոր ակօսով Յաւերժահարսի շեմքն է քերում Մեր {հրեշտակն} իր ֆալլոսով... Կրկնաղբիւրի առուն բռնած Մղում

ք պաշտամունք բնութեան Բռնադատել են ջանում, Նրանց {հրեշտակն} բարձրաձայն ` Խելագար է անուանում: Իսկ մենք ջանան

ճիտ ի սէր՝ Զոր ցանգ եւ Գիր պատուիրէ, {Հրեշտակն} մեր Սիրէ զկոյսն ի սրտէ: Եւ ի ծաղկանց

ւտ եւ ել՝ Եւ սէր իսկ ոչ հնանայր: Գ. {ՀՐԵՇՏԱԿՆ} ԱՂՕԹԻՑ Որ բնաւ ի տաճարս Ոչ բնակիս ձեռա

ն վարեալ ծամելիս... Զարթուցեալ ի քնոյ {Հրեշտակն} զգայ զպատրանս Ի տակաւ հոսելոյ, Որոյ բ

Իբրեւ զերկաթ ի մագնիտ՝ Ընդարմացեալ մածնու {հրեշտակն}, " Այս է, գոչէ, իմ հանգիստ"։ Ժ.

Սոսկ ի մարդոյն մուրճ Յարդարի կամուրջ: Ո՞չ {հրեշտակն} ցցասաց Պատկա՛ռ այդմ օրինաց, Զամենայն

նին զբնութեան Բռնազբօսել պաշտամունս՝ {Հրեշտակն} ասէ բարձր ի ձայն Զայնպիսին խելակորոյս:

. Եզր., գլ. Ա, հ. 50-51)։ " Եւ ասէ Անգէոս {հրեշտակն} Տեառն 'ի հրեշտակս Տեառն ցժողովուրդն " (Մարգ. Ան

նորման մէջ։ Վերստին երեւում էին նորան սուրբեր ու {հրեշտակներ}, երբեմն՝ դժոխք ու սատանաներ։ Իգնատիոսի հոգու ա

քաղել, այլ խոստանում է հնձի ժամանակ ուղարկել իր {հրեշտակները}, որոնց կամ հրեշտակ է ասում եւ կամ ճշմարիտ վարդա

էր պ. Մարկոսը պ. Շաքարեանցի մասին: - Աստուած, {հրեշտակները}, սուրբերը, նահատակները թողած, բան է բռնում սատ

es Clément) բարեպաշտ հոգետես, որ յոյս ունի, թէ {հրեշտակները} օգնութիւն կը հասանէին նորան երկնքից, սուրբ գործը

արժանի պատուհաս ընդունեցի ահա, եւ խոստովանում եմ {հրեշտակների} եւ մարդերի առջեւ, բայց ուրիշ առաքելանման մարդիկը

re... " Byron, The Giaour Կենաց կանաչ ծառի տակ {Հրեշտակներով} շուրջպատուած, Տխուր ` Ադամն էր նստել Եւ տրտնջում

, հ. 50-51)։ " Եւ ասէ Անգէոս հրեշտակն Տեառն 'ի {հրեշտակս} Տեառն ցժողովուրդն " (Մարգ. Անգ., գլ. Ա, համ

։ § 65. Բնագիրը այսպէս է ասում. " Իսկ ես ոչ {հրեշտակս} ՝ եւ վարդապետ եւ ոչ երբէք իսկ չեմ եղեալ բանիս այս

գլ. ԺԳ, համ. 29-30)։ § 63. " Եւ հնձողքն {հրեշտակք} են " (Մատ., գլ. Ժ, հ. 39)։ " Եւ առաքեաց Տ

կրատը եւ շինելով մի քնքուշ ծրար, կընքեց նորան եւ {հրեց} հասցէն այսպէս. Պարոն Գէորգի Բալդազարեան

է նորա երեւեցուցիչը մի ժողով է, մի ծերակոյտ, մի {հրէական} Սինէտրիոն, նոյնպէս, զարհուրելի չէ. ցրուեցիր ժո

ստանալուց յետոյ: Եւ այս բոլորը, հեթանոսական եւ {հրէական} առմամբ, զոհի անունով: Մարդկային համերաշխութիւնը

մակարգութիւնքը: Հայմը Գ դասի մէջ ասում է, " {Հրէական} (մովսիսական) օրէնսդրութեան ոգու մէջ, Հեգելի կա

կրօնի եւ նորա արարողութեանը խորունկ խորհրդի մէջ: {Հրէական} ոգու մէջ - սորանով մտածում է նա (Հեգելը) հասկան

ր հիմքերի եւ սիրու եւ կեանքի հասկացողութեան մէջ - {հրէական} հասկացողութեամբ ներողութեան եւ յանցանքի մէջ անանց

ը, որ բերինք այստեղ, բա՛ռ առ բառ ուղի՛ղ է բո՛ւն {հրէական} բնագրի հետ։ Թովմա Արծրունին այսպէս է գործածում ա

ք, գլ. ԻԷ, համ. 41։ Նօտր գրով տպուած խօսքերը {հրէական} բնագրին մէջ այսպէս են. " եւ ասաց Եսաւ 'ի սրտի իւ

քիս չէր, որ նայէի, թէ ինչ բառ է գործ դրած այնտեղ։ {Հրէական} բնագիրը "գլուխը ծածկած" է ասում։ Մեր թարգմանո

ւխը ծածկած" է ասում։ Մեր թարգմանութիւնը ոչ թէ {հրէական} բնագրին հետեւելով է եղած, այլ թէ այն տեղում մենք

ւն է յունականից, ուր կարդում ենք Kapivos, մինչդեռ {հրէական} բնագրում.......... պարզապէս սենեակ է նշանակում ե

անկարօտ անպտուղ ծիսակատարութիւնների, զոհերի, որ {Հրէական} կրօնի գլխաւոր հաստարանքն էին։ Նա տարածեց մարդկայ

թէ ոչ հօր անունով եւ սորանով մերժեց գաղափարը, որ {Հրէական} դպիրքը ստեղծագործել էին, թէ անմօտենալի է Աստուած

ի յարաբերութիւն դէպի իւր ծառայքը։ Վաղուց ահա {հրէական} ժողովուրդը, նայելով երբեմն երբեմն իւր մէջ երեւեց

կութեամբ բարոյական լուսաւորութիւն ստանալով, փրկեց {Հրէական} ժողովուրդը կռապաշտութենից, ազատեց նորան եգիպտական

ին ազատութիւնը։ Քրիստոսի ժամանակներում {Հրէական} կրօնի պաշտօնեայքը համը տարել էին իւրեանց լրբութեա

յախօսութեան, երկու մեծ հատոր: 4) Թափառական {Հրէայ} (առաջին մեծ հատոր): 5) Դքսուհի դը Շեւրեօզ

՞նչ կրնայինք աւելցնել: Գիրք մը, որ Հայ, Յոյն, {Հրէայ} ազգ չթողուր, ամենուն ալ " սըկէց ելի հունա նստէ "

, չգողացուին եւ եկեղեցական ոսկի եւ արծաթի սպասքը {հրէայ} ոսկերիչների քուրաների մէջ չհալուին... Ռեֆօր

քաղցր եղաւ դուրս տալ Եւժէն Սիւ Պարոնի " Թափառական {Հրէայ} " անունով վիպասանութեան հայ թարգմանութիւնը այն լե

լեզուներին, արդէն կարդացած կը լինին " Թափառական {Հրէայ} " վիպասանութիւնը եւ ճանաչած նորա ազնիւ եւ սուրբ խ

ատ. եր[ես] 68: ՅԻՇԵԼԻՔ Քանի մի օրինակ Թափառական {հրէայ} առնուլ Արեւմուտքի թերթերը հաւաքել եւ բերել Աշակ

, առանց խտրելու, - թէ այս ոք հեթանոս էր, միւսը {հրէայ}, միւսը մահմեդական եւ այլն, եւ այլն, բոլորն ի մ

նել այս Կարգի վերայ, որ յառաջ քան թէ " Թափառական {հրէայ} " վիպասանութեան կարդալը, կարողանան ծանօթութիւն ո

լինի, ինչպէս նաեւ մեզ պատահել է մեր " Թափառական {Հրէայ} " անունով Հայերէն թարգմանած գրքի մէջ։ Պ. Գա

ու ցերեկով, գիշերազգեստը հագած, ման է գալիս մի {Հրէայի} հետ՝ աշխատելով խաբել, կամենալով մի մուշտակ գնել

 ԹԱՓԱՌԱԿԱՆ {ՀՐԷԱՅԻ} ԹԱՐԳՄԱՆՈՒԹԵԱՆ ՅԱՌԱՋԱԲԱՆԸ Մեր պատուելի հա

րայ, որ կցորդ էին այդ կրօններին։ Հեթանոսք, {Հրէայք}, Մօհամմեդականք, որոնց ականջին հասած չէր դեռեւս

երից, որպիսի էին Մաւրիտանացիք, այո մի մասնով եւ {Հրէայք} ՝ կէս մի կրակով չքացնելով, կէս մի ողորմելի դրութ

յայտանում են կամաց-կամաց: Հայոց ազգի մէջ մտած են {հրէայք}, ինչպէս Բագրատունիք եւ ուրիշ շատ հասարակ ցեղեր:

ի մօտ բերնից հանել. ո՞ր անմիտը, ո՞ր տգէտը, ո՞ր {Հրէան}, ո՞ր այլաղանդը։ Եւ Ղազա՞րն էր այդ քարոզում. ո՞

նում էին, թանգ արժէր նոցա։ Վերջին ժամանակներումը, {Հրէաների} այն քաղաքական եւ կրօնական ընդհանուր աւերութեան մի

հեղինակը նոյն յորդորը տալիս է ե՛ւ Յոյներին, ե՛ւ {Հրէաներին} եւ վերջապէս պատուիրում է Հայերին ամենեւին չխօսել

յլ անքրիստոնեայ ազգերի վերայ։ Մի մարդ կը գտանե՞ս {հրէաներից}, որ չունենայ իւր տանը Հին Կտակարանը, կամ մի մօհ

8)։ " Խռովէ զժողովուրդս, ուսուցանէ ընդ ամենայն {Հրէաստան}, սկսեալ 'ի Գալիլեէ մինչեւ ցայսր " (Ղուկ., գլ

ծային անձը, լոյսը եւ ճշմարտութիւնը, յայտնուելով {Հրէաստանի} մէջ, ) պատերազմեց կրօնական բռնակալ հոգու հետ՝

զօրութենով եւ շուտութենով։ Նոքա եւս դուրս գալով {Հրէաստանի} միջից՝ մտան մի նոր աշխարհ, մի հարուստ եւ հպարտ

ա ո՛չ մի ժամանակ որդի չէ մուսուլման ծնողների, դա {հրէի} տղայ է եւ բաղդի բերելով ընկել է մեր կրօնի մէջ: Շ

կին խորհրդով. մի՝ զի տօնն քրիստոնէից որոշեսցի ի {Հրէից}, երկրորդ՝ զի յիշեսցի եւ պատուեսցի նովին յիշատակ

ն եւ Տիրոջը՝ Յիսուս Քրիստոսին, նախանձի պատճառով {Հրէից} ժողովուրդը եւ քահանայապետքը, առաջ ժամանակներում

ողովրդի ձեռքը, որ երկո՛ւքն էլ մահապարտ էին՝ ե՛ւ {Հրէից} ժողովուրդը, ե՛ւ օրէնքը։ Սոքա՛, չդիմանալով դիւա

պիտի պահանջեմ"։ Այլ տգէտները պիտի մխիթարեն մեզ {Հրէից} ազգին ասուած կարծելով այդ խօսքերը։ Այնպիսին, թո

ւելի քան զնոսա, եթէ մահուամբ, բազում անգամ։ 'Ի {Հրէից}, հնգիցս, քառասուն միով պակաս արբի. երիցս ձաղկե

) Մատթէոսի 15, 6., Մարկոսի 7, 13։ {Հրէից} քահանայապետների ագահութիւնը եւ արծաթսիրութիւնը պի

աս: Իմ գեղեցիկ օրիորդի ուրուականը կանչելը եւ այդ {հրէշի} ինձ երեւելը ապացուցանում էր, թէ օրիորդը, որի վե

նորան յատակի վերայ... - Ի՞նչ բան ունի այդ {հրէշի} պատկերը իմ պտուկի մէջ, ո՞ր սատանան ձգել է նորան

որանց ազգային երգ անուանողը եւ այդպիսի մտաւորական {հրէշների} վերայ, անդատաստան երեխայի պէս ուրախացող պարոններ

Ձենդ լսողը սասանի, Ծակը մտնի, տազ անի, Ասի, {հրէս}, Գրիգորը, Կը տայ ինձ ու կ՚ըսպանի: Գերի ա

Նախիջեւանայ քաղաքական գլխոյ, ի մասին հնդկ[ական] {հրի[տակաց]}, ապահովեալ 101 Պատգամ[աւորաց], ի մասին եկեղ[

ւ այն օդը բոցեղէն. Չը տառապե՜ս թող ` կամայ Անձըդ {հրին} մատնելով, Որին մարդը, հաւատա՛, Տոկալ բնա՛ւ չի

ծախքը անչափ. մօտ տեղերում կամ մօտ ժամանակներում {հրիտակ} եւս չէ երեւում չորս կողմը ստանալու.... Այ

ոց եւ յերեսփոխանական թղթոյն երեւի, թէ վասն չորից {հրիտական} առաքեմ ի Հնդիկս: Նախ, վասն Մասեհի Բաբաջանեան,

Եթէ ոչ էր ազգին եդեալ յիմ վերայ զգործն Կալկաթեան {հրիտակաց}, այո՛, բողոքէի ապաքէն առ փոխարքայն եւ խնդրէի բա

եանց երեսփոխան Նախիջեւանայ, ի մասին Հնդկական {հրիտակաց} Նորին յարգութեան պ. քաղաքական գլխոյ

՚ի Նոր Նախիջեւան ի մասին հնդկական ազգային {հրիտակաց} հաստատեալ ի կարողութեան ՚ի վեհափառ կաթողիկոս

ան ժամանակի չեն բաւական առ ի գտանել զհետս այնոցիկ {հրիտակաց} գուցէ եւ իսպառ անհետացելոց, ՚ի վնաս ազգին, եւ ո

զբաժինսն եւ եթ: Եկից այժմ ի խօսիլ զայլոց {հրիտակաց}, թողելոց այսրէն, ընդ այնոսիկ դարձեալ ժամանակս:

դակ ազգին Հայոց Ի Նոր Նախիջեւան ՚Ի մասին Հնդկական {հրիտակաց} № 97 Յունիս 2014 Հուլիսի 1861, Կալկաթա

նձ ՚ի կատարել իմ զառաքելութիւնս, ի մասին ազգային {հրիտակաց} թողելոց ի բարեպաշտ հայկազանց յանձն առնուլ Ձեր կա

ով ծանուցանէ թե չունի զոչինչ տեղեկութիւնս ի մասին {հրիտակաց} Եղիայի Յակոբեան եւ Սարգսի Ծատուր Աղաւելեան: Ընդ

աղագս ոչ անագան բարձրացուցանելոյ զխնդիրն զազգային {հրիտակաց} եւ ընտրելոյ զերեսփոխանս 'ի խնդիր մեծակշիռ ժառանգո

մեանց, վասն գնալոյ ի Հնդկաստան, ի խնդիր ազգային {հրիտակացն}, հաստատեմք եւ վաւերացուցանեմք իսկական ստորագրութ

ց, բնակելոց, ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին Հնդկական {հրիտակացն} հաստատեմք եւ վաւերացուցանեմք իսկական ստորագրութեա

լեքսանդր Իվանովիչ Բարեատինսկին, ի մասին հնդկական {հրիտակացն}: Շնորհս գտեալ մատուցանել զթուղթ վեհափառ հայր

ին մերոյ բնակելոյ ի Նախիջեւան, ի մասին հնդկական {հրիտակացն} Յայտարարութիւն Զհաստատելոյ նորին վեհափառութեա

ութեան ազգին մերոյ ՚ի Նախիջեւան ՚ի մասին հնդկական {հրիտակացն}, զգրելոյ վեհափառ հայրապետին առ զպայծառափայլ փոխա

երոյ բնակելոյ ի Նախիջեւան, ՚ի մասին Հնդկական {հրիտակացն}. Յայտարարութիւն Զհաստատելոյ նորին վեհափառո

թեան ազգին մերոյ ՚ի Նախիջեւան, ՚ի մասին Հնդկական {հրիտակացն}, եւ զգրելոյ վեհափառ հայրապետին առ պայծառափայլ փո

ազգին Հայոց ՚ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին հնդկական {հրիտակացն}, ՚ի Միքայէլէ Նալբանդեանց Ծանօթութիւն Զհար

ոխան ազգին Հայոց ՚ի Նախիջեւան, ՚ի մասին հնդկական {հրիտակացն}: Վսեմափայլ մինիստրն Անգլիոյ պ. Ջոն Ռօսսըլըն

ոխան ազգին հայոց ՚ի Նախիջեւան, ՚ի մասին հնդկական {հրիտակացն}, եւ թէ նոյն տեսչութիւնն պատշաճեալ եղանակաւ հրամա

ազգին Հայոց ՚ի Նոր-Նախիջեւան, ՚ի մասին հնդկական {հրիտակացն} Տեղեկութիւն Ատեանն արտաքին գործոց, ի Լոնդ

փոխան ազգին Հայոց ՚ի Նախիջեւան, զխնդրոյ հնդկական {հրիտակացն}, տեսանելով զմիջամուխ լինել մասնաւոր անձանց ի գոր

ն Ձեզ այսոքիկ ամենայն կտակակատարութիւնք կամ վիճակ {հրիտակացն}, յայնժամ աղաչել աղաչեմ, ի հաշիւ իմ, թղթակցիլ ը

ՆՑ Երեսփոխան նույն քաղաքի, ՚ի մասին հնդկական {հրիտակացն}, Միքայել Նալբանդեանց յ30 Մայիսի, այն է

յԱսիա հռչակաւոր, առ խնդիրս իմ ի մասին հնդկական {հրիտակացն}, ծանոյց թէ տունն եւ կրպակք հանգուցեալ Մասեհի Բա

ան ազգին հայոց ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին հնդկական {հրիտակացն}, հաստատեալ ի կարողութեան ՚ի վեհափառ կաթողիկոսէ ա

բովանդակ ազգին հայոց ՚ի Նոր Նախիջեւան, ի մասին {հրիտակացն} ի Հնդիկս, հաստատեալ ի կարողութեան ի վեհափառ կաթո

Ն Երեսփոխան նույն քաղաքի ՚ի մասին հնդկական {հրիտակացն} Միքայել Նալբանդեանց Պաշտօնական գրութեամբ ՚

ն Հայոց բնակելոց ի Նախիջեւան, ՚ի մասին հնդկական {հրիտակացն} ՚ի Միքայէլէ Նալբանդեանց Յայտարարութիւն Ի

արութիւն հասարակութեան քաղաքիս, ի մասին հնդկական {հրիտակացն} եւ հասեալ զարդիս ի Նախիջեւան, խոնարհաբար խնդրեմ

կաթայի տէր Յ[ովհաննէս] ա[ւագ] քահանային (ի մասին {հրիտակացն} ) 94 Կովայլսկուն, Բեռլին 14/26 95 առ Վառվառ տի

են այժմ գրաւոր տեղեկութիւնք հասեալք առ իս ի մասին {հրիտակացս}, յորոց երեւի, թէ փախստական Կարապետն Շահնազարեան

պէտս երկուց փաստաբանաց յաղագս գործոյն Խօջամալեան {հրիտակի}: 67. ՍԵԹ ԱԲԳԱՐԵԱՆԻՆ 27 սեպտեմբ. 1861, Կ

նել զայն, մինչեւ ցօրն, յորում երեւեսցին խնդրանք {հրիտակին}: Եւ այսպէս, որդի հանգուցելոյն՝ պ. Յովհան

, ցանկալով այց ելանել եւ խօսիլ ընդ ձեզ, ի մասին {հրիտակին} թողելոյ ՚ի հանգուցեալ բարեպաշտ տիկնոջ, ի Կատարին

ի գտանել զհետս արանցս այսոցիկ, կամ կտակին ու կամ {հրիտակին}, ամենայն խուզարկութիւնք իմ անցին վայրապար, աստ

ել եւ խօսիլ ընդ Ձեզ, ըստ պաշտօնի իւրոյ, ի մասին {հրիտակին}, թողելոյ ի բարեպաշտ տիկնոջն հանգուցելոյ, ՚ի Կատ

է յազգասիրութիւն Ձեր ապաստան առնեմ տեսանել զհաշիւ {հրիտակին} ընդ պ. Հագի (ընդհանրական կառավարիչ): Վճռաւ գե

ջանեան, այլ որովհետեւ ընդհանուր հաշուարարութեամբ {հրիտակին} տւելոց է զաւուրս ինչ եւ ես չկարեմ այլեւս մնալ աս

իւրոյ առ Թադթէոս եպիսկոպոսն Բեկնազարեան ՚ի մասին {հրիտակին} տիկնոջն Խօջամալեան: 6. Վերոգրեալ պատճէն նամա

գործոյն Մասեհի Բաբաջանեան իսկ զերիս հարիւրս վասն {հրիտակին} Եկատարինեայ Խօջամալեան: Այս ամենայն գումար պարտ

ալ օրինակ գործոյն եւ բողոքանաց ի մասին Բաբաջանեան {հրիտակին}: 11. Տպեալ օրինակ Բաբաջանեան բողոքաց: 1

, առ ՚ի տալ նմա զկարեւոր տեղեկութիւնս եւ զգումար {հրիտակին}, զոր յաջողեցաւ ինձ ՚ի ձեռս բերել: Խնդրելով ը

հա ներկայ վիճակ Բաբաջանեան գործոյն. եկից այժմ առ {հրիտակն} հանգուցեալ Տիկնոջ Կատարինեայ Խօջամալ: ՚Ի գրու

ութեանս ՚ի սկզբան թղթոյս յիշելոյ պատմեալ զվիճակէ {հրիտակն}, յաւելի եւ զպատճէն գրութեան իմոյ առ Տիկին Վառվառ

ն եւ այլն, յայնժամ ստանալիք մեր, այսինքն ամբողջ {հրիտակն}, ոչ բաւեսցէ առ ի ծախս: Զայս ամենայն դնեմ ի

ուցանել զիս տեղեկութեանց, վերաբերելոց առ այսոսիկ {հրիտակս}, եթէ ունիք ինչ քաղեալ ՚ի լրոյ, կամ ՚ի գրաւոր յի

ոցի, աղքատանոցի եւ հիվանդանոցի: Զայս ամենայն {հրիտակս} ցայսօր ժամանակի չէ մեր ստացեալ, կա՛մ 'ի պատճառս

ան, ընդ այնոսիկ ժամանակս, որովհետեւ այս ամենայն {հրիտակք} աւանդին ըստ թելադրութեան տէր Ստեփանոս քահանայի,

մնայ անկատար 'ի վաթսուն եւ 'ի հինգ ամաց հիտէ: {Հրիտակքն} այնոքիկ, 'ի միասին ընդ եկեղեցական գումարացն, յո

ւ զամենայն ՚ի վար արկանել զհնար առ ի գիւտ այնոցիկ {հրիտանաց}, յայս սակս, դիմեալ առ արժանապատուութիւն Ձեր,

աքիդ, յաղագս գնալոյ ՚ի Կալկաթա, ի խնդիր ազգային {հրիտանացն} մակագրելով այսպէս. " Զայս թուղթ երեսփոխանութեան

ձու պահանջէին անխղճօրէն, զի Այվազովսքին լիցի տէր {հրիտանացս}, թերեւս ի պայծառութիւն դպրոցին հիմնելոյ եկեղեցակ

սքից խրտնելով, Մասն են առնում - ասում են - Սիրոյ {հրից} հոգեթով. Եւ ամոլները զոյգ-զոյգ Կրքով վառուած, խ

ելով մի դիւրավառ նիւթի մէջ, յառաջանում էր մի մեծ {հրկէզ} ու անթիւ աւերածք: Ի՞նչ տեսակ կին կարող էին դառնա

ն. խռովութիւն, ապստամբութիւն, զրկանք, արիւն, {հրկէզ}, արտասուք, կողոպուտ, - միայն լսիր եւ ուրախացիր

, որ ապստամբութիւնք, խռովութիւնք, սպանութիւնք, {հրկէզք}, յափշտակութիւնք եւ այլ սոսկալի մոլութիւնք ծնեցան

գարացոց եւ Գերմանացոց Կօլլեգիումների մէջ երեւեցաւ {հրկիզութիւն} ։ Թէեւ Պապական կառավարութիւնը ամենայն ջանք գործ դ

զբում) փիլիսոփայութեան մասին դրութիւնը: Ինչպէ՛ս {հրճուանք} է գալիս մարդու վրայ, որ կէս դար առաջ միմիայն հռչ

կանս ընկերութենէ] կարէ զայն առնուլ ի ձեռն եւ միթէ {հրճուանք} ոմանց հնասիրաց՝ յընթեռնուլն զայն կարէի՞ն լցուցան

զի ժողովուրդն մեր չհասկանալով զհինն լեզուն չկարէր {հրճուել} եւ զուարճանալ, երկրորդ, զի հոգեկան զուարճութիւն

դ տաս խմի, Առատահոս աղբըրակիդ Անոյշ բախտից դու {հրճուես}, Չի՛ ցամաքի աղբիւրդ վճիտ, - Յար օրհնուա՜ծ դու

ել, Կրկնավտակ աղբերակիդ Յանոյշ վիճակս {հրճուեսցիս} Եւ մի՛ կացցէ ակնդ վճիտ՝ Յաւիտեան օրհնե

զոր ընթերցեալ ոչ խելամուտ լինէր գրելոցն, այլ եւ {հրճուէր} եւ զուարճանայր ի յոգի, եւ այսպէս հետզհետէ նոր ու

կովսկի, Լերմոնտով, Գոգոլ եւ այլն, սքանչանան եւ {հրճուին} զճաշակ առեալ քաղցրութեան լեզուին, որ փոքր մի ազն

ուն խումբք Ո՛չ սոխակի երգն անուշ, Որով ամենքն են {հրճւում} - Բնութիւնք բիրտ եւ քնքուշ: Նախ տու՛ր ինձ սէր,

ղի, զբօսանքի համար, դուք մահի տալիս էք մարդը եւ {հրճւում} էք նորա հոգեվարական տխրութեամբ: Դուք կ՚ասէք ինձ

Զի թէ ի սիրտ քո փչէր Զայն շունչ, այո՛, բոց {հրոյ}, Ապա կորուսեալ իսկ էր՝ Քո զանդորրութ

տուայտիլ՝ Կամաւ եղեալ անձնամատն Ի բոց {հրոյ}, եւ բերիլ՝ Յոր ոչ բնաւ ուժ է մարդն"։

ագ. այլ ահեղ ակնկալութիւն դատաստանին, եւ նախանձ {հրոյն} որ ուտիցէ զհակառակորդսն " (Թուղթ Պաւղ. առ Եբր.

ատիկ, այլեւ կատաղի հալածանքներով, այսպես ասած, {հրով} ու սրով, կախաղանով ու տանջանքի այլ գործիքներով,

երբ պարսիկք, ալանք, արաբացիք եւ այլն, սրով ու {հրով} մտան Հայաստան եւ հիմն ի վեր տապալեցին աշխարհը. դ

ան էր զցրտութիւնն ջեռուցանել ոչ սառնամանեօք, այն {հրով}, լուսով զխաւարն փարատեալ, այսինքն հիմնարկելով զ

նոդին։ Ի վերջէ 18 ամսոյս հոկտեմ[բերի] Սինօդն {հրովարտակ} գրէ առ իս համարաւ [բաց], յորում երեւի գայթ ի գայ

ի անկյունները: Մենք ունենք բարձրագույնս շնորհված {հրովարտակ}, որը հնարավորություն է տալիս մեզ կառավարելու " ս

ճ համարելով, արձանագրեցի Յիշատակարանիս մէջ: {Հրովարտակ} ՄԵՐ Սենատին. Իրաւունքները եւ առանձնաշնորհութ

անան, - հրամայիր քարտուղարին գրել մի շրջաբերական {հրովարտակ} իմ անունով, որ ոչ ոք չհամարձակուի տպել մի խելացի

Վէզիրը գլուխ տուեց եւ դուրս գնաց հանդիսից, որ {հրովարտակ} պատրաստել տայ։ Սատանան դարձաւ դէպի գրականու

յլ բան չխօսեց գրականութեան դեւի հետ: Վէզիրը, որ {հրովարտակ} ապսպրելով վերադարձել էր սատանայի մօտ, յայտնեց թէ

ոչ։ Ահաւասիկ երեքտասաներորդ Գրիգոր սրբազան պապն {հրովարտակ} եհան վասն Հայոց, յորում վկայէ, ազգ Հայոց, ազգ

մեծ, հարազատ որդի սուրբ եկեղեցւոյ եւ այլն։ Այս {հրովարտակ} տպագրեալ է 'ի Հռովմ, եթէ այս ազգ մինչեւ ցաւուրս

անի, այն որ երբեմն յաւուրս Արամայ նահապետի իւրոյ {հրովարտակ} առնէր ընդ ամեն այն սահմանս պետութեան Հայկականաւ վ

վ Պալատի մէջ կարողացան այնպէս առնել, որ թագաւորը {Հրովարտակ} տուեց Պարլամենտին ինքեան թագաւորին մատուցանել Կար

նակները, որ գրեթէ բովանդակ քաղաքակրթեալ աշխարհին {հրովարտակ} են տալիս այնպէս կամ այսպէս հագուիլ, իրենք իսկ կը

սեղի համաձայն սրբազան օրինաց տէրութեան կայսերական {հրովարտակաւ} ծանուցելոց ղեակ՝ ամենայն անձանց եւ դատաստանատանց

մ յայտարարութիւն Վիճակային կոնսիստորիայն թեմիս {հրովարտակաւ} իւրով յանուն իմ, ի 9-էն ամսոյս համարաւ [բաց] առա

րակական գործերում ձայն ունենալու համար, շնորհված {հրովարտակը} չի վերաբերում հատկապես որեւէ դասակարգի կամ այլ կա

ատերը Նախիջեւանցի Հայերից անունով միայն գիտեն այդ {հրովարտակը}, ուստի կարծում եմ, որ կը ցանկանային կարդալ որպէ

արը աւարտուի: Բայց երբ 1861, փետրուար 19-ի {հրովարտակը} դուրս եկաւ, որի մէջ կայսրը ասում էր, թէ ստրուկն

տրուար 19 հրովարտակի համեմատ. քանզի ընդդէմ է այն {հրովարտակը} ազգի էական շահին: Այսքանով չէ գոհացել ազնուականո

Շատ բարի, մռայլագոյն սատանայ, ինքս կը գրէմ այդ {հրովարտակը}... - Հերի՛ք է, - գոռաց սատանան, - դու քո

ր կամենում օրագրի մէջ արձանագրել Օրլէանեան Դուքսի {հրովարտակը} Unigenitus կոնդակը Ֆրանսիայի մէջ իբրեւ Կրօնական հ

նքը տրւում են մոռացութեան"։ Այս թագաւորական {հրովարտակը} տարակոյս չ'կար, որ պիտոյ է զայրացնէր Յիսուսեաննե

մէջ ստորագրեց Յիսուսեանները Ֆրանսիայից աքսորելու {հրովարտակը} ։ Այս անցքից յետոյ Յիսուսեանք քաշուեցին դէպի

ր եղած Յիսուսեան Կարգը։ Օրհնեալ Ալեքսանդր Կայսեր {հրովարտակը} ) Յիսուսեանները երկու մայրաքաղաքներից հալածելու

ն եւ կամ ծանօթութիւն: Հոգեւոր կառավարութիւնն ընդ {հրովարտակի} իւրում ի 29-էն նոյն մարտի համարաւ 218, առաքեաց ա

իր մետրիկական, եւ զերկուս օրինակս թղթոց, մինն՝ {հրովարտակի} կառավարչական Սենատին, յորում երեւի զի յիշեալ ծայ

ր ամենահպատակորեն օգտվում է բարձրագույնս շնորհված {հրովարտակի} իրավունքներով: Ոչ ոք ոչ ոքից չի խլում ո՛չ ազն

ւնը Յիշատակարանիս մէջ, հաւատա՛ ինձ, Պարսից Շահի {հրովարտակի} նման ոսկի տառերով կը գրեմ անունդ: - Ինչե՞ր

Ն ԵԿԱՏԵՐԻՆԱ ԵՐԿՐՈՐԴ Ռուսաց ԿԱՅՍԵՐՈՒՀՈՒ ԲԱՐՁՐԱԳՈՅՆ {հրովարտակի} պատճէնը, այն հրովարտակի, որ տրուած է 1779 թուակ

ց ԿԱՅՍԵՐՈՒՀՈՒ ԲԱՐՁՐԱԳՈՅՆ հրովարտակի պատճէնը, այն {հրովարտակի}, որ տրուած է 1779 թուականի Նոյեմբերի 14-ին Արժան

մենահարկաւոր բաներից մինը համարեցի արձանագրել այդ {Հրովարտակի} բուն պատճէնը՝ թարգմանութեամբ հանդերձ, եւ հաւատա

ական տան մէջ՝ ազատ ամենայն նեղութենից: Ահա՛ այդ {հրովարտակի} հաւատարիմ պատճէնը եւ նորա հարազատ թարգմանութիւնը

թէ ստրուկները ազատ են եւ իւրեանց հողը պիտի ստանան {հրովարտակի} թուեալ օրից, երկու տարուց յետոյ, իսկ մինչեւ այն

թէ չեն կարող եւ չպիտի ներգործեն 1861 փետրուար 19 {հրովարտակի} համեմատ. քանզի ընդդէմ է այն հրովարտակը ազգի էակա

միմիայն, ինչպէս ասաց Պօրտուգալացոց թագաւորը իւր {հրովարտակի} մէջ, Յիսուսեանները հալածելու մասին, գիտէին բոլո

մ եմ, որ չունիմ պատրաստի Օրհնեալ Ալեքսանդր Կայսեր {հրովարտակի} պատճէնը, որ կարողանայի այս յօդուածի մէջ բառ առ բա

նում եմ իմ ընթերցողներին, մի այլ ժամանակ տպել այս {հրովարտակի} պատճէնը եւ վերստին խօսել Յիսուսեանների մասին՝ սկս

ոխեսցի արդարութիւնն եւ օրէնքն տէրութեան: Զպատճէն {հրովարտակին} դնեմ ՚ի սմա 'ի տեղեկութիւն Ձեր, եթէ զո՛րպիսի անտ

, քանզի վճիռն այն իսկ է, զոր ընթեռնումք ի ներկայ {հրովարտակին}, զկնի բառիս հրամայեցին: Որովհետեւ օրէնքն տէր

ն, ակնարկելով 89 անմահ թուականը: Ռուս կայսրների {հրովարտակները}, Սուվորովի նամակը եւ այլն: Ակտերք, 2 հատ. եր[

ահուդի առջեւ եւ որ երեւցնում էր իր ենթակայութիւնը {հրովարտակների} (акт) ահագին բազմութեան պատրաստութեամբ, ինչպէս

кт) ահագին բազմութեան պատրաստութեամբ, ինչպէս մի {հրովարտակների} գործարան: Այդ ժողովների մէջ ժամանակի մեծ մասը ան

հիմնած ու հաստատած էին Ձեր մռայլութեան պաշտօնական {հրովարտակների} վերայ, ծագեցան հալածանք, բանտ, աղքատութիւն, մ

նորհութիւնքը վերստին հաստատուած են այլ Բարձրագոյն {հրովարտակներով}, որ, պատշաճ համարելով, արձանագրեցի Յիշատակարան

կան հարկ պահանջեց հարիւր մարկա արծաթի։ Ծայրագոյն {հրովարտակներով} Եւրոպայի ամենայն տեղերից Հռովմ գանչուեցան շատ եպի

լով, անուանեցին նորան Նախիջեւան: Այդ ԲԱՐՁՐԱԳՈՅՆ {հրովարտակով} ՄԵԾ ԿԱՅՍՐՈՒՀԻՆ բարեհաճել է ցուցանել Նոր Նախիջեւան

շտնջենաւոր ժամանակով հաւատարմացնել, որպէս եւ այս {հրովարտակով} հաստատում ենք եւ հաւատարմացնում ենք այդ իրաւունքն

ացնում են նորա ստամոքսը. այս պատճառով պաշտօնական {հրովարտակով} պատուիրեց տալ իւրեան նոր-նոր գրեր, հին եւ ամենախ

րայ գլխաւոր ոստիկան եմ Ձեր մռայլութեան պաշտօնական {հրովարտակով}: Չպարծենալով ասում եմ, Ձեր մռայլութիւն, ես

զհրամանաց պատուէր քաջափայլ նախարարին, յաւելեալ ի {հրովարտակս} թեմական ատենին, որպէս թէ բացակայութիւն իւր ՚ի ժա

ութեանց ունչս առնէ այժմ, մինչ երբեմն զնոսա իսկ ի {հրովարտակս} վաւերացուցանէր: Բաբէ՛ չարաբաղդութեան հիքացե

ատ անմխիթար յիշատակարանք, այո՛, ե՛ւ թագաւորների {հրովարտակքը}, ե՛ւ կաթողիկոսների կոնդակները ցոյց են տալիս մեզ

քը գնաց Գէյլօն։ Վերջապէս հասաւ նա մինչեւ Կամօրին {հրուանդանը}, որի բնակիչքը, շատ մոլեալ լինելով իւրեանց հին կ

ձգենք.... Երկայն բարակ մտածել պէտք չէ. համախո՛ {հք}, գրէ՛ք, քահանաներն ալ մէջը դրէք... Չը լեցա՞ւ.

Ժամանակն է արդեն մի քիչ հրաժարվել մետաֆիզիկայից՝ {հօգուտ} դրական գիտությունների, թեկուզ հօգուտ ֆիզիկայի:

ֆիզիկայից՝ հօգուտ դրական գիտությունների, թեկուզ {հօգուտ} ֆիզիկայի: Եթե Շլոսսերը չկա (Հռոմեական պատմու

բարբառի ձեւերին եւ այնքան ավելի խուսափել նրանից՝ {հօգուտ} նոր պրոգրեսիվ լեզվի, որքան այդ բարբառի մեջ տեսնո

կլինեմ, եթե գտնեմ գեթ ամենափոքր արձագանք ո՛չ թե {հօգուտ} իմ աշխատանքի՝ այս բառի նեղ մտքով, այլ հօգուտ իմ

թե հօգուտ իմ աշխատանքի՝ այս բառի նեղ մտքով, այլ {հօգուտ} իմ ուղղության. եթե ես կարողանամ համոզել այդ ուղղ

ւթյունից, բայց ընդհանրապես արտաքին հանգամանքները {հօգուտ} Բեստուժեւ-Ռյումինի խմբագրության չեն խոսում: Է՜հ

արի, հունիսի սկզբին, եւ նրանք խոստացան այդ անել {հօգուտ} իմ խեղճ որբուկի, իմ սիրելի Սաշայի: Դրա հետ մեկտ

ոտ այդ սրիկային: Նա մի վարձկան է, որ աշխատում է {հօգուտ} Թուրքիայի եւ Անգլիայի եւ իր զզվելի թերթի հրատարակ

ղահաս Կայսրը լսեց իւր վարժապետի խօսքին եւ արգելեց {Հօլանդացոց} առեւտուր առնել Չինաստանի մէջ։ Յիսուսեանք շու

ի Բատավիա, ի կղզին Եավա, որ պատկանի տէրութեանն {Հօլանդիոյ} եւ հեռի է ի Կալկաթայէ տասանց կամ աւելի ատուրց ճան

ուկաս Վանանդեցու խեղճ ողորմելի վհատական դրութիւնը {Հօլլանդայի} մէջ, այլեւ մեր կաթողիկոսների կիսասիրտ գործակցութ

հքից հալածուեցան։ 1596, {Հօլլանդայից} ։ 1612, Վենետկից,

թիւնը շատ կարճաժամանակեայ եղաւ. 1611 թուականին, {Հօլլանդացիք} մտան Եափոնիայ, որ այն ժամանակ Եւրոպայի մէջ առաջի

կան գործակատարքը ամենայն ծովահայեաց քաղաքներում։ {Հօլլանդացիք} եւս հետեւում էին այս բանին։ Նոքա մեծագին ընծաներ

խարդախ Շօյլլը հաւատացուց իւր աշակերտ Կայսրին, թէ {Հօլլանդացիք} շատ փոքրիկ երկրի տէր էին յառաջ Եւրոպայի մէջ, յետ

Բոլոր վաճառականութիւնը Պօրտուգալացոց ձեռքից անցաւ {Հօլլանդացոց} ձեռքը, եւ այս կերպով Յիսուսեանները զրկուեցան իւր

ժամանակ, Սպանիայի ինքնակալութեանը, Վենետկեան եւ {Հօլլանդեան} Հասարակապետութեններին, այս Յիսուսականութիւնը, ծ

ա՛ այս ցանկացած պատճառը։ Յանսէն եպիսկոպոս էր {Հօլլանդիայի} Իպր քաղաքի։ Հռչակաւոր լինելով իւր գիտութենովը,

ագաւոր եւ Տէր, Ժառանգ Նորվեգիու, Դուքս Շլեզուիդ- {Հօլստինեան}, Ստորմանեան, Դիդմարսենեան եւ Օլդենբուրգեան եւ Թ

լ յաջող րոպէ: Ժ. 18/30 Յունիսի 1859, {Հօմբուրգ}, Հեսսեն - Հօմբուրգեան կոմսութեան նոր մայրաք

Ժ. 18/30 Յունիսի 1859, Հօմբուրգ, Հեսսեն - {Հօմբուրգեան} կոմսութեան նոր մայրաքաղաքը: Յիշատակարա

արներով։ Կրակի վերայ կրակ յաւելացնելը մօտենում է {Հօմէօպատների} խելագար առածին՝ similia similibus curantur:

փափաքեալք աջոյ կողմանն գրո՛հ տուեալ ընթանային 'ի {հօտ} ոչխարացն ժամանել. եւ այլք ընդ դասակս այծեաց ձախա

ւրս չկա փրկութիւն, եւ թէ Քրիստոսը խոստացել էր մի {հօտ} եւ մի հովիւ շինել բոլոր մարդկային ազգը, քարոզում

ցքը. մինչեւ այժմ, վարձկան պորտաբոյծ եւ ոչ հովիւ {հօտաբոյծ}, մինչեւ այժմ նոցայ համար բողոքել է մարգարէն. "

՝ զօծեալդ Աստուծոյ կենդանւոյ՝ որպէս Հովիւ բարի ի {հօտանս} գառանց: Ուստի ուրախացեալ հոգւով՝ ասեմք. " Քրիս

որեմք պատկառ ակնածութեամբ ասել զայրս զայս արդարեւ {հօտապետ} եւ մխիթար Ազգային եկեղեցւոյ:. Ի չափաբերական

փոքրիկ հօտս այս պարարի յուսով տեսութեան երկնառաք {Հօտապետիդ}: Այն յոյս՝ յետ բազմօրեայ ակնկալութեան այսօր լնա

բոլոր՝ Ղրիմից նորա հետ դուրս եկած Հայերի հոգեւոր {հօտը}, եւ թոյլ ենք տալիս նոցա եկեղեցիք ու զանգակատունք

ածում է, Բայց հայ ազգի գառները, Սորա {հօտը} լուսակիզն է. Ի՞նչ էր քուրմ Հոթորինը:

ման տանելոյ վիրաց ազգային մարմնոյ, որ է լրութիւն {հօտին} յանձն եղելոյ Ձեզ յաստուծոյ եւ յազգէն, փութացարու

, ոչ միայն արժա՛ն է ժառանգորդիդ հայրենի սեպհական {հօտին}, այլ եւ պարտականութի՛ւն: Այո՛, պարտականութի

, որք առ ընկճեալ ազգս խրախոյս եւ քաջալեր կարդացին {հօտին} իւրեանց, հոգեւորք, որք վասն լուսավորութեան եւ վ

է հետէ եբարձ Տէր զՏէրն մեր ի գլխոյ մերմէ, փոքրիկ {հօտս} այս պարարի յուսով տեսութեան երկնառաք Հօտապետիդ:

ահաս լինելով, կարո՞ղ էր առանց զզուելու նայել իւր {հօր} կամ եղբայրների դատապարտելի գործի վերայ։ Ամենեւին

ութեանը, ապա թէ ոչ, երեխայն իսկոյն կը նկատէ իւր {հօր} քարոզութեան եւ նորա գործերի մէջ գտանուած հակառակո

լչութենների համար, եւ եթէ մի այդպիսի զաւակ, իւր {հօր} անհոգութենից անկիրթ ու խաւար մնալով, ապագայումը

այդ Բրամինապետի անունը, ճանաչում եմ մօրը, բայց {հօր} անունը չկայ մեր մատեանների մէջ. այդ մասին պիտոյ

ւ խօսք չասել Փարիզում գտանուած մի ծերունի պապական {Հօր} մասին: Նորա վերտառութիւնը այսպէս է՝ Գրիգոր վարդ

։ Ամենազօրաւոր պատասխանին, որ լսում ենք ծերունի {հօր} բերանից, այս է. " Պապեան եղիր, որ խալսիս"։ Լ

աղիկ իւր սեպհական հողի վերայ, առնում է ձեռքը իւր {հօր} պանդխտական գաւազանը եւ գնում է... - Ո՞ւր բա

ն վկայիցն ստորագրեցի եւ կնքեցի ի փառս ամենօրհնեալ {Հօր} եւ Որդւոյ եւ Հոգւոյն Սրբոյ միոյն Աստուծոյ, որում

ինասեան Մուրադ էլիազեան ՀԱՄԱՐ 3 Յանուն {հօր} եվ որդւոյ եւ հոգւոյն սրբոյ ամէն. Կտակ յետ մ

եառնդ, անպատրուակ մերկացուցեալ զսիրտ որպէս առաջի {հօր} ազգի, խօսեցայց ուրեմն ՚ի մասնաւորի: Այլ որովհետ

ոգի եւ զմիտս նորա ի ստրկութենէ, որդեգրել զմարդիկ {Հօր}, ի ձեռն արեան իւրոյ պարգեւելով զազատութիւն հոգւո

ւրդ մկրտութեան Հայի լայն, զի որդեգրեսցէ զերեխայն {Հօր} Աստուծոյ, եւ որդեգրութիւնդ այդ կատարի ընդ ձեռն լ

իւն պատարագին: Խորհուրդ պատարագին հայի, ի յիշել {Հօր} Աստուծոյ զմահ Որդւոյն միածնի, եւ ընդ ձեռն յիշման

արիւն, յորժամ՝ ընծայեցուցեալ զհացն եւ զգինին՝ {Հօր}, յիշեմք զՈրդւոյ, նորա զփրկագործ չարչարանսն, զկ

զաստուածապէս համբարձումն եւ զնստիլ նորա ընդ աջմէ {Հօր}, յորմէ ո՛չ երբէք մեկնեցաւ: Ունայնանայ խորհուրդ

ու սրով: Ասաց նորան. որդի լինել արժանի, {հօր} ` արժանի, Ինքն էլ նորան օգնական է, քանի ո

դովուիր, Դա աղջկայ մի աստղ էր, Որ իւր {հօր} ու մօրը խօսքը Իւր կեանքումը յարգած չէր.

Փորեցին մի գերեզման, Ուր թաղուեցաւ իւր {հօր} մօտին Մարմինը խեղճ աղջկան: " Հա

ր, Թէ յիմ վերայ հովանասցի ամենակալ բազուկդ {Հօր}: Քեւ բղխեցաւ յանապատին ջուրն ի վիմաց արաuտո

սցի զիս առաջի մարդկան, ուրացայց եւ ես զնայ առաջի {Հօր} իմոյ որ յերկինս է"։ Գիտես, ի՞նչ սուրբ զգ

էին, ինչպէս մի առողջ վարդապետի քարոզութիւն, եւ {հօր} պէս էլ պատւում էին, եւ մանաւանդ է՛լ աւելի տէր Հա

վհետեւ Թովմա Արծրունին (եր. 91), խօսելով նորա {հօր} եւ հօրեղբարց մասին, ասում է. " կացեալ անդ մինչե

յրը մեռաւ Լեւոնի օրով։ Աղանը Հայաստան վերադարձաւ {հօր} մահից յետոյ, ուրեմն՝ անտարակոյս 457 թուականից յ

վհ. կաթողիկոսը եւ Ասողիկը բնաւ չեն յիշում Ձուիկի {հօր} անունը եւ, բացի Փարպեցուց, նաեւ Ձուիկի անունը։

յայտնի է, թէ աղջիկները երբեմն կոչւում էին իրենց {հօր} անունով՝ Անոյշ բառը աւելցնելով այդ անունի սկզբու

յդ անունի սկզբում կամ վերջում։ Իսկ եթէ Ձուիկի {հօր} անունը, Անոյշ-Վռամից եզրակացնելով, շինուած է Վռ

ասէր Եսաւ 'ի մտի իւրում, մերձեսցին աւուրք կարեաց {հօր} իմոյ զի սպանից զՅակովբ զեղբայր իմ ". Ծնունդք, գ

են. " եւ ասաց Եսաւ 'ի սրտի իւրում. աւուրք սգոյ {հօր} իմոյ (այսինքն՝ հօրս մեռնելու օրերը) մերձեալ են

վերջանալ։ Թուղթ կաթուղիկեայց Խապառաճեան {հօր} ընդդէմ Թոռնակայ Կըկռեկեան, տպեալ 'ի Փարիզ, յերեսն

ն (Պատմ. եր. 108), ուխտապահ նախարար էր, եւ Վահանի {հօր} ՝ երանելի Հմայեկի եւ Ամատունի Վահանի հետ միասին, Հ

Նոյնիսկ մեր փրկութեան միայնակ միջնորդը, երկնաւոր {հօր} հետ խօսելով, թէ այս է յաւիտենական կեանքը, որ ճա

կւում է նորա նախահայր Քամը, արժանի՛ զաւակ արժանի {հօր}. գնա՛, որդեակ, գնա՛ հանգստացիր այն չարչարանքնե

իայն ազգասէր պատուանունը, այլեւ բոլոր ազգը եւ քո {հօր} ոսկերքը կը հանես գերեզմանից եւ կը վաճառես: Ե

ի անգամ: - Երկնաւոր, անմահ սուրբ եւ կենարար {Հօր} սուրբ փառքի, զուարթ լոյս - Յիսուս Քրիստոս, - պա

ած, բթացած ուղեղներով եւ ասես թէ արբեցած իւրեանց {հօր} հարստութեամբ, բոլորովին անզգայացած դէպի ամենայն

ի վերայ փոքր մնաց, որ Մանուշակը ձէռքիցը ցած ձգէր {հօր} վերարկուն: - Ես այսօր, - շարունակեց Թիւթիւնճի

ւմեանցը: Մանուշակը ժպտեցաւ քթի տակից, չգիտեմ {հօր} քաղաքավարութեան վերայ, թէ Շահումեանցի յանձնառութ

րտեցին: Մանուշակը, որ աչքերը տնկած նայում էր {հօր} եւ Շահումեանցի բաժակներին, իսկոյն վեր առեց, երբ

մահմեդական եւ այլն, եւ այլն, բոլորն ի միասին մի {հօր} որդիք ենք. բոլորն ի միասին մարդկութեան անդամ, լ

, որից յետոյ պիտոյ էր ինձ առարկայ բանալ իսկոյն քո {հօր} հետ այս մասին, եւ պսակել մեր փափագը: Քեզ միշ

անեանցի հետ ամուսնանալուց. ես շուտով կը խօսեմ քո {հօր} հետ եւ կ՚աւարտեմ գործը: Մանուշակը թրթռում էր

փոքրիկ փայտեայ տունը, որի մէջ բնակում էր նա իւր {հօր} եւ մօր մահից յետոյ, այրիացած Վարդ-խաթուն քրոջ հե

մելի թշուառականը իւր բոլոր կեանքումը կատարելու էր {հօր} այս պատուերը, բայց հարկը ի՜նչ բաներ չէ ստիպում կ

զանական լացով ողբաց իւր ամուսնու մահը, եւ նզովեց {հօր} ոսկերքը... Այս լացախառն նզովքից յետոյ, կար

ւն, այն միջնորդին, որ այս րոպէիս ասէր նորան իւր {հօր} համաձայնութեան լուրը: Այսպիսի զանազան եւ միմե

ռակորդ, ամենեւին թողելու չէր, որ Մանուշակը գնայ {հօր} տուն, ինչ ժամանակ պարոն Շահումեանցը այնտեղ կը պա

ժամանակ պարոն Շահումեանցը այնտեղ կը պատահէր, եթէ {հօր} բարեկամութիւնը եւս կտրուած չլինէր պարոն Շահումեան

անչափ ուրախանար կամ ստանար մի խորտակիչ հարուած: {Հօր} երեսը չէր ցոյց տալիս ոչ դրական եւ ոչ բացասական նշ

թողու իւր հայրը մօր հետ: Մանուշակը հնազանդուեցաւ {հօր} հրամանին եւ հեռացաւ իւր սենեակը, բայց նորա սիրտը

՞, եւ դուրս չգալ կուրծքի վանդակից, եթէ չէր լսած {հօր} խօսակցութիւնը մօր հետ: - Գիտե՞ս, - ասաց Թիւթի

երը եւ այնքան մոռացել էր ինքն իւրեան, որ չլսելով {հօր} երկու անգամ ձայն տալը, հարկադրեց իւր հօրը ներս մ

սքովը: Մանուշակը արտասուքը աչքերում փաթաթուեց {հօր} վզին, բիւր անգամ համբուրեց նորան, յետոյ վազեց դ

հեռի Թոխաթից, 1676 թ. փետրուարի 7-ին։ Մխիթարի {հօր} անունը էր Պետրոս Մանուկեան, իսկ մօր անունը՝ Շահ

նդ, առիթ եղեւ փօլիթիքայի նոյն իսկ Մխիթարայ աբբայ {հօր} եւ հետեւողաց նորա. իբր զի 'ի կառուցանել անդ թէ զ

լ գործն եւ կատարել։ Բնաւորութիւնք Մխիթարայ աբբայ {հօր}, բաց յայլոց մեծամեծ ձրից, զոր յանձին բարձեալ բե

ս 'ի Հռովմ եւ այլն։ Ի վախճանի Մխիթարայ աբբայ {հօր} յաջորդեաց նմա Ստեփանոս առաջին աբբայ յաշակերտաց նո

ը՝ ուսուցանելով այլապէս չկոչել Աստուածը, եթէ ոչ {հօր} անունով եւ սորանով մերժեց գաղափարը, որ Հրէական դ

չարագործութիւններ, մինչեւ անգամ Լուդովիկոս XVIի {հօր} ՝ Դօֆինի, դեղամահ սպանութիւնը, աշխատում էր առաջ

անութեան, Յիսուսեան Կարգ. արժանի որդիք, արժանի {հօր} ։ " Ծառ ի պտղոյ իւրմէ ճանաչի"։ 1857 թ.

97, 98, 99 եւ 100-րդ երեսներում, Վարդիթերի {հօր} եւ մօր խօսակցութիւնքը եւ սոցանից երեւցած կեանքի պ

եծ եղբայրը Պարէտը, - ա՜յ տղայ, բաս իշխանները քու {հօր} մշա՞կն են, որ ամէն մովրով, վարդապետ, մենծ մարդ

անպարտակիր մահ վարդապետի իւրոյ, տեսանելով զորդին {հօրամոյն} յաջորդեալ զնա, բուռն հարկանէ զլուսաւորութենէ Ազգ

ՐՁՐԵԼՈՅ, Քան զայս յառաջ նամական միայն ծանուցի {հօրդ} պատուականի զանդառնալի միջնորդութենէ սրբազան հօրն

վաղուց յայտնել եմ ձեզ, պատուելի՛ ընթերցողք, մի {հօրեղբայր} ունիմ, որ միշտ քննում է իմ բոլոր առանձնական գրու

րան Յիշատակարանիս մէջ, հօրեղբայրս ներս մտաւ: Իմ {հօրեղբայրը} իմ գլխին ցենզօրի նման մի բան է, շատ խիստ բարոյակ

ցել է, թէ հա՛, այս է, որ կայ, Կոմս Էմմանուէլի {հօրեղբայրը} կը կապէ նորա բերանը: Հրամերես, միայն քո ցանկութ

նազիա)։ Բայց այս բանի մէջ հանգուցեալ Գեղամեանցի {հօրեղբայրը}, ինչպէս լսած ենք նորա բերանից, շատ ընդդիմութիւն

ում պատանի Գեղամեանցի Թիֆլիս ուղարկուելուն։ Նորա {հօրեղբայրը} ստիպանքով առել էր նորա մօր հաւանութիւնը, որ նորա

եւ, երբ կամէի արտագրել նորան Յիշատակարանիս մէջ, {հօրեղբայրս} ներս մտաւ: Իմ հօրեղբայրը իմ գլխին ցենզօրի նման մ

. Բէգզադէն, անչափ ուրախացել է՝ լսելով, իբր թէ {հօրեղբայրս} պատուիրել է ինձ ներս չբերել Յիշատակարանիս մէջ Պ.

րացեալ երջանկութիւն: Այսքան պիտի իմանալ, որ {հօրեղբայրս} ինձ ոչինչ չէ ասել, որովհետեւ երբէք չեմ ներգործել

Թովմա Արծրունին (եր. 91), խօսելով նորա հօր եւ {հօրեղբարց} մասին, ասում է. " կացեալ անդ մինչեւ 'ի ժամանակս

ալուց յետոյ գնացել է Յունաստան (նորա հայրն էլ եւ {հօրեղբարքն} էլ գնացին Վարդանանց պատերազմից անմիջապէս յետոյ,

րտաց տեարց Լազարեանց ճեմարանին, որ ի Մոսկով որ է {հօրեղբորդի} Կարապետի Մ[?]աւգեան, որ ի Կալկաթա: Աւետաբերի գո

կամի, խօսի։ § 19. Այս Կամսարականները Վահանի {հօրեղբօր}, այսինքն՝ Մեծ Վարդանի թոռներն էին։ Յայտնի է,

մից արծաթի պակասութիւնը, միւս կողմից հանգուցելու {հօրեղբօր} ընդդիմութիւնը արգելք էին լինում պատանի Գեղամեանցի

, մօր գիտութեամբ եւ Աբովեանի օգնականութեամբ, իւր {հօրեղբօրից} թաքուն, ուղարկուեցաւ Թիֆլիզ, ուր Աբովեանի բարեխ

հնար տար ինձ, ես նորան կ'ուղարկէի մի նամակ, որ {հօրեղբօրիցս} ծածուկ շարադրել էի եւ շատ հաւատացած եմ, որ կ'ուր

ենից եւ չհայութենից է կախւում, որ ունայնանան մեր {հօրերի} եւ մօրերի քաշածները, եւ մեք բոլորեքեան անյայտանա

նող Որդւոյ եւ բղխող Հոգւոյն սրբոյ: Որդի ծնեալ ՚ի {Հօրէ} նախ քան զյաւիտեանս. իսկ Հոգի սուրբ բղխեալ ՚ի հօր

օրէ նախ քան զյաւիտեանս. իսկ Հոգի սուրբ բղխեալ ՚ի {հօրէ}: ՚Ի հաւատալիս զԱստուծոյ եւ զաստուածային ստորոգե

ոյն: 2) Երես 5. Հոգին սուրբ բղխի միայն ՚ի {Հօրէ} - " Հոգին ճշմարտութեան, որ ի Հօրէն ելանէ"։ Ո՛չ

ու ", կամ ի Լուսաւորիչն " Հայր յանձն է. Որդի ՚ի {Հօրէ}. իսկ Հոգին սուրբ ՚ի նոցունց ", եւ կամ ՚ի Շնորհա

լի եւս, որ պարզoրեն խոստովանի զբղխումն Հոգւոյն ի {Հօրէ} յամենայն նամականիս եւ յերգս, որպէս եւ յառաւօտոյ

եւ յերգս, որպէս եւ յառաւօտոյ լուսոյ " բղխումն ի {Հօրէ} " ՚ի վերաuաց միտս ՚ի կիր առնու զոճդ " առող յՈրդւ

: Դաւանութիւն պապականաց, թե Հոգին սուրբ բղխի ՚ի {Հօրէ} եւ յորդւոյ, սահմանեցաւ յութերորդ դարու - յառաջ ք

անուր եկեղեցին դաւանէր զբղխումն Հոգւոյն միմիայն ի {Հօրէ}: Վարդապետք պապական յեկեղեցւոյ, յութերորդ դարու

ւորութիւն անձնաւութեան Հոգւոյն, որ է բղխել գէթ ի {Հօրէ}: 3) Երես 5. Այվազովսքին, առ հարցումն, ե

րցումն, եթէ մարթ իցէ յաւելուլ ՚ի հանգանակն զոր ի {Հօրէ} եւ յՈրդւոյ բղխի ", պատասխանէ, թե " անհնա՜ր է "

զբառս, որք մուծանել ունէին եւ զնոր իմաստսն որ ի {Հօրէ} եւ յՈրդւոյ բղխի չարգելոյր, Այվազովսքին ոչինչ զան

լն եւ զներկայն, ուստի եւ ապագայքն ո՛րպէս որդիք ի {հօրէ} բնաւորեալ են յառաջանալ: Աբեղայական՝ տեսութեա

բղխի միայն ՚ի Հօրէ - " Հոգին ճշմարտութեան, որ ի {Հօրէն} ելանէ"։ Ո՛չինչ առնու յՈրդւոյ, եւ ո՛չ յառաջ գայ

նչ հաղորդութիւն լուսոյ ընդ խաւարի "... " Սուտն ի {հօրէն} սատանայէ է "... " Հանէ՜ք զդա ի խաւարն արտաքին "

յետ են դառնում Յունաց զօրքը: Պապը, նմանելով իւր {հօրը}, սկսում է անպիտանութիւնք գործել։ Սուրբ Ներսէսը

մեր զանազան հնարքով Ապրանք ծախենք թէկուզ մեր {հօրը}, սակայն շատ մեծ օգուտով։ Ինձ վրայ դու մէկ

մանութիւն) " Հայրիկ, - ասաց դուստրը {հօրը}, - Կապոյտ երկնքի վերայ Որքա՞ն աստղեր

՞ն շնորհակալ էր պառաւից, որ նամակը չէր տուել իւր {հօրը}, որով անտարակոյս պիտի իմացուէր բանը: - Շուտո

չլսելով հօր երկու անգամ ձայն տալը, հարկադրեց իւր {հօրը} ներս մտանել Մանուշակի ննջարանը, երբ դուռը բացուե

վերայ, ետ բերեց նորա զգայութիւնը: Նա տեսաւ իւր {հօրը} կանգնած ննջարանի շեմքի վերայ: - Ի՞նչ ես առնու

եանը. պատճառ, Յիսուսեանք չարաչար հանեցին որդուց {հօրը} դէպի Յիսուսեանները ատելութեան վրէժը։ Ընդհանուր է

ել էին Նորան այդ անարգ մահը: Նա չէ՞ր, որ դեռեւս {Հօրից} ներողութիւն էր խնդրում իւր չարչարողներին: Մի

արող լաց չլինել, բայց ոչ ոք մեղաւոր չէ, բացի քո {հօրից}, բացի քեզանից, բացի այն սխալ եւ վնասակար աւանդո

դը մեր ասածին պատասխանում է այսպէս. - Ես իմ {հօրից} ոչինչ ստացայ, ինքնին, առանց մի բան ունենալու այ

րի աղօթքի հետ եւ խնդրենք Աստուծուց՝ մեր երկնաւոր {հօրից}, միաւորել հանգուցեալը այն լուսի հետ, դէպի որը ն

մ իւր կեանքում պիտի խոսէր նա մի օտար մարդու հետ, {հօրից} եւ մօրից ծածուկ: Նա մտածում էր, առաջին անգամ

ւրը եւ առու բացում դէպի իր այգին, " իմ ողորմածիկ {հօրիցը} էս եմ տեսել ասելով ", մինչդեռ ջրի հերթը իրենը չէ

ն ես եթէ երկու տարուց յետոյ եւս պսակուիմ, դէռեւս {հօրիցս} կանուխ ամուսնացած պիտոյ է լինիմ: Եթէ այդպէս յօժա

հօրդ պատուականի զանդառնալի միջնորդութենէ սրբազան {հօրն} մերոյ առ քաջափայլ աղայ Լազարեան վերազինս զարդիս ժ

որդի հանգուցելոյն՝ պ. Յովհանջանն, յետ մահուան {հօրն} իւրոյ, տնտեսեալ զգումարն զամս յոլովս, ի վերջ կ

ալ Հալաբ, ազգաւ հայ եւ ի դաւանութենէ բազմաչարչար {Հօրն} մերոյ Սրբոյն Գրիգորի լուսաւորչին Հայաստանեաց աշխա

նոքա, լինին ժառանգ ինձ փոխանակի ի տէր հանգուցեալ {հօրն} իւրեանց. ուստր զաւակն երկու բաժին եւ դուստր զաւա

ր կ՚որբան, զոր յինէն օգտիցիս, մարթ է չառնել ինչ {հօրն} կամ մօրն: Ի հարկաւորագունից սակի համարիմք ուսանի

համ. 24)։ Ամենայն Հայոց եկեղեցին մեր բազմերախտ {Հօրն} է երգում. " Խոստովանօղ Քրիստոսի ճշմարիտ վկայ, բ

ի ցանկալին միայնակեցութիւն, Հոգւով կամելով ոգւոց {Հօրն} ՝ լինել պարակից, եւ յետ վեց ամաց Խոսրով արքայ Հա

ւրն էլ"։ Տեղն է, որ մէկը ասէ նորան, " քո {հօրն} ողորմի, թէ դա Գարեգնի հրամանը կատարելու համար մի

իսկ միւսը մեր տունից յունիսի 4-ից, որ գրուած էր {հօրս} եւ մօրս բերնից, մի շատ յիմար եւ անշնորհք գիր: Ի

ամակ ստացայ 7-ից գրուած, որով յայտնում է եղբայրս {հօրս} վախճանելը: Տէր լուսաւորեսցէ հոգին: 8-ին պատասխա

'ի սրտի իւրում. աւուրք սգոյ հօր իմոյ (այսինքն՝ {հօրս} մեռնելու օրերը) մերձեալ են. սպանից յայնժամ զեղբ

օզի քաղաքի ընդհանրական նահանգապետը՝ Դօն Մատիա-դը- {Հօրտարին}, բաժանած էր երեսուն վեց եկեղեցական գաւառներ (վի

ուսման ժամանակին թարգմանել էր գերմանական լեզուից {Հօֆմանի} " Մաքս, կամ կարիքն ամենամեծ, օգնութիւնը ամենամե